PĂ«r shumĂ« fĂ«mijĂ«, telefoni Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pjesĂ« e pandashme e pĂ«rditshmĂ«risĂ«, por edhe njĂ« hapĂ«sirĂ« ku pĂ«rballen me bullizĂ«m, pĂ«rqeshje dhe cenim tĂ« privatĂ«sisĂ«. ĂfarĂ« ndodh kur njĂ« fotografi e shpĂ«rndarĂ« pa leje apo njĂ« koment fyes ndikon nĂ« vetĂ«besimin e njĂ« fĂ«mije? Dhe kush e dĂ«gjon kur bota digjitale kthehet nĂ« burim ankthi?
Telefoni dhe interneti janë bërë pjesë e përditshmërisë edhe për fëmijët. Për disa, është mënyra më e lehtë për të komunikuar me familjen dhe shoqërinë. Për të tjerë, është mjet për mësim, argëtim dhe lojëra. Por koha që kalojnë para ekranit dhe përmbajtja me të cilën përballen nuk janë gjithmonë të njëjta me ato që pranojnë se përdorin.
 âNe i pĂ«rdorim, por jo edhe aq shumĂ«. PĂ«r tĂ« kontaktuar me prindĂ«rit dhe pĂ«r detyra. Telefonin e pĂ«rdor kur kam nevojĂ«.â
âUnĂ« e pĂ«rdor internetin dhe luaj nĂ« qetĂ«si, pa mĂ« ngacmuar askush.â
âRreth katĂ«r apo pesĂ« orĂ« nĂ« ditĂ«, vikendeve pak mĂ« shumĂ«. I pĂ«rdor pĂ«r lojĂ«ra dhe pĂ«r mĂ«sime. Edhe pĂ«r pyetje, e pyes ChatGPT-nĂ«.â
âUnĂ« flas vetĂ«m me shokĂ«t qĂ« u besoj. MĂ« shumĂ« e pĂ«rdor Snapchat-in pĂ«r komunikim. TikTok-un e pĂ«rdor vetĂ«m pĂ«r tĂ« shikuar video. Nuk e pĂ«rdor pĂ«r bullizĂ«m dhe nuk dua qĂ« dikush tĂ« mĂ« bullizojĂ« mua.â
âUnĂ« e kam telefonin me kufizim kohor, prej orĂ«s shtatĂ« tĂ« mĂ«ngjesit deri nĂ« nĂ«ntĂ« tĂ« mbrĂ«mjes. Pastaj mĂ« mbyllen aplikacionet. MĂ« sĂ« shumti qĂ« kam qĂ«ndruar nĂ« telefon ka qenĂ« katĂ«r orĂ«.â
Në internet, ku komunikimi ndodh me shpejtësinë e një klikimi, kufiri mes argëtimit dhe lëndimit mund të zhduket shumë shpejt.
Psikologia Tringa Visoka, e angazhuar nĂ« shkollĂ«n âAsim Vokshiâ nĂ« PrishtinĂ« dhe nĂ« shkollĂ«n âAli Kelmendiâ nĂ« BarilevĂ«, thotĂ« se nĂ« punĂ«n e saj tĂ« pĂ«rditshme pĂ«rballet edhe me raste tĂ« bullizmit pĂ«rmes rrjeteve sociale.
âFĂ«mijĂ«t po e pĂ«rdorin telefonin jashtĂ«zakonisht shumĂ«. FatkeqĂ«sisht, njĂ« pjesĂ« e madhe e tyre nuk kanĂ« kontroll se sa e pĂ«rdorin telefonin, çfarĂ« shikojnĂ«, nĂ« cilat rrjete sociale kyçen dhe me kĂ« komunikojnĂ«. Disa prej tyre e pĂ«rdorin internetin edhe pĂ«r gjĂ«ra jo tĂ« mira. NjĂ«ra prej tyre Ă«shtĂ« bullizimiâ, thotĂ« Visoka.
Krijimi i profileve tĂ« rrejshme dhe shpĂ«rndarja e fotografive pa leje mund ta cenojnĂ« privatĂ«sinĂ« dhe sigurinĂ« emocionale tĂ« fĂ«mijĂ«ve. NĂ« raste tĂ« caktuara, fotografitĂ« manipulohen dhe pĂ«rdoren pĂ«r tâi tallur dhe poshtĂ«ruar bashkĂ«moshatarĂ«t.
Në këto raste, nxënësit  e prekur kërkojnë ndihmë te mësimdhënësit, drejtoria dhe stafi profesional i shkollës, thotë psikologia Visoka.
âNdihen jashtĂ«zakonisht keq, janĂ« shumĂ« tĂ« shqetĂ«suar dhe fillojnĂ« tĂ« kenĂ« ankth. Cenimi i privatĂ«sisĂ« Ă«shtĂ« njĂ« gjĂ« shumĂ« e keqe edhe pĂ«r ne tĂ« rriturit. Tani po bĂ«jnĂ« edhe gjĂ«ra tĂ« tilla, kur marrin vetĂ«m pjesĂ«n e fytyrĂ«s dhe pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« trupit e kombinojnĂ« me gjĂ«ra tĂ« pahijshme. KĂ«shtu qĂ« fĂ«mijĂ«t ndihen shumĂ« keq, pĂ«rjetojnĂ« ankth dhe kĂ«rkojnĂ« qĂ« tĂ« gjendet njĂ« zgjidhjeâ, thekson psikologia.
Ndryshe nga njĂ« konflikt verbal apo fizik qĂ« mund tĂ« pĂ«rfundojĂ« kur fĂ«mijĂ«t largohen nga shkolla, bullizmi nĂ« internet mund tâi ndjekĂ« edhe nĂ« shtĂ«pi. PĂ«rmbajtjet e shpĂ«rndara mund tĂ« ruhen, tĂ« kopjohen dhe tĂ« qarkullojnĂ« sĂ«rish.
Kur rastet zbulohen, ndërhyrja bëhet përmes bisedave me fëmijën e prekur dhe me atë që ka ushtruar bullizëm. Sipas Visokës, synimi është që fëmija të kuptojë pasojat e veprimeve të tij, ndërsa viktima të marrë mbështetjen e nevojshme.
âMe fĂ«mijĂ«n qĂ« nĂ« kĂ«tĂ« rast e bullizon viktimĂ«n, bisedoj dhe ia tĂ«rheq vĂ«rejtjen. Rastet e tilla ndonjĂ«herĂ« shkojnĂ« nĂ« ekstrem, prandaj duhet tâi vendosim kufij fĂ«mijĂ«s dhe tâi tregojmĂ« se kĂ«to veprime po e dĂ«mtojnĂ« nxĂ«nĂ«sin tjetĂ«r. Jo me vrazhdĂ«si, por duke e vetĂ«dijesuar. NĂ« shumĂ« raste, fĂ«mijĂ«t i fshijnĂ« fotografitĂ« pasi ndĂ«rhyjnĂ« edhe drejtori, sekretari apo pedagogia. NdĂ«rsa fĂ«mijĂ«t qĂ« janĂ« viktima mundohem tâi qetĂ«soj dhe tâu them se do ta gjejmĂ« njĂ« zgjidhjeâ, pohon ajo.
Visoka thotë se ndërgjegjësimi për raportimin e rasteve është rritur dhe se mësimdhënësit e prindërit po kërkojnë gjithnjë e më shumë ndihmë profesionale.
âMesatarisht, brenda ditĂ«s i kam tri deri nĂ« katĂ«r raste. FatmirĂ«sisht, Ă«shtĂ« rritur vetĂ«dija pĂ«r tâi referuar rastet te psikologu. MĂ«sueset i referojnĂ«, por edhe prindĂ«rit e kĂ«rkojnĂ« ndihmĂ«n e psikologes. Vitin e kaluar, kur jemi bashkuar me shkollĂ«n âZenel Hajdiniâ, nĂ« periudhĂ«n e mĂ«simit tĂ«rĂ«ditor dhe me dy ndĂ«rrime, ka pasur ditĂ« kur i kam pasur deri nĂ« shtatĂ« raste brenda ditĂ«sâ, sqaron ajo.
Këto shifra nuk mund të përgjithësohen për të gjitha shkollat e Kosovës. Megjithatë, ato ngrenë shqetësimin për kapacitetet e sistemit arsimor, dhe se sa mbështetje profesionale kanë fëmijët kur përballen me dhunë dhe bullizëm.
Merita Jonuzi, udhëheqëse e Divizionit për Shkencë në Ministrinë e Arsimit dhe Shkencës, thotë se në sistemin arsimor janë të punësuar profesionistë të shërbimeve pedagogjike dhe psikologjike. Sipas saj, është punuar edhe në zhvillimin e kapaciteteve për psikologjinë shkollore.
âAktualisht i kemi nĂ« sistem shĂ«rbime pedagogjike dhe psikologjike 300 tĂ« punĂ«suar, prej tyre 108 pedagogĂ« dhe 192 psikologĂ«. Proporcioni Ă«shtĂ« i planifikuar njĂ« psikolog pĂ«r 685 nxĂ«nĂ«s. Dhe, ashtu siç e kalkulova numrin e nxĂ«nĂ«sve nĂ« shkollat e mesme tĂ« ulĂ«ta dhe shkollat e mesme tĂ« larta, qĂ« Ă«shtĂ« 130 mijĂ« e 429 nxĂ«nĂ«s, nĂ« raport me 192 psikologĂ«t i bie njĂ« psikolog me 679 nxĂ«nĂ«s. NdĂ«rkaq, nĂ«se e bĂ«jmĂ« kalkulimin nĂ« raport me 300 tĂ« punĂ«suar, pedagogĂ« e psikologĂ«, se afĂ«rsisht funksionin e kanĂ« tĂ« ngjashĂ«m nĂ« funksion tĂ« mbarĂ«vajtjes dhe elementeve tĂ« edukimit tĂ« nxĂ«nĂ«sve, i bie nĂ« raport njĂ« me 432â, sqaron Jonuzi.
Përtej numrit të profesionistëve, rëndësi ka edhe shpërndarja e tyre dhe qasja reale e nxënësve në shërbime.
Sipas Ministrisë, gjatë vitit të fundit shkollor janë raportuar 129 raste të dhunës në sistemin arsimor. Shumica janë raste të dhunës fizike, ndërsa vetëm një rast është identifikuar si dhunë digjitale. Kjo shifër pasqyron rastet e regjistruara dhe të klasifikuara në sistem, por nuk dëshmon domosdoshmërisht se vetëm një rast i dhunës digjitale ka ndodhur në shkolla, pohon znj.Jonuzi.
âKur flasim pĂ«r dhunĂ«n digjitale, online, nĂ« kohĂ«n e sotme digjitale Ă«shtĂ« shumĂ« e mundshme, sepse ka pĂ«rdorim enorm dhe ka edhe papĂ«rgjegjĂ«si prindĂ«rore pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e mbikĂ«qyrjes sĂ« fĂ«mijĂ«ve se si e pĂ«rdorin teknologjinĂ«. Shto kĂ«tu edhe atĂ« se a edukohen mjaftueshĂ«m pĂ«r pĂ«rdorim tĂ« sigurt tĂ« teknologjisĂ« dhe shmangie tĂ« dhunĂ«s, e raportim cilĂ«sor edhe nĂ« kontekst shkolle. Po, mekanizma ka, legjislacion ka, sistem tĂ« raportimit dhe tĂ« referimit ka, veçse duhet secili ta kryejĂ« punĂ«n e vet dhe tâu dalĂ« fĂ«mijĂ«ve nĂ« mbrojtje sa herĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e nevojshmeâ, thekson ajo.
Për ta kuptuar më mirë përmasën e problemit, nevojiten të dhëna të hollësishme dhe bashkëpunim mes shkollave, familjeve dhe institucioneve.
SidoqoftĂ«, pĂ«rballĂ« kĂ«tyre sfidave, prindĂ«rit pĂ«rpiqen tâi mbrojnĂ« fĂ«mijĂ«t pa ua ndaluar plotĂ«sisht pĂ«rdorimin e teknologjisĂ«.
Lindita Mirena, nënë e dy fëmijëve, thotë se përpiqet të kufizojë kohën që ata kalojnë në telefon dhe të mbikëqyrë përmbajtjet që përdorin.
âI pĂ«rdorin, por shumĂ« pak, rreth dy orĂ« nĂ« ditĂ« pasi tĂ« vijnĂ« nga shkolla, sepse Ă«shtĂ« e pamundur tĂ« mos ua lejosh pak telefonin, pasi edhe ne punojmĂ«. UnĂ« gjithmonĂ« i kam nĂ«n kontroll. Edhe pse ua lĂ« telefonin pĂ«r dy orĂ«, e di çfarĂ« shikojnĂ«. E kam tĂ« lidhur me telefonin tim dhe mĂ« vijnĂ« njoftime pĂ«r atĂ« qĂ« kanĂ« pĂ«rdorur. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye e di se nuk shikojnĂ« diçka qĂ« nuk duhet ta shohinâ, tha ajo.
Kontrolli prindëror mund të ndihmojë në kufizimin e kohës dhe të përmbajtjeve të papërshtatshme, por nuk e zëvendëson komunikimin. Një fëmijë mund të ketë kufizime në aplikacione dhe prapëseprapë të kërcënohet, përqeshet apo shantazhohet.
Prandaj, përveç rregullave, rëndësi ka që fëmijët të ndihen të sigurt për të folur me prindërit, pa pasur frikë se do të fajësohen.
Qerim Maksuti, socionom, respektivisht punonjës social i specializuar në psikoterapi që punon në Suedi, thekson rëndësinë e identifikimit të sjelljeve negative dhe zëvendësimit të tyre me sjellje pozitive.
âAjo qĂ« duhet tĂ« dihet nĂ« çdo rast, te çdo individ dhe para sĂ« gjithash tek fĂ«mijĂ«t, Ă«shtĂ« se kur kemi njĂ« sjellje negative, atĂ«herĂ« kemi njĂ« vegĂ«l kryesore: sjelljen alternative. NĂ« kĂ«tĂ« rast, bĂ«het fjalĂ« pĂ«r zĂ«vendĂ«simin e sjelljeve negative, destruktive, me sjellje pozitive dhe funksionale, qĂ« janĂ« nĂ« tĂ« mirĂ«n e fĂ«mijĂ«s apo individitâ, thotĂ« ai.
Sipas Maksutit, familja dhe shkolla kanĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m pĂ«r tâi ndihmuar fĂ«mijĂ«t tĂ« kuptojnĂ« pĂ«rvojat qĂ« hasin dhe tĂ« dallojnĂ« sjelljet e dĂ«mshme nga ato tĂ« dobishme.
âMendoj se duhet tĂ« njihet mĂ« tepĂ«r problemi dhe mĂ« pas tâu ofrohen veprime dhe pĂ«rjetime pozitive. Kemi nevojĂ« pĂ«r praninĂ« mĂ« tĂ« afĂ«rt tĂ« prindit, tĂ« pedagogut shkollor dhe tĂ« personave tĂ« tjerĂ« me tĂ« cilĂ«t fĂ«mija Ă«shtĂ« vazhdimisht nĂ« kontakt. FĂ«mija pĂ«rballet me dukuri tĂ« cilat nuk ka gjithmonĂ« mundĂ«si tâi vlerĂ«sojĂ« nĂ«se janĂ« negative apo pozitive. Prandaj, prania e tĂ« rriturve dhe e tĂ« afĂ«rmve duhet tĂ« jetĂ« e madheâ, tha ai.
Ndikimi i algoritmeve të rrjeteve sociale nuk kufizohet te rastet e bullizmit. Ato ndikojnë edhe në mënyrën se si fëmijët e perceptojnë veten, ndërtojnë identitetin dhe krijojnë marrëdhënie me të tjerët.
Sociologu Besnik Fetahu thotë se interneti ofron mundësi për zhvillimin e aftësive teknologjike dhe kreativitetit, por njëkohësisht i ekspozon fëmijët ndaj rreziqeve që mund të ndikojnë në zhvillimin e tyre shoqëror.
âNe e dimĂ« edhe nga pĂ«rvoja jonĂ« se shpeshherĂ« rrjetet sociale janĂ« edhe si hapĂ«sira tĂ« bullizimit, keqpĂ«rdorimit dhe, fatkeqĂ«sisht, rasteve qĂ« mund tĂ« pĂ«rfundojnĂ« me dhunĂ« fizike e pasoja fatale. KĂ«to ndikojnĂ« edhe nĂ« formimin kulturor dhe identitar tĂ« fĂ«mijĂ«ve. NjĂ« tjetĂ«r rrezik Ă«shtĂ« ekspozimi ndaj gjuhĂ«s sĂ« urrejtjes, seksualizimit tĂ« hershĂ«m dhe dezinformimit. TĂ« gjitha kĂ«to ofrohen pĂ«rmes rrjeteve sociale, ndĂ«rsa fĂ«mijĂ«t janĂ« ndĂ«r grupet mĂ« tĂ« ndjeshmeâ, thotĂ« Fetahu.
Sipas Fetahut, ndikimet mund të shfaqen në mënyra të ndryshme, varësisht nga mosha dhe përvojat e fëmijëve.
âFĂ«mijĂ«t dhe adoleshentĂ«t mund tĂ« pĂ«rballen me ankth, depresion dhe forma tĂ« varĂ«sisĂ« digjitale, sepse njĂ« pjesĂ« e madhe e socializimit, komunikimit dhe marrjes sĂ« informacionit po zhvillohet pĂ«rmes rrjeteve sociale. Prandaj, kĂ«to grupmosha janĂ« veçanĂ«risht tĂ« ndjeshme ndaj ndikimeve negativeâ, pohon ai.
Megjithatë, përdorimi i shpeshtë i telefonit nuk nënkupton automatikisht varësi, ashtu siç jo çdo problem i shëndetit mendor mund të shkaktohet nga rrjetet sociale. Rëndësi ka nëse përdorimi i teknologjisë ndërhyn në gjumë, mësim, marrëdhënie dhe jetën e përditshme të fëmijëve, thotë Dren Rexha, specialist për politika sociale në zyrën e UNICEF-it në Kosovë.
âFenomenet si bullizmi, pĂ«rmbajtjet e dĂ«mshme, krahasimi i vazhdueshĂ«m i fĂ«mijĂ«ve me tĂ« tjerĂ«t, presioni pĂ«r dukjen fizike apo pĂ«r pĂ«lqime mund tĂ« ndikojnĂ« nĂ« vetĂ«vlerĂ«sim dhe nĂ« mirĂ«qenien emocionale tĂ« fĂ«mijĂ«ve. PĂ«r disa fĂ«mijĂ«, kĂ«to pĂ«rvoja mund tĂ« shoqĂ«rohen edhe me ankth, tĂ«rheqje sociale ose ndjenjĂ«n se nuk janĂ« mjaftueshĂ«m tĂ« mirĂ«. Prandaj, mesazhi ynĂ« nuk Ă«shtĂ« qĂ« fĂ«mijĂ«t duhet tĂ« tĂ«rhiqen domosdoshmĂ«risht nga interneti, por tĂ« mĂ«sohen ta pĂ«rdorin atĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sigurt dhe tĂ« ekuilibruarâ, tha ai.
Rexha thekson se dhuna digjitale është dhunë reale dhe mund të ketë pasoja edhe pasi fëmija largohet nga ekrani.
âDhuna qĂ« ndodh online Ă«shtĂ« dhunĂ« reale dhe mund tĂ« ketĂ« pasoja tĂ« rĂ«nda nĂ« shĂ«ndetin mendor, vetĂ«besimin dhe marrĂ«dhĂ«niet shoqĂ«rore tĂ« fĂ«mijĂ«ve. Shpesh, ajo nuk pĂ«rfundon kur fĂ«mija del nga shkolla apo e mbyll telefonin, por mund ta ndjekĂ« vazhdimisht. Bullizmi, kĂ«rcĂ«nimet, shpĂ«rndarja e fotografive pa pĂ«lqim, shantazhi apo keqpĂ«rdorimi i imazheve intime mund tĂ« shkaktojnĂ« frikĂ«, turp dhe izolim. VeçanĂ«risht shqetĂ«sues Ă«shtĂ« fakti se njĂ« fotografi apo mesazh mund tĂ« pĂ«rhapet shumĂ« shpejt, tĂ« arrijĂ« te shumĂ« njerĂ«z dhe tĂ« jetĂ« vĂ«shtirĂ« tĂ« hiqet nga interneti. PĂ«r fĂ«mijĂ«t, pasojat mund tĂ« jenĂ« afatgjata, edhe kur publikimi ka ndodhur vetĂ«m njĂ« herĂ«â, theskon ai.
Sipas Rexhës, Kosova ka mekanizma ligjorë dhe institucionalë për mbrojtjen e fëmijëve, por nevojitet bashkëpunim më i mirë mes shkollave, policisë, qendrave për punë sociale dhe familjeve.
âFĂ«mijĂ«t duhet tĂ« dinĂ« ku tĂ« drejtohen dhe tĂ« kenĂ« besim se do tĂ« dĂ«gjohen, do tĂ« mbrohen dhe se askush nuk do tâi fajĂ«sojĂ«. Po ashtu, prindi duhet tĂ« reagojĂ« me qetĂ«si dhe mbĂ«shtetje kur fĂ«mija i tregon pĂ«r njĂ« pĂ«rvojĂ« tĂ« dhunĂ«s onlineâ, tha ai.
Parandalimi, sipas Rexhës, kërkon edukim digjital, shërbime të koordinuara dhe përgjegjësi edhe nga platformat teknologjike.
âUNICEF-i e mbĂ«shtet parandalimin, shĂ«rbimet e koordinuara, edukimin digjital dhe pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e platformave online pĂ«r sigurinĂ« e fĂ«mijĂ«ve. Mesazhi ynĂ« pĂ«rfundimtar Ă«shtĂ« shumĂ« i qartĂ«: asnjĂ« fĂ«mijĂ« nuk duhet tĂ« mbetet i vetĂ«m pĂ«rballĂ« dhunĂ«s online. Mbrojtja e tij Ă«shtĂ« pĂ«rgjegjĂ«si e pĂ«rbashkĂ«t e institucioneve, familjeve, shkollave dhe kompanive tĂ« teknologjisĂ«â, sqaron ai.
Për një fëmijë, telefoni mund të jetë hapësira ku krijon miqësi, kërkon pranim, por edhe vendi ku përballet me fjalë e përvoja që e lëndojnë.
Prandaj mbrojtja e fëmijëve kërkon vëmendje, komunikim dhe, mbi të gjitha, besimin se, kur diçka nuk shkon mirë, fëmija mund të flasë pa frikë dhe pa u ndier fajtor./ rtk live/ KultPlus.com
Login
