Marrëdhënia mes Shteteve të Bashkuara dhe Iranit është një nga historitë më të gjata, më të ndërlikuara dhe më shpërthyese të politikës ndërkombëtare moderne. Ajo nuk ka qenë kurrë lineare, as e qetë, por e ndërtuar mbi trauma historike, mosbesim të thellë dhe përplasje interesash që, dekadë pas dekade, e kanë afruar rajonin gjithnjë e më shumë drejt konfliktit të hapur. Për ta kuptuar përse sot SHBA dhe Irani flasin gjuhën e kërcënimeve, duhet të kthehemi më shumë se shtatë dekada pas, në një moment që për iranianët mbetet fillimi i gjithçkaje.
Në vitin 1953, Agjencia Qendrore e Inteligjencës e Shteteve të Bashkuara, në bashkëpunim me shërbimet britanike, ndihmoi në rrëzimin e kryeministrit të zgjedhur në mënyrë demokratike, Mohammad Mossadegh. Faji i tij ishte nacionalizimi i industrisë së naftës, një hap që prekte drejtpërdrejt interesat perëndimore. Grushti i shtetit riktheu në pushtet Shahun Mohammad Reza Pahlavi dhe mbolli një mosbesim të thellë ndaj Amerikës, i cili për shumë iranianë mbetet i gjallë edhe sot. Për Uashingtonin, Irani u shndërrua në një aleat strategjik në Lindjen e Mesme; për iranianët, Amerika u pa si fuqia që rrëzoi vullnetin e tyre politik.
PĂ«r dekada, Shahu sundoi me mbĂ«shtetjen e SHBA-sĂ«, duke ndĂ«rtuar njĂ« regjim autoritar, tĂ« modernizuar nga jashtĂ«, por gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shkĂ«putur nga realiteti i brendshĂ«m i vendit. Irani u pajis me armĂ« amerikane, me teknologji ushtarake dhe madje me kapacitete bĂ«rthamore civile. NĂ« vitet â60, SHBA i dha Iranit njĂ« reaktor bĂ«rthamor dhe uranium tĂ« pasuruar, nĂ« njĂ« kohĂ« kur askush nuk e imagjinonte se pikĂ«risht bĂ«rthamori do tĂ« kthehej nĂ« thelbin e konfliktit. Por ndĂ«rkohĂ«, pakĂ«naqĂ«sia brenda vendit po rritej, dhe nĂ« fund tĂ« viteve â70 ajo shpĂ«rtheu.
Protestat masive kundër Shahut, përplasjet e dhunshme në rrugë dhe represioni shtetëror e bënë të pashmangshëm rrëzimin e regjimit. Në janar 1979, Shahu u largua nga Irani nën masa të rrepta sigurie. Vetëm pak javë më vonë, Ajatollah Ruhollah Khomeini u kthye nga mërgimi dhe u prit nga turma gjigante, duke marrë drejtimin e Revolucionit Islamik. Me përmbysjen e Shahut, u rrëzua edhe rendi pro-amerikan në Teheran. Irani u shpall Republikë Islamike dhe Amerika u identifikua si armiku kryesor, simbol i ndërhyrjes, padrejtësisë dhe dominimit perëndimor.
Armiqësia u bë e pakthyeshme në nëntor të vitit 1979, kur studentë iranianë pushtuan ambasadën amerikane në Teheran dhe morën peng dhjetëra diplomatë. Pesëdhjetë e dy prej tyre u mbajtën për 444 ditë, një krizë që tronditi Shtetet e Bashkuara dhe i dha fund çdo iluzioni për një marrëdhënie normale. Presidenti amerikan Jimmy Carter e përshkroi pengmarrjen si një moment që bashkoi popullin amerikan kundër Iranit. SHBA ndërpreu marrëdhëniet diplomatike, ngriu asetet iraniane dhe vendosi sanksione që do të shënonin fillimin e një epoke të re përplasjesh.
âAsnjĂ« veprim nuk e ka bashkuar kaq fuqishĂ«m publikun amerikan drejt unitetit nĂ« dekadĂ«n e fundit sa mbajtja peng e njerĂ«zve tanĂ« nĂ« Teheran. Sot qĂ«ndrojmĂ« si njĂ« popull i vetĂ«mâ, thoshte Jimmy Carter
President i SHBA.
Vitet që pasuan ishin të mbushura me tensione, luftëra të tërthorta dhe ngjarje që thelluan hendekun. Në vitin 1988, një anije luftarake amerikane rrëzoi gabimisht një avion pasagjerësh iranian mbi Gjirin Persik, duke vrarë të 290 personat në bord. Për Iranin, kjo ishte provë se jeta e civilëve të tij kishte pak vlerë për Uashingtonin. Për SHBA-në, incidenti u shpall një tragjedi e paqëllimshme. Por plagët politike dhe emocionale mbetën të hapura.
Pas sulmeve terroriste tĂ« 11 shtatorit, Irani u rikthye fuqishĂ«m nĂ« fokusin e politikĂ«s amerikane. NĂ« vitin 2002, presidenti George W. Bush e pĂ«rfshiu Iranin nĂ« atĂ« qĂ« ai e quajti âBoshti i sĂ« Keqesâ, duke e akuzuar pĂ«r mbĂ«shtetje tĂ« terrorizmit dhe pĂ«r pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« siguruar armĂ« tĂ« shkatĂ«rrimit nĂ« masĂ«. PikĂ«risht nĂ« kĂ«tĂ« periudhĂ«, programi bĂ«rthamor iranian u shndĂ«rrua nĂ« çështjen qendrore tĂ« pĂ«rplasjes. Zbulimi i objekteve nĂ« Natanz, Isfahan dhe mĂ« pas Fordow ngriti alarmin nĂ« PerĂ«ndim dhe çoi nĂ« njĂ« regjim tĂ« ashpĂ«r sanksionesh qĂ« goditi rĂ«ndĂ« ekonominĂ« iraniane
âShtetet si kĂ«to dhe aleatĂ«t e tyre terroristĂ« pĂ«rbĂ«jnĂ« njĂ« bosht tĂ« sĂ« keqes, duke u armatosur pĂ«r tĂ« kĂ«rcĂ«nuar paqen e botĂ«s duke kĂ«rkuar armĂ« tĂ« shkatĂ«rrimit nĂ« masĂ«. KĂ«to regjime paraqesin njĂ« rrezik tĂ« madh dhe nĂ« rritje. Ata mund tâi ofrojnĂ« kĂ«to armĂ« terroristĂ«ve, duke u dhĂ«nĂ« atyre mjetet pĂ«r tĂ« pĂ«rballuar urrejtjen e tyre. Ata mund tĂ« sulmojnĂ« aleatĂ«t tanĂ« ose tĂ« pĂ«rpiqen tĂ« shantazhojnĂ« Shtetet e Bashkuara.â, shprehej George W Bush.
Pas vitesh izolimi dhe presioni, në vitin 2015 u arrit ajo që u konsiderua një fitore e diplomacisë: marrëveshja bërthamore mes Iranit dhe gjashtë fuqive botërore. Teherani pranoi të kufizonte programin bërthamor në këmbim të heqjes së sanksioneve.
Federicha Mogherini: Sot Ă«shtĂ« njĂ« ditĂ« historike. ĂshtĂ« njĂ« nder i madh pĂ«r ne tĂ« njoftojmĂ« se kemi arritur njĂ« marrĂ«veshje pĂ«r çështjen bĂ«rthamore iraniane. Me guxim, vullnet politik, respekt tĂ« ndĂ«rsjellĂ« dhe udhĂ«heqje, ne realizuam atĂ« qĂ« bota po shpresonte. NjĂ« angazhim tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r paqen dhe pĂ«r tĂ« bashkuar duart nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ta bĂ«jmĂ« botĂ«n tonĂ« mĂ« tĂ« sigurt.
U duk pĂ«r njĂ« moment se njĂ« kapitull i ri po hapej. Por shpresa zgjati pak. NĂ« vitin 2018, presidenti Donald Trump u tĂ«rhoq nga marrĂ«veshja, duke e quajtur atĂ« tĂ« dĂ«shtuar dhe duke rikthyer sanksione shkatĂ«rruese pĂ«r Iranin. Tensionet u pĂ«rshkallĂ«zuan mĂ« tej nĂ« vitin 2020, kur SHBA vrau gjeneralin Qassem Soleimani, figurĂ«n mĂ« tĂ« fuqishme ushtarake tĂ« Iranit dhe arkitektin e ndikimit iranian nĂ« Lindjen e Mesme. Teherani u zotua pĂ«r hakmarrje, ndĂ«rsa rajoni u gjend nĂ« prag tĂ« luftĂ«s sĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ«. Me rikthimin e Donald Trump nĂ« ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«, politika e âpresionit maksimalâ ndaj Iranit u rivendos, me njĂ« mesazh tĂ« qartĂ«: Irani nuk mund dhe nuk duhet tĂ« ketĂ« armĂ« bĂ«rthamore.
Donald Trump: âAta nuk mund tĂ« kenĂ« njĂ« armĂ« bĂ«rthamore. Me mua Ă«shtĂ« shumĂ« e thjeshtĂ«; Irani nuk mund tĂ« ketĂ« njĂ« armĂ« bĂ«rthamore. Ne nuk duam tĂ« jemi tĂ« ashpĂ«r me Iranin. Ne nuk duam tĂ« jemi tĂ« ashpĂ«r me askĂ«nd, por ata thjesht nuk mund tĂ« kenĂ« njĂ« armĂ« bĂ«rthamore.â
NĂ« vitin 2025, pas muajsh negociatash tĂ« pasuksesshme dhe paralajmĂ«rimesh gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« ashpra, kriza arriti kulmin. Izraeli goditi objektiva iraniane, ndĂ«rsa SHBA u pĂ«rfshi drejtpĂ«rdrejt nĂ« konflikt. MĂ« 21 qershor, forcat amerikane bombarduan tre objekte bĂ«rthamore iraniane, pĂ«rfshirĂ« Fordow-in, qĂ« Uashingtoni e quajti zemra e programit bĂ«rthamor tĂ« Iranit. Presidenti Trump e shpalli operacionin njĂ« sukses historik dhe i bĂ«ri thirrje Iranit tâi jepte fund konfliktit. Sot, nĂ« fillim tĂ« vitit 2026, marrĂ«dhĂ«nia SHBAâIran mbetet e ngrirĂ« mes kĂ«rcĂ«nimit dhe diplomacisĂ«. Uashingtoni paralajmĂ«ron pĂ«r pĂ«rgjigje tĂ« forta ndaj çdo destabilizimi, ndĂ«rsa Teherani kĂ«mbĂ«ngul se nuk do tĂ« dorĂ«zohet ndaj presionit dhe se pasurimi i uraniumit Ă«shtĂ« e drejtĂ« sovrane. Pas mĂ« shumĂ« se shtatĂ« dekadash pĂ«rplasje, njĂ« gjĂ« mbetet e qartĂ«: kjo nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« krizĂ« politike, por njĂ« konflikt i thellĂ« historik, ku çdo kapitull i ri mbart peshĂ«n e tĂ« shkuarĂ«s dhe rrezikun e sĂ« ardhmes.
Login
