❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

Nuk e kemi numëruar gjithnjë mbrapsht natën e Vitit të Ri!

✇Gazeta Si
By: erion.abule

Gazeta Si – NĂ« njĂ« nga skenat mĂ« tĂ« cituara nga Fantozzi, udhĂ«heqĂ«si i orkestrĂ«s nĂ« festĂ«n e Vitit tĂ« Ri tĂ« organizuar nga kontabilisti Filini, harton njĂ« plan pĂ«r t’u çliruar herĂ«t dhe pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« njĂ« festĂ« tjetĂ«r.

Më pak se ora 22:30, ai e çon fshehurazi orën përpara dhe fillon numërimin mbrapsht, duke njoftuar se është tre minuta deri në mesnatë.

Fantozzi dhe kolegët e tij e gjejnë veten në rrugë, të shtangur, në momentin e natës së vërtetë të Vitit të Ri.

NumĂ«rimi mbrapsht i Vitit tĂ« Ri ka qenĂ« njĂ« traditĂ« pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra dhe madje edhe ngjarjet e paplanifikuara, janĂ« pjesĂ« e saj: nga tapa e zakonshme e shampanjĂ«s qĂ« hapet shumĂ« herĂ«t ose shumĂ« vonĂ«, deri te transmetimet televizive tĂ« drejtpĂ«rdrejta tĂ« ç’sinkronizuara.

NjĂ« natĂ« e Vitit tĂ« Ri paksa “Fantozziane” ndodhi nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« nĂ« vitin 2016, kur mesnata u njoftua gabimisht rreth njĂ« minutĂ« mĂ« herĂ«t gjatĂ« programit tradicional nĂ« Rai 1.

Fishekzjarrë bien në Times Square gjatë festimeve të Vitit të Ri në New York City

Katër vjet më parë, në Los Anxeheles, në një program kaotik ekuivalent në stacionin KDOC-TV, numërimi mbrapsht kishte filluar 10 sekonda me vonesë.

Përpara se programet televizive ta bënin një zakon të përhapur të Vitit të Ri, numërimi mbrapsht rreth një tavoline ose në një shesh nuk ishte një praktikë e zakonshme.

Deri në vitin 1979, nuk ishte e zakonshme as për turmat e mbledhura në Times Square, New York, ku ndoshta festimi më i famshëm i Vitit të Ri në botë zhvillohej që nga viti 1904. Njerëzit e shikonin spektaklin e shkëlqyer, duke u përqafuar dhe festuar, por pa numëruar sekondat.

Në disa programe radiofonike dhe më vonë televizive, sipas një hulumtimi nga historiania amerikane, Alexis McCrossen, prezantuesit kishin filluar të numëronin mbrapsht deri në Vitin e Ri që në fund të viteve 1950 dhe gjatë gjithë viteve 1960.

Por ata e bënin këtë vetëm, të pashoqëruar nga zërat ose duartrokitjet e audiencës. Ishte thjesht një mënyrë për të rrëfyer dhe zgjatur një ngjarje që në vetvete zgjaste shumë pak.

Në atë kohë, imagjinata kolektive e shoqëronte numërimin mbrapsht kryesisht me ngjarje të tjera, jo të gjitha aq shpresëdhënëse sa pritja e një viti të ri.

Në të vërtetë, ajo që e bëri të njohur në mesin e shekullit të njëzetë, ishte frika nga një ngjarje apokaliptike: katastrofa bërthamore.

NĂ« vitin 1947, njĂ« grup shkencĂ«tarĂ«sh nga Buletini i ShkencĂ«tarĂ«ve AtomikĂ«, botuan “OrĂ«n e Kiametit”, pĂ«r tĂ« treguar, bazuar nĂ« faktorĂ« tĂ« ndryshĂ«m, afĂ«rsinĂ« e njĂ« katastrofe globale tĂ« shkaktuar nga njerĂ«zimi, e pĂ«rfaqĂ«suar metaforikisht nga mesnata.

Ishin pikĂ«risht kĂ«ta shkencĂ«tarĂ«, sipas McCrossen, tĂ« cilĂ«t futĂ«n shprehjen “numĂ«rim mbrapsht” nĂ« leksikun e zakonshĂ«m amerikan nĂ« vitet nĂ« vijim.

Da -3.59 a -2.48 in 30 secondi. CosĂŹ #RaiUno ha sbagliato il countdown del #Capodanno2016 @ilpost @repubblicait pic.twitter.com/hAt5C9GG9s

— Bluelake76 (anti-TACO account) (@Bluelake76) January 1, 2016

Numërimi mbrapsht ishte i zakonshëm në testet e bombave atomike dhe në televizion dhe në filma, ato në përgjithësi shoqëroheshin me përvoja të frikshme, sureale ose të rrezikshme, siç janë shpërthimet.

Ishin lĂ«shimet nĂ« hapĂ«sirĂ« ​​qĂ« e ndryshuan kĂ«tĂ« perceptim, duke e bĂ«rĂ« numĂ«rimin mbrapsht njĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore tĂ« rrĂ«fimit tĂ« ngjarjeve tĂ« mĂ«dha, pozitive, ose tĂ« paktĂ«n tĂ« guximshme dhe premtuese, kolektive tĂ« transmetuara nĂ« televizion.

Më 16 korrik 1969, të paktën 500 milionë njerëz në të gjithë botën ndoqën numërimin mbrapsht për lëshimin e Apollo 11, misionit hapësinor që do të ulte njerëzit e parë në Hënë.

Në vitet 1970, televizioni e zgjeroi më tej njohjen e publikut me numërimin mbrapsht. Countdown ishte emri i një programi televiziv muzikor popullor australian, i transmetuar nga viti 1974 deri në vitin 1987, i cili frymëzoi programe të ngjashme në Shtetet e Bashkuara dhe Evropë.

Ato bazoheshin në listat e hiteve më të mëdha, të lexuara nga poshtë lart: në thelb, ato ishin numërime mbrapsht për numrin një.

ShumĂ« shfaqje kuici televizive pĂ«rdornin gjithashtu orĂ« tĂ« mĂ«dha analoge nĂ« setet e tyre pĂ«r tĂ« treguar kalimin e kohĂ«s pĂ«r t’iu pĂ«rgjigjur pyetjeve.

Orët e numërimit mbrapsht të Vitit të Ri në Times Square u instaluan vetëm në fund të viteve 1980. Disa programe që transmetonin festimet filluan të shfaqnin ato ekrane dhe njerëzit në shesh, të cilët ishin mësuar të merrnin pjesë në numërim mbrapsht.

Edhe sot, në shumë shtëpi, televizori ndizet ndërsa afrohet mesnata e natës së Vitit të Ri, sepse këto programe janë mënyra më e përshtatshme për të ndjekur numërimin mbrapsht. Përveç rrethanave të paparashikuara, si në vitin 2016, është gjithashtu një mënyrë e besueshme.

PĂ«rshtati: Gazeta “Si”

The post Nuk e kemi numëruar gjithnjë mbrapsht natën e Vitit të Ri! appeared first on Gazeta Si.

↗

Historia pas pemës së Krishtlindjeve që u bë virale

✇Icon Style
By: gaze tare

Një video bëri xhiron e Instagramit dhe u bë menjëherë e njohur. Një pemë Krishtlindjesh, e zbukuruar me drita, noton në një det të stuhishëm. Valët e vënë në provë, moti duket kërcënues, megjithatë pema mbetet aty, e ndriçuar dhe drejt, në një mjedis që duket pothuajse sureal.

Në një epokë ku mediat sociale janë të përmbytura me imazhe dhe video të gjeneruara nga inteligjenca artificiale, shumë veta menduan se ishte thjesht një tjetër objekt dixhital mbresëlënës. Por e vërteta është shumë më e thjeshtë dhe ndoshta kjo është arsyeja pse është kaq e fuqishme.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Ryan Pernofski (@ryanpernofski)

Krijuesi i videos, fotografi Ryan Pernofski, e bëri të qartë që në fillim se materiali nuk ka të bëjë fare me inteligjencën artificiale. Videoja është xhiruar tërësisht me një iPhone, pa filtra apo ndërhyrje dixhitale. Një mik i tij, Jack, e mbajti pemën në det, siç ka bërë në të kaluarën në projekte të tjera fotografike. Dritat ishin drita Krishtlindjesh, që funksiononin me bateri, të projektuara për përdorim në natyrë, me kutitë e tyre të fiksuara me kujdes. Mendimi ishte i thjeshtë: ndoshta mund të zgjasnin disa sekonda në ujë. Në fund, ato zgjatën aq sa ishte e nevojshme.

Ideja nuk ishte e re. Ai pranon se kishte dashur ta zbatonte për vite me radhë, por e shtynte vazhdimisht. Megjithatë, këtë vit vendosi të mos e linte të kalonte përsëri. Dhe pikërisht kështu, një plan që kishte qenë në mendjen e tij për një kohë të gjatë, papritmas u gjend para miliona shikuesve.

MegjithatĂ«, pĂ«rtej imazhit, ajo qĂ« duket se e ka prekur mĂ« shumĂ« audiencĂ«n ishte mesazhi qĂ« e shoqĂ«ronte atĂ«. NjĂ« kujtesĂ« se koha kalon shpejt dhe se ajo qĂ« dikush dĂ«shiron tĂ« bĂ«jĂ« shpesh duhet tĂ« pretendohet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vetĂ«dijshme, pĂ«rndryshe rrezikon tĂ« mbetet pĂ«rgjithmonĂ« nĂ« listĂ«n e “njĂ« dite”.

 

View this post on Instagram

 

A post shared by Ryan Pernofski (@ryanpernofski)

Lexoni çfarë shkruan ai në postimin e tij:

“Krishtlindjet e vitit 2025 erdhĂ«n dhe iku si njĂ« rrufe. E ngarkova kĂ«tĂ« video nĂ« story-t e mia dhe shumĂ« prej jush mĂ« kĂ«rkuan ta postoja edhe si video, kĂ«shtu qĂ« ja ku Ă«shtĂ«.

Dhe jo, nuk është inteligjencë artificiale. Do të preferoja të vdisja sesa të krijoja një imazh dhe të pretendoja se është i vërtetë; kjo më duket e frikshme. Videoja sapo është xhiruar me një iPhone (ka edhe pamje prapa skenave në histori). I kërkova mikut tim të mirë, Jack, të mbante pemën, ai i ka mbajtur të gjitha lulet e mia në të kaluarën. Ne përdorëm drita Krishtlindjesh me bateri dhe i ngjitëm mbajtëset së bashku. Ato shiten si drita për jashtë, kështu që mendova se ndoshta do të zgjasnin një minutë në oqean. Dhe ashtu ndodhi.

Kam dashur ta bĂ«j kĂ«tĂ« projekt pĂ«r vite me radhĂ«, por e harroja vazhdimisht. Por kĂ«tĂ« vit, mĂ« nĂ« fund e bĂ«ra. ËshtĂ« koha pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« çfarĂ« tĂ« duash, sepse jeta ecĂ«n me njĂ« ritĂ«m rrufeje dhe nĂ«se nuk e frenon, ndoshta nuk do tĂ« ndodhĂ« kurrĂ«.

Kam shumĂ« gjĂ«ra tĂ« tjera qĂ« dua tĂ« krijoj dhe tĂ« planifikoj pĂ«r vitin e ardhshĂ«m. Ndoshta do tĂ« marr njĂ« kalendar dhe do t’i planifikoj si njĂ« i rritur normal. Ose mund ta lĂ« kaosin tĂ« mĂ« pushtojĂ« dhe tĂ« kalojĂ« njĂ« vit tjetĂ«r. Jo, mendoj se ky Ă«shtĂ« viti i duhur. Kush Ă«shtĂ« me mua? BĂ«jeni.”

The post Historia pas pemës së Krishtlindjeve që u bë virale appeared first on iconstyle.al.

↗

14:00 Histori/ 1972 – Bombardimet, negociatat dhe fundi i njĂ« kapitulli tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m tĂ« LuftĂ«s sĂ« Vietnamit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

NĂ« vitin 1972, Lufta e Vietnamit kishte hyrĂ« nĂ« fazĂ«n e saj mĂ« tĂ« lodhshme dhe kontradiktore. PĂ«r Shtetet e Bashkuara, konflikti ishte bĂ«rĂ« politikisht i papĂ«rballueshĂ«m: mijĂ«ra ushtarĂ« amerikanĂ« kishin humbur jetĂ«n, shoqĂ«ria amerikane ishte thellĂ«sisht e pĂ«rçarĂ« nga protestat kundĂ«r luftĂ«s dhe besimi nĂ« fitoren ushtarake po shuhej. Presidenti Richard Nixon kishte premtuar njĂ« “paqe me nder”, por negociatat nĂ« Paris mes SHBA-sĂ«, Vietnamit tĂ« Veriut, Vietnamit tĂ« Jugut dhe Viet Kongut kishin ngecur nĂ« mosbesim dhe kalkulime strategjike.

Ofensiva e Pashkëve

NĂ« pranverĂ«n e vitit 1972, Vietnami i Veriut nisi tĂ« ashtuquajturĂ«n OfensivĂ« e PashkĂ«ve, njĂ« sulm tĂ« gjerĂ« konvencional kundĂ«r forcave tĂ« Vietnamit tĂ« Jugut. Kjo ofensivĂ« e vuri nĂ« vĂ«shtirĂ«si serioze Saigonin dhe rrezikoi gjithĂ« strategjinĂ« amerikane tĂ« “vietnamizimit” – kalimin gradual tĂ« barrĂ«s ushtarake nga trupat amerikane te ushtria e Vietnamit tĂ« Jugut. PĂ«rballĂ« kĂ«tij zhvillimi, administrata Nixon vendosi tĂ« rikthejĂ« presionin maksimal ushtarak.

Në maj 1972, SHBA-ja nisi Operation Linebacker I, duke rifilluar bombardimet sistematike ndaj objektivave strategjike në Vietnamin e Veriut dhe duke minuar portin e Haiphongut, arterien kryesore të furnizimit të Hanoit nga Bashkimi Sovjetik dhe Kina. Këto sulme synonin të ndërprisnin linjat logjistike, të dobësonin kapacitetin ushtarak të Veriut dhe ta detyronin udhëheqjen komuniste të rikthehej seriozisht në tryezën e negociatave.

Refuzimi i kushteve amerikane

MegjithatĂ«, deri nĂ« fund tĂ« vitit, bisedimet sĂ«rish u bllokuan. Hanoi refuzonte kushtet amerikane, ndĂ«rsa Nixon, i saporizgjedhur pĂ«r njĂ« mandat tĂ« dytĂ« nĂ« nĂ«ntor 1972, vendosi tĂ« pĂ«rdorĂ« mjetin mĂ« ekstrem tĂ« presionit ajror. KĂ«shtu lindi Operation Linebacker II, i njohur edhe si “Bombardimi i Krishtlindjeve”.

Nga 18 deri më 29 dhjetor 1972, për 11 ditë rresht, bombarduesit strategjikë amerikanë B-52 ndërmorën një fushatë masive ajrore mbi Hanoi dhe Haiphong. Ishte një nga bombardimet më intensive të historisë moderne: qindra avionë fluturonin çdo natë, duke hedhur mijëra tonë bomba mbi objekte ushtarake, depo furnizimi, hekurudha, centrale energjetike dhe sisteme mbrojtëse ajrore. Qytetet e Vietnamit të Veriut u tronditën nga shpërthime të pandërprera, ndërsa mbrojtja ajrore vietnameze rrëzoi disa bombardues amerikanë, duke e bërë operacionin jashtëzakonisht të rrezikshëm dhe të kushtueshëm.

Zyrtarisht, administrata amerikane deklaroi se bombardimet nuk synonin civilët, por infrastruktura urbane dhe viktimat civile ishin të pashmangshme. Pamjet e shkatërrimit dhe raportet për humbje njerëzore ngjallën reagime të forta ndërkombëtare dhe protesta të reja brenda vetë Shteteve të Bashkuara. Megjithatë, nga pikëpamja strategjike, presioni ajror dha efektin e dëshiruar.

Rinisja e bisedimeve

Në fillim të janarit 1973, Vietnami i Veriut pranoi të rikthehej në bisedimet e Parisit. Më 15 janar 1973, SHBA-ja njoftoi ndalimin e bombardimeve mbi Vietnamin e Veriut, duke shënuar fundin e fushatës Linebacker II. Vetëm pak ditë më vonë, më 27 janar, u nënshkruan Marrëveshjet e Paqes së Parisit, të cilat parashikonin armëpushim, tërheqjen e trupave amerikane dhe kthimin e të burgosurve të luftës.

MegjithĂ«se kĂ«to marrĂ«veshje nuk i dhanĂ« fund luftĂ«s mes veriut dhe jugut vietnamez – e cila do tĂ« pĂ«rfundonte vetĂ«m nĂ« vitin 1975 me rĂ«nien e Saigonit – ato shĂ«nuan fundin e pĂ«rfshirjes sĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ushtarake tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara nĂ« Vietnam. Bombardimet e vitit 1972 mbetĂ«n njĂ« simbol i kontradiktĂ«s sĂ« asaj lufte: pĂ«rdorimi i forcĂ«s shkatĂ«rruese pĂ«r tĂ« arritur paqen dhe njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r ta mbyllur njĂ« konflikt qĂ« kishte dalĂ« prej kohĂ«sh jashtĂ« kontrollit.

Në këtë kuptim, ndalimi i bombardimeve dhe rikthimi i negociatave nuk ishin thjesht një manovër ushtarake, por një pranim i heshtur se Lufta e Vietnamit nuk mund të fitohej në fushëbetejë, por vetëm të mbyllej në tryezën e diplomacisë.

↗

12:00 Histori/ 1965 – Ngjitja e Ferdinand Markos-it dhe rrĂ«shqitja e Filipineve drejt diktaturĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

NĂ« vitin 1965, nĂ« njĂ« FilipinĂ« ende tĂ« brishtĂ« pas dekadave tĂ« kolonializmit amerikan dhe traumave tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Ferdinand Edralin Markos u zgjodh President i RepublikĂ«s sĂ« Filipineve. Ai u paraqit para elektoratit si njĂ« politikan energjik, i arsimuar nĂ« elitĂ«n juridike tĂ« vendit, me premtime pĂ«r reformĂ«, modernizim dhe ringritje kombĂ«tare. Retorika e tij nacionaliste dhe imazhi i njĂ« njeriu tĂ« fortĂ« qĂ« mund t’i jepte fund kaosit dhe varfĂ«risĂ«, i siguruan fitoren nĂ« zgjedhje dhe e bĂ«nĂ« Presidentin e dhjetĂ« tĂ« Filipineve.

Fasada e qeverisjes

Në vitet e para të mandatit të tij, Markos arriti të ruajë fasadën e një qeverisjeje demokratike. Ai investoi në projekte infrastrukturore, rrugë, ura dhe ndërtesa publike, duke krijuar iluzionin e zhvillimit të shpejtë ekonomik. Por pas kësaj pamjeje progresi fshihej një sistem gjithnjë e më i centralizuar pushteti, ku besnikëria politike dhe lidhjet familjare filluan të zëvendësonin institucionet dhe ligjin.

NĂ« vitin 1969, Markos u rizgjodh pĂ«r njĂ« mandat tĂ« dytĂ« – hera e parĂ« nĂ« historinĂ« e Filipineve qĂ« njĂ« president siguronte rizgjedhjen. Zgjedhjet u shoqĂ«ruan me akuza tĂ« shumta pĂ«r mashtrim elektoral dhe shpenzime marramendĂ«se, tĂ« financuara pĂ«rmes borxheve tĂ« jashtme qĂ« rĂ«nduan ekonominĂ« kombĂ«tare. Inflacioni u rrit, pabarazitĂ« sociale u thelluan dhe pakĂ«naqĂ«sia popullore filloi tĂ« shpĂ«rthejĂ« nĂ« protesta studentore dhe trazira urbane.

Duke e përdorur këtë klimë pasigurie si justifikim, më 21 shtator 1972, Ferdinand Markos shpalli ligjin ushtarak (martial law), duke pretenduar se vendi kërcënohej nga rebelë komunistë dhe kaos civil. Me këtë akt, ai pezulloi kushtetutën, shpërndau parlamentin, mbylli mediat e pavarura dhe arrestoi mijëra kundërshtarë politikë, intelektualë, gazetarë dhe aktivistë të shoqërisë civile. Filipinet hynë zyrtarisht në një epokë diktature.

Ndërtimi i një regjimi

NĂ«n parullĂ«n e “ShoqĂ«risĂ« sĂ« Re” (New Society), Markos ndĂ«rtoi njĂ« regjim autoritar tĂ« bazuar nĂ« kultin e personalitetit, frikĂ« dhe dhunĂ« sistematike. Forcat e sigurisĂ« u bĂ«nĂ« instrument i represionit, ndĂ«rsa raportet e organizatave ndĂ«rkombĂ«tare dokumentuan tortura, zhdukje me forcĂ« dhe vrasje jashtĂ«gjyqĂ«sore. Demokracia u zĂ«vendĂ«sua nga sundimi i njĂ« njeriu tĂ« vetĂ«m dhe i rrethit tĂ« tij tĂ« ngushtĂ«.

Paralelisht me represionin politik, regjimi i Markos-it u shqua për një korrupsion të përmasave epike. Ai dhe bashkëshortja e tij, Imelda Marcos, u akuzuan për grabitjen e miliarda dollarëve nga fondet shtetërore. Imelda u bë simbol i ekstravagancës së regjimit, me pallate luksoze, festa madhështore dhe një koleksion legjendar këpucësh, ndërkohë që shumica e popullsisë filipinase jetonte në varfëri të thellë.

MegjithĂ«se ligji ushtarak u hoq zyrtarisht nĂ« vitin 1981, pushteti i Markos-it mbeti i paprekur, i mbĂ«shtetur nga aparati represiv dhe manipulimi elektoral. Por nĂ« mesin e viteve ’80, kriza ekonomike, vrasja e liderit opozitar Benigno “Ninoy” Aquino Jr. dhe presioni i rritur ndĂ«rkombĂ«tar e dobĂ«suan rĂ«ndĂ« regjimin.

Rrëzimi nga pushteti

NĂ« vitin 1986, pas zgjedhjeve tĂ« kontestuara dhe shpĂ«rthimit tĂ« Revolucionit PaqĂ«sor tĂ« “People Power”, Ferdinand Markos u rrĂ«zua nga pushteti dhe u detyrua tĂ« arratisej nĂ« Havai, ku vdiq tre vjet mĂ« vonĂ«. RĂ«nia e tij shĂ«noi fundin e njĂ« prej regjimeve mĂ« tĂ« errĂ«ta nĂ« historinĂ« e Filipineve, por trashĂ«gimia e korrupsionit, dhunĂ«s dhe plagĂ«ve shoqĂ«rore vazhdon tĂ« ndikojĂ« vendin edhe sot.

Kështu, zgjedhja e vitit 1965, e nisur si një proces demokratik, u shndërrua gradualisht në një paralajmërim historik se si pushteti i pakontrolluar mund të rrëshqasë nga premtimi i rendit dhe zhvillimit në tirani, frikë dhe grabitje sistematike të një kombi të tërë.

↗

Një armëpushim i pazakontë gjatë Krishtlindjeve të 1944-ës/ Historia e Fritz Vincken

✇Gazeta Si
By: Liridon Mulaj

Gazeta “SI”- NdĂ«rsa “ArmĂ«pushimi i Krishtlindjeve” i vitit 1914 ka arritur statusin legjendar nĂ« historinĂ« e LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, ngjarjet e ngjashme qĂ« pĂ«rfshijnĂ« trupat amerikanĂ« kanĂ« pasur pak mbulim. Kur Amerika hyri nĂ« LuftĂ«n e ParĂ« BotĂ«rore, vitet e viktimave masive dekurajuan çdo ndjenjĂ« vĂ«llazĂ«rore midis ushtrive kundĂ«rshtare, dhe oficerĂ«t e lartĂ« dekurajuan nĂ« mĂ«nyrĂ« aktive çdo pĂ«rsĂ«ritje tĂ« ngjarjeve tĂ« vitit 1914.

Në Luftën e Dytë Botërore, mundësitë për ngjarje të tilla ishin të kufizuara. Trupat amerikanë ishin në kontakt të ngushtë me forcat gjermane vetëm në numër relativisht të vogël në Afrikën e Veriut dhe Itali, përpara zbarkimit të Ditës-D në vitin 1944. Një armëpushim në shkallë të gjerë gjatë Krishtlindjeve të vitit 1944 ishte i pamundur, pasi vetëm nëntë ditë para Krishtlindjeve, gjermanët nisën kundërsulmin e tyre më të madh të luftës në Perëndim, duke filluar Betejën e Bulges dhe luftime të ashpra gjatë gjithë festës.

Megjithatë, ekziston një rrëfim personal për një armëpushim të vogël gjatë kulmit të luftimeve. Kjo është historia e Fritz Vincken, një djalë gjerman 12-vjeçar në kohën e betejës. Fritz dhe nëna e tij u zhvendosën në një vilë të vogël në pyllin Huertgen pasi qyteti i tyre i lindjes, Aachen, u shkatërrua pjesërisht gjatë një ofensive amerikane më parë. Zona kishte mbetur relativisht e qetë deri nëntë ditë para Krishtlindjeve, kur ofensiva gjermane e Ardennes përfshiu zonën. Sipas Fritzit:

“DĂ«gjuam zhurmĂ«n e pandĂ«rprerĂ« tĂ« topave tĂ« fushĂ«s; aeroplanĂ«t fluturonin vazhdimisht mbi kokat tona; natĂ«n dritat e kĂ«rkimit depĂ«rtonin nĂ« errĂ«sirĂ«.”

Në prag të Krishtlindjeve 1944, Fritz dhe nëna e tij iu përgjigjën një trokitjeje në derë,  tre ushtarë amerikanë, njëri i plagosur rëndë, që kërkonin strehim. Familja Vincken nuk fliste anglisht dhe amerikanët nuk flisnin gjermanisht, por arritën të komunikonin në një masë të kufizuar përmes frëngjishtes. Nënës së Fritzit iu kërkua të ftojë amerikanët brenda dhe të sigurojë një ambient të ngrohtë:

“MĂ«suam se djali i shĂ«ndoshĂ« dhe me flokĂ« tĂ« errĂ«t ishte Xhimi; shoku i tij, i gjatĂ« dhe i hollĂ«, ishte Robini. Harry, i plagosuri, flinte nĂ« shtratin tim, fytyra e tij ishte e  bardhĂ« si bora. Ata kishin humbur batalionin dhe kishin bredhur tre ditĂ« nĂ« pyll, duke kĂ«rkuar amerikanĂ«t dhe duke u fshehur nga gjermanĂ«t. Ata ishin tĂ« rraskapitur nga rruga”

Fritz Vrincken

Nënës së Fritzit i desh të përgatiste një vakt modest me patate dhe gjel të mbajtur më parë për një rast të veçantë. Gjatë gatimit, një trokitje e dytë njoftoi katër ushtarë gjermanë, pjesë e Wehrmacht. Fritz kujton:

“Isha i paralizuar nga frika. Edhe pse ende fĂ«mijĂ«, e njihja ligjin e ashpĂ«r: strehimi i ushtarĂ«ve armik pĂ«rbĂ«nte tradhti tĂ« lartĂ«. TĂ« gjithĂ« mund tĂ« qĂ«lloheshim!”

Kaporali gjerman kërkoi të pushojnë derisa të agonte dhe nëna së Fritzit iu përgjigj:

“Sigurisht, mund tĂ« hani njĂ« vakt tĂ« ngrohtĂ« dhe tĂ« qetĂ«. Kjo natĂ« Ă«shtĂ« Krishtlindja dhe nuk do tĂ« ketĂ« tĂ« shtĂ«na kĂ«tu.”

Amerikanët ia dorëzuan armët nënës së Fritzit. Grupi i përzier u ul së bashku dhe hëngrën darkën. Fritz përshkruan se atmosferën e tensionit e zëvendësoi pushimi:

“Heinz dhe Willi, tĂ« dy nga KĂ«lni, ishin 16 vjeç. Kaporali gjerman, 23 vjeç, nxori nga çanta e ushqimit njĂ« shishe verĂ« tĂ« kuqe dhe bukĂ«. NĂ«nĂ«s i shkrepĂ«n lotĂ«t ndĂ«rsa thoshte, ‘Oh Jezus. Ji mysafiri ynë’.”

Para mesnatës, të gjithë ngritën sytë për të parë Yllin e Betlehemit, një moment heshtjeje ku lufta dukej e largët dhe pothuajse e harruar. Armëpushimi përfundoi në mëngjesin e Krishtlindjes, kur grupet u ndanë dhe u kthyen tek ushtritë e tyre.

Ka të ngjarë që të ketë pasur armëpushime të tjera të vogla ose marrëveshje lokale për të shmangur luftime në Krishtlindje, veçanërisht në Itali në 1943 ose në pjesë më të qeta të vijës kufitare në 1944. Megjithatë, ky është i vetmi rast i dokumentuar aktualisht, që tregon se edhe në mes të një konflikti të ashpër, mund të ndodhin aktet e përkohshme të respektit dhe bashkëjetesës mes palëve në luftë.

The post Një armëpushim i pazakontë gjatë Krishtlindjeve të 1944-ës/ Historia e Fritz Vincken appeared first on Gazeta Si.

↗

08:20 1947 – Rumani, fundi i njĂ« mbretĂ«rie nĂ« hijen e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Viti 1947 shĂ«noi njĂ« nga aktet mĂ« dramatike tĂ« historisĂ« rumune moderne. NĂ« EvropĂ«n Lindore, Lufta e FtohtĂ« sapo kishte nisur tĂ« kristalizohej nĂ« kufij ideologjikĂ«, dhe Rumania ndodhej tashmĂ« nĂ«n hijen e rĂ«ndĂ« tĂ« UshtrisĂ« sĂ« Kuqe dhe ndikimit tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Bashkimit Sovjetik. NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ« frike, presioni politik dhe shantazhi institucional, Mbreti Mikael I – ende i ri nĂ« moshĂ«, por tashmĂ« i lodhur nga pesha e historisĂ« – u pĂ«rball me njĂ« ultimatum pa kthim.

Më 30 dhjetor 1947, në pallatin mbretëror në Bukuresht, atij iu kërkua të abdikonte nga froni. Qeveria e re komuniste, e instaluar me mbështetjen vendimtare të Moskës, i paraqiti aktin e abdikimit jo si një zgjedhje, por si një detyrim brutal. Refuzimi, sipas dëshmive të mëvonshme, do të sillte pasoja të rënda: arrestime masive, gjakderdhje dhe ndëshkim të drejtpërdrejtë ndaj familjes mbretërore dhe bashkëpunëtorëve të saj. Përballë këtij shantazhi të hapur, Mbreti Michael u detyrua të nënshkruante dokumentin që i jepte fund monarkisë rumune dhe shpallte Republikën Popullore të Rumanisë.

Abdikimi nuk ishte thjesht një akt formal. Ai shënoi shkëputjen përfundimtare të Rumanisë nga rendi i saj historik dhe hyrjen e saj në bllokun sovjetik. Menjëherë pas kësaj, familja mbretërore u detyrua të largohej nga vendi, pothuajse pa asnjë pasuri personale, nën mbikëqyrjen e autoriteteve komuniste. Fillimisht ata gjetën strehë në Greqi, më pas në Britaninë e Madhe, duke jetuar një ekzil të hidhur, larg atdheut dhe fronit që kishte humbur pa luftë, por jo pa dhimbje.

Në vitet që pasuan, Mbreti Michael dhe familja e tij u vendosën përfundimisht në Zvicër. Atje, larg intrigave politike, ai jetoi një jetë modeste për një ish-monarh: punoi si pilot testues, mekanik avionësh dhe fermer, duke mbajtur mbi vete jo më kurorën, por kujtimin e një vendi të humbur. Për dekada me radhë, atij iu ndalua kthimi në Rumani, ndërsa regjimi komunist u përpoq ta fshinte figurën e tij nga historia zyrtare.

Megjithatë, historia nuk u mbyll me abdikimin. Pas rënies së komunizmit, figura e Mbretit Michael I u rikthye si simbol i një Rumanie të mohuar dhe të ndërprerë dhunshëm nga totalitarizmi. Ai vdiq në Zvicër, në vitin 2017, duke mbetur deri në fund një dëshmitar i gjallë i shekullit të ideologjive, ku mbretërit u rrëzuan jo nga populli, por nga perandoritë e frikës.

Në këtë mënyrë, abdikimi i vitit 1947 nuk mbetet thjesht një episod politik, por një dramë historike që përmbledh fatin e një vendi të tërë, të kapur mes sovranitetit të humbur dhe rendit të ri të imponuar nga Lindja.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

12:35 Historia/ 1065 – Westminster Abbey: nga vizioni legjendar te zemra e monarkisĂ« britanike

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Më 28 dhjetor 1065, në Londër u shenjtërua zyrtarisht Manastiri i Westminsterit, i njohur sot në mbarë botën si Westminster Abbey. Ceremonia kishte një peshë të jashtëzakonshme simbolike: ajo u zhvillua vetëm një javë para vdekjes së mbretit Edward Rrëfimtari, më 5 janar 1066, në prag të një prej viteve më vendimtare të historisë angleze.

Ky akt shenjtërimi nuk ishte thjesht një rit fetar, por një moment themelues për institucionin që do të bëhej qendra shpirtërore, politike dhe ceremoniale e monarkisë britanike.

Legjenda e Shën Pjetrit dhe lumi Thames

Sipas gojëdhënës së lashtë, rrënjët shpirtërore të Westminster Abbey lidhen me një vizion mistik. Më shumë se një mijë vjet më parë, një peshkatar në lumin Thames pa në breg shfaqjen e Shën Pjetrit, apostullit që konsiderohet mbrojtësi i kishës. Pikërisht në këtë vend u ndërtua më vonë manastiri i kushtuar Shën Pjetrit.

Kjo legjendë ka lënë një gjurmë të qëndrueshme në traditën londineze: peshkatarët i dhurojnë çdo vit salmon manastirit, si akt simbolik mirënjohjeje dhe besimi. Një rit i thjeshtë, por që lidh përmes shekujve mitin, fenë dhe jetën e përditshme.

Themelimi i parë: Shën Dunstan dhe mbreti Edgar

Historikisht, manastiri i parë në Westminster u themelua rreth viteve 960, nga Shën Dunstan, një nga figurat më të rëndësishme të reformës monastike në Angli. Ai u mbështet nga mbreti Edgar, i cili synonte të forconte autoritetin fetar dhe politik përmes krijimit të një komuniteti murgjësh benediktinë.

Ky manastir i hershëm shërbeu si bazë shpirtërore, por struktura e tij ishte ende modeste krahasuar me atë që do të pasonte.

Rindërtimi mbretëror i Edward Rrëfimtarit

Në vitin 1042, mbreti Edward Rrëfimtari ndërmori një projekt ambicioz: restaurimin dhe rindërtimin e manastirit të Shën Pjetrit në Westminster. Ky akt ishte një shprehje e devotshmërisë së tij fetare, por edhe një përpjekje për të lënë një trashëgimi të qëndrueshme mbretërore.

Punimet përfunduan zyrtarisht në vitin 1090, por objekti u shenjtërua më herët, në dhjetor të vitit 1065, për shkak të gjendjes shëndetësore të rënduar të mbretit. Edward nuk arriti ta shihte manastirin plotësisht të përfunduar, por ai u bë pjesë e tij përgjithmonë.

Një mauzoleum mbretëror

Pas vdekjes së tij, më 5 janar 1066, mbreti Edward u varros në Westminster Abbey. Një javë më vonë, trupi i tij u vendos në këtë kishë, duke shënuar fillimin e një tradite që vazhdon edhe sot. Nëntë vjet më pas, pranë tij u varros edhe gruaja e tij, mbretëresha Edith.

Që nga ajo kohë, Westminster Abbey u shndërrua në vendvarrimin zyrtar të monarkëve britanikë, si dhe në skenën kryesore të kurorëzimeve, ceremonive shtetërore dhe përkujtimoreve kombëtare.

PĂ«rmbyllje

Nga një vizion legjendar në brigjet e Thames-it, te një institucion që mishëron historinë e Britanisë së Madhe, Westminster Abbey mbetet një nga monumentet më të rëndësishme të qytetërimit europian. Shenjtërimi i vitit 1065 nuk ishte vetëm fundi i një ndërtimi, por fillimi i një roli historik që e bëri këtë manastir zemrën e monarkisë dhe kujtesës kombëtare britanike.

↗

08:15 1908 – TĂ«rmeti i Mesinas: tragjedia mĂ« e madhe sizmike e EuropĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Mëngjesin e hershëm të 28 dhjetorit 1908, Italia Jugore u përball me një nga katastrofat natyrore më shkatërrimtare në historinë e kontinentit europian. Një tërmet me fuqi 7.1 ballë tronditi ngushticën e Mesinës, duke goditur me egërsi të jashtëzakonshme qytetet Messina në Sicili dhe Reggio Calabria në Kalabri.

Lëkundjet ishin të menjëhershme dhe shkatërruese, duke arritur intensitetin maksimal të shkallës Mercalli. Brenda pak sekondash, ndërtesa shekullore u kthyen në grumbuj rrënojash, rrugët u çanë dhe qytetet u zhytën në kaos e tmerr. Pas tërmetit, një cunami i fuqishëm goditi bregdetin, duke shtuar edhe më shumë numrin e viktimave dhe përmasat e katastrofës.

Bilanci njerëzor ishte tronditës: afro 100 mijë të vdekur, dhjetëra mijëra të plagosur dhe qindra mijëra të pastrehë. Messina dhe Reggio Calabria u shkatërruan pothuajse plotësisht, duke humbur jo vetëm jetët njerëzore, por edhe një trashëgimi të tërë urbane, kulturore dhe historike.

Tërmeti i Mesinës konsiderohet deri më sot më i fuqishmi dhe më shkatërrimtari i regjistruar ndonjëherë jo vetëm në Itali, por edhe në Europë. Ai shënoi një pikë kthese në historinë e sizmologjisë dhe të mbrojtjes civile, duke nxitur studime më të thelluara mbi tërmetet dhe nevojën për ndërtim antisizmik.

Më shumë se një shekull më vonë, kjo tragjedi mbetet një kujtesë e dhimbshme e fuqisë së pamëshirshme të natyrës dhe e brishtësisë së qytetërimit njerëzor përballë saj.

↗

16:20 Histori/ 1945: Lindja e Bankës Botërore, institucioni që synoi rindërtimin e botës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në vitin 1945, në një botë të rrënuar nga Lufta e Dytë Botërore, lindi një prej institucioneve më të rëndësishme financiare ndërkombëtare të shekullit XX: Banka Botërore. Themelimi i saj ishte pjesë e një përpjekjeje globale për të shmangur kaosin ekonomik që kishte ushqyer konfliktet e mëparshme dhe për të ndërtuar themele më të qëndrueshme për paqen dhe zhvillimin.

Ideja e Bankës Botërore mori formë një vit më parë, në korrik 1944, gjatë Konferencës së Bretton Woods në Shtetet e Bashkuara, ku përfaqësues nga 44 vende u mblodhën për të hartuar një rend të ri financiar ndërkombëtar. Nga kjo konferencë dolën dy institucione binjake: Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) dhe Banka Ndërkombëtare për Rindërtim dhe Zhvillim, e njohur sot si Banka Botërore.

Në vitin 1945, pas ratifikimit të marrëveshjeve nga vendet anëtare, Banka Botërore u themelua zyrtarisht me misionin fillestar për të financuar rindërtimin e Evropës së shkatërruar nga lufta. Qytete të tëra ishin kthyer në gërmadha, industria ishte paralizuar dhe miliona njerëz jetonin në varfëri ekstreme. Banka u krijua për të dhënë kredi afatgjata dhe me interesa të ulëta, në mënyrë që vendet të mund të rindërtonin infrastrukturën, fabrikat, rrugët dhe sistemet energjetike.

Me kalimin e viteve, roli i Bankës Botërore u zgjerua. Ndërsa Evropa Perëndimore u rimëkëmb falë edhe Planit Marshall, fokusi i institucionit u zhvendos drejt vendeve në zhvillim në Azi, Afrikë dhe Amerikën Latine. Misioni i saj evoluoi nga rindërtimi pas lufte në luftën kundër varfërisë, nxitjen e zhvillimit ekonomik dhe përmirësimin e kushteve të jetesës.

Banka Botërore u shndërrua në një grup institucionesh që ofrojnë financime, asistencë teknike dhe këshillim për qeveritë, duke mbështetur projekte në arsim, shëndetësi, bujqësi, energji dhe infrastrukturë. Megjithatë, veprimtaria e saj nuk ka qenë pa polemika. Kritikat mbi kushtëzimet ekonomike, ndikimin social dhe efektet afatgjata të projekteve të saj kanë shoqëruar historinë e institucionit që nga dekadat e para.

Sot, Banka Botërore mbetet një aktor kyç në ekonominë globale, një trashëgimi direkte e përpjekjeve pas vitit 1945 për të ndërtuar një botë më të qëndrueshme pas shkatërrimit total. Themelimi i saj shënoi besimin se bashkëpunimi financiar ndërkombëtar mund të ishte një mjet për paqen, zhvillimin dhe shmangien e krizave që kishin çuar botën drejt luftës.

↗

13:30 Histori/ Lundrim në Nil: Mbytja e një anijeje turistike të shekullit të 1-rë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Mbetjet e një anijeje të mesit të shekullit të 1-rë, të përdorur nga fisnikëria për ekskursione, u zbuluan pranë brigjeve të Aleksandrisë, Egjipt, në një thellësi prej 7 metrash.

nga Paola Panigas

Turi kulturor i botĂ«s klasike nuk mund tĂ« mos pĂ«rfshinte njĂ« ndalesĂ« nĂ« Egjiptin e lashtĂ« , siç konfirmohet nga rrĂ«nojat e gjetura nĂ« brigjet e AleksandrisĂ«, e cila mund tĂ« jetĂ« “anija e parĂ« turistike” nga epoka romake nĂ« Egjipt : njĂ« jaht luksoz, 35 metra i gjatĂ«, i cili duket se korrespondon me njĂ« dĂ«shmi tĂ« raportuar nga gjeografi grek Strabo nĂ« shekullin e 1-rĂ« para Krishtit: ” JanĂ« anije tĂ« dekoruara me mjeshtĂ«ri, tĂ« pĂ«rdorura nga oborri mbretĂ«ror pĂ«r ekskursione: çdo ditĂ« dhe çdo natĂ« ato janĂ« tĂ« mbushura me njerĂ«z qĂ« luajnĂ« muzikĂ«, kĂ«rcejnĂ« dhe festojnĂ« pa kufizim .”

Megalopoli i Egjiptit

NĂ« kohĂ«t e lashta, Aleksandria ishte njĂ« metropol spektakolar: afĂ«rsisht 700,000 njerĂ«z jetonin kĂ«tu, duke shijuar rrugĂ«t me kalldrĂ«m, pallatet, banjat dhe tempujt e veshur me mermer. PĂ«r udhĂ«tarĂ«t qĂ« vinin nga deti, “karta e vizitĂ«s” e qytetit ishte Fari i Farosit , njĂ« kullĂ« prej mermeri dhe graniti afĂ«rsisht 130 metra e lartĂ«, e konsideruar si njĂ« nga shtatĂ« mrekullitĂ« e botĂ«s antike, poshtĂ« sĂ« cilĂ«s ndodhej porti. Dhe pikĂ«risht nĂ« ujĂ«rat e Portus Magnus , arkeologĂ«t nga Instituti Evropian i ArkeologjisĂ« NĂ«nujore (IEASM), tĂ« udhĂ«hequr nga Franck Goddio, gjetĂ«n rrĂ«nojat, pranĂ« ishullit tĂ« zhytur tĂ« Antirhodos.

NjĂ« jaht luksoz. Anija—qĂ« daton nĂ« gjysmĂ«n e parĂ« tĂ« shekullit tĂ« 1-rĂ« pas Krishtit—u ndĂ«rtua si njĂ« anije e vogĂ«l turistike: 35 metra e gjatĂ« dhe 7 metra e gjerĂ«, pĂ«rfshinte njĂ« pavijon qendror dhe njĂ« kabinĂ« tĂ« dekoruar. Sigurisht qĂ« u ndĂ«rtua pĂ«r tĂ« lundruar nĂ« ujĂ«ra shumĂ« tĂ« cekĂ«ta: harku ishte i sheshtĂ«, ndĂ«rsa pjesa e pasme ishte e rrumbullakosur.

Anija ka të ngjarë të ketë pasur nevojë për më shumë se 20 vozitës, ndërsa hapësira e pasagjerëve ishte projektuar për ceremoni dhe festime në lumë dhe kanale. Një mbishkrim grek, ende i padeshifruar, shfaqet në kornizën e anijes. Ky çelës mund të ofrojë informacion në lidhje me pronarët e saj, rolin e anijes ose funksionin e saj ritual.

Një zbulim i jashtëzakonshëm

Edhe pse ky lloj ene shfaqet nĂ« tekste dhe vepra arti tĂ« lashta – siç Ă«shtĂ« Mozaiku i Nilit Palestrina, i cili pĂ«rshkruan njĂ« anije mĂ« tĂ« vogĂ«l tĂ« angazhuar nĂ« gjueti hipopotami – njĂ« shembull i vĂ«rtetĂ« nuk ishte gjetur kurrĂ« . Mbetjet e anijes ndodheshin nĂ« njĂ« thellĂ«si prej vetĂ«m 7 metrash dhe nĂ«n vetĂ«m 1.5 metra sediment.

Qytetërim i zhytur

Që nga viti 1992, ekipi i Goddios ka gërmuar pjesë të tëra të Aleksandrisë së lashtë: tempuj, lagje të zhytura dhe anije të mbytura nga epoka të ndryshme. Në vitin 2000, qytetet e lashta të Thonis-Heracleion dhe Canopus u zbuluan në Gjirin e Aboukirit, me statuja dhe thesare kolosale ende të paprekura. Në vitin 2019, u gjet një tjetër anije e mbytur që dukej se përputhej me një përshkrim nga Herodoti.

Megjithatë, kjo enë u gjet më pak se 50 metra larg tempullit të zhytur të Isis.

Pse u fundos?

Mbetet e paqartë pse kjo anije u fundos në brigjet e Egjiptit. Një shpjegim, sipas arkeologëve, mund të jetë tërmeti i fuqishëm dhe cunami pasues që shkatërruan bregdetin në vitin 50 pas Krishtit, duke shkaktuar shembjen e Tempullit të Isis dhe përmbytjen e një pjese të portit.

NjĂ« hipotezĂ« tjetĂ«r mund tĂ« lidhet me ritin e maskuar tĂ« Anijes sĂ« Isis ( navigium Isidis) : njĂ« procesion nĂ« tĂ« cilin njĂ« anije e dekoruar me bollĂ«k pĂ«rfaqĂ«sonte varkĂ«n diellore tĂ« perĂ«ndeshĂ«s, “zonjĂ«s sĂ« detit”. Mbetjet e anijes sĂ« zhytur mund tĂ« kenĂ« qenĂ« pjesĂ« e ceremonisĂ«.

Sidoqoftë, anija do të mbetet nën ujë, në përputhje me udhëzimet e UNESCO-s, për të siguruar ruajtjen e saj.

↗

Pse Krishtlindjet janë sot?

✇Gazeta Si
By: erion.abule

Gazeta Si – NĂ« traditĂ«n e krishterĂ«, Krishtlindjet janĂ« festa qĂ« feston lindjen e Jezusit. MegjithatĂ«, data 25 dhjetor Ă«shtĂ« simbolike, pasi nuk ka burime historike mbi jetĂ«n e Jezusit qĂ« e vendosin lindjen e tij nĂ« atĂ« ditĂ« specifike.

Ne as nuk e dimë me siguri se kur të krishterët filluan të festonin këtë festë: sigurisht të paktën në vitin 336 pas Krishtit, siç tregohet në Kronografin e vitit 354, një lloj kalendari që është gjithashtu dokumenti i parë që përmban një referencë për Krishtlindjet.

25 dhjetori u zgjodh si njĂ« datĂ« simbolike pĂ«r tĂ« pĂ«rkujtuar lindjen e Jezusit dhe pĂ«r tĂ« kristianizuar festat pagane tĂ« festuara nĂ« PerandorinĂ« Romake: Saturnalia dhe festa e tĂ« ashtuquajturit “Sole Invincito”.

ÇfarĂ« ishte Saturnalia, pra Krishtlindjet para Krishtlindjeve?

Saturnalët, ose Saturnalia në latinisht, ishte një festival fetar romak që festohej nga 17 deri më 23 dhjetor për nder të perëndisë Saturn, ekuivalenti grek i Kronit.

Ashtu si festat e lashta që me kalimin e kohës evoluan në Karnavale, gjatë Saturnalive, rregullat e zakonshme shoqërore u përmbysën: për shembull, zotërinjtë ndonjëherë u shërbenin skllevërve të tyre në tryezë.

Ashtu si shumë njerëz sot besojnë se Krishtlindjet janë dita më e bukur e vitit, po ashtu poeti Catullus besonte 17 dhjetorin.

Shumë tradita të Saturnalive janë përcjellë me kalimin e kohës në Krishtlindjet e krishtera: midis tyre është shkëmbimi i dhuratave, i cili është për këtë arsye më i vjetër se traditat e krishtera.

Ai zhvillohej nĂ« ditĂ«t e fundit tĂ« Saturnalive, gjatĂ« Sigillarias. MeqenĂ«se shkĂ«mbimi i objekteve me vlerĂ« do tĂ« kishte qenĂ« nĂ« kundĂ«rshtim me frymĂ«n e festĂ«s, jepeshin dhe merreshin dhurata tĂ« thjeshta, simbolike. FĂ«mijĂ«ve u jepeshin figurina prej brumi tĂ« Ă«mbĂ«l – sigilla – nĂ« formĂ«n e kukullave dhe kafshĂ«ve.

Në fund të shekullit të tretë, kalendari civil romak shënonte 25 dhjetorin si solsticin e dimrit. Në të gjitha kulturat e lashta të Hemisferës Veriore, solstici i dimrit festohet sepse është dita pas së cilës orët e ditës rriten, dhe kështu shoqërohet me hyjnitë diellore.

Gjithashtu nĂ« shekullin e tretĂ«, Perandoria Romake festonte mĂ« 25 dhjetor perĂ«ndinĂ« e Diellit tĂ« Pamposhtur (qĂ« do tĂ« thotĂ« “kurrĂ« i mposhtur”), i cili kombinonte disa perĂ«ndi diellore nga fe tĂ« ndryshme: Heliosin grek, El-Gabalin sirian dhe Mithran persian.

Në shekujt e fundit të Perandorisë Romake, përpara se Krishterimi të bëhej fe zyrtare, këto kulte, të cilat mbivendoseshin me hyjni të ndryshme për të krijuar fe të reja, shumë të hapura, nuk ishin të rralla.

Feja e Sol Invictus, në veçanti, ishte një nga ato që, edhe para themelimit të Krishtërimit, po i afrohej monoteizmit.

25 dhjetori u zgjodh si ditĂ«lindja e Jezusit – pasi u morĂ«n nĂ« konsideratĂ« data tĂ« tilla si 18 nĂ«ntori, 28 marsi dhe 20 maji – pĂ«r tĂ« “mbuluar” festĂ«n e Sol Invictus dhe pĂ«r tĂ« ofruar njĂ« argument shtesĂ« pĂ«r tĂ« bindur paganĂ«t tĂ« konvertoheshin: ata nuk do ta humbnin festĂ«n e tyre pasi tĂ« bĂ«heshin tĂ« krishterĂ«. Figura e Jezusit u paraqitej kĂ«tyre besimtarĂ«ve si ajo e Diellit “tĂ« vĂ«rtetĂ«â€.

Tradita të tjera të Krishtlindjeve

Me kalimin e kohës dhe me përhapjen e Krishtërimit, Krishtlindjet janë pasuruar me shumë tradita që rrjedhin nga festimet e tjera të solsticit dimëror.

Pema e Krishtlindjeve, për shembull, vjen nga tradita gjermanike e festivalit të solsticit dimëror, i quajtur Yule.

Në gjuhët skandinave, sezoni i Krishtlindjeve ende përmendet me shprehje që rrjedhin qartë nga ky term: Jul në suedisht, danisht dhe norvegjisht, Jól në islandisht.

Elemente të tjera tradicionale pagane janë transferuar në festimin e Vitit të Ri në vend të Krishtlindjeve, duke përfshirë zjarret e mëdha që ndizeshin për solsticin.

Historia pas Babagjyshit të Vitit të Ri, megjithatë, është më komplekse. Enciklopedia Britanike shpjegon se kjo figurë e ka origjinën te Shën Nikolla i Barit, i njohur edhe si Shën Nikolla i Myrës, një qytet në Turqinë e sotme ku ai ishte peshkop.

Ai vdiq më 6 dhjetor 343 dhe eshtrat e tij u sollën në Bari në shekullin e njëmbëdhjetë. Kulti i këtij shenjtori ka qenë gjithmonë i lidhur me idenë e dhënies së dhuratave fëmijëve dhe me kalimin e kohës figura e tij evoluoi në atë të Babagjyshit të Vitit të Ri, duke kaluar nëpër Sinterklaas holandez, i cili u soll në koloninë amerikane të Amsterdamit të Ri, më vonë e riemëruar Nju Jork, dhe atje u transformua në Babagjysh të Vitit të Ri.

Pas Luftës së Dytë Botërore, me përhapjen e kulturës amerikane në të gjithë botën, Babagjyshi i Vitit të Ri u bë popullor edhe në Itali, ku në shumicën e rajoneve ai zëvendësoi Foshnjën Jezus, Shën Luçin ose Shën Nikollën në sjelljen e dhuratave për fëmijët.

PĂ«rshtati: Gazeta “Si”

The post Pse Krishtlindjet janë sot? appeared first on Gazeta Si.

↗

09:10 Histori/ 1941 – RĂ«nia e Hong Kongut: fillimi i njĂ« pushtimi tĂ« gjatĂ« dhe tĂ« errĂ«t

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në dhjetor të vitit 1941, në ditët e para të përfshirjes së plotë të Paqësorit në Luftën e Dytë Botërore, Hong Kongu u bë një nga skenat e para të përplasjes së drejtpërdrejtë mes Perandorisë Japoneze dhe forcave aleate në Azi. Beteja e Hong Kongut, e cila zgjati pak më shumë se dy javë, përfundoi me fitoren e trupave japoneze dhe shënoi fillimin e pushtimit të ishullit.

Forcat japoneze sulmuan më 8 dhjetor 1941, vetëm pak orë pas sulmit ndaj Pearl Harbor-it, duke treguar qartë se ofensiva ishte pjesë e një strategjie të gjerë për zgjerimin e ndikimit japonez në rajon. Mbrojtja e Hong Kongut u mbështet nga trupa britanike, kanadeze, indiane dhe nga forca lokale kineze, të cilat, pavarësisht rezistencës së ashpër, u përballën me një armik numerikisht dhe teknologjikisht superior.

Luftimet ishin tĂ« pĂ«rgjakshme. Nga pala kineze dhe aleate u regjistruan mbi 2 mijĂ« tĂ« vrarĂ«, ndĂ«rsa humbjet japoneze kapĂ«n shifrĂ«n e mbi 500 ushtarĂ«ve. MegjithatĂ«, disproporcioni i forcave dhe intensiteti i sulmeve ajrore dhe tokĂ«sore e bĂ«nĂ« tĂ« pashmangshme kapitullimin. MĂ« 25 dhjetor 1941, njĂ« ditĂ« qĂ« nĂ« histori njihet si “Krishtlindja e ZezĂ«â€, autoritetet britanike nĂ«nshkruan dorĂ«zimin.

Me rënien e Hong Kongut nisi një pushtim që zgjati tre vjet e tetë muaj. Gjatë kësaj periudhe, popullsia civile përjetoi mungesa ushqimore, represion, dhunë dhe shkelje të rënda të të drejtave njerëzore. Qyteti, dikur një qendër tregtare dinamike, u shndërrua në një territor të kontrolluar me dorë të hekurt nga administrata ushtarake japoneze.

Pushtimi përfundoi vetëm në vitin 1945, pas kapitullimit të Japonisë dhe mbylljes së Luftës së Dytë Botërore. Rënia dhe çlirimi i Hong Kongut mbeten një kapitull i rëndësishëm i historisë së luftës në Azi, simbol i rezistencës së pabarabartë dhe i kostos së rëndë njerëzore që solli konflikti global.

↗

21:58 Arratisje nga lufta/ Ukrainasit rrezikojnĂ« jetĂ«n pĂ«r t’u larguar nga vendi

✇Gazeta Fjala
By: Monika

NdĂ«rsa lufta nĂ« UkrainĂ« hyn nĂ« vitin e katĂ«rt, gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« burra po rrezikojnĂ« jetĂ«n pĂ«r t’u larguar nga vendi. Kriza e mungesĂ«s sĂ« ushtarĂ«ve po thellohet, ndĂ«rsa dhjetĂ«ra ukrainas çdo javĂ« pĂ«rpiqen tĂ« kalojnĂ« ilegalisht kufirin drejt RumanisĂ«, pĂ«rmes maleve tĂ« rrezikshme tĂ« Karpateve.

Viktor Pinkhasov nuk e fsheh buzëqeshjen. Pas pesë ditësh ecjeje i vetëm nëpër male, ai ia doli të largohej nga Ukraina dhe të hynte në Rumani. 34-vjeçari, ish-shofer taksie nga Kievi, thotë se nuk shihte më asnjë të ardhme në vendin e tij.

“Dua tĂ« jem i lirĂ«, dua tĂ« jetoj,” – shprehet ai, duke shtuar se lufta nuk ka fund dhe se askush nuk duket realisht i interesuar pĂ«r paqe.

Si Pinkhasovi, dhjetëra burra të tjerë po shmangin mobilizimin ushtarak, në një kohë kur Ukraina po përballet me mungesë të theksuar forcash në një vijë fronti mbi 1 mijë kilometra të gjatë. Sipas mediave ukrainase, autoritetet kanë hapur rreth 290 mijë çështje penale për dezertim apo largim pa leje nga ushtria.

Ligji ushtarak ndalon burrat nga 23 deri në 60 vjeç të largohen nga vendi, por kjo nuk i ka ndalur përpjekjet për arratisje. Vetëm në Rumani, më shumë se 30 mijë burra ukrainas kanë kaluar ilegalisht kufirin që nga viti 2022 dhe kanë përfituar status të përkohshëm mbrojtjeje.

Por rruga drejt lirisë shpesh është vdekjeprurëse. Të paktën 29 persona kanë humbur jetën në male ose janë mbytur në lumin Tisa. Dima, 42 vjeç, humbi gishtat e këmbëve nga ngrirja, pasi u bllokua për pesë ditë në temperatura nën zero.

“Ishte tronditje kur pashĂ« kĂ«mbĂ«t e mia. Dhimbja nuk ndalet asnjĂ« çast,” – tregon ai.

Shumë prej këtyre burrave shpëtohen nga ekipet rumune të kërkim-shpëtimit. Dan Benga, drejtues i shërbimit Salvamont Maramures, thotë se ka shpëtuar qindra ukrainas vitet e fundit.

“Ata preferojnĂ« tĂ« vdesin nĂ« male duke u pĂ«rpjekur tĂ« ikin, sesa nĂ« luftĂ«,” – shprehet ai. “Detyra jonĂ« Ă«shtĂ« plot empati pĂ«r njerĂ«zimin.”

Vetë Benga rrezikoi jetën një natë Krishtlindjeje, kur mbeti i bllokuar për pesë ditë në një stuhi dëbore, ndërsa përpiqej të shpëtonte të tjerë./mxh

↗

PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« historinĂ« e “BBA” bĂ«het pjesĂ« e kastit njĂ« banor i verbĂ«r!

✇Albeu
By: D Marku

NĂ« spektaklin e sotĂ«m tĂ« “Big Brother VIP Albania 5”, njĂ« moment i papritur ka shokuar dhe prekur publikun, duke e bĂ«rĂ« kĂ«tĂ« edicion tĂ« formatit tĂ« njohur njĂ« nga mĂ« tĂ« veçantĂ«t nĂ« historinĂ« e tij. Edhe pse tĂ« shtunĂ«n u njoftua se Miri nga West Side Family ishte banori i parĂ« qĂ« hyri nĂ« shtĂ«pi, njĂ« tjetĂ«r pjesĂ«marrĂ«s, shumĂ« mĂ« i veçantĂ«, ishte aty pĂ«rpara tij.

Në një zbulim emocionues, Ledion Liço tregoi se Stenaldo, një djalë i verbër, kishte hyrë në shtëpi ditë përpara nisjes zyrtare të shfaqjes. Ai është banori i parë me aftësi të kufizuara që merr pjesë në këtë format VIP në Shqipëri, duke hapur një kapitull të ri për përfshirjen dhe diversitetin në media.
Hyrja e tij e hershme ishte e domosdoshme për të mësuar përmendësh ambientin dhe strukturën e shtëpisë, për të mundësuar lëvizjen e tij të pavarur. Ky detaj është një hap i rëndësishëm drejt krijimit të një shoqërie më të ndjeshme dhe më të hapur ndaj individëve me aftësi të kufizuara.

Sonte, Stenaldo u bashkua zyrtarisht me banorët e tjerë, duke sjellë një mesazh të fortë të gjithëpërfshirjes dhe forcës. Ky moment i jashtëzakonshëm i ka dhënë këtij edicioni një ngjyrim të veçantë dhe një hap të madh drejt normalizimit të diversitetit në ekranin shqiptar.

Ky Ă«shtĂ« njĂ« hap pĂ«rpara jo vetĂ«m pĂ«r “Big Brother VIP Albania”, por edhe pĂ«r televizionin shqiptar, qĂ« po tregon se formati i njohur mund tĂ« jetĂ« njĂ« platformĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« mĂ« i hapur dhe mĂ« i pranueshĂ«m pĂ«r tĂ« gjithĂ«.

The post PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« historinĂ« e “BBA” bĂ«het pjesĂ« e kastit njĂ« banor i verbĂ«r! appeared first on Albeu.com.

↗

09:20 Historia/ 1974 – Cikloni Tracy: stuhia e vogĂ«l qĂ« shkatĂ«rroi Darwin-in

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në dhjetorin e vitit 1974, Australia u përball me një nga katastrofat natyrore më tronditëse të historisë së saj moderne. Cikloni Tracy, një stuhi tropikale e pazakontë për nga përmasat, por shkatërrimtare për nga fuqia, goditi drejtpërdrejt qytetin e Darwin-it, në Territorin Verior, duke e kthyer pothuajse tërësisht në rrënoja.

Ironia tragjike e Tracy-t qĂ«ndronte te pĂ«rmasa e tij. Ai konsiderohet cikloni i dytĂ« tropikal mĂ« i vogĂ«l i regjistruar ndonjĂ«herĂ«, pĂ«r sa i pĂ«rket diametrit tĂ« zonĂ«s sĂ« erĂ«rave mĂ« tĂ« forta, i tejkaluar vetĂ«m shumĂ« vite mĂ« vonĂ« nga stuhia tropikale Marco nĂ« vitin 2008. Por kjo “vogĂ«lsi” nuk e zbuti aspak goditjen. PĂ«rkundrazi, e pĂ«rqendroi forcĂ«n e tij mbi njĂ« territor tĂ« kufizuar, duke e bĂ«rĂ« shkatĂ«rrimin total.

Me erëra ekstreme që shkatërruan ndërtesa, çanë çati, shembën mure dhe shkulën pemë, Tracy paralizoi Darwin-in brenda pak orësh. Rreth 70 për qind e ndërtesave të qytetit u dëmtuan rëndë ose u shkatërruan, infrastruktura u shemb dhe mijëra banorë mbetën të pastrehë.

Bilanci njerëzor ishte i rëndë: 71 persona humbën jetën, ndërsa dëmet ekonomike u vlerësuan në rreth 645 milionë dollarë, një shifër kolosale për kohën, që e renditi ciklonin ndër fatkeqësitë më të kushtueshme në historinë australiane.

Fatmirësisht, shkatërrimi i Tracy-t mbeti i kufizuar kryesisht në Darwin. Cikloni nuk u përhap në rajone të tjera të Australisë, duke shmangur një tragjedi kombëtare edhe më të madhe. Kjo e bëri ngjarjen një katastrofë lokale në përmasa, por kombëtare në ndikim.

Pas stuhisë, Darwin u rindërtua pothuajse nga e para. Cikloni Tracy ndryshoi përgjithmonë standardet e ndërtimit dhe politikat e menaxhimit të emergjencave në Australi, duke u kthyer në një pikë kthese në mënyrën se si vendi përballet me rreziqet klimatike.

Sot, Tracy kujtohet si një paralajmërim i fortë i natyrës: edhe stuhitë më të vogla në hartë mund të sjellin pasoja kolosale në jetë njerëzore dhe qytete të tëra.

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

08:25 Histori/ 1964 – Sulmi ndaj Hotelit Brinks: mesazhi i dhunshĂ«m i Viet-Kong nĂ« zemĂ«r tĂ« Saigonit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në dhjetorin e vitit 1964, Lufta e Vietnamit mori një tjetër kthesë të errët, këtë herë jo në xhungël apo në vijat e frontit, por në zemër të Saigonit, kryeqytetit të Vietnamit të Jugut. Hotel Brinks, një godinë e përdorur nga personel ushtarak amerikan, u shkatërrua nga një sulm i mirëorganizuar me eksploziv, i kryer nga guerilasit e Viet-Cong.

ShpĂ«rthimi tronditi qytetin dhe solli njĂ« mesazh tĂ« qartĂ« politik e ushtarak: asnjĂ« vend nuk ishte i sigurt, madje as zonat urbane qĂ« konsideroheshin tĂ« kontrolluara dhe tĂ« mbrojtura nga autoritetet amerikane dhe aleatĂ«t e tyre vietnamezĂ«. Sulmi synonte jo vetĂ«m dĂ«min fizik, por edhe efektin psikologjik — demonstrimin e aftĂ«sisĂ« sĂ« Viet-Cong pĂ«r tĂ« goditur objektiva amerikane nĂ« qendĂ«r tĂ« pushtetit tĂ« kundĂ«rshtarit.

Bilanci ishte i rëndë: 2 persona humbën jetën, ndërsa 65 të tjerë u plagosën, shumica prej tyre ushtarakë amerikanë. Hoteli u shndërrua në rrënoja dhe imazhet e ndërtesës së shkatërruar u bënë simbol i përshkallëzimit të konfliktit.

Ky atentat shënoi një moment kyç në luftë, sepse tregoi se konflikti nuk ishte më një përplasje periferike apo guerile e largët. Ai kishte hyrë drejtpërdrejt në qytete, në hapësirat civile dhe në vetë arkitekturën e pranisë amerikane në Vietnam. Pas sulmit, tensionet u rritën ndjeshëm dhe Shtetet e Bashkuara intensifikuan angazhimin e tyre ushtarak, duke e çuar luftën drejt një faze edhe më të përgjakshme.

Sot, sulmi ndaj Hotelit Brinks kujtohet si njĂ« nga aktet mĂ« domethĂ«nĂ«se tĂ« luftĂ«s urbane nĂ« Vietnam — njĂ« episod qĂ« tregoi se nĂ« konfliktet moderne, simbolet shpesh goditen po aq fort sa objektivat ushtarake, dhe se lufta nuk njeh mĂ« kufij mes frontit dhe qytetit.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

Ku është varrosur Babagjyshi?

✇Gazeta Si
By: Gisela Troplini

Vetëm 20 minuta në jug të qytetit Kilkenny, në Irlandë, ndodhet një fshat mesjetar i braktisur që, sipas legjendës, fsheh një histori misterioze të lidhur me Krishtlindjet.

Mes kullotave tĂ« gjelbra dhe varreve qĂ« datojnĂ« qĂ« nga shekulli XIII, rrĂ«nojat e KishĂ«s sĂ« ShĂ«n NikollĂ«s ngrihen mbi pronĂ«n e familjes Maeve dhe Joe O’Connell. Sipas gojĂ«dhĂ«nave vendase, mes atyre qĂ« prehen aty ndodhet edhe ShĂ«n Nikolla i MirĂ«s, shenjti qĂ« njihet si frymĂ«zimi i Santa Claus-it.

Familja O’Connell Ă«shtĂ« sot pronarja e vetme e Jerpoint Park, njĂ« qytet mesjetar i braktisur i shekullit XII, qĂ« shtrihet nĂ« rreth 120 hektarĂ« tokĂ« dhe ndodhet 20 kilometra nĂ« jug tĂ« Kilkenny-t. Vendbanimi, i njohur dikur si Newtown Jerpoint, mendohet tĂ« jetĂ« themeluar nga normanĂ«t rreth vitit 1160. Dokumentet e trashĂ«gimisĂ« kulturore tregojnĂ« se qyteti lulĂ«zoi deri nĂ« shekullin XV, me shtĂ«pi, treg, rrugĂ«, ura, mullinj dhe njĂ« sistem tĂ« avancuar menaxhimi uji. MegjithatĂ«, nĂ« shekullin XVII, banorĂ«t e tij u zhdukĂ«n, me shumĂ« gjasĂ« pĂ«r shkak tĂ« sulmeve tĂ« dhunshme dhe murtajĂ«s.

Se si vendi i supozuar i prehjes sĂ« ShĂ«n NikollĂ«s pĂ«rfundoi nĂ« kĂ«tĂ« qytet tĂ« braktisur mbetet ende njĂ« mister. MegjithatĂ«, familja O’Connell dhe banorĂ« tĂ« zonĂ«s besojnĂ« se legjenda ka rrĂ«njĂ« tĂ« vĂ«rteta historike.

Sipas Maeve O’Connell, gojĂ«dhĂ«nat thonĂ« se relikja e ShĂ«n NikollĂ«s ka qenĂ« gjithmonĂ« aty. NĂ« varrezĂ«n e kishĂ«s ndodhet njĂ« figurĂ« guri e gdhendur, ku paraqitet njĂ« burrĂ« me duart e bashkuara nĂ« njĂ« gjest bamirĂ«sie, simbolikĂ« qĂ« lidhet drejtpĂ«rdrejt me natyrĂ«n dhuruese tĂ« shenjtorit.

Edhe pse Santa Claus jeton sot si një figurë simbolike në imagjinatën e fëmijëve, personi që qëndron pas kësaj legjende ishte Shën Nikolla i Mirës, një figurë historike reale. I lindur në qytetin antik Patara, ai ia kushtoi jetën ndihmës për të varfrit dhe u bë peshkop i Mirës, në territorin e Turqisë së sotme. Ai mori pjesë në Këshillin e Nikesë në vitin 325, ndërroi jetë më 6 dhjetor të vitit 343 dhe u varros në Mirë. Megjithatë, vendndodhja e trupit të tij vazhdon të mbetet e paqartë.

Disa studiues besojnë se varri i tij ndodhet ende në Turqi, të tjerë pretendojnë se eshtrat u zhvendosën në Bari të Italisë, ndërsa ka edhe nga ata që mendojnë se relike të trupit të tij u shpërndanë në vende të ndryshme të botës.

Në relievin e varrezës së Jerpoint Park shfaqen edhe dy figura kalorësish, të cilët sipas legjendës transportuan trupin e shenjtorit nga Lindja drejt Evropës. Gjatë këtij udhëtimi, një relike thuhet se përfundoi në Irlandë dhe u varros në Newtown Jerpoint.

Sot, Jerpoint Park është një fermë funksionale dhe një zonë ende e paprekur nga gërmimet arkeologjike. Sipas historianit Nathan Mannion, vendndodhja e varrit është zhvendosur në vitin 1839, çka e bën edhe më të vështirë verifikimin e asaj që ndodhet realisht nën gurin e gdhendur.

MegjithatĂ«, familja O’Connell nuk ka ndĂ«rmend tĂ« hapĂ« varrin. Ata besojnĂ« se relikja e shenjtorit ndodhet aty, duke argumentuar se njĂ« monument i tillĂ« nuk do tĂ« ishte ndĂ«rtuar pa njĂ« arsye tĂ« fortĂ«.

Sipas Mannion, pa prova shkencore, Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« thuhet me siguri se çfarĂ« ndodhet nĂ« varr, por kjo nuk e zbeh vlerĂ«n e legjendĂ«s. Çdo vit, rreth 10 mijĂ« turistĂ« vizitojnĂ« Jerpoint Park, tĂ« tĂ«rhequr nga historia e ShĂ«n NikollĂ«s.

Edhe pse parku nuk Ă«shtĂ« njĂ« destinacion tipik i Krishtlindjes, vizitat private janĂ« tĂ« mundshme me rezervim. PĂ«r familjen O’Connell, Krishtlindjet janĂ« njĂ« festĂ« e qetĂ« familjare, ndĂ«rsa 6 dhjetori, dita e ShĂ«n NikollĂ«s, shĂ«nohet me njĂ« mbledhje tĂ« thjeshtĂ« dhe biskota tradicionale.

“E dua Krishtlindjen,” thotĂ« Maeve. “Ka diçka vĂ«rtet magjike nĂ« tĂ«.”/BBC

The post Ku është varrosur Babagjyshi? appeared first on Gazeta Si.

↗

08:20 Nga kantieri i Gdanskut në pallatin Presidencial, triumfi i Les Valesës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Sot, Polonia nuk po feston thjesht fitoren e një njeriu, por fundin e një epoke dhe lindjen e një demokracie të vërtetë në zemër të Europës Lindore. Les Valesës, elektricisti që dikur kërceu mbi muret e kantierit detar të Gdanskut për të sfiduar një regjim të tërë, është betuar si Presidenti i parë i zgjedhur lirisht nga populli polak.

ShkĂ«ndija qĂ« ndezi “Solidaritetin”

Historia e ValesĂ«s Ă«shtĂ« ajo e njĂ« njeriu tĂ« thjeshtĂ« qĂ« u bĂ« zĂ«ri i miliona njerĂ«zve tĂ« shtypur. Gjithçka nisi nĂ« gushtin e vitit 1980, kur pakĂ«naqĂ«sia ndaj regjimit komunist arriti kulmin. Walesa, me mustaqet e tij karakteristike dhe karizmĂ«n e njĂ« udhĂ«heqĂ«si popullor, organizoi sindikatĂ«n e pavarur “Solidarnost” (Solidariteti).

Kjo lĂ«vizje nuk ishte thjesht njĂ« organizatĂ« punĂ«torĂ«sh; ajo ishte njĂ« valĂ« masive shoqĂ«rore qĂ« kĂ«rkonte liri, dinjitet dhe tĂ« drejta njerĂ«zore. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, “Çeliku” i diktaturĂ«s komuniste po thyhej nga vullneti i punĂ«torĂ«ve tĂ« thjeshtĂ«.

Mes prangave dhe çmimit Nobel

Rruga drejt 21 dhjetorit tĂ« sotĂ«m nuk ishte e shtruar me lule. Walesa u pĂ«rball me burgosje, persekutim dhe shpalljen e ligjit tĂ« luftĂ«s nĂ« vitin 1981, kur regjimi tentoi tĂ« shtypte “Solidaritetin”.

MegjithatĂ«, bota nuk i mbylli sytĂ«. NĂ« vitin 1983, Lech Walesa u nderua me Çmimin Nobel pĂ«r Paqe, njĂ« njohje ndĂ«rkombĂ«tare qĂ« e shndĂ«rroi atĂ« nĂ« njĂ« ikonĂ« botĂ«rore tĂ« rezistencĂ«s paqĂ«sore. Edhe pse nĂ«n vĂ«zhgim tĂ« rreptĂ«, ai mbeti udhĂ«heqĂ«si shpirtĂ«ror i njĂ« Polonie qĂ« refuzonte tĂ« qĂ«ndronte nĂ« gjumĂ«.

1990: Vullneti i popullit në kutitë e votimit

Zgjedhjet presidenciale tĂ« kĂ«tij viti shĂ«nuan kulmin e njĂ« procesi qĂ« nisi me “TryezĂ«n e RrumbullakĂ«t” nĂ« vitin 1989. Me mbi 74% tĂ« votave nĂ« raundin e dytĂ«, Walesa mposhti rivalĂ«t e tij, duke marrĂ« mandatin pĂ«r tĂ« udhĂ«hequr tranzicionin e vĂ«shtirĂ« tĂ« PolonisĂ« drejt ekonomisĂ« sĂ« tregut dhe integrimit perĂ«ndimor.

“UnĂ« nuk jam njĂ« politikan i stĂ«rvitur, jam njĂ«ri nga ju,” – u shpreh ai gjatĂ« fushatĂ«s, duke ruajtur lidhjen e fortĂ« me rrĂ«njĂ«t e tij si punĂ«tor.

Një simbol për botën

Zgjedhja e Walesës nuk është vetëm një lajm për polakët. Ajo është një dëshmi se si një individ, i armatosur vetëm me guxim dhe besim, mund të rrëzojë muret e një prej sistemeve më të fuqishme të historisë.

Nga njĂ« elektricist qĂ« rregullonte qarqet elektrike nĂ« anijet e Gdanskut, sot ai mban nĂ« dorĂ« “timonin” e shtetit polak. Mesazhi i tij pĂ«r botĂ«n Ă«shtĂ« i qartĂ«: Liria nuk dhurohet, ajo fitohet.

Epilog

Gjatë ceremonisë së sotme, Valesa pranoi insigniet e presidencës polake nga duart e qeverisë polake në mërgim (me seli në Londër që nga viti 1939), duke krijuar kështu një urë legjitimiteti mes Polonisë së paraluftës dhe Republikës së re demokratike.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:05 Histori/ Dhjetor 1894, dita kur drejtësia franceze u verbua nga urrejtja

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në një sallë gjyqi të mbushur me tensione dhe paragjykime, pikërisht sot 131 vite më parë, nisi një nga kapitujt më të errët të Republikës së Tretë Franceze. Alfred Dreyfus, një kapiten i ri dhe i shkëlqyer i ushtrisë franceze, u dënua për tradhti të lartë. Por, pas mureve të gjykatës, fshihej një e vërtetë shumë më e zymtë: ai nuk ishte një tradhtar, por një kurban i antisemitizmit dhe korrupsionit institucional.

“Tradhtia” qĂ« nuk ekzistonte

Gjithçka nisi me njĂ« copĂ« letre tĂ« gjetur nĂ« koshin e mbeturinave tĂ« ambasadĂ«s gjermane nĂ« Paris. Ky dokument, i njohur si “bordereau”, pĂ«rmbante informacione sekrete ushtarake. Pa prova tĂ« qarta dhe me njĂ« analizĂ« grafologjike tĂ« dyshimtĂ«, gishti u drejtua menjĂ«herĂ« te Alfred Dreyfus.

Fakti qĂ« ai ishte i vetmi oficer hebre nĂ« Shtabin e PĂ«rgjithshĂ«m e bĂ«ri atĂ« “shĂ«njestrĂ«n perfekte” pĂ«r njĂ« ushtri qĂ« kĂ«rkonte njĂ« fajtor pĂ«r dĂ«shtimet e saj.

Një vendim që ndau një komb

DĂ«nimi i 21 dhjetorit ishte vetĂ«m fillimi i njĂ« kalvari 12-vjeçar. Dreyfus u dĂ«rgua nĂ« ishullin famĂ«keq tĂ« “Djallit” nĂ« GuajanĂ«n Franceze, i izoluar nĂ« kushte çnjerĂ«zore. NdĂ«rkohĂ«, nĂ« FrancĂ«, shoqĂ«ria u ça mĂ« dysh:

-Dreyfusards: IntelektualĂ«t, humanistĂ«t dhe mbrojtĂ«sit e tĂ« drejtave tĂ« njeriut qĂ« kĂ«rkonin drejtĂ«si (tĂ« udhĂ«hequr nga shkrimtari i madh Émile Zola).

-Anti-Dreyfusards: NacionalistĂ«t radikalĂ« dhe ushtria, tĂ« cilĂ«t mbronin “nderin e institucionit” edhe mbi kufomĂ«n e tĂ« vĂ«rtetĂ«s.

“J’Accuse
!”

NĂ« historinĂ« e medias, Çështja Dreyfus mbetet momenti kur gazetaria u bĂ« “Pushteti i KatĂ«rt”. Letra e hapur e Émile Zola-s, “J’Accuse
!” (UnĂ« Akuzoj), botuar nĂ« gazetĂ«n L’Aurore, ekspozoi emrat e gjeneralĂ«ve qĂ« kishin manipuluar provat dhe kishin fshehur fajtorin e vĂ«rtetĂ«, Majorin Esterhazy.

Një mësim i përhershëm

Alfred Dreyfus u shpall i pafajshëm vetëm në vitin 1906, pasi kishte humbur vitet më të bukura të jetës në burgun e tmerrshëm.

“Nuk ka asgjĂ« mĂ« tĂ« tmerrshme sesa njĂ« padrejtĂ«si e kryer nĂ« emĂ«r tĂ« ligjit,” – ky Ă«shtĂ« mĂ«simi qĂ« na vjen nga Parisi i vitit 1894.

Sot, Çështja Dreyfus nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« ngjarje historike; ajo Ă«shtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r zgjim kundĂ«r intolerancĂ«s, antisemitizmit dhe rrezikut qĂ« vjen kur shteti pĂ«rdor autoritetin e tij pĂ«r tĂ« goditur individin e pambrojtur. Ajo mbetet simboli i luftĂ«s sĂ« pĂ«rjetshme mes tĂ« vĂ«rtetĂ«s dhe propagandĂ«s.

Fakt interesant

GjatĂ« ceremonisĂ« sĂ« degradimit tĂ« tij, pĂ«rpara se tĂ« dĂ«rgohej nĂ« burg, Dreyfus thirri: “Betoj se jam i pafajshĂ«m! RroftĂ« Franca! RroftĂ« Ushtria!”. Edhe pse institucioni e tradhtoi, ai nuk e tradhtoi kurrĂ« besimin te drejtĂ«sia.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

13:05 Histori/ 1986 – Liria e Saharovit, njĂ« sinjal i epokĂ«s sĂ« re sovjetike

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në dhjetor të vitit 1986, Bashkimi Sovjetik dha një nga shenjat më domethënëse të ndryshimit politik që po përvijohej në Kremlin. Udhëheqësi sovjetik Mikhail Gorbaçov urdhëroi lirimin nga internimi të fizikanit dhe disidentit të njohur Andrei Saharov dhe bashkëshortes së tij, Yelena Bonner, duke i dhënë fund një izolimi gjashtëvjeçar që kishte tronditur opinionin ndërkombëtar.

Saharov, laureat i Çmimit Nobel pĂ«r Paqen nĂ« vitin 1975, ishte arrestuar nĂ« vitin 1980, pasi kishte protestuar publikisht kundĂ«r ndĂ«rhyrjes ushtarake sovjetike nĂ« Afganistan mĂ« 1979. Si ndĂ«shkim, ai u dĂ«rgua nĂ« internim tĂ« brendshĂ«m nĂ« qytetin Gorki (sot Nizhny Novgorod), i mbyllur larg medias, kontakteve ndĂ«rkombĂ«tare dhe debatit publik. Edhe bashkĂ«shortja e tij, Yelena Bonner, njĂ« aktiviste e njohur pĂ«r tĂ« drejtat e njeriut, u bĂ« pjesĂ« e kĂ«saj ndĂ«shkimi politik.

Lirimi i Saharovit u interpretua gjerësisht si një akt simbolik i reformave të perestrojkës dhe glasnostit, që Gorbaçovi po përpiqej të zbatonte në një sistem të ngrirë prej dekadash. Ishte një sinjal i qartë se epoka e ndëshkimeve të verbra ndaj mendimit kritik po vihej në pikëpyetje, edhe pse rruga drejt hapjes dhe lirisë do të ishte ende e gjatë dhe e vështirë.

VetĂ«m pak muaj mĂ« herĂ«t, nĂ« dhjetor tĂ« vitit 1985, Parlamenti Evropian kishte themeluar Çmimin Saharov pĂ«r LirinĂ« e Mendimit, njĂ« nderim qĂ« mban emrin e disidentit sovjetik dhe qĂ« jepet çdo vit pĂ«r individĂ« ose organizata me kontribut tĂ« shquar nĂ« mbrojtjen e tĂ« drejtave tĂ« njeriut dhe lirive themelore. Ky çmim u shndĂ«rrua shpejt nĂ« njĂ« nga simbolet mĂ« tĂ« forta morale tĂ« EvropĂ«s demokratike.

Ndër fituesit e tij janë edhe figura të rëndësishme shqiptare: Adem Demaçi, i nderuar më 1991 për qëndresën e tij të gjatë dhe sakrificat në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve në Kosovë, si dhe Ibrahim Rugova, i vlerësuar më 1998 për angazhimin e tij paqësor dhe vizionin politik në një periudhë dramatike për rajonin.

Lirimi i Andrei Saharovit nuk ishte vetëm një akt humanitar; ai shënoi një kthesë historike, ku fjala, ndërgjegjja dhe mendimi kritik nisën të çliroheshin nga heshtja e frikës. Një moment që mbetet emblemë e fundit të ngadaltë të një perandorie dhe e fuqisë së qëndrueshme të mendimit të lirë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

❌