Gazeta Si â Princesha e KurorĂ«s Norvegjeze, Mette-Marit, mbajti kontakte flirtuese me email me pedofilin Jeffrey Epstein pĂ«r vite me radhĂ«, sipas dokumenteve tĂ« reja tĂ« publikuara tĂ« premten nga Departamenti i DrejtĂ«sisĂ« i SHBA-ve. Princesha pranon se bĂ«ri âgjykim tĂ« dobĂ«tâ dhe kĂ«rkon falje.
Në dosjet e publikuara të Epstein, Mette-Marit përmendet gati një mijë herë. Sipas mediave norvegjeze, dokumentet përmbajnë dhjetëra email-e që Princesha e Kurorës shkëmbeu me Epstein midis viteve 2011 dhe 2014.
Korrespondenca tregon kontakt të rregullt personal, vite pasi Epstein kishte pranuar fajësinë në Shtetet e Bashkuara për nxitjen e një të miture për prostitucion.
Emailet kanĂ« njĂ« ton joformal dhe ndonjĂ«herĂ« flirtues. Mette-Marit e quan Epstein-in âsimpatikâ, âtĂ« butĂ«â dhe âtĂ« dashurâ, ndĂ«r tĂ« tjera, dhe shkruan disa mesazhe me âMe dashuri, znj.â.
Sipas dokumenteve, Princesha e Kurorës qëndroi gjithashtu në vilën e Epstein-it në Palm Beach për katër ditë në vitin 2013, megjithëse ai nuk ishte i pranishëm në atë kohë.
NĂ« njĂ« pĂ«rgjigje me shkrim pĂ«rmes pallatit mbretĂ«ror, Mette-Marit e quan kontaktin e saj me Epstein âtĂ« turpshĂ«mâ.
âKam bĂ«rĂ« gjykime tĂ« gabuara dhe pendohem thellĂ«sisht qĂ« kam pasur ndonjĂ«herĂ« kontakt me tĂ«â, thotĂ« ajo.
Gjithashtu, ajo shpreh ngushëllimet e saj për viktimat e Epstein dhe thotë se nuk e ka hetuar në mënyrë të mjaftueshme të kaluarën e tij.
ĂshtĂ« e habitshme qĂ« vetĂ« Mette-Marit shkroi nĂ« njĂ« email tĂ« vitit 2011 se kishte kĂ«rkuar nĂ« Google pĂ«r Epstein dhe se ânuk dukej shumĂ« mirĂ«â.
Pallati deklaron se ajo ndërpreu kontaktin me shkrim në vitin 2014, sepse mendonte se Epstein po përpiqej të përdorte emrin e saj për të bërë përshtypje te të tjerët.
Zbulimet vijnë në një kohë veçanërisht të ndjeshme për familjen mbretërore norvegjeze. Gjyqi i djalit të madh të Mette-Marit, Marius Borg HÞiby, nga një marrëdhënie që i parapriu martesës së saj me Princin e Kurorës Haakon, fillon në Oslo të martën.
Ai po ndiqet penalisht për përdhunim, sulm dhe vepra penale që lidhen me drogën, ndër të tjera. HÞiby mohon akuzat më të rënda. Princesha e Kurorës dhe Princi i Kurorës Haakon nuk do të marrin pjesë në gjyq.
Mette-Marit, e cila ka vuajtur nga një sëmundje kronike e mushkërive për vite me radhë, do të qëndrojë larg vëmendjes së publikut për një të ardhme të parashikueshme.
Roli i saj në bamirësi dhe pozicioni i saj i ardhshëm brenda familjes mbretërore po debatohen aktualisht në median norvegjeze.
Një fenomen qiellor i rrallë është regjistruar mbi Shën Petersburg të Rusisë, ku katër hëna u shfaqën në qiellin e natës.
âKatĂ«r hĂ«na u shfaqĂ«n mbi ShĂ«n Petersburg, Rusiâ, njoftoi media ruse RT, nĂ«pĂ«rmjet platformĂ«s âXâ (ish TĂ«itter), duke e shoqĂ«ruar postimin e saj me njĂ« video qĂ« tregon katĂ«r hĂ«na qĂ« shkĂ«lqejnĂ« nĂ« qiell.
NĂ« njĂ« postim tjetĂ«r, Nexta TV flet pĂ«r njĂ« fenomen tĂ« rrallĂ«, âParaseleneâ (HĂ«na qen, ose HĂ«na e rremĂ«, i cili u vu re gjatĂ« natĂ«s mbi MoskĂ« dhe zonĂ«n pĂ«rreth.
A rare phenomenon â a âparaseleneâ â was observed overnight over Moscow and the surrounding region
A paraselene, an optical illusion in which multiple Moon disks appear, occurs when light from the real Moon is refracted by flat ice crystals high in the atmosphere above the⊠pic.twitter.com/mRfzRu1Ilb
NjĂ« âParaseleneâ (e ngjashme me Halo), âqen hĂ«neâ (i njohur edhe si âhĂ«nĂ« e rremeâ) prodhohet nga drita e hĂ«nĂ«s qĂ« thyhet pĂ«rmes kristaleve tĂ« holla, gjashtĂ«kĂ«ndore, nĂ« formĂ« pllake, tĂ« akullit qĂ« gjenden nĂ« retĂ« e larta.
Kjo kërkon kushte specifike, të tilla si temperaturat nën zero, që të mbizotërojnë në zonë në atë kohë, dhe është më e zakonshme në rajonet polare ose zonat me dimra të ashpër.
Nga Gazeta âSiâ- Kryetari i PartisĂ« Demokratike Sali Berisha, nĂ« mbledhjen e Grupit Parlamentar tĂ« partisĂ«, pĂ«rmendi sĂ«rish Ergys Agasin, duke e cilĂ«suar si âRamaâ, pasi sipas tij jep urdhra dhe merr vendime sikur tĂ« jetĂ« nĂ« krye tĂ« qeverisĂ«.
Në fjalën e tij, Berisha tha se Agasi, ndonëse është shpallur në kërkim nga SPAK për dosjen e AKSHI-t, ku akuzohet se ka vepruar si grup i strukturuar kriminal me të pandehurit e tjerë, sipas tij lëviz i lirë sepse mbrohet nga drejtori i policisë Ilir Proda.
Sipas kryedemokratit, Agasi, duke vepruar si njĂ« person me shumĂ« pushtet, pĂ«rdorte âoficerĂ«t e policisĂ« pĂ«r tĂ« ekzekutuar nĂ« mes tĂ« sheshit tĂ« Aeroportit tĂ« TiranĂ«s dhe urdhĂ«ronte te Suel Ăela pengjet e marra pĂ«r tâu thyer kockat qĂ« tĂ« hiqnin dorĂ« nga tenderat.â
âGaleria e Ergys Agasit Ă«shtĂ« galeria mĂ« e shĂ«mtuar e shtetit. Ajo do tĂ« hyjĂ« nĂ« histori si dĂ«shmia mĂ« e tmerrshme e degradimit e degjenerimit total tĂ« organizatĂ«s kriminale qĂ« quhet Rilindje. Kjo vetĂ«m se Agasi ishte Rama, jo pĂ«r arsye tjetĂ«r. Ishte Rama, Rama qĂ« vriste pam pam pam.
QĂ« pĂ«rdorte oficerĂ«t e policisĂ« pĂ«r tĂ« ekzekutuar nĂ« mes tĂ« sheshit tĂ« Aeroportit tĂ« TiranĂ«s, qĂ« urdhĂ«ronte te Suel Ăela pengjet e marra pĂ«r tâu thyer kockat qĂ« tĂ« hiqnin dorĂ« nga tenderat.
Ishte Rama qĂ« bĂ«n qĂ« tĂ« jetĂ« i lirĂ« sot, Ergys Agasi kalon nga njĂ« kafe nĂ« tjetrĂ«n dhe jep urdhra njĂ«lloj si mĂ« parĂ«. PĂ«rcakton dhe merr vendime se Ă«shtĂ« Rama. AtĂ« e mbron Ergysi i policisĂ« qĂ« quhet Proda, pĂ«rfaqĂ«sues kryesor i karteleveâ, u shpreh Berisha.
Ai tha se janĂ« me qindra demokratĂ« qĂ« thonĂ« se ânuk duhet tĂ« largohemi nga bulevardi pa larguar Edi RamĂ«n.â
Sipas kreut të PD-së ndërkombëtarët po e presin protestën e opozitës shqiptare në bulevard.
âGjithçka Ă«shtĂ« nĂ« duart e tĂ« rinjve shqiptarĂ«, e studentĂ«ve, e tĂ« rinjve punĂ«torĂ«, e gjimnazistĂ«ve. Dhe unĂ« kam shumĂ« besim. E gjithĂ« Europa pret protestĂ«n tonĂ«. E gjithĂ« bota pret protestĂ«n tonĂ«. I kanĂ« pĂ«rcjellĂ« protestat me simpatinĂ« mĂ« tĂ« madhe, me vlerĂ«simin maksimal. Ndaj dhe ne do tĂ« vazhdojmĂ« misionin, misionin e pĂ«rmbysjes sĂ« kĂ«saj narkodiktaturĂ« dhe rikthimin e votĂ«s sĂ« lirĂ« pĂ«r shqiptarĂ«tâ, tha kreu i selisĂ« blu.
Gazeta Si â MĂ« 9 shkurt nĂ« orĂ«n 12:00, GJKKO do tĂ« vendosĂ« nĂ«se dosja nĂ« ngarkim tĂ« Erion Veliajt do tĂ« kalojĂ« ose jo pĂ«r gjykim.
Seanca e kësaj të hëne u zhvillua mes debateve të forta mes trupës gjykuese dhe kryebashkiakut, i cili braktisi sallën me pretendimin se argumentet e tij nuk u dëgjuan.
Avokatja e caktuar ng shteti, Valentina Teodoresku ka kërkuar shtyrje të seancës, pasi nuk ka arritur që të konsultojë me Veliajn të gjitha aktet hetimore.
Këtë kërkesë avokatja e argumentoi duke thënë se taksia e priti vetëm 1 orë në qendrën e paraburgimit në Durrës dhe nuk pati më shumë kohë në dispozicion.
Kërkesa nuk është marrë parasysh nga gjyqtarja e çështjes, Etleva Deda, ndërsa Veliaj ka kërkuar përjashtimin e saj pasi i mohoi të drejtën të mbrohej efektivisht. Pas largimit të Veliajt seanca vijoji deri sa palët përfunduan dhënien e konkluzioneve.
Seanca e radhës është caktuar më datë 9 shkurt në orën 12:00 ku pritet të jepet vendimi për çështjen e Veliajt, nëse do të kalojë ose jo për gjykim.
Sakaq, do të vendoset nëse kërkesa e Veliaj për përjashtimin e gjyqtares Etleva Deda do të pranohet ose jo. Në rast se pranohet, kërkesa do të shqyrtohet nga një tjetër gjyqtare.
NdĂ«rkohĂ« njĂ« ditĂ« mĂ« parĂ«, GJKKO-ja rrĂ«zoi kĂ«rkesĂ«n e kryebashkiakut pĂ«r zĂ«vendĂ«simin e masĂ«s sĂ« sigurisĂ« âarrest me burgâ. Gjykata vendosi tĂ« pranojĂ« kĂ«rkesĂ«n e dy prokurorĂ«ve tĂ« çështjes, Altin Dumani dhe Ols Dado se masa duhet tĂ« vazhdojĂ« pasi provat mund tĂ« manipulohen.
ĂĂ«shtja e masĂ«s sĂ« sigurisĂ« ndaj Veliajt Ă«shtĂ« duke u shqyrtuar ndĂ«rkohĂ« edhe nga Gjykata Kushtetuese, e cila mĂ« 3 nĂ«ntor vendosi me shumicĂ« votash nĂ« favor tĂ« tij, duke e kthyer nĂ« detyrĂ«, pasi u shkarkua nga KĂ«shilli Bashkiak.
Veliaj ndodhet në qeli prej pothuajse një viti. Ai u arrestua më 10 shkurt të vitit 2025, i akuzuar për pastrim parash, mosdeklarim pasurie, korrupsion pasiv në 9 raste, shpërdorim detyre dhe futje të sendeve të ndaluara në qeli.
Bashkëshortja e tij, Ajola Xoxa, akuzohet për mosdeklarim pasurie, fshehje të të ardhurave dhe pastrim parash, ndërsa në dosje është e përfshirë edhe ish-deputetja Klotilda Bushka për veprime që pengojnë zbulimin e së vërtetës.
Nga Gazeta âSiâ- NĂ« mbledhjen e grupit parlamentar kreu i PD Sali Berisha tha se zemĂ«rimi i qytetarĂ«ve ndaj kryeministrit Rama sipas tij po shkon nĂ« pĂ«rmasa tĂ« papĂ«rmbajtura.
Ai akuzoi Ramën se është arkitekt i korrupsionit në Shqipëri dhe tha se ai duhet të japë dorëheqjen.
âE vlerĂ«soj punĂ«n qĂ« keni bĂ«rĂ« me zgjedhĂ«sit, por ju garantoj se zemĂ«rimi i qytetarĂ«ve po shkon nĂ« pĂ«rmasa tĂ« papĂ«rmbajtura. Ka njĂ« revoltĂ« tĂ« brendshme shpirtĂ«rore te njerĂ«zit e thjeshtĂ« qĂ« e shohin se edhe ajo shpresĂ« qĂ« kishin te drejtĂ«sia pĂ«r ndĂ«shkimin e korrupsionit u shua. Ata kuptuan se shkaku, autori, arkitekti i sistemit tĂ« korrupsionit nĂ« ShqipĂ«ri e ka emrin Edi Ramaâ, tha Berisha.
Mandej ai paralajmëroi Ramën se nëse do të shkojë në Këshillin e Europës do ta presin shqiptarët me protesta.
âNuk ka vend pĂ«r kryeministra hajdutĂ« si ky. Nuk ka vend pĂ«r ata tĂ« cilĂ«t sillen si me qenĂ« i biri i Enver HoxhĂ«s aty dhe shanset i ka minimale, pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« tĂ« pakĂ«ta, sidoqoftĂ« se nĂ« rast se ky synon tĂ« shkojĂ« nĂ« atĂ« seli, shqiptarĂ«t e FrancĂ«s dhe GjermanisĂ« do i ketĂ« para saj.
Po, do organizohet një nga protestat më të fuqishme sepse e meriton. Tani, keni parë ju, deputetë me mandate krimi, delinkuentë, kalojnë si hiena nga një sallë në tjetër duke thënë se ja si e nxin ky
ShqipĂ«rinĂ«, pse unĂ« them tĂ« vĂ«rtetat dhe mbroj dinjitetin e shqiptarĂ«ve qĂ« nuk kanĂ« lidhje me kĂ«ta hajdutĂ«. Kurse ata mbrojnĂ« krimet e tyreâ, tha ai.
Nga Gazeta âSiâ- Partia Demokratike ka bojkotuar sĂ«rish punimet e Komisionit tĂ« Posaçëm Parlamentar tĂ« ReformĂ«s Territoriale.
Edhe pse i ishte lënë kohë opozitës deri sot, anëtarët demokratë nuk u paraqitën. Paralelisht në të njëjtin orar kreu i PD Sali Berisha ka mbledhur grupin parlamentar.
Kryetari i kĂ«tij komisionit, Arbjan Mazniku paralajmĂ«roi se do tâi drejtohen Kuvendit formalisht pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« ndryshimet nĂ« Komision, me qĂ«llim siç tha ai tâi hapet rruga punimeve tĂ« komisionit.
Ai deklaroi se kjo është hera e 4 që opozita nuk merr pjesë në këtë komision.
âNe do tâi drejtohemi seancĂ«s pĂ«r tĂ« ndryshuar komisionin dhe tâi hapim rrugĂ«n me shpejtĂ«si dhe tĂ« fitojmĂ« kohĂ«n e humburâ , tha Mazniku.
Po ashtu, Mazniku theksoi se do tĂ« kĂ«rkojnĂ« qĂ« ky komision tĂ« mos ketĂ« mĂ« dy bashkĂ«kryetarĂ«, por vetĂ«m njĂ« kryetar si komisionet e tjera normale, kjo pĂ«r tĂ« âzhbllokuarâ situatĂ«n e krijuar nga mungesa e opozitĂ«s dhe pĂ«r tĂ« çuar punĂ«n pĂ«rpara, me qĂ«llim pĂ«rmbylljen e reformĂ«s deri nĂ« korrik tĂ« kĂ«tij viti.
Sjellim ndërmend se më herët ditën e sotme, kreu i grupi parlamentar të Partisë Socialiste, Taulant Balla tha se do merren masa nëse anëtarët demokratë nuk marrin pjesë as sot në mbledhjen e Komisionit të Posaçëm të Reformës Territoriale. Kjo nënkupton ndryshimin e përbërjes së Komisionit të Posaçëm, ku PS do të ketë një anëtar më shumë.
GjatĂ« KonferencĂ«s sĂ« KryetarĂ«ve tĂ« mbajtur javĂ«n e kaluar, Partia Socialiste kĂ«rkoi qĂ« tĂ« ndryshohej formula e funksionimit tĂ« kĂ«tyre komisioneve, duke marrĂ« shumicĂ«n e anĂ«tarĂ«sisĂ« dhe rrjedhimisht duke i dhĂ«nĂ« mundĂ«sinĂ« vetes pĂ«r tâi bĂ«rĂ« tĂ« gjitha ndryshimet e nevojshme pa opozitĂ«n. Partia Demokratike nga ana tjetĂ«r pretendon se nuk ka marrĂ« pjesĂ« pĂ«r shkak tĂ« agjendave paralele dhe jo pĂ«r arsye bojkoti.
Gazeta Si â Trafiku ndĂ«rkombĂ«tar i kokainĂ«s nĂ« EuropĂ«, ka arritur ânivele tĂ« paparaâ. NĂ« njĂ« raport tĂ« publikuar javĂ«n e shkuar, Europol paralajmĂ«ron se rrjetet kriminale po pĂ«rdorin gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« teknologji tĂ« pĂ«rparuara â nga dronĂ«t te nĂ«ndetĂ«set e ndĂ«rtuara posaçërisht â pĂ«r tĂ« shmangur pikat tradicionale tĂ« kontrollit nĂ« porte, si Roterdami nĂ« HolandĂ« dhe Anversa nĂ« BelgjikĂ«.
Sipas organizatës policore evropiane, tregu është i përmbytur me kokainë, i nxitur nga prodhimi rekord në Amerikën e Jugut dhe kërkesa e vazhdueshme brenda BE-së.
Ndërsa kontrollet doganore në portet kryesore të Europës Veriore bëhen gjithnjë e më të rrepta, trafikantët po drejtohen drejt rrugëve alternative dhe metodave të teknologjisë së lartë.
Ditët kur tonelatat me drogë thjesht fshiheshin në kontejnerë, duket se kanë mbaruar. Kriminelët po përdorin gjithnjë e më shumë anije pa pilot, dronë dhe balona me helium.
MĂ« shqetĂ«suese Ă«shtĂ« rritja e âgjysmĂ«-nĂ«ndetĂ«seveâ. KĂ«to anije, tĂ« cilat operojnĂ« pak nĂ«n vijĂ«n e ujit, mund tĂ« udhĂ«tojnĂ« distanca tĂ« mĂ«dha dhe mbeten kryesisht tĂ« padukshme pĂ«r radarĂ«t.
Kapaciteti i këtyre nëndetëseve po rritet me shpejtësi. Ndërsa një anije që transportonte 6.5 tonë kokainë u kap pranë Azoreve në mars të vitit 2025, autoritetet portugeze raportuan së fundmi një sekuestrim rekord prej 9 tonë kokainënë një nëndetëse të ngjashme.
Europoli ka frikĂ« se Ă«shtĂ« vetĂ«m çështje kohe para se âanijet fantazmĂ«â plotĂ«sisht autonome â pa ekuipazh â tĂ« kalojnĂ« Oqeanin Atlantik tĂ« ngarkuara me drogĂ«.
Rrugë të reja përmes Afrikës Perëndimore
PĂ«r shkak tĂ« rrezikut nĂ« rritje pĂ«r tâu kapur nĂ« porte si Anversa â ku doganat sekuestruan 55 tonĂ« kokainĂ« nĂ« vitin 2025 â bandat po i zhvendosin operacionet e tyre.
Dërgesat e mëdha po transportohen gjithnjë e më shumë në det me anije më të vogla me destinacion Afrikën Perëndimore.
Nga atje, droga transportohet me motoskafe të shpejta në Ishujt Kanarie ose në Spanjën kontinentale, veçanërisht në Andaluzi. Kriminelët po synojnë gjithnjë e më shumë porte më të vogla dhe më shumë të sigurta.
PĂ«rveç inovacionit logjistik, Europol po sheh gjithashtu njĂ« rritje nĂ« teknikat e avancuara tĂ« kamuflazhit. Kokaina âlahetâ kimikisht nĂ« tekstile, plastikĂ« ose produkte ushqimore, duke e bĂ«rĂ« praktikisht tĂ« pazbulueshme nga skanerĂ«t dhe qentĂ« nuhatĂ«s.
Drogat fshihen gjithashtu gjithnjë e më shumë në makineri industriale, lëkurë lope ose në qese të papërshkueshme nga uji nën trupin e anijeve, duke bërë të nevojshme vendosjen e ekipeve të zhytjes për zbulimin.
PesĂ« tĂ« dyshuar u arrestuan dhe u gjetĂ«n droga tĂ« tjera tĂ« ndryshme. Kjo nĂ«nvizon pĂ«rfundimin e Europol-it: âInovacioni teknologjik dhe krijues po i bĂ«n hetimet mĂ« komplekse se kurrĂ«â.
Ămimet nĂ« rĂ«nie dhe komunikimi i koduar
Furnizimi i bollshëm i kokainës ka gjithashtu një ndikim ekonomik: çmimet me shumicë në Belgjikë dhe Holandë po bien ndjeshëm për shkak të furnizimit të tepërt. Kjo po bën që bandat të kërkojnë tregje të reja jashtë qendrave të tyre tradicionale.
Europol mbështet një qasje të koordinuar ndërkombëtare. Policia është thellësisht e shqetësuar për avantazhin që po fitojnë kriminelët, pjesërisht, sepse komunikimet e tyre janë gjithnjë e më shumë të koduara.
Sipas organizatës policore europiane, mbikëqyrja e shtuar e zonave bregdetare dhe korridoreve në det të hapur është thelbësore për të ndryshuar rrjedhën e ngjarjeve.
Nga Gazeta âSIâ â NĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« vendosur mĂ« shumĂ« kontroll mbi pĂ«rdorimin e hapĂ«sirave publike bregdetare, qeveria ka miratuar njĂ« vendim tĂ« ri.
Me firmën e kryeministrit, vendimi njeh një tipologji të re plazhi: plazh publik i tarifuar, i cili do të administrohet nga bashkia ose ente të krijuara prej saj, duke përjashtuar në mënyrë kategorike delegimin apo kontraktimin e këtyre hapësirave tek subjektet private.
Vendimi sqaron se tarifat do të jenë të diferencuara sipas zonave, nivelit të zhvillimit turistik, aksesueshmërisë dhe kërkesës. Në këtë kuadër, për herë të parë përfshihen në rregullore edhe hapësirat publike pranë liqeneve dhe lumenjve, krahas plazheve detare.
Sipas vendimit, këshillat bashkiakë kanë të drejtën të miratojnë, përpara çdo sezoni turistik, çmimet maksimale për secilën zonë bregdetare. Në mungesë të një vendimi të tillë, çmimi maksimal do të negociohet mes bashkisë dhe subjektit privat, në përputhje me parimet e konkurrencës dhe interesit publik. Tejkalimi i këtyre çmimeve konsiderohet shkelje kontraktore dhe mund të pasohet nga masa administrative ose zgjidhja e kontratës.
NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, VKM-ja qartĂ«son edhe âhierarkinĂ«â e pĂ«rparĂ«sive pĂ«r shfrytĂ«zimin e stacioneve tĂ« plazhit, duke pĂ«rcaktuar se InvestitorĂ«t StrategjikĂ« kanĂ« prioritet, por vetĂ«m pas vĂ«nies nĂ« funksion tĂ« strukturave akomoduese turistike.
Nga Gazeta Si- Një model i ri i inteligjencës artificiale nga Google DeepMind mund të deshifrojë ADN-në dhe të parashikojë mutacionet, duke hapur dyer të reja për kërkimin e sëmundjeve.
ADN-ja jonë është e përbërë nga miliona kombinime të gjenomeve që krijojnë trupin e njeriut. Edhe ndryshimet më të vogla në këto sekuenca, ose në mënyrën se si veprojnë ato, mund të ndryshojnë funksionimin e të gjithë trupit dhe të shkaktojnë sëmundje të tilla si kanceri.
AlphaGenome, mjeti i ri i inteligjencës artificiale (IA) i Google, mund të lexojë pjesë të mëdha të ADN-së dhe të parashikojë se si sillen pjesë të ndryshme dhe si ndryshimet mund të çojnë në sëmundje.
Duke përdorur të mësuarit e thellë dhe i frymëzuar nga mënyra se si truri përpunon informacionin, është projektuar për të ndihmuar shkencëtarët të kuptojnë se si funksionon ADN-ja.
Mjeti i ri i Google mund të ndihmojë në deshifrimin e mënyrës se si ADN-ja kontrollon gjenet duke parashikuar se çfarë bëjnë pjesë të gjata të kodit gjenetik.
âNe besojmĂ« se AlphaGenome mund tĂ« jetĂ« njĂ« burim i vlefshĂ«m pĂ«r komunitetin shkencor, duke i ndihmuar shkencĂ«tarĂ«t tĂ« kuptojnĂ« mĂ« mirĂ« funksionin e gjenomit, biologjinĂ« e sĂ«mundjeve dhe nĂ« fund tĂ« fundit, tĂ« nxisin zbulime tĂ« reja biologjike dhe zhvillimin e trajtimeve tĂ« rejaâ, tha Google DeepMind.
Si funksionon AlphaGenome?
Modeli lexon deri në një milion shkronja të ADN-së me saktësi të një shkronje të vetme- diçka e pamundur me mjetet e mëparshme.
ADN-ja përbëhet nga zinxhirë të gjatë të përbërë nga katër blloqe ndërtimi kimike bazë të quajtura nukleotide, secila e identifikuar nga një shkronjë: A, C, G dhe T. Funksionon si një manual udhëzimesh për krijimin dhe kontrollin e çdo qelize.
Vetëm rreth dy për qind e ADN-së njerëzore kodon drejtpërdrejt për proteinat, blloqet ndërtuese që bëjnë pjesën më të madhe të punës në qelizat tona.
98 pĂ«r qind e mbetur Ă«shtĂ« hedhur poshtĂ« prej kohĂ«sh si âADN e padobishmeâ; megjithatĂ«, larg tĂ« qenit tĂ« padobishme, kĂ«to sekuenca veprojnĂ« si panele kontrolli qĂ« rregullojnĂ« mĂ«nyrĂ«n se si funksionojnĂ« dy pĂ«r qind e tjera.
Ato udhëzojnë kur, ku dhe sa gjenet ndizen ose fiken, i përgjigjen sinjaleve mjedisore dhe ndikojnë në bashkimin e ARN-së, një sistem që bashkon sekuencat e shkronjave dhe lejon që i njëjti gjen të prodhojë lexime të ndryshme.
Shumë variante të lidhura me sëmundjet fshihen këtu, duke ndikuar në aktivitetin e gjeneve pa ndryshuar proteinat.
AlphaGenome është modeli i parë i të mësuarit të thellë i aftë të synojë këtë pjesë të ADN-së dhe të parashikojë funksionimin e saj.
Modeli mund të vlerësojë se si ndryshimet e vogla gjenetike, të quajtura variante, mund të ndikojnë në aktivitetin e gjeneve ose të ndërpresin proceset normale të lidhura me sëmundje të tilla si kanceri.
Si funksionon në praktikë?
Si një shembull nga jeta reale, studiuesit u përqendruan në një lloj leuçemie akute, një kancer i qelizave të bardha të gjakut, ku qelizat T të papjekura, luftëtarë imunitarë, rriten jashtë kontrollit.
Disa raste të leuçemisë shkaktohen nga ndryshime të vogla në ADN që nuk e ndryshojnë vetë proteinën, por ndryshojnë sa fort ose kur aktivizohen disa gjene.
Modeli AlphaGenome krahasoi sekuencën normale të ADN-së me atë të mutuar dhe parashikoi se sa e mundshme është që mutacioni të rrisë aktivitetin e gjeneve të afërta.
Modeli është aktualisht i disponueshëm falas për shkencëtarët për kërkime jo-komerciale; është një mjet kërkimor, që nuk është menduar të përdoret klinikisht.
Si mund të ndihmojë?
Ekipi i kërkimit sheh përdorime të shumta për modelin e ri.
Në biologjinë molekulare, ai mund të funksionojë si një mjet laboratori virtual, duke u lejuar shkencëtarëve të testojnë idetë me anë të simulimit përpara se të bëjnë eksperimente të kushtueshme.
Në bioteknologji, ai mund të ndihmojë në hartimin e terapive gjenetike ose përmirësimin e molekulave që synojnë inde specifike.
âAlphaGenome i DeepMind pĂ«rfaqĂ«son njĂ« moment tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« fushĂ«n e IA-sĂ« gjenomikeâ, thotĂ« Robert Goldstone, kreu i gjenomikĂ«s nĂ« Institutin Francis Crick.
Ai shtoi se niveli i rezolucionit që lejon modeli i ri është një përparim që e zhvendos teknologjinë nga interesi teorik në dobinë praktike, duke u lejuar shkencëtarëve të studiojnë dhe simulojnë në mënyrë programore rrënjët gjenetike të sëmundjeve komplekse.
âAlphaGenome nuk Ă«shtĂ« njĂ« plumb magjik pĂ«r tĂ« gjitha pyetjet biologjike, por Ă«shtĂ« njĂ« mjet themelor dhe me cilĂ«si tĂ« lartĂ« qĂ« e kthen kodin statik tĂ« gjenomit nĂ« njĂ« gjuhĂ« tĂ« deshifrueshme pĂ«r zbulimâ, shtoi Goldstone.
Megjithatë, shkencëtarët paralajmërojnë se, si të gjitha modelet e IA-së, AlphaGenome është aq i mirë sa të dhënat e përdorura për ta trajnuar atë.
âShumica e tĂ« dhĂ«nave ekzistuese nĂ« biologji nuk janĂ« shumĂ« tĂ« pĂ«rshtatshme pĂ«r IA-nĂ« â grupet e tĂ« dhĂ«nave janĂ« shumĂ« tĂ« vogla dhe jo tĂ« standardizuara mirĂ«â, thotĂ« Ben Lehner, kreu i gjenomikĂ«s gjenerative dhe sintetike nĂ« Institutin Ăellcome Sanger nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar.
Sipas tij, sfida më e rëndësishme tani është se si të gjenerohen të dhënat për të trajnuar gjeneratën e ardhshme të modeleve të IA-së.
Nga Gazeta âSiâ- Kryediplomatja e Bashkimit Europian, Kaja Kallas, deklaroi se largimi gradual i Shteteve tĂ« Bashkuara nga Europa nuk Ă«shtĂ« njĂ« zhvillim i lidhur vetĂ«m me presidencĂ«n e Donald Trump, por njĂ« proces afatgjatĂ« qĂ« ka nisur prej vitesh dhe me tĂ« cilin Europa duhet tĂ« pĂ«rshtatet urgjentisht.
Gjatë fjalës së saj në Konferencën e Sigurisë në Oslo, Kallas theksoi se kontinenti europian përballet me realitete të reja gjeopolitike, jo vetëm për shkak të Rusisë agresive, por edhe për shkak të ndryshimit të natyrës së aleancës transatlantike me SHBA-në.
âLargimi i SHBA-sĂ« nga Europa Ă«shtĂ« njĂ« proces afatgjatĂ«. NĂ«se shohim politikĂ«n transatlantike dhe vendimet e administratave amerikane ndĂ«r vite, kjo nuk ka filluar me Presidentin Trump. Ka shumĂ« konvergjencĂ« nĂ« politikat e administratave tĂ« ndryshme,â u shpreh Kallas.
Ajo paralajmëroi se është e gabuar të mendohet se ndryshimet në marrëdhëniet transatlantike lidhen vetëm me personalitete apo cikle zgjedhore, duke nënvizuar se bëhet fjalë për një prirje strategjike që kërkon reflektim dhe veprim nga BE-ja.
Kryediplomatja e BE-së u ndal gjithashtu te rreziku i shtimit të interesit për armët bërthamore, duke theksuar se ky fenomen ka marrë hov pas luftës së Rusisë kundër Ukrainës.
âLargimi nga mospĂ«rhapja ka filluar me luftĂ«n e RusisĂ«, sepse shumĂ« vende panĂ« se kĂ«rcĂ«nimi me armĂ« bĂ«rthamore funksionon. Vende me oreks territorial mendojnĂ« se duke pasur armĂ« bĂ«rthamore mund tĂ« marrin atĂ« qĂ« duan, ndĂ«rsa vendet qĂ« ndihen tĂ« kĂ«rcĂ«nuara nga fqinjĂ«t besojnĂ« se kjo Ă«shtĂ« e vetmja mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâu mbrojtur,â tha Kallas.
Sipas saj, kjo prirje përbën një rrezik serioz për rendin botëror dhe stabilitetin ndërkombëtar.
âPĂ«r sa i pĂ«rket rendit botĂ«ror, ky Ă«shtĂ« njĂ« zhvillim jashtĂ«zakonisht i rrezikshĂ«m,â pĂ«rfundoi ajo.
NjĂ« numĂ«r gjithnjĂ« e nĂ« rritje kĂ«rkimesh sugjerojnĂ« se gjithçka, nga forma e mushkĂ«rive deri te mĂ«nyra se si i shqiptoni T dhe K, mund tâju bĂ«jĂ« njĂ« superpĂ«rhapĂ«s tĂ« gripit.
NĂ« janar tĂ« vitit 2020, biznesmeni britanik Steve Walsh filloi njĂ« udhĂ«tim ndĂ«rkombĂ«tar qĂ« do ta çonte nĂ« Singapor dhe FrancĂ« pĂ«rpara se tĂ« kthehej nĂ« shtĂ«pi nĂ« Brighton nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar. UdhĂ«timet e Walsh â tĂ« cilat e panĂ« tĂ« infektohej me Covid-19 dhe pa dashje tĂ« infektonte dhjetra tĂ« tjerĂ« qĂ« takoi gjatĂ« udhĂ«timit tĂ« tij â do tĂ« vazhdonin tĂ« bĂ«nin bujĂ« nĂ« tĂ« gjithĂ« globin.
Histori tĂ« tilla popullarizuan idenĂ« se disa njerĂ«z mund tĂ« shĂ«rbenin si âsuperpĂ«rhapĂ«sâ tĂ« Covid-19. Por virologĂ«t e dinĂ« prej kohĂ«sh se njĂ« pjesĂ« e vogĂ«l e njerĂ«zve luajnĂ« njĂ« rol tĂ« madh nĂ« nxitjen e pothuajse çdo shpĂ«rthimi tĂ« njĂ« patogjeni tĂ« frymĂ«marrjes â qoftĂ« Covid-19, grip, virus sincicial i frymĂ«marrjes (RSV), tuberkuloz apo edhe fruthi.
Në fakt, ekziston edhe një model matematik: shkencëtarët kanë vlerësuar se për një shpërthim tipik, 20% e njerëzve do të jenë përgjegjës për nxitjen e 80% të infeksioneve. Dhe hulumtimet kanë treguar se sasia e virusit të pranishëm në lëngjet respiratore të dikujt mund të ndryshojë shumë midis personave të infektuar, sipas Kylie Ainslie, studiuese e sëmundjeve infektive në Institutin Peter Doherty për Infeksion dhe Imunitet në Melbourne, Australi.
Por nëse kjo përkthehet në mbipërhapje varet nga një sërë faktorësh, shumë prej të cilëve janë zbuluar përmes hulumtimeve të nxitura nga raste të njohura si ai i Walsh gjatë pandemisë së koronavirusit.
Qoftë për shkak të karakteristikave ose vëllimit të të folurit tuaj, vetive të mukusit tuaj apo lagështisë së mjedisit në të cilin ndodheni⊠a e dini nëse jeni një mbipërhapës i gripit?
PĂ«r tĂ« filluar, faza e infeksionit Ă«shtĂ« çelĂ«si i aftĂ«sisĂ« sĂ« dikujt pĂ«r tâu mbipĂ«rhapur. NjerĂ«zit lĂ«shojnĂ« shumĂ« mĂ« tepĂ«r grimca infektive me çdo frymĂ«marrje ose fjalĂ« tĂ« thĂ«nĂ« kur janĂ« mĂ« tĂ« sĂ«murĂ«.
NĂ« njĂ« projekt kĂ«rkimor nĂ« vitin 2021, mikrobiologĂ«t infektuan makakĂ«t rezus dhe majmunĂ«t e gjelbĂ«r afrikanĂ« me Covid-19 dhe mĂ« pas analizuan frymĂ«marrjen e tyre, e cila Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rzierje gazrash â duke pĂ«rfshirĂ« azotin, oksigjenin, dioksidin e karbonit â dhe gjithashtu copĂ«za mikroskopike lagĂ«shtie. MajmunĂ«t kaluan nga nxjerrja e 3,000-5,000 grimcave tĂ« lagĂ«shtisĂ« pĂ«r çdo litĂ«r frymĂ«marrje qĂ« nxirrnin, nĂ« 50,000-70,000 grimca pasi infektoheshin.
Duke pasur parasysh që një grimcë e vetme e frymëmarrjes mund të mbajë nga 200 deri në 300 grimca virale, shumëzojeni këtë me 10 dhe është e lehtë të shihet se si viruset mund të transmetohen nga një person te tjetri shumë shpejt, thotë Chad Roy, profesor i mikrobiologjisë dhe imunologjisë në Shkollën e Mjekësisë Tulane në Neë Orleans, i cili udhëhoqi eksperimentin.
âKur ââbĂ«n llogaritjet, Ă«shtĂ« e habitshme qĂ« nuk jemi tĂ« sĂ«murĂ« gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«sâ, thotĂ« Roy. Ai sugjeroi qĂ«, ndĂ«rsa ky ishte njĂ« eksperiment mbi njĂ« koronavirus, i njĂ«jti parim mund tĂ« zbatohet edhe pĂ«r infeksione tĂ« tjera tĂ« frymĂ«marrjes.
Nuk është vetëm sasia e grimcave. Lloji i grimcave që një person prodhon kur është veçanërisht i sëmurë është gjithashtu më i favorshëm për transmetimin e një infeksioni. Grimcat e frymëmarrjes mund të jenë pika që variojnë nga pesë deri në 100 mikronë ose më të mëdha në diametër, si dhe aerosole, të cilat janë më pak se pesë mikronë në diametër, që është pesë të miliontat e një metri. Dhe studimet sugjerojnë se kur dikush është i sëmurë, ai lëshon më shumë grimca të vogla aerosoli sesa pika më të mëdha.
âKy ishte njĂ« zbulim vĂ«rtet i rĂ«ndĂ«sishĂ«m, sepse ato grimca mund tĂ« udhĂ«tojnĂ« shumĂ« mĂ« tej nĂ« mushkĂ«riâ, thotĂ« Roy. âPra, nĂ«se jeni personi i pafat qĂ« pĂ«rfundon duke thithur ato grimca, ato kanĂ« njĂ« probabilitet mĂ« tĂ« mirĂ« pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar mĂ« thellĂ« nĂ« rajonet mĂ« tĂ« ndjeshme tĂ« mushkĂ«riveâ.
Ka disa sugjerime se kjo mund tĂ« jetĂ« pasojĂ« e mĂ«nyrĂ«s se si viruset kanĂ« evoluar pĂ«r tĂ« rritur shanset e tyre pĂ«r tâu pĂ«rhapur nĂ« mĂ« shumĂ« strehues. PĂ«r shembull, gjatĂ« njĂ« infeksioni, njĂ« virus do tĂ« rrisĂ« shkallĂ«n me tĂ« cilĂ«n shtohet. Kjo shkakton mĂ« shumĂ« dĂ«me nĂ« qelizat nĂ« traktin respirator, duke i ndarĂ« ato nĂ« copa mĂ« tĂ« vogla si aerosole, tĂ« cilat mĂ« pas qĂ«ndrojnĂ« tĂ« pezulluara nĂ« ajĂ«r pĂ«r periudha mĂ« tĂ« gjata.
Ka edhe faktorë të tjerë fiziologjikë të përfshirë. Hulumtimet e bazuara në ngjarjet e mbipërhapjes që përfshijnë tre koronaviruset Sars, Mers dhe Sars-CoV-2, sugjerojnë që mbipërhapësi tipik ka më shumë të ngjarë të jetë mashkull dhe mbi 40 vjeç. Por shkencëtarët nuk mundën të përcaktonin me saktësi arsyet biologjike ose të sjelljes pas këtij modeli në të dhëna, dhe mund të ketë pasur paragjykime për shkak të asaj se kush është testuar më shumë.
Studimi i Roy-t mbi majmunët në vitin 2021 shqyrtoi gjithashtu frymëmarrjen e 194 personave të infektuar me Covid-19 dhe arriti në përfundimin se superpërhapësit kishin më shumë gjasa të ishin mbipeshë.
âIndividĂ«t qĂ« janĂ« mbipeshĂ« kanĂ« tendencĂ« tĂ« prodhojnĂ« mĂ« shumĂ« pika tĂ« frymĂ«marrjes kur marrin frymĂ« ose kollitenâ, thotĂ« Matthew Binnicker, drejtor i virologjisĂ« klinike nĂ« KlinikĂ«n Mayo nĂ« Rochester, Minesota. Kjo mund tĂ« jetĂ« pĂ«r shkak tĂ« yndyrĂ«s sĂ« tepĂ«rt nĂ« gjoks dhe nĂ« zgavrĂ«n e barkut, duke parandaluar qĂ« mushkĂ«ritĂ« tĂ« zgjerohen plotĂ«sisht, duke rezultuar nĂ« njĂ« model frymĂ«marrjeje mĂ« tĂ« cekĂ«t dhe mĂ« tĂ« shpejtĂ«. Mbajtja e masĂ«s shtesĂ« trupore gjithashtu kĂ«rkon mĂ« shumĂ« oksigjen dhe prodhon mĂ« shumĂ« dioksid karboni, duke çuar nĂ« njĂ« shkallĂ« mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« frymĂ«marrjes dhe mĂ« shumĂ« grimca tĂ« frymĂ«marrjes.
Superpërhapësit kanë gjithashtu më shumë gjasa të jenë folës me zë të lartë, këngëtarë të zellshëm ose ndoshta edhe dikush me probleme me zemërimin.
Hulumtuesit në Kaliforni matën sasinë dhe madhësinë e grimcave të frymëmarrjes që 48 persona prodhuan kur flisnin me volume të ndryshme në katër gjuhë të ndryshme. Ata zbuluan se të folurit me zë të lartë gjeneronte deri në 50 herë më shumë aerosole sesa të folurit më të qetë, ndoshta sepse kordat vokale hapen dhe mbyllen më shpesh gjatë të folurit me zë të lartë, duke lejuar që më shumë grimca të formohen në kutinë e zërit.
Dhe njerëzit që i shqiptojnë fjalët e tyre më ashpër mund të kenë gjithashtu më shumë gjasa të jenë superpërhapës, sipas një studimi të publikuar në fillim të vitit 2020 që shqyrtonte vokalizimin e shkronjave.
âNĂ«se prodhoni tingujt âTâ, âKâ dhe âPâ, ndoshta lĂ«shoni disa pika mĂ« shumĂ«, ndĂ«rsa sa mĂ« me zĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« flisni, aq mĂ« shumĂ« ka tĂ« ngjarĂ« tĂ« prodhoniâ, thotĂ« Werner Bischoff, profesor i sĂ«mundjeve infektive nĂ« ShkollĂ«n e MjekĂ«sisĂ« tĂ« Universitetit Wake Forest nĂ« KarolinĂ«n e Veriut.
ĂfarĂ« madhĂ«sie kanĂ« mushkĂ«ritĂ« tuaja?
Fëmijët para adoleshencës kanë më pak gjasa të jenë superpërhapës, për shembull, sepse ata thithin vëllime shumë më të vogla ajri brenda dhe jashtë, pasi madhësia e tyre e përgjithshme e mushkërive, madhësia e rrugëve të frymëmarrjes dhe numri i qeseve të ajrit që kanë janë shumë më të vogla se ato të një të rrituri.
Megjithatë, edhe në moshë madhore, ka ende ndryshime të konsiderueshme në kapacitetin tonë të mushkërive dhe sasinë e ajrit që jemi në gjendje të nxjerrim. Dallimet gjenetike mund të nënkuptojnë që disa njerëz kanë mushkëri më të mëdha se të tjerët nga natyra, ndërsa kryerja e më shumë aktivitetit fizik gjatë fëmijërisë mund të çojë në mushkëri më të mëdha dhe më të forta gjatë gjithë moshës madhore. Nga ana tjetër, astma në fëmijëri ose ekspozimi ndaj ndotjes kronike të ajrit mund të pengojë në mënyrë aktive zhvillimin e mushkërive. E gjithë kjo bën një ndryshim të rëndësishëm kur bëhet fjalë për përhapjen e tepërt, pasi ata me një kapacitet më të madh të mushkërive që thithin më shumë vëllime ajri brenda dhe jashtë kanë më shumë gjasa të përhapin dhe transmetojnë më shumë virus.
Nga Gazeta âSiâ â KinezĂ«t shpresonin qĂ« nxitja e Presidentit Donald Trump pĂ«r GroenlandĂ«n do tâi ndihmonte ata ta shkĂ«pusnin EuropĂ«n nga Amerika.
NdĂ«rsa Islanda ishte e zemĂ«ruar nga sugjerimi se ajo Ă«shtĂ« e radhĂ«s nĂ« listĂ«n e objektivave tĂ« Trump â âshteti i 52-tĂ«â.
Një seri raportesh diplomatike të Departamentit të Shtetit, të siguruara nga POLITICO, zbulojnë jehonat e thella që kanë shkaktuar kërkesat e presidentit për Groenlandën, teksa zyrtarë të huaj kanë shfryrë frustrimet e tyre këtë muaj me homologët amerikanë.
Mesazhet, që nuk ishin raportuar më parë, ofrojnë një vështrim prapa skenave mbi mënyrën si aleatët dhe kundërshtarët po e shohin ndikimin e përpjekjes së Trump për të marrë territor.
Ato nxjerrin në pah një pikë të re tensioni në një marrëdhënie transatlantike tashmë të tendosur nga lufta e Rusisë në Ukrainë, përplasjet për tarifat dhe kritikat amerikane ndaj politikave europiane.
Dhe vijnĂ« pikĂ«risht nĂ« momentin kur Trump po diskuton njĂ« marrĂ«veshje kuadĂ«r qĂ« nuk shkon deri aty sa tâi japĂ« SHBA-sĂ« pronĂ«sinĂ« e GroenlandĂ«s, por qĂ« mund tĂ« zgjerojĂ« aktivitetin ushtarak dhe minerar amerikan nĂ« territorin danez.
Raportet diplomatike theksojnë se sa e rëndësishme mbetet SHBA për shumë vende në Europë, edhe pse sjellja e Trump po i çon liderët e kontinentit në kufijtë e durimit.
âTĂ« mos bĂ«jmĂ« divorc,â tha ministrja e Jashtme e FinlandĂ«s, Elina Valtonen, âsidomos jo njĂ« divorc tĂ« rrĂ«mujshĂ«m.â
Një raport diplomatik nga Ambasada e SHBA në Pekin, i datës 21 janar, sugjeron se qeveria kineze është e etur të përfitojë nga lëvizjet e Trump për Groenlandën.
Situata âi ofron KinĂ«s njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar nga lĂ«kundjet europianeâ dhe mund tĂ« ârrisĂ« fĂ«rkimet transatlantikeâ, shkruanin diplomatĂ«t amerikanĂ« duke pĂ«rshkruar mĂ«nyrĂ«n e tĂ« menduarit nĂ« KinĂ«.
Por raporti diplomatik, qĂ« citon media dhe analistĂ« tĂ« lidhur me PartinĂ« Komuniste Kineze nĂ« pushtet, vĂ«ren gjithashtu se udhĂ«heqja kineze ishte e vetĂ«dijshme qĂ« njĂ« prani mĂ« e madhe ushtarake amerikane nĂ« GroenlandĂ« mund tâua komplikojĂ« objektivat nĂ« Arktik dhe tĂ« âkonsolidojĂ« avantazhet ushtarake dhe infrastrukturore tĂ« SHBA-sĂ«â.
Zëdhënësi i Ambasadës Kineze, Liu Pengyu, nuk e adresoi drejtpërdrejt përmbajtjen e raportit diplomatik, por tha se çdo veprim i Kinës ishte në përputhje me ligjin ndërkombëtar.
âAktivitetet e KinĂ«s nĂ« Arktik synojnĂ« tĂ« promovojnĂ« paqen, stabilitetin dhe zhvillimin e qĂ«ndrueshĂ«m tĂ« rajonit,â tha Liu.
Një tjetër raport diplomatik, i datës 20 janar nga Ambasada e SHBA në Helsinki, përshkroi shqetësimin në zyrën e ministres së Jashtme finlandeze lidhur me kërcënimet e Trump për të vendosur tarifa ndaj vendeve europiane që kishin dërguar këshilltarë ushtarakë në Groenlandë për të planifikuar stërvitje trupash.
Valtonen u shfaq e etur për të ulur tensionet.
Ajo u tha ligjvĂ«nĂ«sve amerikanĂ« qĂ« vizita e disa ushtarĂ«ve nĂ« GroenlandĂ« ishte njĂ« âkeqkuptimâ, sipas raportit diplomatik.
Finlanda nuk kishte plane tĂ« bĂ«nte asgjĂ« âkundĂ«r amerikanĂ«veâ dhe oficerĂ«t â âdisa djemâ â tashmĂ« ishin kthyer nĂ« FinlandĂ«, tha ajo.
Ajo minimizoi edhe kĂ«rcĂ«nimet e Bashkimit Europian pĂ«r kundĂ«rpĂ«rgjigje ndaj tarifave, duke i quajtur taktikĂ« negociuese, dhe tha se do ta shtynte BE-nĂ« tĂ« âbĂ«jĂ« gjithçka pĂ«r tĂ« parandaluar njĂ« luftĂ« tregtareâ.
Qeveria finlandeze nuk iu përgjigj kërkesës për koment.
Kur u pyet pĂ«r raportet diplomatike, Departamenti i Shtetit iu referua dĂ«shmisĂ« sĂ« Sekretarit tĂ« Shtetit Marco Rubio para Komitetit tĂ« MarrĂ«dhĂ«nieve me JashtĂ« tĂ« Senatit. Ai theksoi se bisedimet mes SHBA-sĂ«, DanimarkĂ«s dhe GroenlandĂ«s kishin nisur dhe âdo tĂ« jenĂ« njĂ« proces i rregulltâ, pa dhĂ«nĂ« detaje.
âKemi pak punĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ«, por mendoj se do tĂ« pĂ«rfundojmĂ« nĂ« njĂ« vend tĂ« mirĂ«,â tha ai. âDhe mendoj se shumĂ« shpejt do tĂ« dĂ«gjoni tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« edhe nga kolegĂ«t tanĂ« nĂ« EuropĂ«.â
Kishte gjithashtu dramĂ« nĂ« IslandĂ« pasi i nominuari i Trump pĂ«r ambasador nĂ« atĂ« vend, Billy Long, bĂ«ri shaka se Islanda mund tĂ« bĂ«hej âshteti i 52-tĂ«â â me gjasĂ« pasi Grenlanda tĂ« bĂ«hej i 51-ti â dhe ai do tĂ« vepronte si guvernator.
Sekretari i PĂ«rhershĂ«m i Shtetit i IslandĂ«s, Martin EyjĂłlfsson, thirri tĂ« NgarkuarĂ«n me PunĂ« tĂ« SHBA-sĂ«, Erin SaĂ«yer, pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar njĂ« kĂ«rkim-falje tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« dhe pĂ«r tâi thĂ«nĂ« se njĂ« gjuhĂ« e tillĂ« ânuk ka vend nĂ« diskursin ndĂ«rkombĂ«tarâ, sipas njĂ« raporti diplomatik tĂ« 23 janarit nga Ambasada e SHBA nĂ« Reykjavik drejt Uashingtonit.
Sawyer i tha se bërja e Islandës shtet nuk ishte politikë e SHBA-së dhe theksoi se Long kishte kërkuar falje për komentet. Nuk kishte tregues që ajo të kishte dorëzuar një kërkim-falje zyrtare të nivelit të lartë, siç kërkoi Islanda.
MegjithatĂ«, ambasadorja islandeze nĂ« SHBA, Svanhildur HĂłlm ValsdĂłttir, tha nĂ« njĂ« deklaratĂ« se qeveria âmori njĂ« sqarim tĂ« kĂ«naqshĂ«mâ pĂ«r komentet e Long dhe âe konsideron çështjen tĂ« mbyllurâ.
Javën e kaluar Trump tërhoqi muaj të tërë kërcënimesh për ta marrë Groenlandën me forcë dhe për të nisur një luftë tregtare kundër aleatëve të NATO-s për këtë çështje.
Ai dhe Sekretari i PĂ«rgjithshĂ«m i NATO-s, Mark Rutte, arritĂ«n njĂ« âkuadĂ«r tĂ« njĂ« marrĂ«veshjeje tĂ« ardhshmeâ pĂ«r GroenlandĂ«n nĂ« Forumin Ekonomik BotĂ«ror nĂ« Davos, ZvicĂ«r, njoftoi Trump.
Propozimet që Rutte dhe Trump kanë diskutuar përfshijnë tre elementë kryesorë:
NjĂ«ri do tâi lejonte SHBA-sĂ« sovranitet tĂ« plotĂ« mbi bazat e saj nĂ« GroenlandĂ«. SHBA-sĂ« do tâi lejohej gjithashtu tĂ« krijonte mĂ« shumĂ« baza, megjithĂ«se Danimarka do tĂ« kishte tĂ« drejtĂ« vetoje pĂ«r vendndodhjen e tyre nĂ« ishullin arktik.
Kuadri pĂ«rfshin mundĂ«sinĂ« e integrimit tĂ« mburojĂ«s mbrojtĂ«se âGolden Domeâ tĂ« Trump si dhe njĂ« mision tĂ« NATO-s tĂ« fokusuar nĂ« Arktik. Propozimi do tâi jepte gjithashtu SHBA-sĂ« tĂ« drejtĂ«n e refuzimit tĂ« parĂ« nĂ« projektet e shfrytĂ«zimit tĂ« burimeve natyrore.
Nuk është e qartë sa kohë do të duhet për të finalizuar detajet apo për të bindur Groenlandën dhe Danimarkën. Të dyja këmbëngulin se, çfarëdo që të ndodhë, nuk do të bëjnë kompromis mbi sovranitetin.
Pavarësisht retorikës së sigurt, kërcënimet e Trump për Groenlandën kanë paraqitur një kërcënim ekzistencial për NATO-n, e cila rrallë sheh përplasje të tilla brenda aleancës.
Trump (në qendër djathtas), takohet me Sekretarin e Përgjithshëm të NATO-s Mark Rutte (në qendër majtas), në margjinat e Forumit Ekonomik Botëror në Davos, Zvicër, më 21 janar 2026.
Rutte ka lëvizur shpejt në kërkim të një kompromisi. Ai ka përdorur mekanizmat e NATO-s në avantazhin e tij, duke shfrytëzuar dëshirën e Europës për ta mbajtur aleancën të bashkuar dhe duke lobuar që aleatët të rrisin angazhimin për sigurinë në Arktik.
Rutte ishte âkĂ«mbĂ«ngulĂ«sâ, tha njĂ« diplomat i lartĂ« i NATO-s.
I armatosur me opsione konkrete pĂ«r tâia ofruar Trump-it, ai kĂ«rkoi tĂ« harmonizonte qĂ«ndrimet kombĂ«tare. NdĂ«rsa kriza pĂ«rshkallĂ«zohej, ai kaloi âshumĂ« ditĂ«â nĂ« telefonata me kĂ«shilltarĂ« tĂ« sigurisĂ« kombĂ«tare dhe liderĂ«, pĂ«rfshirĂ« kryeministren daneze Mette Frederiksen, presidentin francez Emmanuel Macron, Giorgia Meloni tĂ« ItalisĂ«, kancelarin gjerman Friedrich Merz, Keir Starmer tĂ« BritanisĂ« dhe vetĂ« Trump.
PĂ«rpjekjet e tij çuan nĂ« takimin nĂ« Davos, qĂ« Trump e pĂ«rshkroi si âshumĂ« produktivâ, dhe duket se zbutĂ«n njĂ« shpĂ«rthim tĂ« mundshĂ«m brenda NATO-s.
âAjo qĂ« na duhet tani nĂ« NATO Ă«shtĂ« uniteti,â tha njĂ« zyrtar europian, âdhe ajo qĂ« po bĂ«jnĂ« Shtetet e Bashkuara Ă«shtĂ« njĂ« gabim i madh duke ngritur kĂ«tĂ« temĂ« tĂ« GroenlandĂ«s.â
Nga Gazeta Si- Karta e Studentit, e promovuar si një instrument mbështetës për lehtësimin e kostos së jetesës studentore, rezulton në praktikë një politikë formale me ndikim minimal dhe efekt pothuajse të papërfillshëm.
Sipas njĂ« raport-monitorimi nga QĂ«ndresa Qytetare, nĂ« vitin akademik 2025-2026, nĂ« universitetet e TiranĂ«s vetĂ«m 29.32% e studentĂ«ve, ose 1 nĂ« 3 studentĂ« janĂ« pajisur me KartĂ«n e Studentit, âshifĂ«r kjo e cila ngre njĂ« pikĂ«pyetje tĂ« madhe sa i pĂ«rket shĂ«rbimeve tĂ« ofruara nĂ« tĂ«â.
Në letër, karta përfshin 638 shërbime private, por struktura e tyre tregon një devijim nga nevojat reale të studentëve.
Mbizotërojnë shërbime të natyrës konsumatorë dhe argëtuese, kafe dhe restorante (144 shërbime), agjenci udhëtimi (71), elektronikë (54), dhurata (49) dhe fitness (34), ndërsa shërbime thelbësore si ushqimi i subvencionuar, librat, materialet akademike dhe strehimi mbeten të margjinalizuara ose thuajse të papërfaqësuara.
âMensatâ pĂ«rfshijnĂ« vetĂ«m 2 shĂ«rbime, njĂ« shifĂ«r simbolike dhe pothuajse e papĂ«rfillshme, duke qenĂ« se ushqimi i subvencionuar Ă«shtĂ« njĂ« nga shtyllat kryesore tĂ« politikave sociale studentore nĂ« shumicĂ«n e vendeve europianeâ, thuhet nĂ« raport.
Një tjetër element që vë në pikëpyetje efektivitetin e Kartës së Studentit është niveli real i uljeve të ofruara në shërbimet private, të cilat në shumicën dërrmuese të rasteve variojnë nga 2% deri në 5%, ndërsa vetëm në raste të izoluara arrijnë deri në 10%. Këto përqindje rezultojnë të jenë minimaliste dhe me ndikim të papërfillshëm në uljen e kostos reale të jetesës studentore, veçanërisht kur bëhet fjalë për shpenzime të përditshme dhe të domosdoshme.
Në praktikë, Karta e Studentit është reduktuar në një mjet të vetëm: abonenë falas të transportit urban. Pjesa dërrmuese e studentëve e përdorin kartën vetëm për këtë qëllim, duke e shndërruar atë nga një instrument gjithëpërfshirës mbështetjeje në një kartë transporti të maskuar si politikë sociale.
Mateo Yskollari, autori i raportit thotë se në kushtet kur studentët përballen çdo ditë me kosto të larta për ushqim, materiale mësimore, kancelari, pajisje teknologjike dhe shërbime të tjera bazë, mungesa e marrëveshjeve me markete, librari, kancelari dhe biznese studentore me ulje të konsiderueshme e bën Kartën e Studentit më pak tërheqëse dhe funksionale.
Si rrjedhojë, ajo perceptohet më tepër si një dokument formal sesa si një instrument real mbështetës, duke ndikuar drejtpërdrejt në rënien e interesit dhe nivelit të përfshirjes së studentëve në këtë skemë.
Konkretisht, Karta e Studentit pĂ«rfshin vetĂ«m 1â6 shĂ«rbime private (kancelari, markete dhe mensa), tĂ« cilat ndodhen nĂ« zona periferike dhe larg vendqendrimeve kryesore tĂ« studentĂ«ve, si rezidencat studentore dhe kampuset universitare.
âMungesa e çdo shĂ«rbimi tĂ« tillĂ« nĂ« afĂ«rsi tĂ« universiteteve apo qendrave rezidenciale e bĂ«n kartĂ«n funksionalisht tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu pĂ«rdorur dhe ul ndjeshĂ«m vlerĂ«n e saj praktike pĂ«r studentĂ«tâ, thotĂ« Yskollari, duke shtuar se kjo shpĂ«rndarje jofunksionale e shĂ«rbimeve tregon mungesĂ« analize paraprake tĂ« nevojave reale dhe tĂ« lĂ«vizshmĂ«risĂ« sĂ« studentĂ«ve.
Situata bëhet edhe më problematike jashtë kryeqytetit.
Në Bashkinë Durrës, nga 16,467 studentë, vetëm 1,027 janë pajisur me Kartën e Studentit, ose vetëm 6.24%, duke lënë mbi 93% të studentëve jashtë skemës. Paradoksalisht, edhe nëse do të ekzistonte interes maksimal nga studentët, Bashkia ka planifikuar shpërndarjen e vetëm 10,000 kartave, duke përjashtuar automatikisht rreth 6,500 studentë të tjerë.
Në Bashkinë Shkodër, Karta e Studentit ende nuk është funksionale, pavarësisht se kanë kaluar dy vite nga firmosja e marrëveshjes me Ministrinë e Arsimit dhe pavarësisht se rreth 3,760 studentë mbeten pa akses në këtë shërbim.
NdĂ«rkohĂ«, Bashkia VlorĂ«, megjithĂ«se ka ndĂ«rtuar infrastrukturĂ«n institucionale pĂ«r kartĂ«n, nuk e ka ende operative pĂ«r vitin akademik 2025â2026, pĂ«r shkak tĂ« mungesĂ«s sĂ« koordinimit dhe dĂ«shtimit administrativ pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar njĂ« pikĂ« kontakti funksionale.
Në tërësi, thotë Yskollari, autor i raportit, të dhënat sugjerojnë se Karta e Studentit nuk po funksionon si politikë reale sociale, por si një projekt i fragmentuar, i paqëndrueshëm dhe i orientuar më shumë drejt interesave tregtare sesa drejt nevojave të studentëve.
Pa një ristrukturim rrënjësor, që të vendosë në qendër ushqimin e subvencionuar, librat, transportin, strehimin dhe shërbimet akademike, Karta e Studentit rrezikon të mbetet një premtim politik i zbrazët dhe një instrument propagandistik pa ndikim real.
Gazeta Si â Gjykata e Posaçme vendosi kalimin nĂ« gjyq themeli tĂ« dosjes nĂ« ngarkim tĂ« kryebashkiakut tĂ« TropojĂ«s, RexhĂ« Byberi dhe zĂ«vendĂ«sit tĂ« tij, nĂ«nkryetarit Abedin KĂ«rnaja, tĂ« akuzuar pĂ«r shpĂ«rdorim detyre pĂ«r prerjen e paligjshme tĂ« pyjeve.
Sipas prokurorisë, drejtuesi i bashkisë gjatë procesit për hapjen e rrugës me gjatës 3.2 kilometra, e cila në pjesën dërrmuese kalonte nëpër rrugën këmbësore ekzistuese, duhej të aplikonte në sistemin elektronik e-leje pranë Bashkisë Tropojë, si institucioni vendor që ka tagrin të shqyrtojë dhe miratojë lejen e ndërtimit të infrastrukturës.
Prokuroria thotĂ« sĂ« âBashkia TropojĂ« duhej tĂ« bashkĂ«vepronte me institucionet e tjera kompetente pĂ«r ndĂ«rtimin e rrugĂ«s si: Agjencia KombĂ«tare e Mjedisit pĂ«r hartimin e Raportit tĂ« VlerĂ«simit pĂ«r ndikimin nĂ« mjedis, si edhe me MinistrinĂ« e linjĂ«s, pĂ«r impaktin e ndĂ«rtimit tĂ« rrugĂ«s sĂ« re dhe pasojat e kĂ«tyre punimeve tĂ« ndĂ«rtimitâ.
Nga këto veprime dhe mosveprime, sipas SPAK është shkaktuar një dëm prej mbi 277 milionë lekë.
Byberi e KĂ«rrnaja prej gushtit tĂ« vitit tĂ« kaluar u liruan edhe nga masa e âarrestit shtĂ«piakâ, duke u lĂ«nĂ« nĂ« âdetyrim paraqitjeâ.
Nga Gazeta âSIâ â PĂ«rsa kohĂ« EURUSD do tĂ« tregtohet nĂ«n vlerĂ«n 1.187, trendi do tĂ« jetĂ« rĂ«nĂ«s me target 1.173. Reagimi negativ ndaj tĂ« cilit e thellon rĂ«nien drejt suportit 1.168. Tregtimi mbi vlerĂ«n 1.187 hap rrugĂ«n pĂ«r testimin e rezistencĂ«s 1.19.
Përsa kohë GBPUSD do të tregtohet nën vlerën 1.37, trendi do të jetë negativ me objektiv 1.358. Tregtimi mbi vlerën 1.37 hap rrugën për testimin e rezistencës 1.3745.
Përsa kohë USDJPY do të tregtohet mbi vlerën 154, trendi do të jetë pozitiv me objektiv 155.7. Tregtimi nën vlerën 154 mund të pasohet nga tentativa e testimit të suportit 153.7.
Përsa kohë DOW JONES do të tregtohet nën vlerën 49000, trendi do të jetë bearish me target 47600. Tregtimi mbi vlerën 49000 mund të ndiqet nga tentativa e testimit të rezistencës 49250.
Përsa kohë CRUDE OIL do të tregtohet mbi vlerën 65.15, trendi do të jetë rritës me target 70. Tregtimi nën vlerën 65.15 mund të pasohet me testimin e suportit 63.35.
Përsa kohë BTCUSD do të tregtohet mbi vlerën 83500, trendi i fillimit të javës do të jetë rritës me target 85900. Tregtimi nën vlerën 83500 hap rrugën për rënie të mëtejshme me objektiv 75200.
Nga Gazeta âSiâ- Pas mbledhjes sĂ« sotme tĂ« PartisĂ« Socialiste, kreu i grupit parlamentar Taulant Balla njoftoi se pĂ«r shkak tĂ« intensitetit tĂ« punĂ«ve do tĂ« shtohen seancat plenare qĂ« zhvillohen gjatĂ« javĂ«s.
âJemi nĂ« njĂ« proces intensiv, lidhur me kushtet qĂ« ShqipĂ«ria duhet tĂ« plotĂ«sojĂ« nĂ« aspiratat e saj pĂ«r anĂ«tarĂ«sim nĂ« BE.
Ajo që tha reporteri i PE-së Andreas Schieder, se me këtë ritëm reformash Shqipëria i ka të gjitha shanset të anëtarësohet në BE brenda vitit 2029, është diçka që secili prej nesh, anëtatë të Kuvendit të Shqipërisë, të kuptojë se është një legjislaturë historike sa i përket intensitetit të punës që duhet bërë në Kuvend.
I kam dĂ«gjuar tĂ« ankohen se pĂ«rse Kuvendi ka seanca tĂ« gjata dhe pse duhet tĂ« punojmĂ« deri vonĂ«, por unĂ« them qĂ« duhet tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« shpeshta dhe mbase duke shtuar numrin e seancave plenare nĂ« javĂ« gjatĂ« 2026-Ă«s.â, tha Balla.
Ai u ndal edhe te Komisioni i Reformës Territoriale dhe tha se deputetët e PD sipas tij nuk lejohen nga Sali Berisha që të marrin pjesë në mbledhje.
Balla shpreson në një reflektim të demokratëve, për pjesëmarrjen ne komision ditën e sotme, në të kundërt, ai paralajmëroi se nesër në Kuvend do të aktivizohet mekanizmi zhbllokues.
âUnĂ« nuk bĂ«j ultimatume, por kam bĂ«rĂ« njĂ« kĂ«rkesĂ« kolegĂ«ve tĂ« PD qĂ« tĂ« reflektojnĂ« sa i pĂ«rket detyrimit qĂ« kanĂ« pĂ«r tĂ« zbatuar vendimin e Kuvendit pĂ«r ngritjen e Kuvendit tĂ« Posaçme pĂ«r ReformĂ«n Territoriale.
Tre muaj pas ngritjes së Komisionit, deputetët e PD nuk lejohen nga lidershipi i tyre për të marrë pjesë. Besoj dhe shpresoj që në mbledhjen e sotme, jo vetëm deputetët e opozitës të jenë prezent, por të marrin edhe detyrat, në mënyrë që nesër ne seancën e Kuvendit të mos vendosim mekanizma zhbllokues.
Ky mekanizëm zhbllokues do të aplikohet tek komisioni i posacëm për territorialen, nëse nuk ka reflektim dhe Shqipëria është e detyruar të adresojë rekomandimet shumë vjeçare të ODIHR.
UnĂ« mendoj qĂ« dialogu e ka parakusht tĂ« vetĂ«m pjesĂ«marrjen. Me kĂ«tĂ« tĂ« dialogoj, kur ai nuk vjenâ, tha Balla.
Gazeta Si â NĂ« Teksas, njĂ« fortesĂ« e hershme e republikanĂ«ve, Donald Trump po fillon tĂ« humbasĂ« fuqinĂ«. Kjo u konfirmua nga zgjedhjet e pjesshme tĂ« mbajtura pĂ«r tĂ« zĂ«vendĂ«suar njĂ« vend nĂ« Senatin e shtetit dhe njĂ« nĂ« DhomĂ«n federale.
Rezultati në votime ishte një rezultat i jashtëzakonshëm 2-0 për demokratët, të cilët kështu e kanë gërryer shumicën konservatore dhe po fillojnë të mprehin tehët e tyre përpara zgjedhjeve të mesit të mandatit.
Simboli i këtij ndryshimi, ose të paktën ajo që duket të jetë rasti, është Distrikti 9 në Qarkun Tarrant, në zonën e Fort Worth.
KĂ«tu, veterani i Forcave Ajrore, Taylor Rehmet fitoi me njĂ« fitore tĂ« thellĂ« ndaj kandidatit tĂ« Trump, Leigh Wambsganss, duke fituar me njĂ« diferencĂ« tĂ« konsiderueshme prej 13 pikĂ«sh pĂ«rqindjeje â 57% kundrejt 43% tĂ« republikanit.
Ky rezultat, tashmë i rëndësishëm duke pasur parasysh hendekun në një shtet të natyrshëm konservator, është edhe më i habitshëm kur krahasohet me rezultatet e zgjedhjeve presidenciale të vitit 2024.
Trump kishte fituar lehtësisht atje. Në të vërtetë, ishte pikërisht në zonën e Fort Worth që Donald Trump kishte qenë në gjendje të mbështetej në përpjekjen e tij për një mandat të dytë në Shtëpinë e Bardhë.
Në nëntor 2024, distrikti i Kongresit Amerikan favorizoi manjatin, duke i dhënë atij një diferencë prej 17 pikësh ndaj Kamala Harris. Gjatë dy viteve, kjo është një ndryshim prej 31 pikësh.
Në të njëjtat zgjedhje, demokratët konsoliduan pozicionin e tyre në Dhomën e Përfaqësuesve. Christian Menefee fitoi zgjedhjet e pjesshme për distriktin e 18-të kongresional të Teksasit, në zonën e Hjustonit, duke siguruar vazhdimësi politike në vendin e lënë bosh nga vdekja e Sylvester Turner.
Shumica republikane në Dhomën e Përfaqësuesve tani është gjithnjë e më e ngushtë, me 218 anëtarë konservatorë dhe 214 liberalë.
Kjo tregon se çdo votë ka të ngjarë të jetë çështje diferencash të ngushta. Ndërkohë, Teksasi po përjeton një zhvendosje të vogël politike drejt së majtës liberale.
Kjo zhvendosje është kapur tashmë në sondazhet për Senatin e SHBA-ve, të cilat tregojnë se demokrati James Talarico po ngjitet fuqishëm dhe pothuajse barazohet me kandidatët potencialë republikanë.
Nga Gazeta âSiâ- NĂ« verilindje tĂ« SerbisĂ«, qyteti i Borit u ngrit mbi disa nga depozitat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« bakrit dhe arit nĂ« EuropĂ«.
Që nga vitet 1940, rajoni tërhoqi me shpejtësi punëtorë nga e gjithë Jugosllavia. Majdanpeku, vetëm 70 kilometra larg, u zhvillua rreth një tjetër rezerve gjigante, e vlerësuar në mbi 600 milionë tonë mineral.
Për dekada me radhë, këto qendra minerare mbajtën gjallë industrinë e rëndë jugosllave por sot, kjo trashëgimi po bëhet gjithnjë e më e brishtë.
Që nga viti 2018, kompleksi minerar është marrë nën kontroll nga grupi shtetëror kinez Zijin Mining, i cili ka investuar 2.3 miliardë euro për të rritur prodhimin.
Zgjerimi shkon shumë përtej industrisë, ai po transformon tokën dhe jetën e banorëve. Familje të tëra po shohin shtëpitë, pronat dhe kujtimet e tyre të zhduken, ndërsa vendbanimet përpihen nga miniera. Qeveria serbe ka dështuar të ofrojë alternativa kuptimplota për zhvendosjen e tyre.
Dëmi mjedisor është i thellë: pyje dhe lumenj po shkatërrohen, fauna është në rrezik, dhe banorët përballen me disa nga ajrat më të ndotur në Europë.
Ndërkohë, një forcë pune kineze gjithnjë në rritje, tashmë me mijëra persona, mbetet kryesisht e izoluar në kampe të mbyllura, me pak ose aspak kontakt me vendasit, duke lënë pas një prani masive, por të paprekshme.
Bori dhe Majdanpeku ilustrojnë një model më të gjerë. Në vitin 2022, investimet kineze në Serbi u barazuan për herë të parë me investimet e kombinuara të të 27 vendeve të Bashkimit Europian, duke ngritur pyetje për sovranitetin dhe ndikimin neokolonial. Debati u ashpërsua pas shembjes së një stacioni hekurudhor të rinovuar nga Kina në Novi Sad, ku humbën jetën 16 persona në vitin 2024 ,një ngjarje që ndezi valë protestash.
NdĂ«rsa Zijin Mining vazhdon tĂ« zgjerojĂ« gjurmĂ«n e saj, rajoni dhe njerĂ«zit e tij mbeten tĂ« pezulluar nĂ« njĂ« betejĂ« mes fitimit ekonomik dhe gĂ«rryerjes sĂ« ngadaltĂ« tĂ« kujtesĂ«s kolektive â zhdukjes sĂ« shtĂ«pive, traditave dhe historisĂ« sĂ« komuniteteve tĂ« kĂ«rcĂ«nuara.
Kinezët**
NjĂ« kuzhiniere kineze nĂ« njĂ« restorant kinez nĂ« Bor. Teksti nĂ« pĂ«rparĂ«sen e saj mund tĂ« pĂ«rkthehet si: âI fitoj paratĂ« me lopatĂ«.â
Kompania ka sjellë mijëra punëtorë nga Kina, të strehuar në kampe brenda zonës minerare dhe të penguar të integrohen me popullsinë vendase.
âKy Ă«shtĂ« kolonizim,â thotĂ« Ixeca, familja e tĂ« cilit Ă«shtĂ« marrĂ« me bujqĂ«si pĂ«r breza. Tani, zgjerimi i minierĂ«s kĂ«rcĂ«non jetesĂ«n e tyre. Disa toka janĂ« shpronĂ«suar dhe familja ka ngritur padi kundĂ«r Zijin Mining.
Fqinjë? Flamujt kinez dhe serb brenda një restoranti kinez në Bor.
Kontrata mes Serbisë dhe Zijin Mining mbetet e klasifikuar, duke ngritur shqetësime për ligjshmërinë e saj. Prania kineze është dërrmuese, por shpesh e padukshme. Vetëm menaxherët dhe stafi i lartë i Zijin lejohen të dalin nga kampet, jo punëtorët e zakonshëm.
Gjurmë të thella
Një nga godinat që Zijin Mining përdor si zyra në Bor. Serbia shfaqet si një pikë kyçe e ndikimit kinez jo vetëm në Ballkanin Perëndimor, por edhe në Europën Qendrore dhe Lindore. Pekini është bërë investitori individual më i madh në Serbi.
Rreziqe shëndetësore: Një radiografi e mushkërive të një gruaje nga Krivelji, e cila vdiq nga kanceri i mushkërive në moshë të re. Familja fajëson ndotjen nga aktivitetet minerare.
Nxjerrja intensive dhe shkrirja e metaleve ndihen në të gjithë rajonin. Cilësia e ajrit është shqetësim madhor: një raport i janarit 2024 tregoi rritje të shpeshta të dioksidit të squfurit rreth Borit, duke kontribuar në probleme akute dhe kronike të frymëmarrjes, si dhe në reshje acide. Studimi gjeti gjithashtu grimca të imëta që përmbajnë metale të rënda si plumbi, kadmiumi, nikeli dhe arseniku. Asnjë vlerësim sistematik i shëndetit publik nuk është kryer që kur Zijin mori kontrollin.
NĂ« vitin 2023, Serbia eksportoi rreth 1.06 milionĂ« tonĂ« mineral bakri dhe koncentrate, me vlerĂ« 1.46 miliardĂ« dollarĂ« â blerĂ«si kryesor ishte Kina.
Serbët**
âFlejmĂ« mbi ar, por po vdesim nga kanceri,â thotĂ« 73-vjeçarja Joleht, brenda shtĂ«pisĂ« sĂ« saj nĂ« SlatinĂ«. FqinjĂ«t thonĂ« se shtĂ«pitĂ« po shemben ngadalĂ« pĂ«r shkak tĂ« minierave nĂ«ntokĂ«sore: çarje, ujĂ«ra qĂ« depĂ«rtojnĂ« nĂ« mure.
Lumi i vdekur: Borska Reka, njĂ« nga lumenjtĂ« mĂ« tĂ« ndotur nĂ« EvropĂ«. Analizat tregojnĂ« pĂ«rqendrime tĂ« larta bakri, arseniku dhe nikeli, mbi pragjet e lejuara. Lumi konsiderohet âi vdekurâ, pa jetĂ« ujore, me pasoja qĂ« arrijnĂ« deri nĂ« Danub.
Instituti i Shëndetit Publik Batut publikoi një studim që tregon rritje të rrezikut të vdekshmërisë për të gjitha grupmoshat në Bor.
E ardhmja**
Jasna BaciloviÄ me vajzĂ«n e saj nĂ« Krivelj, njĂ« fshat qĂ« po zhduket.
âNuk dua tĂ« jetoj askund tjetĂ«r. Kjo Ă«shtĂ« shtĂ«pia ime,â thotĂ« ajo.
Krivelji dikur kishte 22 kafene familjare. Sot ka mbetur vetëm një.
Të larguarit: Stacioni i autobusëve në Majdanpek, i mbuluar me njoftime vdekjeje. Megjithëse Bashkia e Borit është ndër më të pasurat në Serbi, pagat mbeten të ulëta. Ka plane për zhvendosjen e komunitetit në Metovnicë, por asgjë nuk është konfirmuar.
âKy nuk Ă«shtĂ« fundi i botĂ«s, por nga kĂ«tu mund ta shohĂ«sh,â thotĂ« Aladin Zekypy, me dy fĂ«mijĂ«t e tij, i cili jeton vetĂ«m disa dhjetĂ«ra metra nga miniera e hapur.
TĂ« menduarit pozitiv mund tâi ndihmojĂ« njerĂ«zit qĂ« ndihen tĂ« dĂ«shpĂ«ruar. Edhe politikanĂ«t e kuptojnĂ« se pritshmĂ«ritĂ« pesimiste mund tĂ« vetĂ«pĂ«rmbushen.
NĂ« fund tĂ« viteve 1970, teksa Amerika pĂ«rballej me njĂ« krizĂ« energjie dhe stanjacion, presidenti Jimmy Carter paralajmĂ«roi se rreziku mĂ« i madh ishte njĂ« âkrizĂ« besimiâ qĂ« po gĂ«rryente institucionet publike dhe sipĂ«rmarrjen private. Dekada mĂ« vonĂ«, Abe Shinzo, lideri me mandatin mĂ« tĂ« gjatĂ« nĂ« Japoni, argumentoi se stanjimi po mbahej gjallĂ« nga njĂ« âmentalitet deflacionistâ dhe u pĂ«rpoq tâi trondiste familjet dhe bizneset pĂ«r tâi nxjerrĂ« prej tij. Xi Jinping, udhĂ«heqĂ«si kryesor i KinĂ«s, e ka bĂ«rĂ« promovimin e âenergjisĂ« pozitiveâ njĂ« prioritet kombĂ«tar. Sot, energjia pozitive Ă«shtĂ« e pakĂ«t. Pesimizmi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« i pĂ«rhapur dhe i qĂ«ndrueshĂ«m.
Në Amerikë, besimi i konsumatorëve është pranë një niveli rekord të ulët. Në mbarë Europën, besimi ekonomik ka qenë nën mesataren afatgjatë për më shumë se tre vjet. Një sondazh i ri nga FGS Global, një kompani konsulence, me 20.000 votues dhe drejtues biznesesh në SHBA, Britani, Kanada, BE dhe Japoni, nxjerr në pah një konsensus të zymtë: në të 27 vendet, shumica besojnë se jeta do të jetë më e vështirë për brezin e ardhshëm dhe se sistemi është i manipuluar në favor të të pasurve. Në të gjitha vendet përveç Danimarkës, shumica i konsiderojnë institucionet publike joefektive dhe shpërdoruese. Sondazhe të tjera tregojnë të njëjtën tablo. Në një anketë të Gallup International me gati 60.000 të rritur, pesimistët e ekonomisë ë janë rreth dy herë më të shumtë se optimistët në Britani dhe Japoni. Në Gjermani ata janë gati 12 herë më të shumtë.
Pesimizmi i vazhdueshĂ«m Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« njĂ« nga kufizimet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« ekonomisĂ« globale. Kur pritshmĂ«ritĂ« pĂ«rkeqĂ«sohen, ekonomitĂ« mund tĂ« sillen nĂ« mĂ«nyra qĂ« zbehin efektet e politikave tĂ« arsyeshme dhe i shtrembĂ«rojnĂ« ato. John Maynard Keynes e pĂ«rmblodhi kĂ«tĂ« me idenĂ« e âinstinkteve shtazoreâ, duke vendosur besimin dhe pritshmĂ«ritĂ« nĂ« qendĂ«r tĂ« rezultateve ekonomike. Robert Shiller, ekonomist fitues i Ămimit Nobel, ka pĂ«rshkruar mĂ« pas se si narrativat e zymta mund tĂ« pĂ«rhapen, duke formĂ«suar sjelljen nĂ« mĂ«nyra qĂ« nuk parashikohen nga modelet ekonomike. NdĂ«rsa zymtĂ«sia rrĂ«njoset nĂ« ekonomitĂ« e pasura, ajo rrezikon tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« frenĂ« vetĂ«pĂ«rforcuese tĂ« rritjes. Pasojat janĂ« mĂ« pak investime nĂ« tĂ« ardhmen, njĂ« prirje drejt njĂ« politike qĂ« e bĂ«n disiplinĂ«n fiskale mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu mbajtur.
Pesimizmi fillimisht vepron si njĂ« goditje pasigurie. Kur e ardhmja duket mĂ« e errĂ«t, rritet vlera e pritjes. Familjet dhe bizneset shtyjnĂ« vendime qĂ« janĂ« tĂ« kushtueshme pĂ«r tâu kthyer pas. Efektet afatshkurtra tashmĂ« janĂ« tĂ« dukshme. NĂ« AmerikĂ«, punĂ«simi Ă«shtĂ« mĂ« i ulĂ«t se gjatĂ« pandeisĂ«, pavarĂ«sisht rritjes solide tĂ« PBB-sĂ«. Ky qarkullim i ngadaltĂ« nĂ« tregun e punĂ«s dĂ«mton efikasitetin. Norma e kursimit tĂ« familjeve nĂ« zonĂ«n e euros, prej 15% nĂ« vitin 2025, Ă«shtĂ« goxha mĂ« e lartĂ« se nĂ« periudhĂ«n e para pandemisĂ«. Besimi i ulĂ«t mund tĂ« kontribuojĂ« gjithashtu nĂ« ndryshime tĂ« tjera shoqĂ«rore, nga normat e ulĂ«ta tĂ« lindshmĂ«risĂ« te rĂ«nia e regjistrimeve nĂ« universitete.
NjĂ« tjetĂ«r shprehje e pesimizmit Ă«shtĂ« besimi se ekonomia Ă«shtĂ« e manipuluar, gjĂ« qĂ« nxit tĂ« menduarit me logjikĂ« dikush duhet tĂ« fitojĂ« e dikush tĂ« humbasĂ« njohur si âzero-sumâ. Kur njerĂ«zit supozojnĂ« se fitimet pĂ«r njĂ« grup vijnĂ« vetĂ«m nĂ« kurriz tĂ« njĂ« tjetri, ata mbĂ«shtesin politika qĂ« zhvendosin fokusin nga rritja drejt rishpĂ«rndarjes dhe mbrojtjes. Pepper Culpepper nga Universiteti i Oksfordit dhe bashkautorĂ«t e tij zbulojnĂ« se, nĂ« disa vende tĂ« pasura, ata qĂ« besojnĂ« se sistemi favorizon tĂ« pasurit kanĂ« mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« mbĂ«shtesin rishpĂ«rndarjen zero-sum. Instinkte tĂ« ngjashme formĂ«sojnĂ« qĂ«ndrimet ndaj migracionit dhe tregtisĂ«. Stefanie Stantcheva nga Universiteti i Harvardit tregon se mendimtarĂ«t zero-sum favorizojnĂ« proteksionizmin dhe kufijtĂ« mĂ« tĂ« rreptĂ«, ndjenja qĂ« tani janĂ« tĂ« zakonshme nĂ« botĂ«n e pasur.
E njĂ«jta logjikĂ« vlen edhe pĂ«r ndryshimin teknologjik. NĂ« sondazhin mĂ« tĂ« fundit tĂ« Harvardit mbi tĂ« rinjtĂ«, tĂ« rinjtĂ« amerikanĂ« mendonin se inteligjenca artificiale do tĂ« shkatĂ«rrojĂ« mundĂ«sitĂ« sesa do tâi krijojĂ« ato. NĂ« sondazhin e FGS Global, shtatĂ« nga dhjetĂ« tĂ« anketuar mbĂ«shtetĂ«n rregullim tĂ« rreptĂ« dhe taksim tĂ« lartĂ« tĂ« kompanive tĂ« inteligjencĂ«s artificiale. Rezultati i mundshĂ«m Ă«shtĂ« njĂ« kthesĂ« drejt njĂ« ekonomie-fortese qĂ« premton mbrojtje, por zbeh rritjen.
Pa dhimbje, sâka fitim
NjĂ« rrezik i fundit i pesimizmit Ă«shtĂ« se ai minon disiplinĂ«n fiskale. Kur votuesit mendojnĂ« se e ardhmja Ă«shtĂ« e zymtĂ«, toleranca e tyre pĂ«r dhimbje afatshkurtra bie. ShtrĂ«ngimi i rripit nĂ« Suedi nĂ« mesin e viteve 1990 funksionoi sepse suedezĂ«t besonin se sakrifica do tĂ« shpĂ«rblehej. Aty ku njĂ« besim i tillĂ« mungon, rripat zgjidhen. NĂ« EuropĂ«n Jugore pas vitit 2010, konsolidimi i imponuar mes stanjimit hasi nĂ« rezistencĂ« tĂ« ashpĂ«r. Kur elektoratet ndihen tĂ« dĂ«shpĂ«ruara, ato shpĂ«rblejnĂ« politikanĂ«t pĂ«r lehtĂ«sim dhe jo pĂ«r pĂ«rmbajtje. Kjo i mban deficitĂ«t tĂ« larta dhe e bĂ«n inflacionin mĂ« tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu frenuar.
Kjo tashmë po ndodh. Vitin e kaluar, deficiti mesatar buxhetor në vendet e pasura kaloi 4% të PBB-së; në Amerikë ishte afër 6%. Megjithatë, përmbajtja fiskale mbetet e paarritshme. Presidenti Donald Trump ka miratuar ulje të reja taksash, ndërsa ka lënë të kuptohet për më shumë dhurata për të qetësuar votuesit e pakënaqur. Përpjekjet e Francës për të shkurtuar shpenzimet shpesh shkaktojnë kriza politike. Në Japoni, qeveria zbuloi në fund të vitit të kaluar paketën më të madhe stimuluese që nga pandemia, pavarësisht se borxhi publik është ndër më të lartët në botë. Edhe Kanadaja iu drejtua pushimeve të përkohshme tatimore për të rritur besimin, duke shtuar kosto dhe kompleksitet për bizneset.
Gjendja e sotme është terren pjellor për populistët që premtojnë mbrojtje dhe shpenzime në vend të reformave. Kjo ushqen një rreth vicioz ku errësira nxit mbështetje për liderë populistë, qeverisja e të cilëve dobëson institucionet dhe dëmton rritjen. Kërkimet tregojnë se vendet e qeverisura nga populistët pësojnë dëme ekonomike afatgjata, me të ardhura më të ulëta dhe paqëndrueshmëri më të madhe shumë kohë pasi ata marrin pushtetin. Kërcënimi më i madh për ekonominë botërore sot është një politikë e formësuar nga vetë pesimizmi.
Gazeta Si â Nga SPAK, ku zbatoi masĂ«n e sigurisĂ« âdetyrim paraqitjeâ, Sali Berisha, vazhdoi akuzat ndaj gjyqtares Irena Gjoka dhe komentoi vendimin e KLGJ, qĂ« nuk pranoi tĂ« shqyrtonte çështjen e gjyqtares sĂ« posaçme, e cila rezulton e dĂ«nuar nĂ« Greqi pĂ«r falsifikim dokumentesh.
Berisha, teksa i lexoi me emra anëtarët e KLGJ që votuan të mos pranojnë kërkesën për nisjen e procedurave, i konsideroi ata më kriminelë sesa Irena Gjoka.
âKLGJ me votat e Yllka RupĂ«s, Ridvan Hados, Markelian Koça, Emona Muçi, Klodian Kurushi dhe kreut tĂ« tij Ilir Rusi me 6 vota vendosĂ«n mos pranimin e nisjes sĂ« procedurave pĂ«r verifikimin dhe shpalljen e papajtueshmĂ«risĂ« sĂ« mandatit me famozen Irena Gjoka. KĂ«ta janĂ« me kriminelĂ« se vetĂ« Irena, kĂ«ta janĂ« turpi i zyrtarit. JanĂ« skllevĂ«r tĂ« kĂ«tij regjimi dhe tĂ« Edi RamĂ«sâ, u shpreh Berisha.
Po ashtu ai denoncoi se Irena Gjoka është e përfshirë në dosjen e Ergys Agasit, ku sipas tij, ajo ka hyrë e ka dalë në zyrën e tij.
âSa pĂ«r dijeni Irena me 5 mbiemra Ă«shtĂ« njĂ« shoqe nĂ« shpirt me LindĂ«n e Surrelit, pĂ«rveç se kĂ«shilltare e Ergys Agasit. Besoj i keni parĂ« videot nĂ« dosjet e Ergys Agasit, sesi serbezja hyn dhe del nĂ« zyrĂ«n mafioze tĂ« Agasitâ, deklaroi ndĂ«r tĂ« tjera Berisha.
Sipas BerishĂ«s, Irena Gjoka me 5 mbiemra, Ă«shtĂ«, ânjeriu qĂ« amnistoi krimin zgjedhor, si mercenar i PartisĂ« Shtet, i rikujtoj se drejtĂ«sia vonon por nuk harron. Kush e do kĂ«tĂ« ta ketĂ« nĂ« arkivĂ«n e vet tĂ« denoncimit tĂ« njĂ« delikuenti, tĂ« narkoshtetit shqiptar. Tani e kuptoni vetĂ« ju qĂ« kĂ«tu, nuk mund tĂ« ketĂ« çështje tjetĂ«r pĂ«rveç faktit, vendimit tĂ« tĂ« famshmit KLGJ, por para se tĂ« ndalem nĂ« kĂ«tĂ« vendim, e kuptoj se ju prisni tâju rrĂ«fej se çfarĂ« pashĂ« brenda unĂ« gjatĂ« kĂ«tij kalimi tĂ« shkurtĂ«râ.
Login
