Login
A mund tĂ« dhurohet ose shitet njĂ« Ămim Nobel? Disa e kanĂ« bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« nĂ« tĂ« kaluarĂ«n
NĂ« njĂ« veprim kryesisht tĂ« pazakontĂ«, udhĂ«heqĂ«sja e opozitĂ«s venezueliane, Maria Corina Machado, ia dorĂ«zoi medaljen e saj tĂ« Ămimit Nobel pĂ«r Paqen presidentit tĂ« SHBA-sĂ«, Donald Trump, nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ« tĂ« enjten, nĂ« atĂ« qĂ« ajo e quajti "njohje pĂ«r angazhimin e tij unik ndaj lirisĂ«".
Machado u vlerĂ«sua me Ămimin Nobel pĂ«r Paqen pĂ«r vitin 2025 pĂ«r udhĂ«heqjen e saj tĂ« lĂ«vizjes opozitare tĂ« VenezuelĂ«s mes njĂ« shtypjeje nga Nicolas Maduro, veçanĂ«risht nĂ« zgjedhjet presidenciale shumĂ« tĂ« pĂ«rfolura tĂ« vitit 2023 nĂ« vendin e AmerikĂ«s sĂ« Jugut.
Ndërkohë, Trump urdhëroi një operacion të shpejtë ushtarak amerikan më 3 janar që rezultoi në kapjen e Maduros.
Ish-udhëheqësi venezuelian dhe bashkëshortja e tij tani përballen me akuza të lidhura me trafikimin e drogës në New York.
"I dorĂ«zova presidentit tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara medaljen, Ămimin Nobel pĂ«r Paqen", u tha Machado gazetarĂ«ve ndĂ«rsa po largohej nga ShtĂ«pia e BardhĂ« tĂ« enjten.
Trump konfirmoi në rrjete sociale se Machado ia kishte lënë medaljen për ta mbajtur, dhe tha se ishte një nder që e takoi atë.
âAjo Ă«shtĂ« njĂ« grua e mrekullueshme qĂ« ka kaluar kaq shumĂ«. Maria mĂ« dha Ămimin e saj Nobel pĂ«r Paqen pĂ«r punĂ«n qĂ« kam bĂ«rĂ«â, tha Trump.
âNjĂ« gjest kaq i mrekullueshĂ«m respekti tĂ« ndĂ«rsjellĂ«. Faleminderit Mariaâ, shtoi ajo.
Edhe pse gjesti i Machados shënon një rast të rrallë të një laureati të gjallë që ndahet nga medalja e tij menjëherë pasi e ka marrë atë, nuk është i pashembullt dhe rregullat thonë se Machado mund ta dhurojë medaljen e saj të vërtetë, por jo vetë nderin.
Statutet e Fondacionit Nobel dhe testamenti i Alfred Nobelit â tĂ« cilat diktojnĂ« meritat qĂ« duhet tĂ« kenĂ« fituesit e çmimit â pĂ«rcaktojnĂ« se titulli i fituesit i pĂ«rket personalisht individit dhe nuk mund tĂ« ndahet ose tâi caktohet ligjĂ«risht njĂ« personi tjetĂ«r.
Medalja ose diploma e shoqëruar mund të jepet fizikisht, të shitet ose të nxirret në ankand, por kjo nuk ia jep titullin e çmimit askujt tjetër.
Disa laureatĂ« tĂ« tjerĂ« tĂ« Ămimit Nobel kanĂ« dhuruar ose shitur mĂ« parĂ« medaljet e tyre, megjithĂ«se rrethanat dhe motivimet ndryshonin.
Ankand për refugjatët ukrainas
Gazetari rus Dmitry Muratov, i cili fitoi Ămimin Nobel pĂ«r Paqen nĂ« vitin 2021 â sĂ« bashku me Maria Ressa nga Filipinet â pĂ«r pĂ«rpjekjet e tij pĂ«r tĂ« mbrojtur lirinĂ« e shprehjes nĂ« Rusi, e nxori nĂ« ankand medaljen e tij nĂ« qershor 2022 pĂ«r njĂ« shumĂ« rekord prej 103.5 milionĂ« dollarĂ«sh (89.1 milionĂ« euro).
Të gjitha të ardhurat nga shitja e mbajtur në Heritage Auctions në New York për një blerës anonim u dhuruan për fondin e UNICEF-it për fëmijët refugjatë ukrainas pas agresionit rus në Ukrainë.
Ankandi erdhi vetëm disa muaj pasi Rusia nisi agresionin në Ukrainë në shkurt të vitit 2022.
Mbledhja e fondeve gjatë luftës dhe gjestet famëkeqe
Në ditët e para të Luftës së Dytë Botërore, medaljet Nobel që u përkisnin fizikantëve danezë Niels Bohr dhe August Krogh, të cilët fituan përkatësisht në vitet 1922 dhe 1920, u shitën në ankand për të mbledhur fonde për ndihmën civile finlandeze gjatë Luftës së Dimrit midis Finlandës dhe Bashkimit Sovjetik në vitet 1939-1940.
Medaljet u dhuruan më vonë muzeve në Danimarkë.
GjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, fizikantĂ«t gjermanĂ« Max von Laue dhe James Franck, tĂ« dy laureatĂ« tĂ« Ămimit Nobel, i dhanĂ« medaljet e tyre Niels Bohrit ndĂ«rsa Gjermania naziste pushtoi vendet e tyre.
Për të parandaluar që medaljet të binin në duart e nazistëve, kimisti hungarez George de Hevesy, i cili punonte në laboratorin e Bohrit, i treti ato në acid.
Pas luftës, ari u gjet dhe Fondacioni Nobel i rimodeloi medaljet, të cilat iu kthyen familjes së von Laue dhe Franck.
MegjithatĂ«, jo tĂ« gjitha historitĂ« rreth medaljeve tĂ« Ămimit Nobel janĂ« pozitive, dhe disa nga zgjedhjet e bĂ«ra nga laureatĂ«t ishin mjaft tĂ« diskutueshme.
Autori norvegjez Knut Hamsun, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« LetĂ«rsi nĂ« vitin 1920, thuhet se ia dha medaljen e tij Ministrit tĂ« PropagandĂ«s tĂ« GjermanisĂ« naziste, Joseph Goebbels, gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.
Hamsun, i cili u takua me Adolf Hitlerin dhe Goebbelsin në vitin 1943, ishte një simpatizant i nazistëve që mbështeti pushtimin gjerman të Norvegjisë.
Të dhënat historike tregojnë se ai ia dha medaljen e tij Nobel Goebbelsit si një gjest simbolik mbështetjeje.
Reputacioni i Hamsunit u shkatërrua pas luftës, megjithëse veprat e tij letrare vazhdojnë të studiohen.
Rasti i James Watson
James D Watson shiti medaljen e tij mes polemikave në shtëpinë e ankandeve Christie's në dhjetor 2014 për rreth 4.8 milionë dollarë (4.13 milionë euro).
Watson, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« Fiziologji ose MjekĂ«si nĂ« vitin 1962 sĂ« bashku me Francis Crick dhe Maurice Wilkins pĂ«r zbulimin e strukturĂ«s sĂ« ADN-sĂ«, tha se tĂ« ardhurat do tĂ« mbĂ«shtesin institucionet kĂ«rkimore shkencore dhe kauzat e ruajtjes sĂ« natyrĂ«s.
Ai u bĂ« laureati i parĂ« i gjallĂ« i Ămimit Nobel qĂ« shiti medaljen e tij, shkruan euronews.
Miliarderi rus Alisher Usmanov bleu medaljen vetëm për t'ia kthyer Watson në një ceremoni zyrtare në Moskë në vitin 2015, duke thënë se shkencëtari "e meritonte" ta kishte atë.
Vendimi i Watson për ta shitur erdhi mes vështirësive financiare dhe pas deklaratave kontroverse në lidhje me racën dhe inteligjencën, veçanërisht në lidhje me njerëzit me trashëgimi afrikane, të cilat dëmtuan reputacionin e tij dhe çuan në largimin e tij nga Laboratori Cold Spring Harbor, ku ai kishte shërbyer si kancelar.
Laboratori ia hoqi Watsonit titujt e tij dhe ia preu të gjitha lidhjet me të në vitin 2019.
Watson fillimisht kërkoi falje për vërejtjet e tij, por më vonë tha se pikëpamjet e tij mbetën të pandryshuara.
BE-ja i vendosi sanksione Usmanovit në vitin 2022, duke i vendosur një ndalim udhëtimi në të gjithë bllokun dhe duke i ngrirë të gjitha asetet për shkak të lidhjeve të tij me presidentin rus Vladimir Putin dhe qeverinë e tij.
Watson gëzonte lidhje të ngushta me Rusinë në fund të karrierës së tij.
Medalja e Ămimit Nobel tĂ« Crick, e fituar sĂ« bashku me Watson dhe Crick, u shit gjithashtu nĂ« Heritage Auctions nĂ« vitin 2013 pĂ«r 2.27 milionĂ« dollarĂ« (1.95 milionĂ« euro).
Një pjesë e të ardhurave nga shitja iu dhurua Institutit Francis Crick në Londër.
Medalja e Ămimit Nobel pĂ«r Paqen e Norman Angell nga viti 1933, e fituar pĂ«r promovimin e mirĂ«kuptimit ndĂ«rkombĂ«tar, u shit nĂ« Sotheby's nĂ« vitin 1983. Medalja tani mbahet nga Muzeu Imperial i LuftĂ«s nĂ« LondĂ«r.
Medalja e Aage Bohr, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« FizikĂ« nĂ« vitin 1975, u shit nĂ« ankand nĂ« vitin 2011 dhe pĂ«rsĂ«ri nĂ« vitin 2019. Bohr ishte djali i Niels Bohr, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« FizikĂ« nĂ« vitin 1922.
Donacione me para çmimesh
Disa laureatë i kanë dhuruar paratë e çmimit Nobel në vend që të ndahen nga medaljet e tyre.
Albert Einstein i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« FizikĂ« nĂ« vitin 1921, ia la paratĂ« e çmimit gruas sĂ« tij tĂ« parĂ« Mileva Maric dhe fĂ«mijĂ«ve tĂ« tyre sipas njĂ« marrĂ«veshjeje divorci tĂ« paracaktuar.
Marrëveshja u bë përpara se Einstein të fitonte çmimin.
NĂ« vitin 1979, laureatja e Ămimit tĂ« Paqes, shqiptare e lindur nĂ« Maqedoni, NĂ«nĂ« Tereza, kĂ«rkoi qĂ« eventi tradicional i Nobelit tĂ« anulohej dhe qĂ« fondet, sĂ« bashku me paratĂ« e çmimit, t'u dhuroheshin drejtpĂ«rdrejt tĂ« varfĂ«rve.
Paul Greengard, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« Fiziologji ose MjekĂ«si nĂ« vitin 2000, dhuroi tĂ« gjitha fitimet e tij nga çmimi pĂ«r tĂ« themeluar Ămimin Pearl Meister Greengard, njĂ« çmim vjetor qĂ« mbĂ«shtet shkencĂ«taret gra.
Gunter Blobel, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« Fiziologji ose MjekĂ«si nĂ« vitin 1999, i dhuroi paratĂ« e çmimit tĂ« tij pĂ«r projektet e restaurimit pĂ«r Dresdenin dhe pĂ«r ndĂ«rtimin e njĂ« sinagoge nĂ« qytetin e tij tĂ« lindjes.
E Donnall Thomas, i cili fitoi Ămimin Nobel nĂ« Fiziologji ose MjekĂ«si nĂ« vitin 1990, i dhuroi paratĂ« e çmimit qendrĂ«s sĂ« tij kĂ«rkimore pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur punĂ«n e vazhdueshme nĂ« transplantimin e palcĂ«s sĂ« kockave.
Ămimi Nobel aktualisht pĂ«rfshin njĂ« shpĂ«rblim monetar prej 11 milionĂ« kronash suedeze (rreth 1 milion euro), megjithĂ«se shuma ka ndryshuar gjatĂ« dekadave. /Telegrafi/
