NĂ« vitin 1967, sistemi gjyqĂ«sor amerikan dĂ«noi me burgim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m Albert Henry DeSalvo, njeriun qĂ« historia do ta njihte me nofkĂ«n famĂ«keqe âBoston Stranglerâ. Emri i tij u lidh me njĂ« nga seritĂ« mĂ« tronditĂ«se tĂ« krimeve nĂ« Shtetet e Bashkuara tĂ« AmerikĂ«s, njĂ« varg vrasjesh qĂ« mbollĂ«n frikĂ« nĂ« zonĂ«n e Bostonit gjatĂ« viteve 1962â1964 dhe ndryshuan pĂ«rgjithmonĂ« mĂ«nyrĂ«n se si shoqĂ«ria amerikane e perceptonte kĂ«rcĂ«nimin e vrasĂ«sve serialĂ«.
Boston i terrorizuar
NĂ« fillim tĂ« viteve â60, Bostoni ishte njĂ« qytet relativisht i qetĂ«, por kjo qetĂ«si u thye brutalisht kur filluan tĂ« zbuloheshin trupa grash tĂ« vrara nĂ« banesat e tyre. Viktimat ishin gra tĂ« moshave tĂ« ndryshme â nga tĂ« reja deri te tĂ« moshuara â por kishin disa elemente tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta: shumica ishin gjetur tĂ« mbytura, shpesh me objekte tĂ« zakonshme shtĂ«piake ose me veshje tĂ« tyre, dhe pa shenja tĂ« qarta thyerjeje nĂ« apartamente.
Policia dhe media filluan tĂ« flisnin pĂ«r njĂ« dorĂ« tĂ« vetme pas krimeve. Shtypi i pagĂ«zoi vrasjet me emrin âBoston Strangler Murdersâ, njĂ« etiketĂ« qĂ« shumĂ« shpejt u shndĂ«rrua nĂ« simbol tĂ« frikĂ«s kolektive. GratĂ« nĂ« Boston filluan tĂ« mbylleshin me çelĂ«s edhe ditĂ«n, ndĂ«rsa qyteti jetonte nĂ«n njĂ« gjendje ankthi tĂ« vazhdueshĂ«m.
Kush ishte Albert DeSalvo?
Albert Henry DeSalvo lindi në vitin 1931 në Boston. Jeta e tij u shënua herët nga dhuna familjare, abuzimi dhe probleme serioze psikologjike. Para se të lidhej me vrasjet, DeSalvo ishte tashmë i njohur për autoritetet për një sërë krimesh seksuale, përfshirë sulme dhe mashtrime ndaj grave, ku ai shpesh paraqitej si punëtor ose teknik për të fituar besimin e viktimave.
Ai u arrestua fillimisht jo për vrasje, por për krime të tjera seksuale. Pikërisht gjatë kohës që ndodhej në paraburgim dhe më pas në institucione psikiatrike, DeSalvo filloi të rrëfente vrasjet e grave në Boston, duke përshkruar me detaje disa nga krimet që përputheshin me faktet e njohura nga policia.
Rrëfimi i 13 vrasjeve
DeSalvo deklaroi se ishte pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r 13 vrasje tĂ« kryera midis viteve 1962 dhe 1964. Ai pĂ«rshkroi metoda, vendngjarje dhe rrethana qĂ« bindĂ«n shumĂ« hetues se kishin pĂ«rballĂ« autorin e krimeve. RrĂ«fimi i tij u bĂ« baza kryesore pĂ«r ndĂ«rtimin e figurĂ«s sĂ« âBoston Stranglerâ.
MegjithatĂ«, problemi qĂ«ndronte nĂ« faktin se provat materiale mungonin. NĂ« atĂ« kohĂ«, teknologjitĂ« forenzike ishin tĂ« kufizuara dhe lidhja e drejtpĂ«rdrejtĂ« mes DeSalvos dhe viktimave ishte e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu vĂ«rtetuar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pakundĂ«rshtueshme.
Gjykimi dhe dënimi i përjetshëm
NĂ« vitin 1967, Albert DeSalvo u gjykua dhe u dĂ«nua me burgim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m, por jo drejtpĂ«rdrejt pĂ«r vrasjet e âBoston Stranglerâ. Ai u shpall fajtor pĂ«r krime tĂ« tjera tĂ« rĂ«nda, pĂ«rfshirĂ« grabitje dhe sulme seksuale, ndĂ«rsa autoritetet e konsideruan atĂ« si njĂ« rrezik ekstrem pĂ«r shoqĂ«rinĂ«.
Vendimi për burgim të përjetshëm u pa nga publiku si një mënyrë për të mbyllur një kapitull të errët, edhe pse shumë pyetje mbetën pa përgjigje.
Dyshimet dhe debatet që vazhdojnë
Që nga ajo kohë, rasti i Albert DeSalvos ka mbetur një nga më të debatuarit në historinë kriminale amerikane. Disa ekspertë dyshojnë se një person i vetëm mund të ketë kryer të gjitha vrasjet, për shkak të dallimeve në mënyrën e ekzekutimit të krimeve. Të tjerë sugjerojnë se DeSalvo mund të ketë rrëfyer krime që nuk i kishte kryer, për shkak të çrregullimeve psikologjike ose për të fituar vëmendje dhe përfitime brenda sistemit penitenciar.
Debati u rihap dekada më vonë, kur analiza moderne e ADN-së lidhi DeSalvon me një nga viktimat, por pa arritur të vërtetojë përfundimisht përgjegjësinë e tij për të gjitha 13 vrasjet.
Një mister i hapur në historinë kriminale
Albert DeSalvo u vra nĂ« burg nĂ« vitin 1973, nĂ« rrethana qĂ« mbeten tĂ« paqarta. Me vdekjen e tij, shumĂ« pĂ«rgjigje u morĂ«n me vete nĂ« varr. âBoston Stranglerâ mbetet njĂ« figurĂ« qĂ« lĂ«viz mes faktit dhe legjendĂ«s, mes rrĂ«fimit dhe dyshimit.
Historia e tij është një kujtesë e errët se drejtësia nuk arrin gjithmonë të japë përgjigje të plota dhe se, edhe pas një dënimi të përjetshëm, e vërteta mund të mbetet e copëzuar, duke vazhduar të trazojë ndërgjegjen publike edhe dekada më pas.
Marine Le Pen po shfrytëzon zemërimin rural për marrëveshjen Mercosur. Politikanët francezë, të të gjitha ngjyrimeve, janë tepër frikacakë për të mbrojtur një marrëveshje të mirë.
Paul Taylor
Edhe një herë, fermerët francezë kanë bllokuar autostradat me traktorët e tyre në shenjë proteste, këtë herë kundër një marrëveshjeje tregtare të pritshme të BE-së me një grup vendesh të Amerikës së Jugut, të bashkuara në një treg të përbashkët të njohur si Mercosur, negociatat e së cilës kanë zgjatur 25 vjet.
Tragjedia qëndron në faktin se, ndërsa BE-ja më në fund mund të pretendojë një fitore të rëndësishme në strategjinë e saj për të lidhur marrëveshje tregtare të bazuara në rregulla me rajone dhe vende kyçe në mbarë botën, për të kundërshtuar proteksionizmin agresiv tregtar të SHBA-së, ajo po ndihmon njëkohësisht të djathtën ekstreme euroskeptike drejt fitores elektorale në Francë. Humbja e mbështetjes së Francës, një anëtare themeluese, për integrimin evropian në rast se e djathta ekstreme vjen në pushtet, do të kishte një ndikim shumë më dëmtues në stabilitetin afatgjatë të BE-së sesa çdo përfitim tregtar me Brazilin, Argjentinën, Paraguain dhe Uruguain.
Ky ngĂ«rç nuk Ă«shtĂ« faji i âburokratĂ«ve tĂ« Brukselitâ â objektivi i lehtĂ« pĂ«r tĂ« gjitha pakĂ«naqĂ«sitĂ« nĂ« mbarĂ« EvropĂ«n. Komisioni Evropian Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur maksimalisht tĂ« hartojĂ« klauzola mbrojtĂ«se dhe mekanizma emergjentĂ« nĂ« rast tĂ« njĂ« rritjeje tĂ« papritur tĂ« importeve ushqimore. Ai ka pĂ«rshpejtuar shpenzimet e planifikuara bujqĂ«sore pĂ«r tĂ« qetĂ«suar vende bujqĂ«sore si Franca, Polonia, Irlanda dhe Italia. FermerĂ«t kanĂ« frikĂ« se mishi i lirĂ« i viçit nga Amerika e Jugut, i prodhuar jashtĂ« standardeve strikte tĂ« BE-sĂ«, do tĂ« vĂ«rshojĂ« tregjet e tyre.
PĂ«rgjegjĂ«sia kryesore bie mbi frikacakĂ«rinĂ« kolektive tĂ« udhĂ«heqĂ«sve politikĂ« francezĂ«, duke filluar nga presidenti Emmanuel Macron. Macron votoi kundĂ«r marrĂ«veshjes Mercosur, pavarĂ«sisht se kishte siguruar masa mbrojtĂ«se nĂ« rast se tregjet evropiane do tĂ« pĂ«rmbyteshin nga biftekĂ«t e Pampasit. Ai dhe politikanĂ«t francezĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« spektrin politik preferojnĂ« tĂ« pĂ«rkĂ«dhelin lobin bujqĂ«sor, i cili pĂ«rfaqĂ«son mĂ« pak se 4% tĂ« PBB-sĂ« dhe 2.5% tĂ« fuqisĂ« punĂ«tore, sesa tâu thonĂ« votuesve tĂ« vĂ«rtetĂ«n: se kriza e blegtorĂ«ve nuk ka tĂ« bĂ«jĂ« me Mercosur-in dhe se sektorĂ« tĂ« tjerĂ«, pĂ«rfshirĂ« prodhuesit e verĂ«s dhe djathit, si edhe industri tĂ« tjera, kanĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar nga kjo marrĂ«veshje.
Macron u zgjodh nĂ« vitin 2017 si njĂ« reformator liberal pro-evropian, i vendosur ta bĂ«nte FrancĂ«n mĂ« tĂ«rheqĂ«se pĂ«r investitorĂ«t vendas dhe tĂ« huaj, tĂ« forconte sektorin e teknologjisĂ« dhe tĂ« modernizonte sistemet bujare tĂ« mirĂ«qenies dhe pensioneve pĂ«r tâi bĂ«rĂ« ato tĂ« qĂ«ndrueshme. Sot, si njĂ« president pa shumicĂ« parlamentare, ai ka zgjedhur tĂ« qetĂ«sojĂ« fermerĂ«t francezĂ« pĂ«r tâi larguar nga rrugĂ«t, nĂ« vend qĂ« tĂ« qĂ«ndrojĂ« besnik ndaj bindjeve tĂ« tij evropiane.
DorĂ«zimi i Macron-it pĂ«rballĂ« prodhuesve tĂ« viçit legjitimon pretendimet e tyre se marrĂ«veshja Mercosur do ta shkatĂ«rrojĂ« bujqĂ«sinĂ« franceze. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« absurditet. TĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« ata thanĂ« edhe pĂ«r marrĂ«veshjen tregtare BEâKanada, tĂ« njohur si Ceta, disa vite mĂ« parĂ«, megjithatĂ« eksportet franceze drejt KanadasĂ« (pĂ«rfshirĂ« verĂ«n dhe djathin) kanĂ« lulĂ«zuar dhe nuk ka pasur vĂ«rshim tĂ« mishit tĂ« viçit tĂ« ushqyer me hormone. E vĂ«rteta e pakĂ«ndshme Ă«shtĂ« se fermerĂ«t francezĂ« tĂ« blegtorisĂ« po vuajnĂ« kryesisht sepse kostot e tyre janĂ« rritur mĂ« shpejt sesa çmimet qĂ« marrin nga zinxhirĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« supermarketeve qĂ« dominojnĂ« tregun e mishit, dhe sepse po mbyten nga burokracia rregullatore.
âBrukseliâ Ă«shtĂ« njĂ« kokĂ« turku i pĂ«rshtatshĂ«m pĂ«r tĂ« shmangur fajin pĂ«r traktorĂ«t qĂ« bllokojnĂ« rrugĂ«t dhe pĂ«r shoferĂ«t e tyre qĂ« pozojnĂ« pĂ«rpara Harkut tĂ« Triumfit dhe KullĂ«s Eifel. Por ndikimi nĂ« opinionin publik francez Ă«shtĂ« legjitimimi i narrativĂ«s sĂ« sĂ« djathtĂ«s ekstreme dhe sĂ« majtĂ«s radikale se BE-ja Ă«shtĂ« fajtore pĂ«r problemet ekonomike tĂ« FrancĂ«s dhe rĂ«nien e ndikimit tĂ« saj. Sondazhet tregojnĂ« se revolta bujqĂ«sore gĂ«zon pothuajse 80% mbĂ«shtetje publike. NjĂ« sindikatĂ« bujqĂ«sore e djathtĂ«, Coordination Rurale, e cila Ă«shtĂ« rritur duke u bĂ«rĂ« sindikata e dytĂ« mĂ« e madhe bujqĂ«sore nĂ« FrancĂ« dhe qĂ« Ă«shtĂ« e afĂ«rt me tĂ« djathtĂ«n ekstreme tĂ« Tubimit KombĂ«tar (RN) nĂ« armiqĂ«sinĂ« e saj ndaj politikave bujqĂ«sore tĂ« BE-sĂ« dhe rregulloreve mjedisore, ka udhĂ«hequr lĂ«vizjen anti-Mercosur. RN po fiton terren mes votuesve ruralĂ« qĂ« tradicionalisht votonin pĂ«r gaullistĂ«t konservatorĂ«.
Macron duket i dobët dhe joefektiv në skenën evropiane sepse nuk arriti të mobilizojë një pakicë bllokuese për të penguar miratimin e marrëveshjes Mercosur me votë shumice. Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, pritej ta nënshkruante marrëveshjen në Paraguai të shtunën. Franca po shtyn që Parlamenti Evropian ta dërgojë marrëveshjen në Gjykatën Evropiane të Drejtësisë për shqyrtim ligjor ose ta rrëzojë atë kur të vijë për ratifikim në javët e ardhshme. Asnjëra prej këtyre manovrave nuk duket se ka gjasa të ketë sukses.
Ndikimi më i thellë i dështimit të udhëheqësve politikë francezë për të mbrojtur përfitimet ekonomike të marrëveshjes Mercosur, dhe të marrëveshjeve të tregtisë së lirë në përgjithësi, është forcimi i frikës publike se Evropa po e injoron dhe po e nënvlerëson Francën. Kjo i shërben temave elektorale të RN-së për rimarrjen e pushtetit nga Brukseli dhe uljen e kontributit financiar të Francës në BE.
NĂ«se do tĂ« duhej njĂ« material letrar ku tĂ« bashkoheshin arsyeja, morali, prakticiteti dhe vetĂ« filozofia e jetĂ«s, do tĂ« mjaftonte tĂ« lexoheshin 33 vargjet e poemĂ«s âIfâ tĂ« Rudiard Kiplingut. NjĂ« poezi qĂ« nĂ« shqip ka ardhur si âNĂ«seâ ose, nĂ« pĂ«rkthimin tashmĂ« tĂ« kanonizuar, âNĂ« mundshâ.
NĂ« mundsh ta ruash arsyen, kur bota humbet fillin e fajin ty ta hedh dhe vetes tâi besosh, sa herĂ« tek ti dyshojnĂ« e sâtĂ« pĂ«rfillin, por edhe dyshimet drejt tâi gjykoshâŠ
KĂ«to janĂ« vargjet e poetit brilant britanik Rudiard Kipling. Poezia e tij ishte mĂ« shumĂ« se e famshme â dhe sot Ă«shtĂ« edhe mĂ« tepĂ«r sesa nĂ« kohĂ«n kur u shkrua. NjĂ« âpoemĂ«â qĂ« mĂ« ka mahnitur gjithmonĂ«, qoftĂ« kur e lexoja vetĂ« nĂ«n zĂ«, qoftĂ« kur e dĂ«gjoja tĂ« interpretuar nga tĂ« tjerĂ«. NĂ« shqip ajo ka ardhur pĂ«rmes pĂ«rkthimeve tĂ« mjeshtĂ«rve tĂ« mĂ«dhenj Fan Noli dhe Robert Shvarci.
NĂ« mundsh tĂ« rrish nĂ« pritje, nga pritja pa u lodhur, e, kur tâurrejnĂ«, urrejtje mos tâushqesh, madje, ndaj shpifjeve tĂ« rrish pa folur, me thjeshtĂ«si, me to pa rĂ«nĂ« ndeshâŠ
JanĂ« dy pĂ«rkthime qĂ«, nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme dhe po aq tĂ« njĂ«jta, i kanĂ« dhĂ«nĂ« jetĂ« njĂ« poezie qĂ« vlen njĂ«soj si pĂ«r baballarĂ«t, ashtu edhe pĂ«r bijtĂ« e tyre. Dhe ndĂ«rsa Noli do ta sillte nĂ« njĂ« variant tosk tĂ« shqipes, âNĂ« munçâ, Shvarci do tĂ« ishte mĂ« afĂ«r gjuhĂ«s sĂ« njĂ«suar: âNĂ« mundshâ
NĂ« mundsh tâmendosh, por jo gjer nĂ« shkatĂ«rrim, tĂ« Ă«ndĂ«rrosh, por jo si rob Ă«ndĂ«rrimesh, dhe tâi trajtosh njĂ«lloj e pa dallim ngadhnjim e shpartallim, burim mashtrimeshâŠ
Rudiard Kipling e shkroi këtë poezi në vitin 1895, kur ishte në të tridhjetat e tij. Por magjia e saj u përhap shumë shpejt dhe mori domethënien e vet për këdo që hynte brenda saj.
NĂ« durofsh dot thĂ«niet e tua tĂ« drejta nĂ« kurthe pĂ«r trutharĂ«t, kopuket qĂ« tâi kthejnĂ«, tâi shohĂ«sh tĂ« thyera gjĂ«rat mĂ« tĂ« shtrenjta e prapĂ« tâi ndĂ«rtosh me vegla qĂ« nuk vlejnĂ«âŠ
PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, poezia Ă«shtĂ« njĂ« platformĂ«, njĂ« refleksion marramendĂ«s, ku nĂ« pak vargje tĂ« sintetizuara jepet leksioni i çmuar pĂ«r baballarĂ«t e pĂ«r çdo fĂ«mijĂ«: cilat janĂ« parimet nĂ« jetĂ« pĂ«r tâu bĂ«rĂ« njĂ« burrĂ« me ârrâ tĂ« fortĂ«.
NĂ« mundsh fitoret qĂ« ke korrur tâi flijosh si nĂ« kumar, nĂ« njĂ« tĂ« vetme lojĂ«, tĂ« rrezikosh, tĂ« humbasĂ«sh e prapĂ« tâia fillosh, dhe humbjen kurrĂ« tĂ« mos e zĂ«sh nĂ« gojĂ«âŠ
Rudiard Kipling ishte gazetar, shkrimtar, tregimtar, poet dhe novelist. U lind në Bombei-n e dikurshëm të Indisë,e që sot quhet Mumbai, një vend që frymëzoi shumë nga veprat e tij. Por ai udhëtoi në të gjithë botën, duke shkruar vazhdimisht.
NĂ« i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemĂ«r tĂ« tĂ« shĂ«rbejnĂ« edhe kur gjithçka duket e kotĂ«, e tĂ« qĂ«ndrosh kur sâke asgjĂ« mĂ« veç vullnetit, qĂ« vetĂ«m fjalĂ«n âQĂ«ndro!â gjithmonĂ« tĂ« thonĂ«âŠ
Por Kipling njihet edhe pĂ«r vepra tĂ« tjera po aq tĂ« jashtĂ«zakonshme, tĂ« cilat na kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« Ă«ndĂ«rrojmĂ« aventura tĂ« çuditshme e tĂ« paharrueshme, si nĂ« rastin e âLibri i XhunglĂ«sâ apo âKapiteni Guximtarâ. Proza e tij na jep njĂ« pasqyrĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme tĂ« jetĂ«s sĂ« botĂ«s indiane, por edhe tĂ« jetĂ«s sĂ« ushtarĂ«ve britanikĂ«, e posaçërisht tĂ« botĂ«s sĂ« fĂ«mijĂ«ve dhe tĂ« kafshĂ«ve, sidomos pas njĂ« qĂ«ndrimi disaÂvjeçar nĂ« AfrikĂ«.
NĂ« mundsh tĂ« flasĂ«sh me maskarenj, por nderin tĂ«nd ta ruash, e tâecĂ«sh pĂ«rkrah mbretit pa krenari qĂ« tĂ« verbon⊠NĂ«se armiku apo miku sâtĂ« bĂ«jnĂ« dot tĂ« vuash, dhe gjithkĂ«nd e çmon, por veç sa meritonâŠ
Kipling ishte fitues i Ămimit Nobel pĂ«r LetĂ«rsi nĂ« vitin 1907. Ky çmim iu dha pĂ«r veprĂ«n e tij, ndĂ«r tĂ« tjera edhe pĂ«r âThe Jungle Bookâ apo âLibri i XhunglĂ«sâ. Rudiard Kipling mbetet laureati mĂ« i ri i Nobelit pĂ«r LetĂ«rsi, tĂ« cilin e fitoi nĂ« moshĂ«n 41-vjeçare.
NĂ« mundsh tâi mbushĂ«sh ti minutat aq tĂ« rĂ«nda me vepra qĂ« peshojnĂ« dije dhe mos kij asnjĂ« dyshim, se jotja do tĂ« jetĂ« Bota, me çâka brenda, dhe NJERI do tĂ« jesh, o biri im!
âMĂ« tregoni gjashtĂ« vitet e para tĂ« jetĂ«s sĂ« njĂ« fĂ«mije dhe pastaj unĂ« do tâju tregoj pjesĂ«n tjetĂ«râ, ka shkruar Kipling. Ai e shkroi âIfâ si njĂ« elegji me filozofi personale. MegjithatĂ«, jeta e tij njohu edhe dhimbje tĂ« thella: ai pĂ«rjetoi vdekjen e djalit tĂ« tij 18-vjeçar gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, dhe mĂ« herĂ«t kishte duruar edhe humbjen e vajzĂ«s sĂ« tij shtatĂ«vjeçare, JozefinĂ«s.
Rudiard Kipling vdiq nĂ« LondĂ«r nĂ« vitin 1936, pasi kishte jetuar 70 vjet nga jeta e tij. NĂ« njĂ« sondazh tĂ« kryer nga BBC nĂ« vitin 1996, âIfâ u votua si poezia mĂ« e preferuar nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, duke fituar dy herĂ« mĂ« shumĂ« vota se poezia e renditur nĂ« vendin e dytĂ«.
PunĂ«t psikedelike tĂ« regjisorit kilian i dhanĂ« atij titullin âmbreti i filmit tĂ« mesnatĂ«sâ dhe njĂ« adhurues si John Lennon. Tani, 96-vjeçari Ă«shtĂ« gati pĂ«r fundin â por mĂ« parĂ«, ka ende jetĂ« pĂ«r tĂ« jetuar.
Xan Brooks
Ekziston njĂ« histori apokrife pĂ«r Orson Welles-in plak, qĂ« prezantohet para tĂ« ftuarve nĂ« njĂ« sallĂ« bashkie gjysmĂ« tĂ« zbrazĂ«t. âUnĂ« jam aktor, shkrimtar, producent dhe regjisor,â tha ai. âJam magjistar dhe shfaqem nĂ« skenĂ« dhe nĂ« radio. Pse ka kaq shumĂ« nga unĂ« dhe kaq pak nga ju?â
Po tĂ« Ă«ndĂ«rronte njĂ« autor fantazie kushĂ«ririn psikedelik tĂ« Welles-it, ai me gjasĂ« do tĂ« kishte pamjen e Alejandro Jodorowskyt: i qetĂ«, me mjekĂ«r tĂ« bardhĂ« dhe buzĂ«qeshje krokodili, qĂ« kryeson njĂ« rreth tĂ« ngushtĂ« dishepujsh. Ai ka qenĂ« â herĂ« pas here dhe shpesh njĂ«kohĂ«sisht â regjisor, aktor, poet, kukullbĂ«rĂ«s, psikoterapist, lexues tarotesh, autor librash fantastikĂ«. NĂ« moshĂ«n 96-vjeçare, Jodorowsky llogarit se ka jetuar 100 jetĂ« tĂ« ndryshme dhe ka mishĂ«ruar 100 Jodorowsky tĂ« ndryshĂ«m. âSepse ne jemi njerĂ«z tĂ« ndryshĂ«m gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s,â thotĂ« ai. âKam vdekur shumĂ« herĂ«, por pastaj jam rilindur. MĂ« shih tani dhe sheh qĂ« jam gjallĂ«. Jam i lumtur pĂ«r kĂ«tĂ«. ĂshtĂ« fantastike tĂ« jetosh.â
SĂ« fundmi, Jodorowsky pĂ«rfundoi punĂ«n pĂ«r njĂ« monografi dyvĂ«llimĂ«she tĂ« Taschen-it, Art Sin Fin. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« tjetĂ«r rilindje, thotĂ« ai, edhe pse shĂ«rben gjithashtu si arkiv, si depo, si njĂ« bestiar i fryrĂ« i çudirave kundĂ«rkulturore. Natyrisht, Art Sin Fin mbulon edhe mbretĂ«rimin e shkurtĂ«r tĂ« Jodorowskyt nĂ« vitet â70 si âmbreti i filmit tĂ« mesnatĂ«sâ, krijues i klasikĂ«ve kult qĂ« tĂ« turbullojnĂ« mendjen si El Topo dhe The Holy Mountain, tĂ« dashur njĂ«soj pĂ«r Dennis Hopper-in dhe John Lennon-in. Por retrospektiva shkon shumĂ« mĂ« tej, duke na udhĂ«hequr nĂ«pĂ«r shfaqje skenike tĂ« shfrenuara, panele komikĂ«sh tĂ« çuditshĂ«m dhe projekte pĂ«r produksione madhĂ«shtore (si adaptimi i shumĂ«pĂ«rfolur i Dune-it) qĂ« nuk panĂ« kurrĂ« dritĂ«n e ditĂ«s.
âNjerĂ«zit thonĂ« se unĂ« jam artisti i fundit i çmendur nĂ« botĂ«. Por unĂ« nuk jam i çmendur. UnĂ« vetĂ«m po pĂ«rpiqem tĂ« shpĂ«toj shpirtin tim.â
Jodorowsky i zgjodhi imazhet dhe veprat artistike sĂ« bashku me redaktorin e librit, Donatien Grau nga Muzeu i Luvrit. Por proza shoqĂ«ruese Ă«shtĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pagabueshme e tija dhe pĂ«rzien metafora e krahasime me njĂ« panashĂ« shpĂ«rfillĂ«se. NĂ« njĂ« faqe, truri i tij Ă«shtĂ« âsi njĂ« kanarinĂ« qĂ« gĂ«rhet si njĂ« balenĂ«â. NĂ« njĂ« tjetĂ«r, ai shndĂ«rrohet nĂ« âdy rrota biçiklete qĂ« luftojnĂ« si qenâ. Vepra e Jodorowskyt mund tĂ« jetĂ« provokuese, e çuditshme dhe ndonjĂ«herĂ« qĂ«llimisht tronditĂ«se, e orientuar drejt temave tĂ« seksit dhe vdekjes. Por ajo ka pasur gjithmonĂ« edhe njĂ« notĂ« tĂ« fortĂ« marrĂ«zie tĂ« hapur.
NĂ« fillim, para çdo gjĂ«je, ishte Tocopilla, thotĂ« ai; njĂ« qytet-port i vogĂ«l nĂ« bregun shkĂ«mbor tĂ« Kilit verior. Aty u rrit, djali âkatrore nĂ« vrimĂ« rrethoreâ i njĂ« tregtari hebreo-ukrainas, gjithmonĂ« duke Ă«ndĂ«rruar arratisjen diku tjetĂ«r. âMirĂ«,â thotĂ« ai, duke sqaruar. âFillimisht isha njĂ« qelizĂ« nĂ« barkun e nĂ«nĂ«s sime. Pastaj, qĂ« nĂ« moshĂ«n shtatĂ«vjeçare, punoja me babanĂ« tim pas banakut tĂ« dyqanit tĂ« pĂ«rgjithshĂ«m. UnĂ« isha gjeniu i vogĂ«l i ri qĂ« e ndihmonte çdo ditĂ«. Tani jam gjeniu i vogĂ«l i vjetĂ«r qĂ« po flet me ty.â
Tocopilla, doli se nuk mund ta mbante gjatĂ«. Ai u hodh fillimisht nĂ« Santiago dhe mĂ« pas nĂ« Paris, ku studioi pantomimĂ«n me Marcel Marceau dhe drejtoi Maurice Chevalier-in nĂ« music-hall. Filmi i tij debutues i vitit 1967 â surrealisti Fando y Lis â shkaktoi njĂ« trazirĂ« kur u shfaq nĂ« festivalin e filmit nĂ« Acapulco. âNĂ« MeksikĂ« donin tĂ« mĂ« vrisnin,â thotĂ« ai. âNjĂ« ushtar hyri dhe mĂ« vuri njĂ« armĂ« nĂ« gjoks.â
Jodorowsky ndan njĂ« pjesĂ« tĂ« Art Sin Fin me gruan e tij tĂ« dytĂ«, Pascale Montandon. Ăifti pĂ«lqen tĂ« pikturojĂ« sĂ« bashku nĂ«n njĂ« pseudonim tĂ« pĂ«rbashkĂ«t, PascALEjandro, duke krijuar njĂ« seri akuarelesh gazmore qĂ« janĂ« njĂ« pjesĂ« DalĂ dhe dy pjesĂ« Paula Rego. Montandon i bashkohet Jodorowskyt edhe nĂ« thirrjen tonĂ« nĂ« Zoom, duke ndĂ«rhyrĂ« herĂ« pas here pĂ«r tĂ« pĂ«rkthyer pyetje ose pĂ«r tĂ« korrigjuar anglishten e burrit tĂ« saj.
âĂshtĂ« sepse jam njĂ« njeri shumĂ« i vjetĂ«r,â thotĂ« ai. âDĂ«gjo kĂ«tĂ« â jam pothuajse 100 vjeç. SĂ« shpejti do tĂ« vdes, ky Ă«shtĂ« ligji i kĂ«tij planeti. Ndoshta edhe i planetĂ«ve tĂ« tjerĂ«. Por gruaja ime nuk duhet tĂ« vdesĂ«. Ajo Ă«shtĂ« vetĂ«m 50 vjeç.â
âJam 54,â thotĂ« Montandon.
âAjo Ă«shtĂ« 50,â pĂ«rsĂ«rit ai. âKjo do tĂ« thotĂ« se do tĂ« jetojĂ« edhe 50 vjet tĂ« tjera. Dhe ajo do tĂ« jetĂ« kĂ«tu dhe do tĂ« mendojĂ« pĂ«r mua kur unĂ« tĂ« jem larguar.â
âNuk je ende i vdekur,â thotĂ« Montandon. âDhe unĂ« mund tĂ« vdes para teje. NjerĂ«zit nuk dinĂ« asgjĂ«.â
Jodorowsky kĂ«mbĂ«ngul se Ă«shtĂ« artist, jo mĂ«sues, qĂ« do tĂ« thotĂ« se nĂ« veprĂ«n e tij nuk ka pasur kurrĂ« njĂ« mesazh apo moral tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ«. MegjithatĂ«, nĂ«se karriera e tij shumĂ«planĂ«she lidhet me diçka, ajo lidhet me parimet e njĂ« praktike terapeutike qĂ« ai e quan âpsikomagjiâ, e cila pĂ«rzien teorinĂ« frojdiane tĂ« pavetĂ«dijes me elemente tĂ« shamanizmit dhe tarotit. PĂ«r vite me radhĂ«, Jodorowsky organizoi seanca falas psikomagjie nĂ« Paris, ku jeton, duke predikuar âungjillinâ dhe duke trajtuar tĂ« vuajturit. Sot, kryesisht kĂ«shillon pacientĂ«t e tij pĂ«rmes Zoom-it dhe ndonjĂ«herĂ« pyet veten nĂ«se do tĂ« ketĂ« mjaft kohĂ« pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar tĂ« gjitha rezervimet. âSot,â thotĂ« ai. âDĂ«gjo. JanĂ« 8 milionĂ« njerĂ«z qĂ« presin ndihmĂ«n time.â
âTetĂ« milionĂ«,â pĂ«rsĂ«rit Montandon. Nuk Ă«shtĂ« krejtĂ«sisht pyetje.
âPo,â thotĂ« ai me vendosmĂ«ri. âTetĂ« milionĂ« njerĂ«z, Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«.â
Mes fotografive tĂ« shumta bardhĂ« e zi nĂ« koleksionin e Jodorowskyt, njĂ«ra tregon njĂ« adoleshent me sy tĂ« zgurdulluar dhe fytyrĂ« tĂ« lyer me tĂ« bardhĂ«. Ai Ă«shtĂ« mbĂ«shtetur nĂ« krahĂ«t e njĂ« gruaje flokĂ«zezĂ«. âPantomima ime e parĂ« nĂ« teatrin kilian,â lexon mbishkrimi. âNĂ« moshĂ«n 17-vjeçare, i maskuar si njĂ« plak 90-vjeçar, duke pĂ«rjetuar njĂ« orgazmĂ« nĂ« krahĂ«t e vdekjes.â
Artisti i ngushton sytĂ« nga fotografia. Sot ai Ă«shtĂ« mĂ« i vjetĂ«r se njeriu qĂ« kishte luajtur dikur si djalĂ«. âNjĂ« planet tjetĂ«r,â thotĂ« ai. âNjĂ« Jodorowsky tjetĂ«r. Por ndoshta ende jam i njĂ«jti person, thellĂ« brenda. Ndoshta vetĂ«m dukem ndryshe sepse jam nĂ« njĂ« trup tjetĂ«r.â
Ai vrenjtet, tund kokĂ«n dhe e lĂ« foton mĂ«njanĂ«. âSĂ« shpejti do tĂ« jem nĂ« krahĂ«t e vdekjes,â thotĂ« ai. âJam gati tĂ« vdes dhe do tĂ« shkoj me lumturi, me njĂ« orgazmĂ« tĂ« madhe. Por dĂ«gjo, po tĂ« them: unĂ« kam qenĂ« gjithmonĂ« kĂ«shtu. Jeta pĂ«r mua Ă«shtĂ« njĂ« aventurĂ«. Ne jetojmĂ« nĂ« njĂ« tĂ« tashme tĂ« pĂ«rjetshme. Jeta Ă«shtĂ« veprim, veprim, orgazmĂ«, dhe ne e pĂ«rjetojmĂ« kĂ«tĂ« gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«s.â
Më 18 janar 1943, hebrenjtë e Getos së Varshavës u ngritën në rezistencë të armatosur kundër trupave gjermane, duke shënuar kryengritjen e parë të njohur në Evropën e pushtuar nga nazistët. Ngjarja ndodhi në një moment kur deportimet masive drejt kampeve të shfarosjes, si Treblinka, ishin në kulmin e tyre, duke krijuar një situatë ekstreme për popullsinë e getos. Rezistenca nuk kishte të bënte vetëm me një reagim instinktiv ndaj dhunës, por ishte rezultat i një organizimi të fshehtë dhe përpjekjes për të ruajtur dinjitetin dhe autonominë, edhe përkohësisht, brenda kushteve më të rënda të pushtimit.
Analiza e faktorëve që çuan në këtë kryengritje tregon një kombinim të kushteve sociale, politike dhe psikologjike. Jetesa në geto ishte bërë e padurueshme nga uria, sëmundjet dhe frika permanente e deportimeve. Në të njëjtën kohë, formimi i grupeve ilegale si Organizata Hebraike e Luftës (ƻOB) dhe rrjetet e tyre të fshehta krijuan mundësinë logjistike për rezistencë të armatosur. Kjo tregon se kryengritja nuk ishte një akt spontan paniku, por një strategji e menduar për të përplasur trupat gjermane, duke ndërprerë përkohësisht deportimet dhe duke sinjalizuar një formë kundërshtimi që më parë nuk kishte ekzistuar.
Ndikimi i menjëhershëm i kryengritjes ishte simbolik: ajo tronditi autoritetet naziste dhe u bë një precedent për Kryengritjen e madhe të Getos së Varshavës në prill 1943. Nga një perspektivë analitike, kryengritja e janarit shërben si shembull i mënyrës sesi rezistenca mund të lindë edhe brenda një sistemi totalitar të dukshëm të pacënueshëm. Megjithëse efekti ushtarak ishte i kufizuar dhe masakrat naziste pasuan, kjo ngjarje kishte rëndësi të jashtëzakonshme morale dhe politike, duke rrëzuar perceptimin se viktimat e Holokaustit ishin të pafuqishëm për të vepruar.
Kryengritja e parë e hebrenjve në Geton e Varshavës është më shumë se një episod rezistence; ajo është një studim i fuqisë së organizimit komunitar, trajnimit të fshehtë dhe solidaritetit përballë shfarosjes sistematike. Analiza e saj historike nxjerr në pah se rezistenca nuk është vetëm një veprim ushtarak, por edhe një akt identiteti dhe afirmimi njerëzor, i cili ka ndikim afatgjatë mbi kujtesën historike dhe interpretimin e rezistencës gjatë Holokaustit.
Më 18 janar 1919, në Paris u hap zyrtarisht Konferenca e Paqes, një nga ngjarjet më të rëndësishme diplomatike të shekullit XX. Në sallat madhështore të kryeqytetit francez, fitimtarët e Luftës së Parë Botërore u mblodhën për të vendosur kushtet e paqes, për të ndëshkuar Fuqitë Qendrore të mposhtura dhe, mbi të gjitha, për të rindërtuar hartën politike të Evropës dhe të botës.
Konferenca, qĂ« zgjati nga viti 1919 deri nĂ« vitin 1920, njihet gjerĂ«sisht si Konferenca e Paqes e VersajĂ«s, pĂ«r shkak se traktati mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m â ai me GjermaninĂ« â u nĂ«nshkrua nĂ« Pallatin e VersajĂ«s. Por nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, ajo pĂ«rfshiu njĂ« seri traktatesh dhe negociatash qĂ« prekĂ«n pothuajse çdo cep tĂ« kontinentit evropian dhe disa rajone pĂ«rtej tij.
Një botë e shkatërruar kërkon rend të ri
Lufta e ParĂ« BotĂ«rore kishte lĂ«nĂ« pas mĂ« shumĂ« se 16 milionĂ« tĂ« vdekur, ekonomi tĂ« rrĂ«nuara dhe perandori shekullore tĂ« shembura: Perandoria Gjermane, Austro-Hungareze, Osmane dhe ajo Ruse kishin dalĂ« nga skena. Konferenca e Parisit u thirr pikĂ«risht pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« njĂ« ârend tĂ« riâ botĂ«s pas kĂ«tij shkatĂ«rrimi tĂ« paprecedentĂ«.
NĂ« tryezĂ«n e vendimmarrjes dominuan tĂ« ashtuquajturit âKatĂ«r tĂ« MĂ«dhenjtĂ«â:
-Woodrow Wilson, President i Shteteve të Bashkuara,
-Georges Clemenceau, Kryeministër i Francës,
-David Lloyd George, Kryeministër i Britanisë së Madhe,
-Vittorio Orlando, Kryeministër i Italisë.
Secili prej tyre erdhi në Paris me interesa të ndryshme kombëtare. Franca kërkonte siguri dhe dobësimin e përhershëm të Gjermanisë; Britania synonte ruajtjen e ekuilibrit të fuqive dhe dominimin detar; Italia kërkonte zgjerime territoriale; ndërsa Shtetet e Bashkuara, nën vizionin e Wilsonit, promovonin një rend të ri ndërkombëtar të bazuar në parimin e vetëvendosjes së kombeve.
Katërmbëdhjetë Pikat e Wilsonit
Presidenti amerikan Woodrow Wilson mbërriti në Evropë si figurë morale dhe politike e jashtëzakonshme. Programi i tij i famshëm i Katërmbëdhjetë Pikave synonte një paqe të drejtë, pa hakmarrje, dhe krijimin e një sistemi ndërkombëtar që do të parandalonte luftëra të reja. Një nga idetë kyçe ishte respektimi i identitetit dhe sovranitetit të kombeve të vogla.
Ky parim do të kishte rëndësi jetike për Shqipërinë.
Shqipëria në rrezik zhdukjeje
NĂ« vitin 1919, ShqipĂ«ria ishte njĂ« shtet i brishtĂ«, i dalĂ« nga Lufta e ParĂ« BotĂ«rore pa ushtri tĂ« konsoliduar, pa ekonomi funksionale dhe pa pĂ«rfaqĂ«sim tĂ« fortĂ« diplomatik. FuqitĂ« fqinje â Italia, Greqia dhe MbretĂ«ria Serbo-Kroato-Sllovene â kishin plane tĂ« hapura ose tĂ« fshehta pĂ«r copĂ«timin e territorit shqiptar, duke u mbĂ«shtetur edhe nĂ« marrĂ«veshje tĂ« fshehta tĂ« kohĂ«s sĂ« luftĂ«s, si Traktati i LondrĂ«s i vitit 1915.
NĂ« shumĂ« tryeza tĂ« KonferencĂ«s sĂ« Parisit, ShqipĂ«ria trajtohej si njĂ« territor pa zot, njĂ« âproblem periferikâ qĂ« mund tĂ« zgjidhej me ndarje mes fuqive rajonale. Delegacionet shqiptare, tĂ« pĂ«rçara dhe me peshĂ« tĂ« kufizuar, pĂ«rballeshin me njĂ« betejĂ« tĂ« pabarabartĂ«.
Roli vendimtar i Woodrow Wilsonit
Në këtë moment kritik, qëndrimi i Presidentit amerikan Woodrow Wilson u bë vendimtar. Ai kundërshtoi hapur çdo projekt që cenonte sovranitetin e Shqipërisë dhe hodhi poshtë marrëveshjet e fshehta që parashikonin copëtimin e saj. Wilson mbrojti parimin se Shqipëria, si komb i njohur ndërkombëtarisht që nga viti 1913, kishte të drejtë të ekzistonte si shtet i pavarur.
Falë këtij qëndrimi, çështja shqiptare nuk u mbyll me ndarje territoriale. Ndërhyrja amerikane bllokoi planet më agresive dhe krijoi hapësirën politike që Shqipëria të mbijetonte si njësi shtetërore.
Traktatet dhe pasojat
Konferenca e Paqes në Paris prodhoi disa traktate kryesore:
-Traktati i Versajës (me Gjermaninë),
-Traktati i Saint-Germain (me Austrinë),
-Traktati i Trianonit (me Hungarinë),
-Traktati i Neuilly-sur-Seine (me Bullgarinë),
-Traktati i SÚvres (me Perandorinë Osmane).
KĂ«to traktate ridizajnuan kufijtĂ«, krijuan shtete tĂ« reja dhe vendosĂ«n kushte tĂ« rĂ«nda ekonomike e ushtarake, veçanĂ«risht pĂ«r GjermaninĂ« â kushte qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« konsideroheshin si njĂ« nga shkaqet e ngritjes sĂ« nazizmit dhe tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.
Një konferencë që ndryshoi historinë
Konferenca e Paqes në Paris nuk solli paqen e qëndrueshme që shumë shpresonin. Ajo krijoi tensione të reja dhe padrejtësi që do të shpërthenin dy dekada më vonë. Por për Shqipërinë, ajo përfaqëson një moment kyç të mbijetesës kombëtare.
Mbrojtja e hapur e ekzistencĂ«s sĂ« shtetit shqiptar nga Presidenti Woodrow Wilson mbetet njĂ« nga aktet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme diplomatike nĂ« historinĂ« moderne tĂ« vendit. NĂ« tryezĂ«n ku u vendos fati i kombeve, ShqipĂ«ria ishte e vogĂ«l dhe e dobĂ«t, por nuk ishte e padukshme â falĂ« njĂ« parimi qĂ«, pĂ«r herĂ« tĂ« rrallĂ« nĂ« histori, u vendos mbi interesat e ngushta tĂ« fuqive tĂ« mĂ«dha.
MĂ« 17 janar tĂ« vitit 1899 u lind Al Capone â Janari ishte muaji i tij: U lind nĂ« janar, u lirua nga burgu nĂ« janar dhe vdiq po nĂ« janar.
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
Ai do tĂ« mbahet mend pĂ«r thĂ«nien e famshme pĂ«rpara gjykatĂ«sve: âJu jeni klientĂ«t e mi.â Quhej Alfons Gabriel Kapone, por u njoh nĂ« mbarĂ« botĂ«n si Al Kapone. PikĂ«risht mbi figurĂ«n e tij u ndĂ«rtuan mĂ« pas personazhet e filmave me gangsterĂ«, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« ndalimit tĂ« alkoolit nĂ« Shtetet e Bashkuara, mes viteve 1920â1933. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, Kapone u konsiderua njĂ« nga gangsterĂ«t mĂ« tĂ« famshĂ«m, edhe sepse u pĂ«rjetĂ«sua nĂ« dhjetĂ«ra filma tĂ« HollivuditâŠ
âŠU lind nĂ« Brooklyn, Nju Jork, nga prindĂ«r emigrantĂ« italianĂ« qĂ« kishin mbĂ«rritur nga rrethinat e Napolit. U pĂ«rfshi nĂ« veprimtari kriminale qĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re. U pĂ«rjashtua nga shkolla kur ishte vetĂ«m 14 vjeç, pasi kishte rrahur njĂ« mĂ«sues nĂ« klasĂ«. NĂ« moshĂ«n 16-vjeçare kishte tashmĂ« mbi supe akuza pĂ«r rrahje, grabitje dhe vjedhje. Pak mĂ« vonĂ« i dha lamtumirĂ«n Nju Jorkut pĂ«r tâu zhvendosur nĂ« Ăikago.
Në të njëzetat e tij nisi të përfitonte nga kontrabanda e pijeve alkoolike, një aktivitet që e shtyu edhe më thellë në botën e krimit. Pavarësisht kësaj, Kapone u shndërrua në një figurë të dashur për publikun. Dhuratat që ai shpërndante për kisha, shkolla, jetimore dhe organizata bamirëse, duke përdorur para të fituara nga veprimtari të paligjshme, bënë që shumë njerëz ta shihnin me adhurim.
Por âemri i mirĂ«â i tij u cĂ«nua rĂ«ndĂ« nĂ« vitin 1929, me MasakrĂ«n e DitĂ«s sĂ« ShĂ«n Valentinit, kur shtatĂ« anĂ«tarĂ« tĂ« njĂ« bande rivale u ekzekutuan. Dyshimet ranĂ« mbi Kaponen, edhe pse ai i dĂ«noi publikisht vrasjet. MegjithatĂ«, nuk ishin krimet e dhunshme qĂ« e çuan nĂ« burg, por refuzimi pĂ«r tĂ« paguar taksat. Kapone shprehej se, meqenĂ«se paratĂ« i kishte fituar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme, nuk kishte pse tĂ« paguante taksa pĂ«r tĂ« ardhura qĂ«, sipas tij, nuk ishin tĂ« ligjshme. Gjykata, megjithatĂ«, kishte njĂ« mendim krejt tjetĂ«r.
Fakte
E çuditshme, por e vërtetë: janari ishte muaji i tij. U lind në janar, u lirua nga burgu në janar dhe vdiq po në janar.
Pseudonimi i tij ishte âScarfaceâ (FytyrĂ«mbresĂ«), njĂ« nofkĂ« qĂ« e urrente. E mori pasi u plagos nĂ« fytyrĂ« nga vĂ«llai i njĂ« vajze qĂ« ai kishte ngacmuar.
Aktivitetin kriminal e nisi me kontrabandën e alkoolit, por më pas u përfshi edhe në kumar dhe prostitucion.
NĂ« vitin 1918, Kapone njohu njĂ« vajzĂ« tĂ« quajtur Meri. MĂ« 4 dhjetor 1918 lindi djali i tyre, Albert âSonnyâ Francis. Kapone dhe Meri u martuan mĂ« 30 dhjetor tĂ« po atij viti.
Al Kapone fitonte rreth 100 mijĂ« dollarĂ« nĂ« javĂ«. NjĂ« vilĂ« luksoze, njĂ« makinĂ« Cadillac e blinduar qĂ« peshonte rreth 7 tonĂ«, njĂ« shpurĂ« truprojash dhe, mbi tĂ« gjitha, kontrolli i tregut tĂ« uiskit nĂ« gjithĂ« Ăikagon, e bĂ«nĂ« atĂ« pa diskutim gangsterin mĂ« tĂ« famshĂ«m dhe mĂ« tĂ« pasur tĂ« kohĂ«s.
Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« policisĂ« dhe prokurorisĂ« amerikane, gangsteri mĂ« i njohur i viteve â20 tĂ« shekullit XX kishte nĂ«n kontroll monopolin e tregtisĂ« sĂ« birrĂ«s dhe uiskit.
Arrestimet
Kapone u arrestua disa herë dhe në dosjen e tij penale figuron një sërë akuzash: kontrabandë pijesh, mospagim taksash, vrasje dhe porositje vrasjesh. Një tjetër akuzë lidhej me Masakrën e Ditës së Shën Valentinit.
U arrestua për herë të parë në vitin 1926 për vrasjen e tre personave, por kaloi vetëm një natë në qeli për shkak të mungesës së provave.
U fut sërish në burg në maj të vitit 1929, këtë herë për armëmbajtje pa leje, por u lirua pas një kohe të shkurtër.
NĂ« vitin 1930, nĂ« kulmin e fuqisĂ« sĂ« tij, Kapone u pĂ«rfshi nĂ« listĂ«n e 28 kriminelĂ«ve mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« Ăikagos dhe u shpall âArmiku Publik NumĂ«r NjĂ«â. NdĂ«rkohĂ«, autoritetet federale e pĂ«rfshinĂ« nĂ« listĂ«n e personave mĂ« tĂ« kĂ«rkuar nĂ« SHBA.
Më 3 maj 1932 u riarrestua dhe u dërgua në burgun federal të Atlantës për të vuajtur një dënim prej 10 vitesh, kryesisht për evazion fiskal. Qeveria amerikane e akuzoi se i detyrohej shtetit 215.080,48 dollarë taksa të papaguara.
Juria e shpalli të pafajshëm në 18 nga 23 akuzat, por gjyqtari Wilkerson e dënoi me 10 vjet burg. Për shkak të sjelljes së mirë, Kapone vuajti vetëm rreth 8 vjet. Gjoba e vendosur ishte 37.617 dollarë e 51 cent.
Edhe në burg, Kapone përfitoi privilegje të veçanta. U vendos në një qeli të mobiluar, me qilim, makinë shkrimi dhe Enciklopedinë Britanike, pas së cilës ishte i fiksuar. U lirua më 6 janar 1939.
Pas lirimit, kaloi një periudhë të shkurtër në spital dhe më pas u kthye në rezidencën e tij në Palm Island, ku jetoi i qetë pjesën e mbetur të jetës.
Fundi i një epoke
Kapone ishte diagnostikuar me sifiliz që gjatë qëndrimit në burgun e Alkatrazit. Sëmundja i dëmtoi rëndë sistemin nervor dhe trurin, duke e bërë të paaftë për jetën publike. Një vit para vdekjes hoqi dorë nga çdo aktivitet. Në vitin 1946, mjeku i tij dhe një psikiatër nga Baltimora konstatuan se Kapone kishte kapacitetin mendor të një fëmije 12-vjeçar.
Më 25 janar 1947, Al Kapone ndërroi jetë nga një infarkt. Ishte vetëm 48 vjeç. Në varrimin e tij morën pjesë rreth 10 mijë persona. Arkivoli prej bronzi kushtoi 2 mijë dollarë, ndërsa mijëra dollarë të tjerë u shpenzuan për lulet.
Ai u varros fillimisht nĂ« varrezat Mount Olivet, nĂ« jug tĂ« Ăikagos, pranĂ« varreve tĂ« babait dhe vĂ«llait tĂ« tij. NĂ« mars tĂ« vitit 1950, eshtrat e tyre u zhvendosĂ«n nĂ« varrezat Mount Carmel. NĂ« epitafin e varrit tĂ« tij shkruhet: âMĂ«shirĂ«, Jezusi im!â
Kuriozitete
Dosja e Al Kapones në arkivat e FBI-së përmban 2.397 faqe, ndërsa agjenti Frank Wilson e ndoqi për vite me radhë, duke hetuar llogaritë e tij bankare.
Përveç famës si gangster, Kapone kishte edhe pasione artistike: ishte adhurues i muzikës xhaz dhe veçanërisht i një grupi të quajtur New Orleans.
Figura e tij vazhdon tĂ« rikthehet nĂ« kinematografi. PĂ«r Al Kaponen janĂ« realizuar disa filma, mes tyre âMasakra e ShĂ«n Valentinitâ (1967), âCaponeâ (1975) dhe âTĂ« Paprekshmitâ (1987), ku rolin e tij e interpreton Robert De Niro.
Një oreks për vetëshkatërrim i bëri Dave Vanian, Captain Sensible dhe Rat Scabies jashtëzakonisht ndikues, por financiarisht të pasigurt. Ata rikthehen me një koncert të madh dhe albumin e parë së bashku që nga viti 1995.
Michael Hann
âNuk ka njĂ« kompozitor tĂ« vetĂ«m, prandaj shija e grupit gjithmonĂ« do tĂ« ndryshojĂ«,â thotĂ« Dave Vanian, duke reflektuar mbi 50 vitet e grupit ku ai ka qenĂ« i vetmi anĂ«tar i pandryshuar, The Damned. âCaptain Sensible Ă«shtĂ« adhurues i madh i pop-it shumĂ« melodik, si edhe i prog-ut dhe glam rock-ut. KĂ«shtu qĂ« shkrimi i tij Ă«shtĂ« shumĂ« pop, melodik dhe vĂ«rtet i mrekullueshĂ«m. Shkrimi im Ă«shtĂ« mĂ« melodramatik, mĂ« teatral. NdĂ«rsa Rat Scabies ishte njĂ« mod qĂ« i donte shumĂ« grupe si The Who. Ai kazan shkrirjeje ose nuk do tĂ« funksiononte fare, ose do tĂ« shpĂ«rthente si njĂ« fishekzjarr.â Siç dĂ«shmon historia e The Damned, herĂ« pas here ka qenĂ« tĂ« dyja.
Ka pasur tri shpĂ«rbĂ«rje: nĂ« fund tĂ« viteve â70, fund tĂ« â80-ave dhe fillim tĂ« â90-ave; Sensible dhe Scabies kanĂ« pasur largime tĂ« pĂ«rsĂ«ritura nga grupi; Scabies nisi tĂ« punonte sĂ«rish me ta vetĂ«m nĂ« vitin 2022, pas 27 vitesh mungesĂ«. âPĂ«rçarja ishte vĂ«rtet mes tij dhe Captain-it,â thotĂ« Vanian, megjithĂ«se nĂ« njĂ« moment apo tjetĂ«r duket se secili prej tre figurave kryesore ka qenĂ« nĂ« njĂ« zemĂ«rim qĂ« i ka dhĂ«nĂ« fund marrĂ«dhĂ«nieve me njĂ«rin ose tĂ« dy tĂ« tjerĂ«t.
NĂ« vitin 1977, Scabies ishte aq i lodhur nga tĂ« tjerĂ«t sa u largua nga grupi gjatĂ« njĂ« turneu nĂ« FrancĂ«; mĂ« vonĂ« u zĂ«vendĂ«sua nga bateristi i ardhshĂ«m i Culture Club, Jon Moss. Pastaj, kitaristi dhe kompozitori themelues Brian James e shpĂ«rndau grupin nĂ« 1978, vetĂ«m qĂ« tre tĂ« tjerĂ«t tĂ« ribashkoheshin. NĂ« vitet â80, tĂ« tjerĂ«t u ndjenĂ« tĂ« pakĂ«naqur nga karriera paralele solo e Captain Sensible, e cila po ngjitej nĂ« krye tĂ« klasifikimeve; kjo e çoi atĂ« tĂ« largohej nga grupi dhe tĂ« pĂ«sonte njĂ« kolaps nervor. VetĂ« Vanian e konsideroi miqĂ«sinĂ« me Scabies tĂ« mbyllur, pasi bateristi licencoi publikimin e albumit Not of This Earth nĂ« 1995 kundĂ«r dĂ«shirĂ«s sĂ« Vanian-it. Por tani treshja Ă«shtĂ« ribashkuar, po publikon njĂ« album tĂ« ri dhe po pĂ«rgatitet tĂ« shĂ«nojĂ« gjysmĂ« shekulli me njĂ« koncert nĂ« Wembley Arena.
Historia e The Damned, nĂ« fakt, Ă«shtĂ« aq e ndĂ«rlikuar sa u ka bĂ«rĂ« edhe dĂ«m. NdĂ«rsa tĂ« gjithĂ« e dinĂ« qartĂ« kush ishin dhe çfarĂ« pĂ«rfaqĂ«sonin bashkĂ«kohĂ«sit e tyre Sex Pistols dhe The Clash, me The Damned Ă«shtĂ« mĂ« e vĂ«shtirĂ«. Ata publikuan singĂ«llin e parĂ« punk nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, New Rose, pĂ«rpara se tĂ« devijonin drejt pop-it psikodelik; por pĂ«r shumĂ« dĂ«gjues ata janĂ« njĂ« nga grupet pĂ«rkufizuese tĂ« goth-it. TrembĂ«dhjetĂ« albumet e tyre studio janĂ« shpĂ«rndarĂ« nĂ« nĂ«ntĂ« shtĂ«pi diskografike, ndaj nuk ka pasur kurrĂ« njĂ« program ribotimi qĂ« tĂ« pĂ«rfshinte gjithĂ« karrierĂ«n, siç do tâi takonte njĂ« grupi tĂ« statusit tĂ« tyre. Kjo nuk i ka ndalur tĂ« gjithĂ« tĂ« pĂ«rpiqen tĂ« marrin copĂ«n e tyre nga The Damned: ka edhe 23 albume live me cilĂ«si tĂ« ndryshme dhe plot 30 pĂ«rmbledhje. âĂshtĂ« jashtĂ« kontrollit tonĂ«,â thotĂ« Scabies. âI nĂ«nshkruam ato letra dhe kurrĂ« nuk menduam pĂ«r pasojat.â
Pastaj është çështja e 33 personave që kanë luajtur me The Damned ndër vite. Por sot, pavarësisht shërbimit të gjatë të anëtarëve të tjerë, ideja e The Damned është sërish e fiksuar si Vanian, Sensible dhe Scabies. Dhe, më në fund, duken se po shkojnë mirë me njëri-tjetrin.
âJanĂ« tipa vĂ«rtet qesharakĂ«,â thotĂ« Captain Sensible. âJanĂ« shumĂ« zbavitĂ«s pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar me ta. Askush nuk e di si Ă«shtĂ« vĂ«rtet Dave Vanian, por ai bĂ«n imitime shumĂ« tĂ« mira nga Carry On dhe On the Buses. Dhe Rat ka kĂ«rkimin e tij tĂ« vazhdueshĂ«m pĂ«r Gralin e ShenjtĂ«.â Dhe vĂ«rtet e ka, siç dokumentohet nĂ« librin Rat Scabies and the Holy Grail: âIa vlen ta lexosh,â thotĂ« Sensible. NĂ«se kĂ«rkon, nĂ« YouTube ka madje edhe njĂ« trailer pĂ«r njĂ« film mbi kĂ«rkimin e tij, Rat Scabies: Grailhunter. âDuhet tĂ« dĂ«gjoni pĂ«r bĂ«mat qĂ« bĂ«n nĂ« jug tĂ« FrancĂ«s me njĂ« lopatĂ«, nĂ« mes tĂ« natĂ«s,â thotĂ« Sensible. âMirĂ«, nuk do tĂ« hyj nĂ« detaje.â
Po armiqĂ«sitĂ« e vjetra? NjĂ« takim i propozuar me tĂ« tre u kthye nĂ« thirrje video tĂ« ndara me Scabies dhe Sensible, e mĂ« pas nĂ« njĂ« pritje disajavore pĂ«r njĂ« bisedĂ« mĂ« vete me Vanian-in. Por marrĂ«dhĂ«niet janĂ« solide. âNuk doja qĂ« tĂ« qĂ«ndronim pranĂ« njĂ« varri duke thĂ«nĂ«: âDuhej ta kishim bĂ«rĂ« kur e kishim mundĂ«sinĂ«â,â thotĂ« Scabies pĂ«r ribashkimin. âJeta Ă«shtĂ« shumĂ« e shkurtĂ«r. Dhe ishte çliruese tĂ« thuash: âE dini çfarĂ«? Gjithçka ka kaluar.â ThonĂ« âfal dhe harroâ, dhe ne kemi pĂ«rfituar prej kĂ«saj, pa dyshim.â
Kur filluan The Damned, fjala punk as që ekzistonte. Brian Robertson, Chris Millar, Ray Burns dhe David Lett ishin pjesë e bërthamës së vogël fillestare të punk-ëve, që u bashkuan përmes të njëjtës varg bandash gjysmë të formuara si edhe grupet e tjera të hershme punk. Robertson u bë Brian James për të shmangur ngatërrimin me kitaristin e Thin Lizzy; Lett u bë Dave Vanian (si te Transilvania); Millar u bë Rat Scabies, sepse dukej si një mi i ngordhur dhe kishte pasur zgjebe; dhe Burns u bë Captain Sensible, sepse⊠nuk ishte i tillë.
âTĂ« gjithĂ« nĂ« grup mendonin se ishin mĂ« tĂ« mirĂ«t,â thotĂ« Scabies. âSecili prej nesh mund tĂ« kishte qenĂ« frontmen i grupit tĂ« vet.â
âSecili anĂ«tar ishte pothuajse njĂ« frontmen mĂ« vete,â pajtohet Vanian. âTani ka shumĂ« mĂ« tepĂ«r dhĂ«nie-marrje dhe hapĂ«sirĂ« qĂ« tĂ« tjerĂ«t tĂ« shkĂ«lqejnĂ«.â
Albumi i tyre i ardhshĂ«m â i pari me tĂ« tre qĂ« nga viti 1995 â i kushtohet James-it, i cili vdiq nĂ« mars 2025, dhe pĂ«rbĂ«het tĂ«rĂ«sisht nga cover-a tĂ« kĂ«ngĂ«ve qĂ« tĂ« katĂ«r i kishin tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta kur u bashkuan pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«. âE vetmja gjĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n biem tĂ« gjithĂ« dakord muzikalisht janĂ« grupet garage tĂ« viteve â60,â thotĂ« Sensible. âTĂ« gjithĂ« pĂ«rpiqeshin tĂ« tingĂ«llonin sa mĂ« mirĂ«, por me mĂ« shumĂ« pasion dhe mĂ« pak aftĂ«si krijuan njĂ« tingull tĂ« mrekullueshĂ«m.â KĂ«shtu, Not Like Everybody Else shĂ«rben si njĂ« udhĂ«tim i shpejtĂ« nĂ« shijet formuese tĂ« The Damned: The Kinks, The Stones, The Creation, The Lollipop Shoppe, The Stooges, Pink Floyd i epokĂ«s Syd Barrett.
The Damned, e pranojnĂ« tĂ« tre, do tĂ« njihen gjithmonĂ« si âgrupi punk The Damnedâ, edhe pse nuk janĂ« punk qĂ« nga viti 1978. Edhe nĂ« albumin e parĂ« pas largimit tĂ« James-it, Machine Gun Etiquette, ata po shkonin shumĂ« pĂ«rtej ramalama-s nĂ« Smash It Up Pt 1, I Just Canât Be Happy Today dhe Plan 9 Channel 7. Nga viti 1980, The Black Album pĂ«rfshinte epikun prog-psikodelik 17-minutĂ«sh Curtain Call, ende pjesĂ« e koncerteve tĂ« tyre live (âMund tâi heq ndoshta njĂ« minutĂ« e gjysmĂ«,â thotĂ« Sensible, âpor jo mĂ« shumĂ«.â Vanian thotĂ« se kishin frikĂ« se âmund tĂ« ishte puthja e vdekjesâ). Nga mesi i viteve â80, ata ishin yje gotikĂ«-psikodelikĂ« tĂ« njĂ« shtĂ«pie tĂ« madhe diskografike me hite si Grimly Fiendish, The Shadow of Night, Is It a Dream dhe Eloise (njĂ« cover i Barry Ryan).
Vanian ka pendesa nga ato kohĂ«, veçanĂ«risht qĂ« nuk arritĂ«n tâi pĂ«rkthenin hitet britanike nĂ« sukses nĂ« SHBA. Ai nis tĂ« flasĂ« pĂ«r bashkĂ«kohĂ«sit e tij â Billy Idol, John Lydon â qĂ« shkuan nĂ« SHBA dhe rindĂ«rtuan karrierat me mbĂ«shtetjen e shtĂ«pive diskografike. Dhe kushtet e tyre relative financiare duken se i rrinĂ« nĂ« mendje.
âMĂ« thonĂ« kaq shumĂ« njerĂ«z nga grupe tĂ« tjera: âPo tĂ« mos ishte pĂ«r ju, nuk do ta kisha nisur kurrĂ« grupin tim.â Dhe kjo Ă«shtĂ« shumĂ« e bukur dhe lajkatare, por mua nuk mĂ« ka ndihmuar, dhe do tĂ« doja pak luks para se tĂ« iki nga kjo botĂ«.â
DrejtĂ«sisht, megjithatĂ«, The Damned shpesh nuk e ndihmuan veten: mania e thyerjes sĂ« instrumenteve dhe hedhjes sĂ« byrekĂ«ve nuk kufizohej vetĂ«m nĂ« skenĂ«, dhe njĂ« arsye pse kaluan kaq shumĂ« shtĂ«pi diskografike ishte se ishin kontrata lodhĂ«se. âKishte disa raste kur na ftonin tĂ« shkonim nĂ« shtĂ«pi diskografike pĂ«r tĂ« biseduar,â thotĂ« Sensible. âDhe sigurisht gjĂ«ja e parĂ« qĂ« bĂ«nim ishte tĂ« shkonim te dollapi i pijeve. NjĂ« herĂ« na lanĂ« rreth njĂ« orĂ« nĂ« zyrĂ«n luksoze tĂ« njĂ« tipi, sepse tha se duhej tĂ« shkonte nĂ« njĂ« takim. Kur u kthye, ne e kishim shkatĂ«rruar vendin. Sâka nevojĂ« tĂ« them qĂ« nuk nĂ«nshkruam kontratĂ«.â
NdĂ«rsa Sensible dhe Scabies ishin gjithmonĂ« maniakĂ«t e hapur tĂ« grupit, Vanian â Bela Lugosi i Hemel Hempstead-it â ishte mĂ« enigmatik. Imazhi i tij nisi njĂ« milion kopjues: çdo kĂ«ngĂ«tar qĂ« ka veshur rroba tĂ« zeza dhe ka lyer fytyrĂ«n tĂ« bardhĂ« i detyrohet diçka atij. Ai shpiku imazhin goth, pa qenĂ« kurrĂ« goth. Adhuruesit e muzikĂ«s mund tĂ« kenĂ« njĂ« ide tĂ« qartĂ« pĂ«r figurĂ«n e tij, por ndoshta mĂ« pak pĂ«r personalitetin, ndryshe nga Lydon apo Joe Strummer, personalitetet e tĂ« cilĂ«ve ishin pjesĂ« e imazhit tĂ« tyre.
âNuk e di nĂ«se e njeh veten,â thotĂ« Sensible. âDo tĂ« kishte qenĂ« njĂ« aktor shumĂ« i mirĂ«.â
âDave Ă«shtĂ« frontmeni, ai ka qenĂ« aty mĂ« gjatĂ«,â thotĂ« Scabies. âNĂ«se Dave mendon se diçka nuk Ă«shtĂ« ide e mirĂ«, sâka kuptim tĂ« kĂ«mbĂ«ngulĂ«sh.â
âUnĂ« isha njĂ« frontmen i pavullnetshĂ«m,â thotĂ« Vanian. âFrontmenĂ«t duan tĂ« jenĂ« ylli i shfaqjes, por unĂ« as qĂ« doja tĂ« isha nĂ« njĂ« grup. U zgjodha pĂ«r atĂ« qĂ« isha pĂ«rpara se tĂ« isha nĂ« njĂ« grup. Brian i tha Rat-it: âKush Ă«shtĂ« ai tipi? Duket si kĂ«ngĂ«tar.â Nuk mĂ« duhej justifikim pĂ«r tĂ« qenĂ« kĂ«shtu; do tĂ« isha kush jam, pavarĂ«sisht gjithçkaje.â
NĂ« dokumentarin e vitit 2015 The Damned: Donât You Wish That We Were Dead, Vanian shfaqet pak â nĂ« sfond dhe i pĂ«rmendur nga tĂ« tjerĂ«t, por kurrĂ« i intervistuar. Kjo, thotĂ« ai, sepse e pa historinĂ« qĂ« donin tĂ« tregonin realizuesit dhe nuk donte tĂ« ishte pjesĂ« e saj. Historia qĂ« doli ishte ajo e Vanian-it si herĂ« Jagger e herĂ« Richards i grupit: ai dukej si ai qĂ« e mbante gjithçka nĂ« lĂ«vizje dhe si shefi i vĂ«rtetĂ« (nĂ« njĂ« moment Sensible vendos tĂ« mos thotĂ« diçka, nga frika se mos e mĂ«rzit Vanian-in), por edhe si dikush i prirur tĂ« ndiqte tekat e veta, deri te mungesa nĂ« disa koncerte, duke i lĂ«nĂ« tĂ« tjerĂ«t tĂ« vazhdonin pa tĂ«.
âDo tĂ« doja shumĂ« tĂ« bĂ«ja diçka me njĂ« kineast tĂ« vĂ«rtetĂ« â me aktorĂ« â pĂ«r fillesat e grupit,â thotĂ« Vanian, duke reflektuar mbi filmin. âPor unĂ« jam person privat â kur filloi grupi mendova tĂ« vishja njĂ« maskĂ« dhe tĂ« isha njĂ« kĂ«ngĂ«tar anonim. Por na bĂ«nĂ« fotografi shumĂ« shpejt, dhe aty mbaroi gjithçka.â
The Damned u dhanĂ« anĂ«tarĂ«ve tĂ« tyre mundĂ«sinĂ« tĂ« jetonin si njerĂ«zit qĂ« donin tĂ« ishin, duke bĂ«rĂ« muzikĂ«n qĂ« donin tĂ« bĂ«nin. TĂ« tre mund tĂ« dĂ«shironin tĂ« kishin pasur mbĂ«shtetjen e plotĂ« tĂ« njĂ« shtĂ«pie tĂ« madhe diskografike, por kjo do tĂ« sillte presione tĂ« tjera; dhe periudha e shkurtĂ«r me MCA â epoka e hiteve â pĂ«rfundoi me ta tepĂ«r tĂ« rraskapitur pĂ«r tĂ« krijuar material tĂ« ri. Ta bĂ«nin nĂ« mĂ«nyrĂ«n e tyre mund tĂ« ishte kaotike, por siguroi qĂ« tĂ« mbeteshin The Damned, e jo njĂ« tjetĂ«r grup rock qĂ« jeton nga lavditĂ« e sĂ« shkuarĂ«s.
âNe shkuam nĂ« njĂ« aventurĂ« muzikore,â thotĂ« Sensible. âPĂ«r mua, qĂ«llimi i punk-ut ishte tĂ« ishe krijues dhe tĂ« bĂ«je diçka pĂ«r veten. Isha pastrues tualetesh dhe pesĂ« minuta mĂ« vonĂ« po shkatĂ«rroja njĂ« kitarĂ« nĂ« skenĂ« dhe vajzat mĂ« gjenin tĂ«rheqĂ«s. Pra, punk-u ishte shpĂ«timtari im.â
âNuk kishte rregulla,â thotĂ« Scabies. âIshin ca fĂ«mijĂ« qĂ« po qeshnin. Dhe shumĂ« nga publiku ynĂ« ndoshta lidhej me faktin qĂ« ishim disi tĂ« shpĂ«rndarĂ« â tĂ« gjithĂ« vinin nga prapavija tĂ« thyera, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« a tjetĂ«r. Mendoj se shumĂ« tĂ« rinj disfunksionalĂ« e ndienin veten te ne, sepse nuk ishim tĂ« paketuar. Nuk visheshim njĂ«soj. Nuk kishim logo korporate dhe nuk nĂ«nshkruam me njĂ« âmajorâ.â
Në atë që mund të quhej mosha e pjekurisë, The Damned tani janë më të mëdhenj se kurrë. Prilli sjell koncertin në Wembley Arena; albumet e tyre të fundit kanë qenë më të suksesshmet në klasifikime në gjithë karrierën. Gjërat duken, për herë të parë, vërtet mirë.
âPo plakemi tĂ« gjithĂ«,â thotĂ« Scabies. âNuk dua tĂ« iki i mjerĂ«. Dua tĂ« iki duke u kĂ«naqur, me barkun plot.â
âPo tĂ« ishim bĂ«rĂ« tĂ« pasur pa masĂ«, nuk do tĂ« vazhdonim tĂ« luanim,â thotĂ« Sensible. âJam i lumtur qĂ« e bĂ«mĂ« kĂ«shtu, sepse i shijoj vĂ«rtet koncertet dhe udhĂ«timet. AsnjĂ«ri prej nesh nuk u bĂ« dembel dhe nuk e humbi shtysĂ«n.â
PĂ«r sa kohĂ« qĂ« mund tĂ« fluturojĂ« mbi skenĂ« si vampir dhe tâi kĂ«ndojĂ« ato kĂ«ngĂ« me atĂ« bariton tĂ« rreptĂ«, Vanian do tĂ« vazhdojĂ«. âDo ta kuptoni se Ă«shtĂ« koha tĂ« tĂ«rhiqem kur tĂ« filloj tĂ« mbĂ«shtetem te mikrofoni pĂ«r tĂ« kĂ«nduar kĂ«ngĂ« tĂ« Sinatra-s dhe tĂ« lexoj letra nga fansat.â
Në janar të vitit 1945, ndërsa Lufta e Dytë Botërore po shkonte drejt fundit dhe Ushtria e Kuqe hynte në Budapest, një nga figurat më të ndritura të humanizmit europian u zhduk pa lënë gjurmë. Raoul Wallenberg, diplomat suedez 32-vjeçar, u arrestua nga autoritetet sovjetike në Hungari dhe nuk u pa më kurrë publikisht.
Wallenberg kishte mbërritur në Budapest në korrik të vitit 1944 si sekretar i legatës suedeze, me një mision që në fillim dukej i pamundur: shpëtimin e hebrenjve hungarezë nga deportimi drejt kampeve të shfarosjes naziste. Hungaria, aleate e Gjermanisë naziste deri në vitin 1944, ishte kthyer në një nga skenat më të përgjakshme të Holokaustit, sidomos pas pushtimit të drejtpërdrejtë gjerman dhe ardhjes në pushtet të regjimit fashist të Kryqit të Shigjetës.
Me guxim, imagjinatĂ« dhe njĂ« vendosmĂ«ri tĂ« jashtĂ«zakonshme, Wallenberg shpiku dhe shpĂ«rndau âpasaporta mbrojtĂ«seâ suedeze â dokumente gjysmĂ«zyrtare qĂ« deklaronin se mbajtĂ«si i tyre ishte nĂ«n mbrojtjen e MbretĂ«risĂ« sĂ« SuedisĂ«. Edhe pse juridikisht tĂ« brishta, kĂ«to pasaporta u kthyen nĂ« njĂ« armĂ« shpĂ«timi masiv. Ai ngriti gjithashtu shtĂ«pi tĂ« sigurta, duke i shpallur ato si prona diplomatike, dhe nuk hezitoi tĂ« pĂ«rballej drejtpĂ«rdrejt me oficerĂ« nazistĂ« apo milici fashiste hungareze pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« njerĂ«z nga trenat e deportimit.
FalĂ« kĂ«tyre veprimeve, dhjetĂ«ra mijĂ«ra hebrenj â vlerĂ«simet variojnĂ« nga 20 mijĂ« deri nĂ« mbi 100 mijĂ« â i shpĂ«tuan vdekjes sĂ« sigurt. NĂ« Budapest, emri i tij u bĂ« sinonim i shpresĂ«s nĂ« njĂ« qytet tĂ« mbytur nga frika dhe terrori.
Por me çlirimin e HungarisĂ« nga Ushtria e Kuqe, fati i Wallenbergut mori njĂ« kthesĂ« tragjike. MĂ« 17 janar 1945, ai u thirr nga autoritetet sovjetike pĂ«r âbisedimeâ dhe u arrestua, i dyshuar si spiun perĂ«ndimor pĂ«r shkak tĂ« lidhjeve tĂ« tij me Shtetet e Bashkuara dhe rrjete tĂ« tjera diplomatike. Ai u dĂ«rgua fillimisht nĂ« MoskĂ«, nĂ« burgun famĂ«keq tĂ« LubjankĂ«s.
Prej asaj dite, Raoul Wallenberg u zhduk nĂ« errĂ«sirĂ«n e sistemit sovjetik. PĂ«r dekada me radhĂ«, Bashkimi Sovjetik mohoi çdo pĂ«rgjegjĂ«si ose dha versione kontradiktore. VetĂ«m nĂ« vitin 1957 autoritetet sovjetike deklaruan se Wallenberg kishte vdekur nĂ« burg nĂ« vitin 1947, nga njĂ« âatak nĂ« zemĂ«râ â njĂ« shpjegim qĂ« u vu gjerĂ«sisht nĂ« dyshim dhe qĂ« nuk u mbĂ«shtet kurrĂ« me prova bindĂ«se.
Zhdukja e tij mbetet njĂ« nga enigmat mĂ« tĂ« errĂ«ta tĂ« pasluftĂ«s europiane. Raoul Wallenberg u shpall qytetar nderi i disa vendeve, pĂ«rfshirĂ« Shtetet e Bashkuara, KanadanĂ« dhe Izraelin, dhe emri i tij Ă«shtĂ« gdhendur nĂ« Yad Vashem si âI DrejtĂ« mes Kombeveâ.
Historia e tij Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« e fuqishme se edhe nĂ« kohĂ«t mĂ« tĂ« errĂ«ta, njĂ« njeri i vetĂ«m mund tĂ« bĂ«jĂ« dallimin mes jetĂ«s dhe vdekjes â dhe se ndonjĂ«herĂ«, ata qĂ« shpĂ«tojnĂ« mijĂ«ra jetĂ«, paguajnĂ« me humbjen e sĂ« tyrĂ«s.
A ka një paralelizëm të heroit tonë kombëtar me gjeneralë të tjerë të mëdhenj në kohë si Aleksandri i Madh apo Cezari?
Aleksandri dhe Cezari ishin pushtues. Dhe lavdia e tyre u ngrit mbi skllavërimin e popujve të tjerë. Gjergj Kastrioti e braktisi detyrën e ushtarakut që zaptonte toka për interes të sulltanit osman dhe u kthye në një oficer mbrojtës të vendit të tij.
Në 25 vite të luftës e qëndresës, në krye të arbërorëve ai i bëri ballë ushtrisë më të madhe të kohës, si në rrethimin e kalasë ashtu dhe tek betejat në fushë të hapur.
Asnjë humbje.
Bilanci i Gjergj Kastriotit, tĂ« paktĂ«n moralisht e bĂ«n luftĂ«n e tij shumĂ« mĂ« tĂ« lavdishme se fushatat pushtuese tĂ« Cezarit dhe Pompeit. Sepse ata ishin nĂ« krye tĂ« ushtrisĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« kohĂ«s, asaj tĂ« RomĂ«s. Gjergj Kastrioti, â apo SkĂ«nderbeu, â 1500 vite mĂ« pas, kishte njĂ« ushtri gati-gati modeste. Dhe ushtria mĂ« e madhe e kohĂ«s ishte matanĂ«, pĂ«rtej Bosforit, qĂ« terrorizonte EvropĂ«n e lodhur e tĂ« pĂ«rçarĂ«.
Por Gjergji ishte aq strateg, sa dhe sulltan Mehmeti, i biri i Muratit, i cili nĂ« 54 ditĂ« luftime mori KostandinopojĂ«n si kryeqendĂ«r tĂ« Bizantit, kalasĂ« sĂ« KrujĂ«s, dhe vetĂ« beut SkĂ«nder, â siç e kishte titulluar babai i tij, â i mori veç opingat.
Por Gjergj Kastrioti nuk ishte vetĂ«m njĂ« strateg ushtarak, ai ishte po aq i madh dhe nĂ« politikĂ«n e diplomacinĂ« e tij. I mbiquajtur IskĂ«nder sipas osmanĂ«ve, pĂ«r nder tĂ« Aleksandrit tĂ« Madh, me njĂ« diplomaci fine, â dhe pse nĂ« dorĂ« mbante njĂ« shpatĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«, â u tregoi shqiptarĂ«ve se porta qĂ« na lidhte me botĂ«n e madhe nuk kalonte aspak nga Dardanelet, por pikĂ«risht mespĂ«rmes Adriatikut.
Ai njihet si Skënderi, por në fakt ishte veç Gjergji. Edhe pse emri i Aleksandrit i jepte kurorën e më të mirit ndër gjeneralët botërorë.
Sot e gjithĂ« ditĂ«n ne mburrmi se dje ka qenĂ« âEpoka e SkĂ«nderbeutâ. Me portretin dhe stemat e tij kemi zbukuruar pasaportat dhe disa kartĂ«monedha me vlerĂ« tĂ« madhe lekĂ«sh. NdĂ«rsa çdo 28 nĂ«ntor, gjithkush qĂ« e quan veten shqiptar, ngre nĂ« dritaren e shtĂ«pisĂ« sĂ« tij gjithashtu njĂ« flamur tĂ« kuq me njĂ« shqiponjĂ« tĂ« zezĂ«, qĂ« ishte flamuri i principatĂ«s sĂ« KastriotĂ«ve.
Ne i kemi përvetësuar gjithçka Gjergjit, shpatën dhe përkrenaren, madje dhe sentencën e famshme: Lirinë nuk ua solla unë, atë e gjeta mes jush.
NĂ« 25 vitet e tij nĂ« krye tĂ« arbĂ«rorĂ«ve, Gjergj Kastrioti dhe ushtria e tij zhvilloi 24 beteja, ndĂ«r tĂ« cilat tre kishin tĂ« bĂ«nin me rrethimin e kalasĂ« sĂ« KrujĂ«s ndĂ«rsa njĂ« ekspeditĂ« u zhvillua kundĂ«r francezĂ«ve nĂ« Itali, pĂ«r shkak tĂ« aleancave. NĂ« tĂ« gjitha rastet numri i ushtarĂ«ve tĂ« Gjergj Kastriotit ka qenĂ« mĂ« i vogĂ«l se i armiqve tĂ« tij. NĂ« tĂ« gjitha rastet ai ka arritur tâia dalĂ« me sukses. Kjo padyshim e rrit lavdinĂ« e fitores dhe vetĂ« prestigjin e tij si strateg.
Ai e fitoi edhe betejën për marrjen e Beratit, pavarësisht se ushtria shqiptare më pas u thye nga trupat osmane, por jo në drejtimin e tij të drejtpërdrejtë.
Në bilancin e tij Gjergj Kastrioti njeh vetëm fitore.
Kjo bĂ«ri qĂ« Evropa skeptike, qĂ« merresh me thashetheme e kulisa tâfutmesh nĂ«pĂ«r korridoret e pallateve mbretĂ«rore, se sâkish mĂ« bythĂ« tĂ« ngrinte shpatĂ«n, e po e shihte si shpresĂ« shpĂ«timi princin arban, nisi tâi hapte dyert dhe tĂ« mblidhte pĂ«r tĂ« ndonjĂ« qindarkĂ« ndihme.
Padyshim është një gjeneral i rrallë. Dhe jo më kot disa anketa e rendisin atë të katërtin për nga rëndësia botërore, pas Aleksandrit të Madh, Jul Cezarit e Napolon Bonapartit.
Dhe kĂ«tu nuk flasim pĂ«r AtilĂ«n qĂ« luftonte âkaçaksheâ me njĂ« lukuni hunĂ«sh qĂ« kĂ«rkonin veç tĂ« grabisnin e tĂ« pĂ«rdhunonin. KĂ«tu flitet pĂ«r njĂ« strateg. SkĂ«nderbeu, me njĂ« trupĂ« tĂ« vogĂ«l kalorĂ«sish shpartalloi ushtrinĂ« e dinastisĂ« Anzhuine qĂ« ishin armiqtĂ« e Ferdinandit tĂ« Napolit, i cili ishte njĂ« nga mbĂ«shtetĂ«sit e tij kryesor.
Askush nuk e dinte se si do tĂ« shkonte fati i KryqĂ«zatĂ«s ku ai ishte emĂ«ruar kryekomandant nga Papa Piu II. Por me siguri, nĂ« kulmin e lavdisĂ« sĂ« tij, me njĂ« ushtri tĂ« armatosur nga e gjithĂ« Evropa, Gjergj Kastrioti do tâi kishte çuar selxhukĂ«t andej nga kishin ardhur, nĂ« kufi me mongolĂ«t e Xhingis Khanit dhe sot nuk do kishim Stambollin, por KostandinopojĂ«n.
NĂ« pĂ«rpjekjen e tij madhore pĂ«r tâu bĂ«rĂ« UdhĂ«heqĂ«si i KryqĂ«zatĂ«s kundĂ«r otomanĂ«ve, ai u pĂ«rpoq ta anashkalonte pavarĂ«sinĂ« e princĂ«rve tĂ« tjerĂ« shqiptarĂ« dhe ta kthente vendin tĂ« qeverisur nga njĂ« mbret. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« duhej tĂ« pĂ«rballonte furinĂ« mĂ« tĂ« madhe tĂ« kohĂ«s, atĂ« tĂ« jeniçerĂ«ve dhe azapĂ«ve aziatikĂ«. Dhe kjo nĂ« fakt ishte sfida e tij.
Personaliteti i Skënderbeut si burrë shteti, strateg e mjeshtër i artit ushtarak dallonte me krerët evropianë të kohës, sepse ndryshe nga veprimtaria ushtarake e tyre që bazohej mbi trupat mercenare, ai u mbështet mbi një ushtri të formuar kryesisht nga vullnetarë që mbi të gjitha kishin një shpirt vetëmohimi.
BĂ«mat e SkĂ«nderbeut janĂ« tĂ« pĂ«rshkruara nĂ« mbi 1000 vepra historike dhe letrare nĂ« 21 gjuhĂ« tĂ« ndryshme. Ai u kthye pĂ«r shumĂ« artistĂ« nĂ« njĂ« hero vizual. Portreti i tij Ă«shtĂ« kthyer nĂ« gjithfarĂ« pikturash e gravurash. NjĂ« kompozitor si Vivaldi kompozoi njĂ« opera nĂ«n titullin âSkĂ«nderbeuâ. DhjetĂ«ra shkrimtarĂ« ngritĂ«n letĂ«rsinĂ« e tyre me fabulĂ«n e heroit arbĂ«ror qĂ« mundi sulltanin. E kĂ«shtu me radhĂ«.
Emri âSkĂ«nderbegâ sot gjendet nĂ«pĂ«r sheshe e rrugĂ« tĂ« EvropĂ«s si dhe nĂ« AmerikĂ«. Fama e tij shkon pĂ«rtej EvropĂ«s, pĂ«r tĂ« cilĂ«n ai nxori gjoksin qĂ« ta mbronte. Jo mĂ« kot sllavĂ«t duan ta nxjerrin me origjinĂ« serbe e grekĂ«t me origjinĂ« helene. NdĂ«rsa ai vetĂ« thoshte se ishte pasardhĂ«s i Piros sĂ« Epirit dhe nĂ« kokĂ« mbante simbolin e dhisĂ« sĂ« mbretit epiriot.
Eh çâna ka gjetur me kĂ«ta fqinjĂ«t qĂ« kĂ«rkojnĂ« tĂ« na e pĂ«rvetĂ«sojnĂ« çdo gjĂ« tĂ« mirĂ« qĂ« kemi nxjerrĂ« dhe tĂ« na faturojnĂ« vetĂ«m tĂ« kĂ«qijat.
Sepse ata nuk e prodhuan dot kurrĂ« njĂ« hero kundĂ«r hordhive osmane. NdĂ«rsa shqiptarĂ«t nxorĂ«n njĂ« duzinĂ« tĂ« tillĂ« qĂ« nis me Gjergj Arianitin pĂ«r tĂ« arritur tĂ« Pashai i TepelenĂ«s, e ndoshta pĂ«r ta mbyllur nĂ« fund me njĂ« luftĂ«tar si Ăerçiz Topulli. Dhe ishim mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« historinĂ« aq sa u dhamĂ« dhe grekĂ«ve njĂ« tufĂ« burrash qĂ« tĂ« bĂ«nin shtetin e tyre.
Gjergj Kastrioti nuk ka qenë vetëm një hero i shqiptarëve, por një princ i niveleve evropiane, burrë shteti, luftëtar, diplomat, e largpamës. Rrënjët e pavarësisë së Shqipërisë, e cila u shpall vetëm 500 vite më pas, si akt juridik ndërkombëtar qëndrojnë tek trashëgimia e Gjergj Kastriotit.
SkĂ«nderbeu, vdiq nĂ« shtatin e tij. Nuk i hyri nĂ« trup asnjĂ« shigjetĂ« armike dhe as nuk e preu dot shpata e tyre edhe pse udhĂ«hoqi i pari nĂ« çdo betejĂ«. Ai ndoshta sâdonte tĂ« krenohej dot me njĂ« fakt tĂ« tillĂ«, por ne kemi tĂ« drejtĂ« tĂ« krenohemi pĂ«r tĂ«.
Tanimë pasi 558 vitesh ne përkujtojmë 17 janarin e vitit 1468, ditë kur një prej gjeneralëve më të mëdhenj të të gjitha kohërave, do të mbyllte sytë.
Bashkimi Evropian duhet të bëhet më i fortë për të ndalur valën e çrregullimit ndërkombëtar, përndryshe rrezikon të bjerë në imperializëm autoritar.
Timothy Garton Ash
Donald Trump kërcënon të marrë në zotërim Grenlandën, territorin e një aleati të NATO-s, ndoshta me forcë ushtarake, ashtu si Vladimir Putin po përpiqet të marrë Ukrainën. Edhe nëse nuk e realizon dot këtë, ky është një shenjë e një epoke të re: një botë pas-perëndimore me çrregullime ndërkombëtare jo-liberale.
Detyra e demokracive liberale në përgjithësi, dhe e Europës në veçanti, është dyfishe: të shohin këtë botë ashtu si është dhe të kuptojnë se çfarë duhet të bëjnë për të përballuar situatën.
Një sondazh global i publikuar sot jep një pikënisje të dobishme. Ai u realizua në nëntor të kaluar në 21 vende për Këshillin Evropian për Marrëdhëniet e Jashtme, në partneritet me projektin hulumtues Europe in a Changing World në Universitetin e Oksfordit. Ky është sondazhi i katërt nga një seri që kemi bërë çdo vit që nga pushtimi i plotë i Ukrainës nga Putini në 2022, dhe na lejon të shohim evolucionin: nga situata shumë e keqe atëherë, tek situata kritike tani.
Në vitin 2022, ne gjetëm një Perëndim transatlantik të bashkuar në revoltë ndaj pushtimit të plotë të Ukrainës, por të ndarë nga fuqitë e tjera të mëdha dhe të mesme, si Kina, India dhe Turqia, të cilat vazhdonin të bënin biznes normal me Rusinë. Ekonomia ruse po mbijetonte nën sanksione të paprecedenta perëndimore, sepse ato shtete kishin mjaft pasuri dhe fuqi për të balancuar një Perëndim të bashkuar. Pra, kjo ishte një botë pas-perëndimore, por Perëndimi ende vepronte brenda saj.
Trump 2.0 e ndryshoi gjithçka
Tani kemi njĂ« botĂ« pas-perĂ«ndimore, por pa njĂ« PerĂ«ndim gjeopolitik koherent qĂ« vepron nĂ« tĂ«. Sa i pĂ«rket koherencĂ«s strategjike, ajo i atribuohet mĂ« shumĂ« narcizmit tĂ« paparashikueshĂ«m tĂ« Trump, i cili i ngjan mĂ« shumĂ« Putinit sesa çdo presidenti amerikan qĂ« nga viti 1945. Si shpjegon ndihmĂ«si i tij Stephen Miller, ata besojnĂ« se bota âqeveriset nga fuqia⊠nga forca⊠nga pushtetiâ.
EvropianĂ«t e kanĂ« kuptuar kĂ«tĂ«. MĂ« pak se njĂ« nĂ« pesĂ« evropianĂ« kontinentale (sipas mesatares sĂ« 10 vendeve tĂ« BE-sĂ« qĂ« intervistuam) dhe vetĂ«m njĂ« nĂ« katĂ«r britanikĂ« tani e shohin SHBA-nĂ« si aleate. NĂ« UkrainĂ«, shifra Ă«shtĂ« vetĂ«m 18%. Ne evropianĂ«t ende e shohim SHBA-nĂ« si njĂ« âpartner tĂ« domosdoshĂ«mâ, por jo si aleate.
Bota tjetër gjithashtu po e kupton këtë. Në sondazhin e parë, 60% e kinezëve mendonin se qasjet amerikane dhe evropiane ishin të ngjashme (pra një Perëndim i vetëm), ndërsa tani vetëm 43% mendojnë kështu, dhe një shumicë e qartë mendon se ato janë të ndryshme. Perëndimi është tashmë histori.
ĂfarĂ« duhet tĂ« bĂ«jmĂ«?
GjĂ«rat mĂ« tĂ« kĂ«qija qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« janĂ« tĂ« vazhdojmĂ« tĂ« vajtojmĂ« pĂ«r âsistemin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« bazuar nĂ« rregullaâ, duke pĂ«rmendur ligjin ndĂ«rkombĂ«tar selektivisht (Ukraina, por jo Gaza), dhe njĂ«kohĂ«sisht duke vazhduar servilizmin ndaj Trump. Por nuk duhet as tĂ« sillet si ai ose Putini.
ĂfarĂ« na duhet Ă«shtĂ« njĂ« internacionalizĂ«m i ri: mĂ« i shpejtĂ«, mĂ« fleksibĂ«l, mĂ« i fortĂ«. TĂ« refuzojmĂ« pĂ«rdorimin e forcĂ«s, por tĂ« pĂ«rdorim fuqinĂ«. Mos u fiksojmĂ« tek strukturat dhe aleancat ekzistuese, por tĂ« kĂ«rkojmĂ« partnerĂ« tĂ« rinj, pragmatikisht, çështje pĂ«r çështje. TĂ« shqetĂ«sohemi mĂ« pak pĂ«r rregullat dhe mĂ« shumĂ« pĂ«r rezultatet; mĂ« pak pĂ«r procesin, mĂ« shumĂ« pĂ«r progresin. Ky Ă«shtĂ« njĂ« sfidĂ« pĂ«r BE-nĂ« institucionale, modeli mĂ« i ngadaltĂ« dhe i bazuar nĂ« rregulla i rendit liberal ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« viteve â90.
Ne tashmë po e praktikojmë këtë për Ukrainën, me kombinimin e ri të koalicionit të vullnetshëm dhe BE-së që vepron me një shpejtësi të paparë për Brukselin. Si kam argumentuar muajin e kaluar, duhet të përgatitemi urgjentisht për të mbështetur një Ukrainë të pavarur edhe pa ndihmën e SHBA-së.
E Grenlandës
Së pari, gjithçka që bëjmë duhet të udhëhiqet nga qeveritë e zgjedhura të Grenlandës dhe Danimarkës. Kjo është ajo që dallon demokratët liberalë nga imperialistët autoritarë.
MĂ« 13 janar, Danimarka dhe disa aleatĂ« tĂ« NATO-s nĂ« EvropĂ« njoftuan dĂ«rgimin e trupave shtesĂ« nĂ« GrenlandĂ«. Ministrat e jashtĂ«m tĂ« GrenlandĂ«s dhe DanimarkĂ«s u takuan nĂ« Uashington me zv/presidentin JD Vance dhe sekretarin e shtetit Marco Rubio dhe ranĂ« dakord pĂ«r krijimin e njĂ« grupi pune tĂ« nivelit tĂ« lartĂ«. ĂshtĂ« e qartĂ« qĂ« mosmarrĂ«veshja themelore nuk Ă«shtĂ« zgjidhur. TĂ« gjitha shenjat tregojnĂ« se Trump do tĂ« bĂ«het gjithnjĂ« e mĂ« ekstrem dhe i paparashikueshĂ«m ndĂ«rsa rriten vĂ«shtirĂ«sitĂ« e tij brenda vendit.
Disa sugjerime: për të treguar përkushtimin evropian, kancelari gjerman Friedrich Merz, presidenti francez Emmanuel Macron dhe kryeministri britanik Keir Starmer duhet të vizitojnë Grenlandën, së bashku me kryeministren daneze Mette Frederiksen, dhe të bashkohen me kryeministrin kanadez Mark Carney, pasi Kanadaja është aleati i NATO-s që është fqinj real perëndimor i Grenlandës dhe preket direkt nga pasiguria në Arktik.
Në mënyrë simbolike, ky vizitë mund të jetë po aq e rëndësishme sa përmbajtja e angazhimit të sigurisë, sepse gjuha e dytë e Presidentit Trump është televizioni. Ai do të marrë mesazhin nga imazhet. Oficerë evropianë dhe kanadezë të dukshëm dhe të uniformuar duhet të vendosen në Grenlandë për kohën e parashikueshme.
Kryeministri i GrenlandĂ«s, Jens-Frederik Nielsen, deklaroi se nĂ«se duhet tĂ« zgjedhin, âne zgjedhim DanimarkĂ«n ⊠ne zgjedhim BE-nĂ«â. Pra, BE-ja duhet tĂ« gjejĂ« shpejt mĂ«nyra pĂ«r tĂ« rritur mbĂ«shtetjen e saj financiare pĂ«r GrenlandĂ«n dhe jo vetĂ«m nĂ« buxhetin e ri qĂ« fillon nĂ« 2028. Kjo mund tĂ« jetĂ« njĂ« rast i mirĂ« pĂ«r presidenten e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen dhe presidentin e KĂ«shillit Evropian AntĂłnio Costa pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar nĂ« Nuuk dhe tĂ« fillojnĂ« diskutime strategjike pĂ«r marrĂ«dhĂ«nie tĂ« afĂ«rta tĂ« mundshme midis GrenlandĂ«s sĂ« pavarur dhe BE-sĂ«.
NdĂ«rkohĂ«, Evropa â partneri mĂ« i madh ekonomik i SHBA-sĂ« â duhet tĂ« rishikojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« private tĂ« gjitha pĂ«rgjigjet ekonomike (pĂ«rfshirĂ« shitjen e obligacioneve amerikane) pĂ«r rastin, ende tĂ« pakĂ«t, qĂ« Trump tĂ« urdhĂ«rojĂ« njĂ« pushtim ushtarak tĂ« GrenlandĂ«s nĂ« stilin e Putinit. Plani i pĂ«rgjithshĂ«m duhet tĂ« projektojĂ« fuqi, vendosmĂ«ri dhe qetĂ«si nga Evropa (dhe Kanadaja dhe demokracitĂ« e tjera liberale).
Një gjetje veçanërisht shqetësuese: evropianët janë më pesimistët e botës. Afërsisht gjysma e tyre nuk beson se BE-ja mund të negociojë me fuqitë globale si SHBA dhe Kina në kushte barazie. Nëse fillojmë të praktikojmë këtë internacionalizëm të ri, më të shpejtë dhe më të vendosur, ndoshta më shumë evropianë do të fillojnë të besojnë përsëri tek Evropa.
NĂ« 16 janar tĂ« vitit 1969, studenti Jan Palah, u vetdoq si porm proteste ndaj pushtimit tĂ« ĂekosllovakisĂ« nga trupat e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s
Nga Leonard Veizi
NĂ« janar tĂ« vitit 1969, qytetarĂ«t e traumatizuar tĂ« PragĂ«s nĂ«n çizmen e ushtarit sovjetik, nuk ndoqĂ«n indiferentĂ« âspektaklinâ ku njĂ« njeri digjej nĂ« mes tĂ« qytetit. Ata u solidarizuan njĂ«herazi me njĂ« ndĂ«rgjegje qĂ« refuzoi tĂ« heshtĂ«. Akti i Jan Palahut, student çek i historisĂ« dhe ekonomisĂ« politike nĂ« Universitetin âKarlâ, nuk ishte vetĂ«m njĂ« vetĂ«flijim tragjik; ishte njĂ« akt akuzĂ« i drejtpĂ«rdrejtĂ« ndaj frikĂ«s kolektive, kompromisit moral dhe nĂ«nshtrimit qĂ« ndjek pushtimin. NĂ« sheshin âVaclavâ, nĂ« zemĂ«r tĂ« qytetit, ai zgjodhi ta kthente trupin e tij nĂ« pishtar, pĂ«r tâi kujtuar shoqĂ«risĂ« se liria nuk humbet vetĂ«m kur shtypet me tanke, por edhe nĂ«se braktiset nĂ« heshtje.
Pushtimi
NĂ« vitin 1968, Ăekosllovakia u pĂ«rpoq tĂ« merrte frymĂ« ndryshe. Pranvera e PragĂ«s nuk ishte njĂ« rebelim kundĂ«r socializmit, por njĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r ta shpĂ«tuar atĂ« nga dogma, pĂ«r tâi kthyer njeriut dinjitetin e munguar. AleksandĂ«r Dubçek artikuloi idenĂ« e njĂ« âsocializmi me fytyrĂ« njerĂ«zoreâ, ku fjala e lirĂ«, mendimi kritik dhe reforma nuk do tĂ« konsideroheshin tradhti.
Por për Bashkimin Sovjetik dhe udhëheqjen e Traktatit të Varshavës, ky ishte një precedent i rrezikshëm. Liria, edhe kur kërkohet me kujdes, është ngjitëse. Prandaj, në gusht të vitit 1968, të paktën 6,300 tanke dhe rreth 500,000 trupa të Paktit të Varshavës nga Bashkimi Sovjetik, Polonia, Hungaria, Bullgaria dhe Gjermania Lindore, hynë në Pragë për të shuar jo vetëm reformat, por vetë idenë se një vend i kampit lindor mund të zgjidhte rrugën e tij. Pushtimi riktheu censurën, frikën dhe bindjen e detyruar. Por mbi të gjitha, riktheu një heshtje të rëndë morale.
Vetëflijimi
Pas pushtimit, shoqĂ«ria çeke nuk u mposht menjĂ«herĂ«. Popullsia reagoi me protesta paqĂ«sore, ndaluan tanket me barikada trupore dhe valĂ«vitĂ«n flamujt ĂekosllovakĂ« si shenjĂ« sfide. Por ajo u lodh. Rezistenca u zbeh, kompromisi u normalizua dhe frika u racionalizua. PikĂ«risht kĂ«tu fillon drama e vĂ«rtetĂ« morale qĂ« prodhoi aktin e Jan Palahut. MĂ« 16 janar 1969, ai shkoi nĂ« sheshin âVaclavâ, u lag me benzinĂ« dhe i vuri flakĂ«n vetes. Ishte ora 14:25 kur ai nisi tĂ« vraponte nĂ«pĂ«r shesh derisa u pĂ«rplas me njĂ« tramvaj. Nuk ishte njĂ« impuls i çastit, por njĂ« vendim i menduar. NĂ« letrat qĂ« la pas, ai e quante veten âPishta i ParĂ«â dhe paralajmĂ«ronte se flijimi do tĂ« vazhdonte nĂ«se shoqĂ«ria nuk zgjohej. KĂ«rkesat e tij ishin tĂ« qarta: fund censurĂ«s, fund propagandĂ«s sĂ« pushtuesit.
Ky ishte thelbi i aktit tĂ« tij: tĂ« tregonte se kur shoqĂ«ria hesht, individi mund tĂ« bĂ«het zĂ«ri i saj â edhe me çmimin e jetĂ«s. Jan Palah nuk donte tĂ« vdiste; ai donte tĂ« trondiste. Dhe ia doli.
Vdekja e tij, disa ditë më vonë, e ktheu funeralin në një protestë masive të heshtur. Një qytet i tërë ecte pas arkivolit të një studenti, sepse kishte kuptuar se ai kishte bërë atë që shumë të tjerë nuk kishin guxuar as ta mendonin.
Vazhdimësia
Vetëm një muaj më vonë, më 25 shkurt 1969, një tjetër student çek, Jan Zajic, zgjodhi të njëjtin vend dhe të njëjtën formë vetëflijimi, duke e kthyer aktin e Palahut në një thirrje që nuk mund të injorohej më. Në prill të po atij viti, ky zinxhir tragjik vazhdoi me Evzhen Ploçekun në qytetin Jihlava, ndërsa raste të tjera pasuan në heshtje, larg syrit të medias së kontrolluar.
Shembulli i Palahut kapĂ«rceu kufijtĂ« e ĂekosllovakisĂ«. NĂ« vende tĂ« tjera tĂ« Traktatit tĂ« VarshavĂ«s, individĂ« tĂ« izoluar, por tĂ« vendosur, imituan kĂ«tĂ« akt ekstrem si formĂ« proteste morale. NĂ« Hungari, Shandor Bauer u vetĂ«dogj mĂ« 20 janar 1969, ndĂ«rsa Marton Mojshesh e ndoqi kĂ«tĂ« rrugĂ« tragjike mĂ« 13 shkurt 1970.
Këta emra, të shpërndarë në hapësirë dhe kohë, dëshmojnë se flaka e një individi mund të përhapet si ide, si refuzim i bindjes së verbër dhe si akt i fundit i lirisë njerëzore.
Në Shqipëri
NĂ« ShqipĂ«rinĂ« e asaj kohe, nĂ«n diktaturĂ«n e Enver HoxhĂ«s, pushtimi i ĂekosllovakisĂ« u pĂ«rdor politikisht pĂ«r tĂ« denoncuar ârevizionizmin sovjetikâ. GjithĂ«sesi, ShqipĂ«ria ishte e vetmja anĂ«tare e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s qĂ« e dĂ«noi hapur ndĂ«rhyrjen, duke e quajtur njĂ« akt agresioni imperialist dhe tradhti ndaj parimeve tĂ« socializmit. Si pasojĂ«, mĂ« 5 shtator 1968, Tirana shpalli daljen zyrtare nga Pakti i VarshavĂ«s, duke argumentuar se ai ishte shndĂ«rruar nga njĂ« aleancĂ« mbrojtĂ«se nĂ« njĂ« instrument shtypjeje.
Epilogu
Tanket e Traktatit tĂ« VarshavĂ«s qĂ«ndruan nĂ« Ăekosllovaki deri nĂ« fund tĂ« viteve â80. Por Jan Palah qĂ«ndroi mĂ« gjatĂ« se ato â nĂ« kujtesĂ«n morale tĂ« EvropĂ«s. NĂ« vitin 1989, gjatĂ« Revolucionit tĂ« KadifenjtĂ«, emri i tij u rikthye si njĂ« akuzĂ« e heshtur ndaj çdo pushteti qĂ« beson se mund ta shtypĂ« lirinĂ« pa pasoja.
TanimĂ« historia e Palahut nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« kujtim tragjik. ĂshtĂ« njĂ« pyetje qĂ« mbetet pezull mbi çdo shoqĂ«ri tĂ« frikĂ«suar: çfarĂ« ndodh kur askush nuk flet dhe kush Ă«shtĂ« gati ta thotĂ« fjalĂ«n e fundit, duke sakrifikuar jetĂ«n e tij?
Në 27 para erës sonë, Senati i Romës mori një vendim që do të ndryshonte përgjithmonë historinë e botës antike. Gai Jul Cezar Oktaviani u shpall zyrtarisht August, një titull që nënkuptonte madhështi, shenjtëri dhe autoritet të pakontestueshëm. Me këtë akt, Republika Romake mori fund dhe nisi epoka e Perandorisë Romake.
Ky moment nuk ishte thjesht një ndryshim titulli, por një transformim rrënjësor i pushtetit. Roma, e lodhur nga dekada luftërash civile, komplotesh dhe vrasjesh politike, pranoi për herë të parë sundimin e përqendruar në një njeri të vetëm. Dhe ky njeri ishte Oktaviani, nipi dhe biri i birësuar i Jul Cezarit.
Nga Apolonia në Romë
Pak dihet se rruga e Oktavianit drejt pushtetit nuk nisi në Romë. I ri dhe ende i panjohur, ai kishte ardhur në Apoloni, qytet i rëndësishëm antik në brigjet e Ilirisë, pranë Fierit të sotëm, për të studiuar filozofi, retorikë dhe arte. Aty po përgatitej për një karrierë publike, larg intrigave të kryeqytetit, kur mori lajmin tronditës për vrasjen e Jul Cezarit në vitin 44 p.e.s.
Testamenti i Cezarit e ndryshoi fatin e tij: Oktaviani ishte birësuar ligjërisht dhe shpallur trashëgimtari i tij politik. Nga një i ri student, ai u kthye papritur në një figurë qendrore të luftës për pushtet.
Luftë, gjak dhe ngritje në fron
Rruga drejt titullit August ishte gjithçka tjetër veçse paqësore. Oktaviani u përfshi në aleanca të përkohshme, si Triumvirati i Dytë me Mark Antonin dhe Lepidin, dhe nuk hezitoi të përdorte dhunën politike. Listat e proskripcioneve, ekzekutimet e kundërshtarëve dhe betejat civile shënuan këtë periudhë të errët.
Përballja përfundimtare erdhi me Mark Antonin dhe Kleopatrën, të mundur në betejën e Aktiumit në vitin 31 p.e.s. Me këtë fitore, Oktaviani mbeti i vetmi zot i Romës. Por ndryshe nga diktatorët para tij, ai nuk e shpalli veten mbret. Ai e ruajti fasadën republikane, duke e mbushur pushtetin real brenda institucioneve ekzistuese.
Augusti dhe paqja romake
Kur Senati i dha titullin August, Roma hyri nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re. Sundimi i tij, qĂ« zgjati deri nĂ« vdekjen e tij nĂ« vitin 14 tĂ« erĂ«s sonĂ«, u bĂ« themeli i asaj qĂ« njihet si Pax Romana â Paqja Romake.
Megjithëse pushteti i tij ishte ndërtuar mbi luftëra dhe gjakderdhje, sundimi i Augustit u shënua nga stabiliteti, rindërtimi dhe rendi. Ai reformoi administratën, ushtrinë dhe financat, ndërtoi rrugë, qytete dhe monumente, dhe i dha Perandorisë Romake një strukturë që do të mbijetonte për shekuj.
Ironia e historisë qëndron pikërisht këtu: njeriu që i dha fund republikës, i dha Romës edhe një nga periudhat më të gjata të paqes dhe prosperitetit. Dhe kështu, nga bankat e shkollës në Apoloninë ilire deri në fronin e Perandorisë më të madhe të botës antike, Oktaviani August u shndërrua në figurën që mbylli një epokë dhe hapi një tjetër.
Presidencat polake dhe daneze të Këshillit të BE-së, që vijnë në një kohë vendimtare për bllokun, mund ta përshpejtojnë këtë trend.
Piotr Buras*
QĂ« nga agresioni i RusisĂ« ndaj UkrainĂ«s nĂ« shkurt 2022, fokusi i politikĂ«s evropiane Ă«shtĂ« zhvendosur drejt lindjes. ĂĂ«shtje tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r PoloninĂ«, shtetet baltike dhe EvropĂ«n Qendrore e Lindore â si siguria energjetike, kĂ«rcĂ«nimi rus dhe dezinformimi â kanĂ« marrĂ« vend qendror nĂ« axhendĂ«n politike tĂ« BE-sĂ«. Perspektivat dhe interesat e evropianĂ«ve lindorĂ« kanĂ« fituar mĂ« shumĂ« njohje dhe mbĂ«shtetje.
Megjithatë, mbetet e paqartë nëse kjo përbën zhvendosjen e shumëdiskutuar të pushtetit nga Perëndimi në Lindje. Pa dyshim, rëndësia në rritje e çështjeve që shqetësojnë evropianët lindorë ka ndikuar thelbësisht në dinamikën e brendshme të BE-së. Ky fenomen shoqërohet edhe me dy zhvillime kyçe:
SĂ« pari, BE-ja Ă«shtĂ« pĂ«rballur me njĂ« vakum lidershipi tĂ« paparĂ«. Trazirat politike nĂ« FrancĂ« kanĂ« dobĂ«suar Emmanuel Macronin, ndĂ«rsa problemi me koalicionin âsemaforâ e ka lĂ«nĂ« GjermaninĂ« praktikisht pasive. SĂ« dyti, procesi i ndĂ«rlikuar i hartimit tĂ« politikave tĂ« BE-sĂ«, i pĂ«rkeqĂ«suar nga fuqia e vetos sĂ« HungarisĂ«, ka bĂ«rĂ« qĂ« takimet ad hoc dhe koalicionet vullnetare tĂ« jenĂ« format e vetme funksionale pĂ«r tĂ« shmangur bllokimin.
Bashkëpunim i zgjeruar Shfaqja e bashkëpunimit të zgjeruar në Evropën Verilindore pasqyron këtë dinamikë të re. Koordinimi midis vendeve nordike dhe baltike nuk është i ri; ai ka filluar që në vitet e para të 1990-ës. Grupi i Tetë vendeve Nordike-Baltike (NB8) përfshin Danimarkën, Suedinë, Finlandën, Lituaninë, Letoninë, Estoninë, si dhe Norvegjinë dhe Islandën. Ky grup është një model bashkëpunimi të ngushtë, brenda dhe përtej BE-së.
Toomas Hendrik Ilves, ish-president i EstonisĂ«, dhe Gabrielius Landsbergis, ish-ministĂ«r i jashtĂ«m i LituanisĂ«, shkruan se ârajoni i Detit Baltik, duke pĂ«rjashtuar RusinĂ«, ka qenĂ« njĂ« nga zonat mĂ« dinamike dhe me rritje tĂ« shpejtĂ« nĂ« botĂ«. SĂ« bashku me konvergjencĂ«n ekonomike, shtetet nordike tĂ« mirĂ«qenies, fuqia ekonomike gjermane, Polonia dhe shtetet baltike kanĂ« kaluar njĂ« transformim dramatik gjatĂ« 35 viteve tĂ« fundit. AfĂ«rsia midis vendeve tĂ« rajonit ka rritur gjithashtu bashkĂ«punimin.â
Tre faktorĂ« tĂ« rinj i kanĂ« dhĂ«nĂ« kĂ«tij grupi rĂ«ndĂ«si mĂ« tĂ« madhe. Pranimi i SuedisĂ« dhe FinlandĂ«s nĂ« NATO vendosi tĂ« gjithĂ« anĂ«tarĂ«t nĂ« njĂ« pozitĂ« tĂ« barabartĂ« nĂ« politikĂ«n e sigurisĂ«, duke hapur mundĂ«si pĂ«r lidhje mĂ« tĂ« ngushta. Siguria dhe mbrojtja, sidomos nĂ« kontekstin e luftĂ«s sĂ« RusisĂ« dhe mbĂ«shtetjes pĂ«r UkrainĂ«n, janĂ« bĂ«rĂ« fusha kyçe bashkĂ«punimi. âRreshtimi i plotĂ«â ndaj RusisĂ« ka qenĂ« nxitĂ«si kryesor i forcimit tĂ« lidhjeve midis tyre.
Pas ndryshimit të qeverisë në Poloni në dhjetor 2023, Varshava u bë partner kyç për NB8, duke rritur ndjeshëm ndikimin politik të grupit. Shkeljet e sundimit të ligjit nën qeverinë populiste të Ligjit dhe Drejtësisë (PiS) kishin vënë një pengesë në marrëdhëniet me vendet nordike mes 2015 dhe 2023, por fitorja e Donald Tusk e hoqi atë pengesë dhe hapi derën për bashkëpunim strategjik. Pranimi joformal i Polonisë në grup ka shënuar një pikë kthese.
Kthehu në veri Historikisht, politika strategjike e Varshavës ishte e fokusuar kryesisht në Grupin e Vishegradit dhe format e bashkëudhëheqjes me Gjermaninë dhe Francën përmes Trekëndëshit të Vajmarit. Flirti i Orbån dhe Fico me Putinin dhe qasjet kontradiktore të vendeve të Vishegradit ndaj BE-së kanë bërë komunitetin e interesave të Evropës Qendrore e Lindore një ëndërr të parealizuar. Trekëndëshi i Vajmarit është rigjallëruar, por zhvendosja drejt veriut ka përcaktuar politikën e re të jashtme të Polonisë që nga 2023.
Pas formimit të qeverisë së Tusk në dhjetor 2023, Polonia iu bashkua konsultimeve joformale të NB8 para samiteve të BE-së, duke sinjalizuar një realitet të ri në politikën e jashtme. Interesat strategjike të sigurisë dhe ekonomike kanë luajtur rol të rëndësishëm. Danimarka, Suedia dhe Finlanda së bashku janë investitori i tretë më i madh në Poloni, pas Gjermanisë dhe Francës. Danimarka përbën 50% të investimeve të huaja direkte në Pomerani, rajonin verior të Polonisë. Transformimi i energjisë i Polonisë dhe investimet e planifikuara në energjinë e erës në det të hapur e bëjnë vendin shumë tërheqës për partnerët skandinavë. E njëjta gjë vlen edhe për blerjen e pajisjeve ushtarake, ku Suedia ka shumë për të ofruar, si p.sh. nëndetëse.
Diplomatët polakë raportojnë se në vitin 2024 Polonia u vizitua masivisht nga vendet nordike për të forcuar bashkëpunimin me vendin më të madh lindor të BE-së.
Mbrojtja e Detit Baltik Siguria e rrjetit të kabllove të telekomunikacionit nëndetësor në Detin Baltik është bërë përparësi për vendet nordike dhe baltike, përfshirë Poloninë. Samiti Nordik-Baltik në Harpsund, Suedi (nëntor 2024), bashkoi Kryeministrin Tusk me udhëheqës të tjerë, duke demonstruar nivel të ri bashkëpunimi. Pas samitit, Kryeministrat Ulf Kristersson (Suedi) dhe Donald Tusk (Poloni) nënshkruan një marrëveshje partneriteti strategjik. Suedia dhe Norvegjia kontribuojnë në mbrojtjen e qendrës logjistike për Ukrainën në Rzeszów, Poloni.
Tusk propozoi krijimin e âmbikĂ«qyrjes detareâ, misione tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta pĂ«r tĂ« monitoruar dhe mbrojtur infrastrukturĂ«n kritike nĂ« Baltik. Pas luftĂ«s sĂ« RusisĂ« me UkrainĂ«n, Baltiku ka marrĂ« rĂ«ndĂ«si strategjike pĂ«r tĂ« gjitha shtetet kufitare. Sanksionet energjetike ndaj RusisĂ« ndryshuan rrugĂ«t e transportit detar dhe forcuan rolin e energjisĂ« sĂ« erĂ«s nĂ« det tĂ« hapur, duke rritur fokusin mbi sigurinĂ« e infrastrukturĂ«s.
Polonia importoi rreth 6.5 miliardë metra kub gaz natyror në 2023 përmes terminalit LNG në Swinoujscie, duke zëvendësuar plotësisht importet nga Rusia. Terminalet dhe linjat e energjisë me tension të lartë (SwedLink, EstLink) janë thelbësore për transportin e energjisë. Mbrojtja e gjithë kësaj infrastrukture mbetet prioritet për vendet nordike dhe baltike.
Lidhjet me NATO-n Ideja e Tuskut pĂ«r âmbikĂ«qyrjen detareâ u mbĂ«shtet nga NB8 dhe u miratua nga NATO. Misioni Baltic Sentinel u nis nĂ« Helsinki nĂ« janar 2025 pĂ«r tĂ« penguar veprimet keqdashĂ«se tĂ« aktorĂ«ve shtetĂ«rorĂ« ose jo-shtetĂ«rorĂ« pranĂ« RusisĂ«. Projektet e koordinuara tĂ« mbrojtjes kufitare â Mburoja Lindore Polake dhe VijĂ«s sĂ« Mbrojtjes Baltike â u pĂ«rfshinĂ« nĂ« prioritetet e BE-sĂ«, me mbĂ«shtetje financiare prej 150 miliardĂ« eurosh nga iniciativa SAFE (maj 2025).
KĂ«rcĂ«nimet e sigurisĂ« kanĂ« afruar vendet e EvropĂ«s Verilindore drejt njĂ« axhende tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. NjĂ« shqetĂ«sim tjetĂ«r Ă«shtĂ« âflota fantazmĂ«â qĂ« shmang sanksionet mbi dĂ«rgesat ruse tĂ« naftĂ«s. Incidenti i majit 2025, ku njĂ« anije ruse manovroi pranĂ« kabllove tĂ« PolonisĂ« dhe SuedisĂ«, u ndalua nga forcat polake. NĂ«n presidencĂ«n polake tĂ« BE-sĂ«, paketa e 17-tĂ« e sanksioneve u miratua, duke pĂ«rfshirĂ« 200 anije tĂ« flotĂ«s fantazmĂ«, tĂ« cilave u ndalohet ankorimi nĂ« portet evropiane.
Këshilli i Shteteve të Detit Baltik Ringjallja e Këshillit të Detit Baltik mund të jetë shenjë e ripërtëritjes së bashkëpunimit rajonal. Polonia mori presidencën në korrik dhe mund ta transformojë institucionin për fokus më të madh mbi sigurinë. Ilves dhe Landsbergis u bëjnë thirrje vendeve anëtare të e shndërrojnë Këshillin në forum strategjik për dialog mbi sigurinë, koordinimin taktik dhe avokimin politik brenda BE-së dhe NATO-s.
Megjithatë, ka kufizime. NB8 dhe Polonia janë të bashkuara në politikën ndaj Rusisë, siguri dhe migracion, por jo në fusha të tjera, si politika klimatike dhe konkurrueshmëria. Polonia ka bllokuar marrëveshje me Mercosur, shtyrë ETS2 dhe mbrojtur politikën e kohezionit me çdo kusht. Kjo nuk korrespondon me vizionin e vendeve nordike për BE-në.
Institucionalizimi i bashkëpunimit rajonal ka përfitime, por edhe rreziqe. Polonia dhe të tjerët frikësohen se mund të minojnë supremacinë dhe unitetin e NATO-s duke promovuar rajonalizimin e politikës së sigurisë. Rezultati i zgjedhjeve presidenciale polake dhe suksesi i kandidatëve të djathtë tregojnë se stabiliteti liberal-demokratik nuk mund të merret si i garantuar.
Megjithatë, kërcënimet e sigurisë kanë afruar vendet e Evropës Verilindore, duke krijuar vullnet politik dhe interes për një axhendë të përbashkët. BE-ja po bëhet gjithnjë e më e larmishme, me disa qendra gravitacionale që do të udhëheqin transformimin e saj. Kontributi i Evropës Verilindore mund të bëhet një nga më të rëndësishmit.
*Piotr Buras është bashkëpunëtor i lartë kërkimor dhe drejtor i Këshillit Evropian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) në Varshavë.
Ndërhyrjet e mëparshme kanë dëmtuar rajonin, dhe edhe një herë, SHBA-ja dhe Izraeli nuk kanë në zemër interesat e iranianëve.
nga Owen Jones*
ĂfarĂ« duhet pĂ«r tĂ« shkundur iluzionet mbi ndĂ«rhyrjen perĂ«ndimore? Kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« pyetje qĂ« synon tĂ« shpĂ«rqendrojĂ« nga barbaria qĂ« po ushtron regjimi teokratik iranian. Sepse vendi Ă«shtĂ« prerĂ« nga lidhja me internetin, Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« verifikohen faktet, por AktivistĂ«t e tĂ« Drejtave tĂ« Njeriut tĂ« respektuar nĂ« Iran kanĂ« konfirmuar se 544 persona janĂ« vrarĂ« dhe mbi 10,000 janĂ« arrestuar â dhe kĂ«to shifra janĂ« ndoshta nĂ«nvlerĂ«sime tĂ« mĂ«dha.
KĂ«tu kemi njĂ« regjime qĂ« konsolidoi pushtetin nĂ« vitet 1980 duke masakruar tĂ« majtĂ«t â ndihmuar, duhet theksuar, nga MI6 dhe CIA, tĂ« cilĂ«t u siguruan listat e supozuar tĂ« agjentĂ«ve sovjetikĂ«. Sot, aktivistĂ«t e sindikatave arrestohen dhe torturohen, ndĂ«rsa aktivistĂ«t pĂ«r tĂ« drejtat e grave vuajnĂ« nĂ« burgje. Katastrofa ekonomike e shkaktuar nga sanksionet mund tĂ« ketĂ« nxitur kĂ«to protesta tĂ« fundit, por miliona iranianĂ« janĂ« tĂ« lodhur nga jeta nĂ«n sundimin fundamentalist â gjĂ« qĂ« konfirmohet edhe nga sondazhet qĂ« tregojnĂ« rritje tĂ« mosrespektimit tĂ« ritualeve fetare dhe kundĂ«rshtimit ndaj mbulimit tĂ« detyrueshĂ«m.
Por ata qĂ« besojnĂ« se liria do tĂ« vijĂ« pĂ«rmes bombave perĂ«ndimore duken tĂ« paaftĂ« tĂ« mĂ«sojnĂ« nga katastrofat qĂ« kanĂ« pĂ«rcaktuar kĂ«tĂ« shekull. Donald Trump vazhdon tĂ« kĂ«rcĂ«nojĂ« me bombardim tĂ« Iranit, nxitur nga Reza Pahlavi, djali i shahut tĂ« rrĂ«zuar. NjĂ« avantazh i vetĂ«m i Trump-it Ă«shtĂ« se â ndryshe nga paraardhĂ«sit e tij â zakonisht nuk pretendon tĂ« mbrojĂ« ide fisnike. Ai nxiti njĂ« tentativĂ« puçi ndaj demokracisĂ« sĂ« vet, dhe pas sulmeve tĂ« fundit nĂ« VenezuelĂ« bĂ«ri tĂ« qartĂ« se nafta Ă«shtĂ« shqetĂ«simi i tij kryesor. Ai ka shprehur mbĂ«shtetje tĂ« pjesshme pĂ«r protestat nĂ« Iran. Por qĂ« nĂ« vitin 1980, ai deklaroi publikisht mbĂ«shtetjen pĂ«r ndĂ«rhyrje nĂ« vend, duke pretenduar se âtani do tĂ« ishim njĂ« komb i pasur me naftĂ«â po tĂ« kishte vepruar SHBA-ja atĂ«herĂ«. Po ashtu, vrasja e Qassem Suleimani dhe sulmi ndaj objektit bĂ«rthamor tĂ« Fordow gjatĂ« tensioneve tĂ« mĂ«dha rajonale, nuk u bĂ«nĂ« me qĂ«llim tĂ« mirĂ«n e iranianĂ«ve mesatarĂ«.
Dhe shumĂ« pĂ«rpara Trump, SHBA-ja nuk pati asnjĂ« pengesĂ« pĂ«r tĂ« mbĂ«shtetur tiraninĂ« nĂ« Lindjen e Mesme, duke pĂ«rfshirĂ« ArabinĂ« Saudite, e cila ekzekuton disidentĂ«, dhe raportohet se ka kryer krime lufte nĂ« Jemen, si shpĂ«rthimi i njĂ« autobusi shkollor plot me fĂ«mijĂ« me bomba amerikane. Strategjia e fundit e sigurisĂ« kombĂ«tare e Trump, e publikuar kohĂ«t e fundit, madje heq dorĂ« nga pretendimi i mĂ«parshĂ«m i SHBA-sĂ« pĂ«r mbĂ«shtetjen e demokracisĂ«, duke pranuar tĂ« âbraktisĂ« eksperimente tĂ« gabuar pĂ«r tĂ« detyruarâ monarkitĂ« e Gjirit âtĂ« heqin dorĂ« nga traditat dhe format historike tĂ« qeverisjesâ. Dhe faciliteti i genocidit tĂ« Izraelit ka qenĂ« mĂ«se i mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« zhdukur çdo iluzion mbi motivet e fuqisĂ« amerikane.
Ăndrrat e kĂ«qija tĂ« Iranit filluan me ndĂ«rhyrjen perĂ«ndimore. Ishin Britania dhe SHBA-ja qĂ« organizuan puçin kundĂ«r qeverisĂ« progresive tĂ« zgjedhur demokratikisht tĂ« Mohammad Mosaddegh nĂ« 1953. Kjo u justifikua nga sekretari i atĂ«hershĂ«m i shtetit, John Foster Dulles, me arsyetimin se âbota e lirĂ«â do tĂ« âprivoheshin nga asetet e mĂ«dha tĂ« prodhimit dhe rezervave tĂ« naftĂ«s iranianeâ. Shahu i ri i tha njĂ« agjenti tĂ« CIA-s: âI detyrohem fronit Zotit, popullit tim, ushtrisĂ« dhe teje.â Revolucioni iranian i 1979-Ă«s erdhi si pasojĂ« e brutalitetit tĂ« kĂ«saj diktature.
Dhe çfarĂ« mund tĂ« thuhet pĂ«r ndĂ«rhyrjet perĂ«ndimore nĂ« botĂ«n myslimane? Katastrofa e luftĂ«s nĂ« Irak Ă«shtĂ« e njohur mirĂ«, por pak vĂ«mendje Ă«shtĂ« kushtuar rolit tĂ« politikanĂ«ve tĂ« Irakut nĂ« mĂ«rgim qĂ« u kthyen pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar legjitimitet, duke nxitur ndarjet fetare â qĂ« çuan nĂ« pĂ«rplasjet vdekjeprurĂ«se midis shiitĂ«ve dhe sunitĂ«ve qĂ« copĂ«tuan Irakun.
Në Afganistan, vuajtjet e grave nën talebanët u përdorën si justifikim për ndërhyrjen perëndimore, por pas dy dekadash pushtimi të përgjakshëm dhe rikthimit të talebanëve, ëndrra e tyre është më e keqe se kurrë. Në Libia, paravendi ishte mbrojtja e protestuesve nga shtypja e dhunshme e regjimit. Pasoi një luftë civile e dhunshme, e cila u shfrytëzua nga xhihadistët, dhe 15 vjet më pas vendi mbetet pa autoritet qendror, me dy qeveri rivale që luftojnë me njëra-tjetrën.
Irani është shumë më i madh dhe më i larmishëm etnikisht dhe fetarisht se këto shembuj. Popullsia e tij është trefish më e madhe se Iraku në kohën e pushtimit. Përbëhet nga persianë, azerë, kurdë, lurë, arabë dhe turkmenë. Nuk ka dyshim se një shumicë e madhe e popullsisë ka humbur durimin me teokracinë korruptive. Por regjimi ka një bazë mbështetjeje shumë më të madhe dhe të ngulitur thellë se çdo shembull tjetër. Miliona ende votojnë kandidatë ultra-konservatorë.
Ndryshe nga protestat e tjera, kemi parë sulme ndaj vendeve fetare. Kjo tregon zemërim të grumbulluar ndaj imponimit të doktrinës fetare mbi jetën e përditshme. Por gjithashtu tregon për ndarjet që mund të shpërthejnë, veçanërisht nëse Pahlavi arrin në pushtet, duke pasur parasysh pozicionet chauviniste dhe ultra-nacionaliste të këshilltarëve të tij kryesorë.
Dhe Izraeli ka njĂ« rol tĂ« madh. Ish-sekretari i shtetit, Mike Pompeo, shkroi nĂ« Twitter: âGĂ«zuar vitin e ri pĂ«r çdo iranian nĂ« rrugĂ«. Gjithashtu pĂ«r çdo agjent tĂ« Mossad qĂ« ecĂ«n pranĂ« tyre.â NjĂ« ministĂ«r izraelit ka pohuar se âpopulli ynĂ« po punon atje taniâ. Ne kemi parĂ« se si Izraeli ka pĂ«rpjekur tĂ« dobĂ«sojĂ« SirinĂ« pas Assad-it, duke e sulmuar dhe duke promovuar Balkanizimin e saj. Izraeli beson se forca relative e tij nĂ« Lindjen e Mesme shfrytĂ«zohet mĂ« mirĂ« nga fqinj tĂ« dobĂ«suar dhe tĂ« trazuar â jo nga njĂ« Iran vĂ«rtet i lirĂ« dhe demokratik.
Duke marrĂ« parasysh precedentĂ«t e tmerrshĂ«m, do tĂ« ishte çmenduri tĂ« besohej se ndĂ«rhyrja qĂ« do tĂ« arrijĂ« sukses do tĂ« vijĂ« nĂ«n Donald Trump. E vĂ«rteta Ă«shtĂ« e qartĂ« â SHBA-ja nuk vepron nĂ« interes tĂ« iranianĂ«ve. Do tĂ« ishte tragjedi nĂ«se kjo mĂ«sim â i shkruar me gjakun e irakianĂ«ve, afganĂ«ve dhe libianĂ«ve â do tĂ« injorohej edhe njĂ« herĂ«.
Owen Jones është kolumnist i Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Shkrimtari i madh francez u pagëzua më 15 janar 1622 dhe kjo njihet dhe si dita e lindjes së tij
Nga Leonard Veizi
NĂ« historinĂ« e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pak emra kanĂ« arritur tĂ« mbeten kaq bashkĂ«kohorĂ« dhe therĂ«s sa MoliĂšre. I regjistruar si Jean-Baptiste Poquelin, ai braktisi komoditetin e jetĂ«s borgjeze pĂ«r tâu bĂ«rĂ« simboli i komedisĂ« klasike franceze dhe njĂ« pasqyrĂ« e pamĂ«shirshme e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s sĂ« tijâŠ
âŠMoliĂšre lindi mĂ« 15 janar 1622, duke shĂ«nuar fillimin e njĂ« epoke tĂ« re pĂ«r teatrin botĂ«ror. Ai mbylli sytĂ« po aq dramatikisht sa jetoi, mĂ« 17 shkurt 1673, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« duket sikur Ă«shtĂ« shkruar posaçërisht pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer paradokset njerĂ«zore â pĂ«rfshirĂ« edhe ato tĂ« shoqĂ«risĂ« sonĂ«.
Një vëzhgues midis dritëhijeve të oborrit
MoliĂšre nuk ishte thjesht njĂ« dramaturg; ai ishte njĂ« âinstitucionâ teatror â aktor, regjisor dhe vĂ«zhgues i mprehtĂ« i natyrĂ«s njerĂ«zore. NĂ« njĂ« FrancĂ« tĂ« prangosur nga etiketa e rreptĂ« dhe hierarkitĂ« e hekurta tĂ« VersajĂ«s, ai guxoi tĂ« demaskonte gjithçka qĂ« konsiderohej e shenjtĂ«: moralin e rremĂ« dhe devotshmĂ«rinĂ« e shtirur, mjekĂ«sinĂ« e paaftĂ« qĂ« fshihej pas latinishtes, martesĂ«n si pazar interesash dhe autoritetin prindĂ«ror tĂ« verbĂ«r.
Teatri si diagnozë shoqërore
Kryeveprat e tij â nga âTartufiâ dhe âKopraciâ te âMizantropiâ dhe âI sĂ«muri imagjinarâ â tejkalojnĂ« kufijtĂ« e komedisĂ« sĂ« thjeshtĂ« tĂ« situatave. Ato janĂ« anketa sociale, ku e qeshura shĂ«rben si skalpel pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer veset njerĂ«zore.
Personazhet e tij nuk janë thjesht karikatura, por arketipe universale që mbijetojnë në çdo epokë: hipokriti që fshihet pas fesë, koprraci që humbet njerëzoren për arin dhe mendjemadhi që kërkon lavdi përmes injorancës.
Tehu i hollë i ironisë
Gjuha e MoliÚre-it është një përzierje mjeshtërore e elegancës dhe mprehtësisë, e aftë të godasë pa rënë në vulgaritet. Ironia e tij nuk shkatërron për hir të cinizmit; ajo synon ndërgjegjësimin.
PikĂ«risht ky qĂ«llim e pĂ«rplasi atĂ« me muret e larta tĂ« censurĂ«s. âTartufiâ, sot gur themeli i teatrit botĂ«ror, u ndalua pĂ«r vite me radhĂ« nga kleri, i cili e shihte veten tĂ« pasqyruar nĂ« portretin e mashtruesit fetar. MegjithatĂ«, mbrojtja e Mbretit Diell (Luigji XIV) i lejoi MoliĂšre-it tĂ« vazhdonte luftĂ«n e tij pĂ«rmes artit.
Vdekja në skenë
MoliĂšre jetoi dhe vdiq si njĂ« artist i vĂ«rtetĂ«. Por vdekja e tij mbetet njĂ« nga momentet mĂ« ironike tĂ« historisĂ«. Ironia e fatit deshi qĂ« ai tĂ« rrĂ«zohej nĂ« skenĂ« gjatĂ« shfaqjes sĂ« katĂ«rt tĂ« âI sĂ«muri imagjinarâ, â apo siç njihet nĂ« shqip â I sĂ«muri pĂ« mendâ, â nĂ« vitin 1673. Edhe pse nĂ« dhimbje tĂ« tmerrshme, ai insistoi ta çonte shfaqjen deri nĂ« fund, pĂ«r tĂ« mos zhgĂ«njyer shikuesit dhe pĂ«r tĂ« mos u hequr rrogĂ«n e ditĂ«s aktorĂ«ve tĂ« tij.
Ai dha shpirt pak orĂ« mĂ« vonĂ«. ShoqĂ«ria qĂ« ai kishte demaskuar i dha âshuplakĂ«nâ e fundit: Kisha refuzoi ta varroste nĂ« tokĂ« tĂ« bekuar, sepse ishte aktor â njĂ« profesion qĂ« atĂ«herĂ« konsiderohej i pamoralshĂ«m. U desh ndĂ«rhyrja e Mbretit qĂ« ai tĂ« gjente njĂ« vend prehjeje, ndonĂ«se natĂ«n dhe pa ceremoni.
Ky fund tragjik dhe simbolik vulosi jetën e një njeriu që e ktheu teatrin në një akt ekzistencial.
Trashëgimia
Sot, MoliÚre mbetet një nga shtyllat e kulturës evropiane. Ai na mëson se teatri nuk është vetëm argëtim, por një mjet për të parë të vërtetën. Në çdo shoqëri ku pushteti kthehet në farsë dhe morali në dekor, e qeshura e MoliÚre-it vazhdon të kumbojë si një akt rebelimi.
DetektorĂ« metalesh pĂ«r tĂ« rregulluar hyrjen nĂ« âzonĂ«n e kuqeâ
Drone monitorimi, kamera trupi pĂ«r forcat e rendit dhe kontrolle tĂ« pĂ«rforcuara me detektorĂ« metalesh do tĂ« karakterizojnĂ« sistemin e sigurisĂ« nĂ« âzonĂ«n e kuqeâ tĂ« Festivalit tĂ« MuzikĂ«s nĂ« Sanremo, pĂ«rreth Teatrit Ariston. Masat synojnĂ« garantimin e rendit publik dhe mbrojtjen e spektatorĂ«ve, artistĂ«ve dhe punonjĂ«sve gjatĂ« edicionit tĂ« 76-tĂ« tĂ« festivalit italian tĂ« kĂ«ngĂ«s, i planifikuar pĂ«r 24â28 shkurt.
Hyrjet në zonën e sigurisë do të rregullohen përmes detektorëve të metaleve të vendosur në funksionalitet maksimal, të aftë të zbulojnë edhe objekte të vogla metalike, si një thikë xhepi e fshehur në veshje apo çanta. Kontrollet do të shoqërohen me prani të shtuar të forcave të policisë dhe patrullime të vazhdueshme, si në tokë ashtu edhe nga ajri, falë përdorimit të dronëve të pajisur me kamera.
Masat u shqyrtuan gjatë një inspektimi teknik të zonës së Teatrit Ariston, i udhëhequr nga Prefekti i Imperias, Antonio Giaccari, me pjesëmarrjen e drejtuesve të policisë, karabinierëve, zjarrfikësve dhe shërbimeve të emergjencës. Inspektimi kishte për qëllim vlerësimin e pikave kritike, flukseve të lëvizjes së publikut dhe kapaciteteve të reagimit në raste emergjente.
âPlanifikimi vazhdon pĂ«r njĂ« sistem kompleks dhe gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s tĂ« sigurisĂ« dhe mbrojtjesâ, deklaroi pĂ«rfaqĂ«suesi i qeverisĂ«, duke theksuar se ai pĂ«rfshin jo vetĂ«m aspektet e rendit dhe sigurisĂ« publike, por edhe parandalimin e zjarreve, menaxhimin e emergjencave shĂ«ndetĂ«sore dhe koordinimin e shĂ«rbimeve tĂ« ndihmĂ«s publike.
VĂ«mendje e veçantĂ« do tâi kushtohet edhe menaxhimit tĂ« turmĂ«s, sidomos gjatĂ« orĂ«ve tĂ« pikut dhe nĂ« momentet e shfaqjeve tĂ« interpretuesve tĂ« rrugĂ«s, tĂ« cilat tradicionalisht tĂ«rheqin numĂ«r tĂ« madh njerĂ«zish nĂ« rrugĂ«t dhe sheshet pĂ«rreth Aristonit. Autoritetet synojnĂ« tĂ« shmangin grumbullimet e pakontrolluara dhe tĂ« sigurojnĂ« rrjedhshmĂ«ri nĂ« lĂ«vizjen e kĂ«mbĂ«sorĂ«ve.
Një mbledhje teknike e mëtejshme është planifikuar të mbahet në Prefekturë të enjten e ardhshme, ku do të përcaktohen në detaje procedurat operative, shpërndarja e personelit dhe përdorimi i teknologjive të monitorimit gjatë ditëve të festivalit.
Luksemburgu dhe Liebknecht u vranë në mes të kryengritjes spartakiste, një seri grevash dhe demonstratash që filluan më 4 janar 1919
PĂ«rgatiti: Leonard Veizi
Sa herĂ« qĂ« nĂ« Gjermani pĂ«rmendet Rosa Luxemburg, nuk mungon as citimi i fjalive tĂ« saj tĂ« famshme: âKush nuk lĂ«viz, nuk i ndien prangatâ. Por Roza Luksemburg dhe Karl Libkneht, dy prej socialistĂ«ve mĂ« tĂ« shquar nĂ« Gjermani, u torturuan dhe u vranĂ« nĂ« Berlin nga njĂ« grup veteranĂ«sh tĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ«Â BotĂ«rore, pjesĂ« e organizatave paraushtarake tĂ« krahut tĂ« djathĂ«âŠ.
âŠTashmĂ« u mbushĂ«n 106 vjet nga vrasja e Roza Luksemburg dhe Karl Libkneht. Luksemburgu dhe Libknehti u vranĂ« nĂ« mes tĂ« kryengritjes spartakiste, njĂ« seri grevash dhe demonstratash qĂ« filluan mĂ« 4 janar 1919, kur socialisti i pavarur Emil Eichhorn u shkarkua nga posti i Shefit tĂ« PolicisĂ« sĂ« Berlinit. PikĂ«risht nĂ« janarin e vitit 1919, vetĂ«m dy muaj pasi ishte liruar nga burgu, nĂ« moshĂ«n 48 vjeçare Roza Luksemburg vritet prej oficerĂ«ve pramilitarĂ« radikalĂ« tĂ« djathtĂ«. Me vrasjen e saj heshti zĂ«ri pĂ«r njĂ« Gjermani socialiste.
Lëvizja e majtë
Luksemburgu dhe Libkneht ishin udhëheqësit kryesorë të kryengritjes dhe për këtë arsye objektivat kryesore për njësitë paraushtarake Freikorps. Qeveria e përkohshme, e udhëhequr nga socialdemokrati Friedrih Ebert, kishte urdhëruar këto njësi të shuanin kryengritjen.
Para vdekjes së tyre, Luksemburgu dhe  Libkneht kishin qenë figura të rëndësishme në lëvizjen socialiste gjermane. Liebknecht ishte djali i Vilhelm Libkneht , bashkëthemeluesit të partisë social-demokrate gjermane (SPD) dhe kishte punuar si avokat mbrojtës për anëtarët e partisë, ndërsa ishte gjithashtu një anëtar aktiv i disa organizatave ndërkombëtare socialiste dhe një anëtar i parlamentit. për SPD-në.
Megjithëse Luksemburgu nuk kishte një histori familjare të anëtarësimit në parti si Liebknecht, ajo ishte aktive në organizatat socialiste që në moshën pesëmbëdhjetëvjeçare: fillimisht në Poloninë e kontrolluar nga Rusia, ku lindi, më vonë në Zvicër dhe më në fund në Gjermani, ku u transferua në në 1898. Luksemburgu u bë një anëtar aktiv i SPD-së dhe një kritik i fortë i kursit parlamentar të partisë, duke propozuar një mënyrë revolucionare drejt pushtetit. Ajo kontribuoi në shumë vepra të rëndësishme në teorinë marksiste, si Akumulimi i kapitalit në ekonomi dhe dialektika e spontanitetit dhe organizimi në filozofinë politike.
Lufta e Parë
Në vitin 1914, në fillimin e Luftës së Parë Botërore, çështja e mbështetjes së luftës ndau shumë socialistët gjermanë. Shumica e SPD-së mbështeti luftën, ndërsa ata kundër saj formuan Partinë e Pavarur Socialdemokrate (USPD). Luksemburgu dhe Libknehti, si avokatë të fortë për solidaritetin ndërkombëtar midis punëtorëve, themeluan Lidhjen Spartakus, së bashku me disa socialistë të tjerë gjermanë, për të protestuar kundër luftës dhe për të përhapur pamflete antimilitariste.
Me humbjen e Gjermanisë në luftë duke u bërë e pashmangshme pas verës së vitit 1918, trazirat u përhapën në të gjithë vendin. Duke filluar me një kryengritje të marinarëve në qytetin port verior të Kielit në ditët e fundit të tetorit, revolucioni kishte arritur shpejt në të gjitha qytetet kryesore gjermane, ku këshillat e punëtorëve dhe ushtarëve filluan të merrnin kontrollin e qeverisjes vendore. Socialdemokratët, të udhëhequr nga Ebert, arritën të fitonin kontrollin e qeverisë kombëtare dhe u përpoqën të konsolidonin pushtetin. Ushtarët po ktheheshin në shtëpi, ushqimi ishte në mungesë dhe trazirat politike çuan në trazira dhe përleshje në rrugë. Gjermania ishte në trazira.
Kryengritja spartakiste
Të shtyrë nga përvoja e fillimit të luftës, Socialistët e Pavarur dhe Spartakistët nuk u besuan socialdemokratëve dhe vendosën të formojnë partinë e tyre më radikale: Partinë Komuniste të Gjermanisë (KPD). Me revolucionin dhe ndryshimet shoqërore në ajër, falë përfundimit të luftës dhe abdikimit të perandorit, ata panë një mundësi për revolucionin e tyre. Kryengritja spartakiste ishte fillimisht shumë e suksesshme, me greva masive dhe demonstrata në rrugët e Berlinit. Meqenëse strukturat ushtarake ishin shembur, qeveria Ebert u kërkoi njësive paraushtarake Freikorps, kryesisht të përbëra nga veteranë të luftës, të shuanin kryengritjen.
Kjo rezultoi në dhunë masive në rrugë dhe, në fund të fundit, kapjen dhe vrasjen e Luksemburgut dhe Karl Libkneht-it. Rezultati i kryengritjes spartaciste do të vazhdonte të përçante të majtën gjermane gjatë Republikës së Vajmarit, me komunistët të ndiheshin të tradhtuar nga socialdemokratët. Socialdemokratët, nga ana tjetër, u ndjenë të kërcënuar nga mundësia e një kryengritjeje të re komuniste.
Epilogu
MĂ« 1933 pushtetin e mori Adolf Hitleri. PĂ«rballĂ« kishte njĂ« tĂ« majtĂ« dhe partitĂ« konservatore tĂ« paafta e tĂ« pafuqishme pĂ«r tâiu kundĂ«rvĂ«nĂ«.
Luksemburgu dhe Karl Libknehti do të mbeten martirë dhe ikona të rëndësishme të lëvizjes komuniste gjermane dhe deri më sot, vdekjet e tyre përkujtohen çdo vit.
Media: âJulio Iglesias akuzohet nga dy ish-punonjĂ«se pĂ«r sulm seksualâ â ElDiario.es dhe Univision Noticias hetojnĂ« dĂ«shmitĂ« e dy ish-punonjĂ«seve
nga Paola Del Vecchio
NjĂ« rrĂ«fim abuzimi, dhune seksuale dhe psikologjike, nĂ« njĂ« mjedis pune tĂ« karakterizuar nga âizolimi, kontrolli dhe terroriâ, nĂ« parajsĂ«n e Karaibeve.
Kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« del nga njĂ« hetim ekskluziv i elDiario.es dhe Univision Noticias, i cili mblodhi dĂ«shmi nga dy ish-punonjĂ«se tĂ« Julio Iglesias dhe çoi nĂ« hapjen e njĂ« hetimi paraprak konfidencial nga Zyra e Prokurorit Publik Spanjoll. Dy gratĂ« â njĂ« punĂ«tore shtĂ«piake dhe njĂ« fizioterapiste â thanĂ« se kishin punuar si praktikante nĂ« vitin 2021 nĂ« rezidencat e artistit tĂ« famshĂ«m spanjoll, tani 82 vjeç, midis Punta Cana (Republika Dominikane) dhe Lyford Cay (Bahamas).
âIntervistat pĂ«rshkruajnĂ« izolimin e grave, konfliktet nĂ« punĂ« dhe njĂ« klimĂ« tensioni tĂ« vazhdueshĂ«mâ, shkruan elDiario.es, duke vĂ«nĂ« nĂ« dukje se dĂ«shmitĂ« e gjata, tĂ« mbledhura gjatĂ« njĂ« viti, janĂ« âkoherente dhe tĂ« mbĂ«shtetura nga prova dokumentare dhe raporte mjekĂ«soreâ.
Viktima e parĂ« e dyshuar, Rebecca, ishte 22 vjeçe nĂ« kohĂ«n e ngjarjeve. Ajo pretendon se Iglesias, atĂ«herĂ« 77 vjeç, e thĂ«rriste shpesh nĂ« dhomĂ«n e tij nĂ« fund tĂ« ditĂ«s sĂ« punĂ«s. âAi mĂ« pĂ«rdorte pothuajse çdo natĂ«. Ndihesha si njĂ« objekt, si njĂ« skllaveâ, thotĂ« ajo, duke shtuar se nuk kishte asnjĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâi rezistuar. NĂ« dĂ«shminĂ« e saj tĂ« gjatĂ«, Rebecca pĂ«rshkruan akte seksuale pa pĂ«lqim dhe sulme tĂ« pĂ«rsĂ«ritura, tĂ« cilat, sipas saj, ndonjĂ«herĂ« ndodhnin nĂ« prani tĂ« njĂ« eprori. Ajo flet gjithashtu pĂ«r âposhtĂ«rimâ dhe ngacmime fizike e verbale.
Gruaja e dytĂ«, Laura, 28 vjeçe, fizioterapistja personale e kĂ«ngĂ«tarit, raporton puthje, prekje dhe marrĂ«dhĂ«nie seksuale pa pĂ«lqim. âIshim nĂ« plazh dhe ai erdhi dhe mĂ« preku gjoksinâ, tha ajo, duke pĂ«rshkruar sulme tĂ« ngjashme edhe pranĂ« pishinĂ«s nĂ« resortin luksoz tĂ« Iglesias nĂ« Punta Cana. TĂ« dyja gratĂ« folĂ«n pĂ«r njĂ« sistem qĂ« ânormalizonte abuziminâ, duke filluar qĂ« nga rekrutimi: reklama nĂ« rrjetet sociale qĂ« synonin gra tĂ« reja, kĂ«rkesa pĂ«r foto trupore dhe pyetje intime pas mbĂ«rritjes.
GjatĂ« tre viteve hetim, gazetarĂ«t kontaktuan gjithsej 15 ish-punonjĂ«se, pĂ«rshkrimet e tĂ« cilave âkonvergojnĂ« nĂ« njĂ« klimĂ« tensioni, keqtrajtimi tĂ« normalizuar dhe kushte izolimi pĂ«r stafin femĂ«rorâ. Ata u pĂ«rpoqĂ«n tĂ« kontaktonin si Julio Iglesias ashtu edhe avokatin e tij, por nuk morĂ«n pĂ«rgjigje pĂ«r pyetjet e tyre.
MĂ« 5 janar, organizata ndĂ«rkombĂ«tare Womenâs Link Worldwide paraqiti njĂ« ankesĂ« nĂ« ZyrĂ«n e Prokurorit tĂ« GjykatĂ«s KombĂ«tare pĂ«r âkrime kundĂ«r lirisĂ« dhe integritetit seksual, si abuzimi dhe sulmi seksualâ, si dhe pĂ«r âtrafikim tĂ« dyshuar tĂ« qenieve njerĂ«zore me qĂ«llim imponimin e punĂ«s sĂ« detyruar dhe skllavĂ«risĂ«â, nĂ« emĂ«r tĂ« dy ish-punonjĂ«seve, tĂ« cilat nuk guxuan tĂ« jepnin âdĂ«shmi publikeâ pĂ«r abuzimet e pretenduara. NjĂ«ra prej dy viktimave vendosi mĂ« nĂ« fund tĂ« fliste, sepse, siç tha mes lotĂ«sh, âideja qĂ« Iglesias mund tâua bĂ«jĂ« tĂ« tjerĂ«ve atĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri mua mĂ« mban zgjuar natĂ«nâ.
Me mbi 300 milionë disqe të shitura dhe një karrierë që e ka bërë një nga artistët latinë më të famshëm në botë, Julio Iglesias nuk ka komentuar. Zyra e Prokurorit do të vendosë tani nëse çështja do të ndiqet penalisht apo do të pushohet.
Në vitin 2000, drejtësia ndërkombëtare shënoi një moment të rëndësishëm në përballjen me krimet e kryera gjatë luftërave të përgjakshme në ish-Jugosllavi. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë (ICTY), e ngritur nga Kombet e Bashkuara me seli në Hagë, dënoi pesë kroatë boshnjakë me dënime që shkonin deri në 25 vjet burgim për vrasjen e mbi 100 civilëve myslimanë në një fshat të Bosnjë-Hercegovinës në vitin 1993.
Ngjarja tragjike kishte ndodhur nĂ« kulmin e luftĂ«s sĂ« BosnjĂ«s (1992â1995), njĂ« konflikt i shĂ«nuar nga pĂ«rplasje etnike, spastrim etnik dhe shkelje masive tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut. Fshati, i banuar kryesisht nga myslimanĂ« boshnjakĂ«, u sulmua nga forca tĂ« armatosura kroate lokale gjatĂ« njĂ« operacioni qĂ«, sipas aktakuzĂ«s, synonte frikĂ«simin dhe zhdukjen e popullsisĂ« civile nga zona. Viktimat pĂ«rfshinin burra, gra dhe tĂ« moshuar, shumĂ« prej tĂ« cilĂ«ve u vranĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« brutale dhe jashtĂ« çdo konteksti luftarak.
Hetimet e gjykatĂ«s zbuluan se tĂ« pandehurit kishin marrĂ« pjesĂ« drejtpĂ«rdrejt nĂ« vrasje, keqtrajtime dhe shkatĂ«rrim tĂ« pronĂ«s civile, ose kishin ushtruar funksione komanduese pa ndĂ«rhyrĂ« pĂ«r tĂ« ndalur krimet. Vendimi theksoi se veprimet e tyre pĂ«rbĂ«nin krime lufte dhe shkelje tĂ« rĂ«nda tĂ« Konventave tĂ« GjenevĂ«s, duke rrĂ«zuar pretendimet se dhuna ishte rezultat i âkaosit tĂ« luftĂ«sâ.
Dënimet, që varionin nga disa vite deri në 25 vjet burgim, u panë si një hap i rëndësishëm drejt vendosjes së përgjegjësisë individuale për krimet e luftës, pavarësisht përkatësisë etnike apo politike. Për shumë familje viktimash, vendimi përfaqësonte një formë të vonuar, por të domosdoshme drejtësie, edhe pse nuk mund të kompensonte humbjen e njerëzve të dashur.
Ky rast ishte pjesë e një serie gjykimesh që e kthyen ICTY-në në një precedent historik për drejtësinë penale ndërkombëtare. Ai dëshmoi se krimet e luftës nuk harrohen dhe nuk mbeten pa ndëshkim, edhe kur kalojnë vite nga kryerja e tyre. Në të njëjtën kohë, vendimi shërbeu si paralajmërim për konfliktet e ardhshme: përgjegjësia personale dhe ligji ndërkombëtar mbeten mbi çdo justifikim lufte.
Në retrospektivë, dënimi i pesë kroatëve boshnjakë në vitin 2000 mbetet një nga momentet kur drejtësia ndërkombëtare u përpoq të vendoste rend moral dhe ligjor mbi një nga kapitujt më të errët të Evropës së pas Luftës së Ftohtë.
Login
