Nga Aurenc Bebja
Gazeta e hungarezĂ«ve tĂ« RumanisĂ« âEllenzĂ©kâ ka botuar, me 3 korrik 1938, nĂ« faqen n°8, rrĂ«fimin e udhĂ«timit asokohe nĂ« vendlindjen e Mbretit Zog (Burgajet, Mat) me rastin e martesĂ«s me trĂ«ndafilin e bardhĂ« tĂ« HungarisĂ« (MbretĂ«reshĂ«n GeraldinĂ«).
Legjenda e lindjes së Zogut të Parë, Mbretit të shqiptarëve
Burgajet (në malet e Matit), korrik.
âParisi nuk Ă«shtĂ« Francaâ â u thotĂ« tĂ« huajve çdo francez.
Dhe Tirana â nuk Ă«shtĂ« ShqipĂ«ria.
Por unĂ« e pranoj, e lashĂ« tĂ« mĂ« pĂ«lqente Tirana. Me tĂ« kaluarĂ«n e saj tĂ« shumĂ«ngjyrshme dhe tĂ« tashmen e paqartĂ«, me bulevardet e gjera dhe ministritĂ« moderne pranĂ« xhamive, me lagjet e pazareve tĂ« pĂ«rthyer, kishat dhe ndĂ«rtesat e çrregullta, me romĂ«t e saj shumĂ«ngjyrĂ«sh dhe vajzat qĂ« po bĂ«hen europiane. MĂ« pĂ«lqyen sekretarĂ«t e ministrive qĂ« flisnin frĂ«ngjisht, nĂ« sytĂ« e tĂ« cilĂ«ve akoma digjej flaka e sĂ« kaluarĂ«s, poetĂ«t revolucionarĂ« apo opozitarĂ«, karrocierĂ«t e tyre tĂ« ashpĂ«r, por tĂ« besueshĂ«m ; mĂ« pĂ«lqyen shkollat, ku fĂ«mijĂ« tĂ« dobĂ«t, por ambiciozĂ« pĂ«rpiqeshin tĂ« bĂ«heshin tĂ« denjĂ« pĂ«r tĂ« ardhmen e ShqipĂ«risĂ« ; mĂ« pĂ«lqyen kafetĂ« me pamje tĂ« errĂ«t dhe tĂ« dyshimtĂ« â mĂ« pĂ«lqeu Tirana, sepse Ă«shtĂ« njĂ« koleksion i shumĂ«ngjyrshĂ«m i sĂ« kaluarĂ«s dhe tĂ« tashmes shqiptare.
â Por nĂ«se doni tĂ« shihni ShqipĂ«rinĂ« e vĂ«rtetĂ«, ngjituni nĂ« male.
KĂ«tĂ« kĂ«shillĂ« e kisha dĂ«gjuar njĂ« mijĂ« herĂ«. Prandaj iu binda dhe u nisa pĂ«rsĂ«ri drejt maleve shqiptare. UdhĂ«tuam me makinĂ«. NjĂ« nga krenaritĂ« e qeverisĂ« shqiptare Ă«shtĂ« se gjatĂ« pesĂ« viteve tĂ« fundit janĂ« ndĂ«rtuar 3.000 kilometra rrugĂ«. NĂ«se mendojmĂ« se ndĂ«rtimi i njĂ« rruge tetĂ« metra tĂ« gjerĂ« (natyrisht pa prishje betoni) nĂ« terrenin e tmerrshĂ«m malor kushton 80.000 franga ari pĂ«r kilometĂ«r, pra rreth 5 milionĂ« lei, atĂ«herĂ« duhet tâi shohim me mĂ« shumĂ« mirĂ«kuptim rrugĂ«t automobilistike tĂ« shtruara me zhavorr tĂ« trashĂ«, jo krejtĂ«sisht tĂ« lĂ«muara, por tĂ« gjera dhe patjetĂ«r tĂ« kalueshme, qĂ« lidhin fushĂ«n shqiptare me zonat malore. Kudo ura tĂ« reja, viadukte, parmakĂ« rrugĂ«sh. TĂ« gjitha kĂ«to nuk ekzistonin dhjetĂ« vjet mĂ« parĂ«. AtĂ«herĂ« ishte rrezik pĂ«r jetĂ«n tĂ« kaloje mbi dĂ«rrasat prej druri qĂ« po shembeshin, mbi pĂ«rrenjtĂ« malorĂ« qĂ« vĂ«rshonin e ndonjĂ«herĂ« fryheshin deri nĂ« disa kilometra gjerĂ«si dhe qĂ«, kur u tekej, merrnin me vete gjithçka, madje edhe atĂ« qĂ« ndodhej nĂ« atĂ« çast mbi dĂ«rrasĂ«.
Tani, megjithatĂ«, me goma mĂ« tĂ« mira, ngjitemi relativisht rehat nga Shkodra, pĂ«rmes KrujĂ«s, deri nĂ« luginĂ«n e lumit Fan. Pas njĂ« dite e gjysmĂ« me makinĂ« dhe kalĂ«rim, arrijmĂ« nĂ« malet e vĂ«rteta, ku kodrat e buta tĂ« Burrelit dhe Burgajetit valĂ«viten rrĂ«zĂ« dĂ«borĂ«s dy mijĂ« metra tĂ« lartĂ«. Atje, prej nga dy dekada mĂ« parĂ«, nga kĂ«shtjella e lashtĂ« e Burgajetit e Xhemal PashĂ«s, u nis njĂ« i ri njĂ«zetvjeçar pĂ«r tĂ« fituar pavarĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« â dhe prej tĂ« cilit u bĂ« mbreti i parĂ« i ShqipĂ«risĂ«.
NĂ« vendlindjen e Zogut I
Jemi në tokën e Mbretit Zog I, në rajonin ku emri Zog nderohet veçanërisht.
Atje, gjatë tre ditëve të festimeve të dasmës, njëqind deri në njëzet mijë të shtëna me armë zjarri u dëgjuan në ajër, të qëlluara nga banorët entuziastë të Matit, dhe gjashtëdhjetë mijë të ftuar u ulën në tryezat e shtruara me shumë pasuri që gjyshi i mbretit, Princi Xhemal, (ndoshta e ka fjalën për Xhelal Zogun, vëllain e Mbretit Zog) kishte përgatitur për popullin e tij.
Sepse Mbreti Zog Ă«shtĂ« âprofet nĂ« vendlindjen e vetâ. ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se mbretin nuk e lidhin me bashkĂ«fshatarĂ«t e tij vetĂ«m fijet sentimentale, jo vetĂ«m krenaria e banorĂ«ve tĂ« krahinĂ«s, por edhe njĂ« diplomaci e mençur, tipikisht shqiptare, tĂ« cilĂ«n mbreti e zbaton para sĂ« gjithash ndaj njerĂ«zve tĂ« vet. BijtĂ« e kĂ«saj krahine gĂ«zojnĂ« trajtim tĂ« veçantĂ« nĂ« ushtri. Ish-krerĂ«t e fiseve tĂ« tyre janĂ« tĂ« gjithĂ« oficerĂ« shtabi tĂ« ushtrisĂ« dhe, nĂ« fillim tĂ« çdo muaji, nĂ« adjutanturĂ«n mbretĂ«rore pranĂ« pallatit, marrin rrogĂ«n e tyre dhe tĂ« njĂ«sive qĂ« komandojnĂ«.
Në viset e tjera të Shqipërisë gjithashtu, por sidomos në krahinën e maleve të Matit, sistemi feudal jeton ende pothuajse i pacënuar : populli i ndjek me besnikëri udhëheqësit e tij. E kujtdo që i është besnik prijësi, atë e ndjekin edhe çetat. E pra, në krahinën e Matit, si çetat ashtu edhe prijësit janë besnikë të Mbretit Zog. Madje edhe familjet e mëdha që dikur ishin rivalët e tij, sot janë nënshtruar dhe janë mbështetës besnikë të tij.
Por në këtë krahinë, disi, fshatari është më krenar dhe zotëria është më zotëri. Sikur në shtëpitë e mëdha të fermave, të shpërndara nëpër lugina, të jetonin vetëm fisnikë, sepse secila prej tyre është si një kështjellë e vogël, një fortifikim i pavarur. Këto male këtu flasin të gjitha për lavdinë e familjes Zogu. Dhe nuk është çudi, sepse çdo kthesë rruge, çdo qafë mali apo shteg malor mban kujtimin e betejave të famshme kundër pushtuesve turq ose serbë, në të cilat familja Zogu udhëhiqte luftëtarët shqiptarë.
TĂ« gdhendura nĂ« shkĂ«mbinjtĂ« e maleve, shkronja dhjetĂ« deri nĂ« pesĂ«mbĂ«dhjetĂ« metra tĂ« larta ose edhe mĂ« tĂ« mĂ«dha formojnĂ« : âR. Z. I.â â âRroft Zogu I.â â RroftĂ« Mbreti Zog I!
Oriz me mish, çorbĂ«, petulla me mjaltĂ«âŠ
Në shtëpitë e asaj krahine të mrekullueshme, ku hyra si mysafir, e ndjeva përsëri atë ndjenjë që e kisha ndier shpesh që nga ardhja ime ; sikur po ecja në një tokë që e dua prej kohësh. Kur vizitova shkollën fillore, pata përshtypjen se ndodhesha në një shkollë fshatare të fushës ; fëmijët këndonin në shqip një melodi të njohur mirë:
âFluturo, fluturo, zog i vogĂ«lâŠâ
Kur po shfletoja librin e vizitorĂ«ve nĂ« manastirin Rubiguti (Rubikut), njĂ«ri pas tjetrit hasja emra shqiptarĂ« dhe hungarezĂ«, si edhe oficerĂ« dhe ushtarĂ« hungarezĂ« qĂ« kaluan kĂ«tu gjatĂ« luftĂ«s⊠VĂ«llezĂ«rit e Rubigutit (Rubikut) gjithashtu kĂ«nduan kĂ«ngë⊠NĂ« tĂ« njĂ«jtin manastir, fola edhe hungarisht me njĂ« marangoz nga âSomboriâ.
Kudo ku shkel, ndeshem me traditat e monarkisë së vjetër dhe kujtimet hungareze ; kjo traditë përzihet me traditat turke dhe shqiptare. Sigurisht, shoh vetëm burra, sepse gratë, gjatë pritjes së mysafirëve, qëndrojnë në shtëpinë e grave.
Ulur mbi qilima me lesh dhie tĂ« shtruar, tymosim cigare, pimĂ« kafe dhe pritĂ«si im na tregon histori. PĂ«r beteja, vepra heroike, fitore dhe humbje. âKĂ«shtu ka qenĂ«, kĂ«shtu ndodhi, Allahu e ka urdhĂ«ruar kĂ«shtu, Allahu ose ShpĂ«timtari ka urdhĂ«ruar kĂ«shtuâŠâ â besimet fetare kĂ«tu pĂ«rzihen, traditat bashkohen, dhe nuk Ă«shtĂ« e rrallĂ« tĂ« gjesh njĂ« tĂ« krishterĂ« qĂ« jeton sipas zakoneve myslimane, ose njĂ« mysliman qĂ« feston edhe ditĂ«t e shenjta tĂ« tĂ« krishterĂ«ve.
Pas kafes, natyrisht, duhet të hamë. Ata sjellin tashmë enën për larjen e duarve, tavolinën (sofrën) e ulët dhe të rrumbullakët të mbushur me specialitetet vendase : mish me oriz, çorbë, petulla me mjaltë. I hamë pa ceremoni, në sofrën e madhe, me dorë ose me pirun.
Hafuz Musaj, imami i Burgajetit, tregonâŠ
Kështu ecim nga shtëpia në shtëpi nëpër lagje. Të gjithë i kemi vizituar dhe dëgjuar. Vetëm një person nuk arritëm ta gjenim: Hafuz Musaj, imami i Burgajetit. Pavarësisht se shkuam drejt shtëpisë së tij, ishte ditë e premte, dhe ai kishte shkuar të falej në xhaminë e Burrelit.
FatmirĂ«sisht, u takuam papritmas me tĂ« nĂ« njĂ« nga shtegtimet malore. Hoxha i vjetĂ«r, me mjekĂ«r, i mençur, me çallmĂ« dhe mahnitĂ«s, zbriti nga kali, shtriu qilimin e lutjes mbi njĂ« shkĂ«mb, ne u ulĂ«m pranĂ« tij, rreth tij pak a shumĂ« : hungarezĂ« dhe anglezĂ«, shqiptarĂ« dhe mysafirĂ«, tĂ« rinj dhe tĂ« moshuar, gazetarĂ« dhe fshatarĂ«, udhĂ«tarĂ« dhe bari dhish. PĂ«rreth nesh shtrihen male tĂ« pafundme. DhitĂ« kullosnin nĂ« kodrat e largĂ«ta. NjĂ« djalosh rom i mban dhitĂ« e tij afĂ«r dhe mĂ« pas gjithashtu ai u ul pranĂ« nesh â pĂ«r tĂ« dĂ«gjuar tregimet.
Dhe legjenda e lidnjes së Mbretit Zog shpaloset ngadalë para nesh :
â Lart, nĂ« majĂ«n e maleve tĂ« Burgajetit, nĂ« kĂ«shtjellĂ«n e tij tĂ« vjetĂ«r, jetonte njĂ« pasha. Emri i tij ishte Xhemal Ismaili ; kudo flitej pĂ«r guximin e tij dhe fuqinĂ« e shpatĂ«s sĂ« tij. Ai gjithashtu nderohej nga bashkĂ«fshatarĂ«t e tij, deri sa u martua. Sepse Xhemal Pasha nuk ndoqi traditĂ«n e lashtĂ« dhe nuk shkoi nĂ« njĂ« vend tĂ« largĂ«t pĂ«r tĂ« marrĂ« gruan. Kjo nuk iu fal nĂ« luginĂ«n e Matit, dhe mbrĂ«mjeve pranĂ« zjarrit flisnin shumĂ« pĂ«r kĂ«tĂ« nĂ«pĂ«rmjet pĂ«shpĂ«ritjesh.
Por pashai ishte një njeri këmbëngulës, dhe kur gruaja e tij e parë vdiq, përsëri kërkoi një bashkëshorte nga fshatrat e afërta. Por kjo martesë e dytë nuk pati fat. Pashai shpejt mbeti sërish beqar. Dhe atëherë Xhemal Pasha i tha njeriut të tij të dashur, Mehmet Rizvanit :
â Hip mbi kalĂ«, Mehmet Rizvani, dhe pĂ«rgatitu pĂ«r udhĂ«tim. Do tĂ« zgjasĂ« tre ditĂ« e tre netĂ« udhĂ«timi yt deri nĂ« TiranĂ«. Atje jeton familja Toptani, pasuria dhe bollĂ«ku i tĂ« cilĂ«ve kanĂ« pĂ«rhapur famĂ«n e tyre larg. Shko tĂ« vizitosh shtĂ«pinĂ« e Adem Toptanit dhe kĂ«rko vajzĂ«n e tij pĂ«r mua. Por, pasi ToptanĂ«t janĂ« njĂ« racĂ« mendjemadhe dhe krenare, nĂ«se nuk tĂ« japin vajzĂ«n, shko edhe nĂ« shtĂ«pinĂ« e Emin Bej Toptanit. Ai gjithashtu Ă«shtĂ« Toptan ; ndonĂ«se jo nga dega kryesore, kam dĂ«gjuar shumĂ« gjĂ«ra tĂ« mira pĂ«r vajzĂ«n e tij, Sadijen. Ai ndoshta Ă«shtĂ« mĂ« pak mĂ«ndjemadh se ToptanĂ«t e tjerĂ«, tĂ« cilĂ«t rrallĂ« martohen me tĂ« huajt, pĂ«r tĂ« mos shpĂ«rndarĂ« pasurinĂ« e madhe tĂ« ToptanĂ«ve. Por Emin Beu nuk pĂ«rfiton nga pasuria dhe ndoshta do tĂ« tĂ« japĂ« vajzĂ«n.
Gjithçka ndodhi ashtu siç e parashikoi mençuria e Xhemal PashĂ«s. Adem Toptani qeshi dhe e largoi tĂ« dĂ«rguarin e Pashait jo aq tĂ« pasur. Por ai u prit me ujĂ«, kripĂ« dhe bukĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« e Emin Beut dhe tĂ« nesĂ«rmen ai mundi tâi sillte lajmin e mirĂ« zotĂ«risĂ« sĂ« tij : ai do tĂ« kishte pĂ«r grua vajzĂ«n e Emin BeutâŠ
LotĂ«t e Sadijes rridhnin gjatĂ« udhĂ«timit nga Tirana deri nĂ« Burgajet. Ajo nuk gĂ«zohej pĂ«r burrin qĂ« mençuria e babait tĂ« saj ia kishte caktuar. âĂfarĂ« njeriu i vjetĂ«r duhet tĂ« jetĂ« Xhemal Pasha, qĂ« unĂ« tĂ« bĂ«hem gruaja e tij e tretĂ«!â â mendoi ajo.
Por me të mbërritur në kështjellën e Burgajetit, zemra e Sadijes u mbush me gëzim. Atje, duke e pritur te porta, ishte një luftëtar i ri dhe i pashëm : burri i saj.
Sadija lindi një djalë.
Një vit pas martesës, erdhi në jetë fëmija i parë. Xhemal Pasha i ftoi fisnikët e rajonit të Matit në një festë të madhe, duke pritur mbërritjen e trashëgimtarit. Por fisnikët që ishin mbledhur për festën u larguan të trishtuar : fëmija i parë ishte një vajzë.
Kur Sadija u bekua me një fëmijë për herë të dytë në kështjellën e Burgajetit, Xhemal Pasha nuk ftoi asnjë mysafir. Megjithatë, këtë herë kishte arsye për gëzim : lindi Ahmet Zogu, mbreti i ardhshëm i Shqipërisë.
Që në fëmijëri, djali i Xhemal Pashës tregoi vullnet të madh.
Ai ishte mezi gjashtë vjeç kur dëgjonte çdo mbrëmje në haremin e nënës së tij për rrëfimet e Musa Eushait (Eusajt ose Tushës), tradhtarit. Musa Eushai (Eusajt ose Tushës) ishte një mik i dashur i Xhemal Pashës. Por ai i tradhtoi vëllezërit e tij te turqit. Ai u kap rob dhe u var.
Atë natë, një zog ogurzi cicëroi nën dritaren e Zogut të vogël. Djali i vogël i zgjoi shërbëtorët dhe u nis për ta ndjekur. Sepse ky zog ogurzi mund të ishte vetëm shpirti i transmigruar i Musa Eusajt (Tushës). Ata e ndoqën deri në agim, derisa gjetën gjurmët e tij. Por djali gjashtëvjeçar nuk do të shkonte në shtrat derisa të kapej zogu. Në të njëjtën pemë ku Musa Eusaj (Tusha) ishte varur dikur dhe ku zogu cicëronte, Zogu e vari zogun ogurzi. Sepse vetëm në këtë mënyrë ai dhe familja e tij mund të gjenin paqe.
Djali me vullnet tĂ« fortĂ« u bĂ« po ashtu njĂ« burrĂ« me vullnet tĂ« fortĂ«. NĂ« vitin 1914, nĂ« moshĂ«n nĂ«ntĂ«mbĂ«dhjetĂ« vjeç, ai hyri nĂ« oborrin e sundimtarit tĂ« atĂ«hershĂ«m tĂ« pĂ«rkohshĂ«m, Princ Vidit, me veshje tĂ« bukura shqiptare. Zogu u soll me besnikĂ«ri ndaj princit, pa u ekspozuar shumĂ« ndaj tij. Princi Vidi nuk mundi ta mbante fronin e huaj dhe kryetari i ri shqiptar u bĂ« komandanti i pĂ«rgjithshĂ«m i tĂ« gjitha trupave vullnetare shqiptare â atyre qĂ« luftuan zyrtarisht nĂ« anĂ«n e ushtrisĂ« austro-hungareze, por bĂ«mat e tĂ« cilave nuk u vlerĂ«suan mjaftueshĂ«m nĂ« VjenĂ«. Zogu u thirr nĂ« VjenĂ« dhe u mbajt atje deri nĂ« fund tĂ« luftĂ«s. Ai nuk ishte tamam i burgosur, por as nuk mund tĂ« kthehej nĂ« shtĂ«pi.
Në fund të luftës, ai u bë Ministër i Brendshëm i Shqipërisë. Ylli i tij kishte filluar të ngjitej që nga viti 1920. Në vitin 1922, ai shtypi një kryengritje dhe u zgjodh Kryeministër. Në vitin 1925, ai u bë President i Republikës. Në vitin 1928, Asambleja Kushtetuese vendosi të rivendoste monarkinë dhe Zogut iu ofrua kurora mbretërore. Kështu, ai u bë mbreti i parë kombëtar i Shqipërisë së pavarur.
Login
