Nga Gazeta Si- Dhoma e ulët e Parlamentit francez ka miratuar një projektligj që ndalon aksesin në rrjetet sociale për të miturit nën 15 vjeç, me qëllim mbrojtjen e shëndetit të tyre. I mbështetur nga qeveria dhe i miratuar nga Asambleja Kombëtare me 130 vota pro dhe 21 kundër, projektligji do të kalojë tani për shqyrtim në Senat.
Nëse miratohet përfundimisht, Franca do të ishte vendi i parë europian që vendos një kufi të tillë moshe për përdorimin e rrjeteve sociale.
Kjo masĂ« Ă«shtĂ« njĂ« prioritet pĂ«r presidentin Emmanuel Macron, i cili e cilĂ«soi votimin si njĂ« âhap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«mâ.
Në Prokurorinë Themelore në Prizren u zhvillua një takim ndërinstitucional me pjesëmarrjen e përfaqësuesve të Prokurorisë së Kukësit, Policisë së Trafiqeve nga Tirana, Policisë për Hetimin e Trafikimit dhe Kontrabandimit me Migrantë, si dhe përfaqësuesve të Departamentit për Kufij të Policisë së Kosovës në Prishtinë.
Prokurorja e Departamentit për Krime të Rënda në Prokurorinë e Prizrenit, Ervehe Gashi, e priti delegacionin dhe theksoi rëndësinë e bashkëpunimit ndërkufitar dhe ndërinstitucional në trajtimin e rasteve të kontrabandimit me migrantë.
Gjatë takimit u diskutua për shkëmbimin e informatave, koordinimin e veprimeve hetimore dhe mekanizmat konkretë për një reagim më efikas ndaj këtij fenomeni, i cili përbën shqetësim serioz për sigurinë dhe sundimin e ligjit në rajon.
Pjesëmarrësit u dakorduan për vazhdimin e komunikimit të rregullt dhe forcimin e bashkëpunimit praktik, me qëllim parandalimin dhe luftimin efektiv të kontrabandimit me migrantë dhe formave të tjera të krimit të organizuar ndërkufitar.
Prokuroria Themelore në Prizren mbetet e përkushtuar në forcimin e partneritetit me institucionet homologe brenda dhe jashtë vendit, në funksion të zbatimit të ligjit dhe mbrojtjes së rendit publik. /Telegrafi/
Gazeta âSIâ- Jeta e Boualem Sansal ndryshoi nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike mĂ« 16 nĂ«ntor 2024. Shkrimtari franko-algjerian u arrestua nĂ« Algjer sapo mbĂ«rriti nĂ« aeroport. I gjithĂ« komuniteti i shkrimtarĂ«ve, dhe jo vetĂ«m, u shqetĂ«sua pĂ«r ish-zyrtarin algjerian, i cili u bĂ« i famshĂ«m nĂ« FrancĂ« me romanin e tij âBetimi i barbarĂ«veâ. Kritik i ashpĂ«r i islamizmit, Boualem Sansal u arrestua nĂ« Algjeri pĂ«r deklarata publike ku vuri nĂ« diskutim historinĂ« dhe integritetin territorial tĂ« vendit, gjĂ« qĂ« autoritetet e cilĂ«suan si âcenim tĂ« unitetit kombĂ«tarâ. Rasti u konsiderua gjerĂ«sisht politik dhe u kritikua ndĂ«rkombĂ«tarisht si shkelje e lirisĂ« sĂ« shprehjes. PĂ«r kĂ«tĂ« deklaratĂ« ai u dĂ«nua nĂ« mungesĂ« me 5 vite burgim. Arrestimi i tij shkaktoi njĂ« valĂ« protestash. Shkrimtari u kthye edhe nĂ« njĂ« ngĂ«rç diplomatik mes AlgjerisĂ« dhe FrancĂ«s. Ishte Gjermania ajo qĂ« u ofrua si ndĂ«rmjetĂ«se mes FrancĂ«s dhe AlgjerisĂ« pĂ«r lirimin e Sansal. Lirimi i tij u arrit me sukses dhe Boualem Sansal Ă«shtĂ« tashmĂ« njeri i lirĂ«. NĂ« njĂ« intervistĂ« dhĂ«nĂ« pĂ«r FranceInfoTv , ai flet pĂ«r periudhĂ«n e kaluar nĂ« burg, mĂ«nyrĂ«n e arrestimit dhe deri te lirimi i tij me ndĂ«rmjetĂ«simin e GjermanisĂ«.
Si ndiheni pas lirimit nga burgosja 10-mujore?
Pas 10 muajsh burgim rigjej jetën, aromat, pëshpëritjet. Mendoj se do të më duhen disa ditë sa të sistemoj mendimet dhe reagimet. Ka gjëra që më emocionojnë, si për shembull aroma e kafesë, më çmend. Problemi tjetër është se pas disa kohësh burgim, njeriu humbet edhe fjalorin e tij, të folurën. Besoj po e vini re që unë po vuaj të gjej edhe fjalët e duhura.
Ju keni qenë edhe i sëmurë. Si ndiheni tani?
Unë jam diagnostikuar me kancer të prostatës. Nuk jam keq. U trajtova për këtë edhe në burg nga mjekë që ishin profesionistë dhe shumë të sjellshëm. Tani do të më duhet të bëj një vizitë në Paris dhe të shoh çfarë po ndodh. Unë jam edhe anemik, pra kam qeliza gjaku më pak se një njeri normal.
Si ishin kushtet në burg? Si ishte të jetonit i mbyllur?
Kushtet në burg ishin si në çdo burg tjetër. Mure të vegjël, hapësirë e ngushtë dhe asnjë kontakt me të burgosurit e tjerë. Unë nuk kisha as avokat dhe në këtë mënyrë jeta u bë e vështirë në burg. Koha aty rrjedh ngadalë; pas pak muajsh humbet edhe masë muskulare, të duket sikur do vdesësh. Ata janë shumë profesionistë: të arrestojnë, nuk flasin fare dhe pastaj dëgjohen vetëm krismat e dyerve dhe hekurave. Ka një ndjeshmëri mes të burgosurve, edhe pse aty ka vrasës dhe trafikantë.
A keni lexuar gjatë kësaj periudhe?
Aty kishte njĂ« bibliotekĂ«, por pĂ«r çdo gjĂ« duhej leje nga drejtori me shkrim. Ma dha lejen vetĂ«m pas katĂ«r muajsh, por ajo qĂ« gjeta atje ishin vetĂ«m libra fetarĂ« dhe libra me skica si piqet mishi. As nuk ia dola tĂ« shkruaj. Nuk isha gati psikologjikisht. VetĂ«m kam menduar se si do tĂ« shkruaj librin e radhĂ«s dhe nĂ« çâmĂ«nyrĂ« do ta trajtoja periudhĂ«n e burgut: a do tĂ« jetĂ« njĂ« libĂ«r politik apo njĂ« libĂ«r i tĂ« burgosurve.
Rikthehemi te 16 nëntori i vitit 2024, kur edhe ju u arrestuat.
Në fakt është tronditëse. Nuk mendon për asgjë. Kalon në sportel, jep pasaportën dhe polici e kontrollon. Pastaj sportelisti më tha të ulesha dhe të prisja në stol. Prita për një orë. Një oficer policie erdhi, më mori dhe pastaj më vendosën prangat dhe një kapuç në kokë. Unë nuk e dija se ku isha. Thjesht u thosha se, nëse donin përgjigje, të identifikoheshin se kush ishin dhe çfarë donin.
E keni një ide tashmë pse u arrestuat? Një arsye? Një akuzë?
E gjitha thonĂ« se ndodhi pĂ«r shkak tĂ« deklaratĂ«s sime pĂ«r identitetin e territoreve marokene, njĂ« tension i cili nisi nga presidenti Macron. Jam arrestuar se kam thĂ«nĂ« gjĂ«ra qĂ« nuk duheshin thĂ«nĂ«, por unĂ« e kontrolloj çdo fjalĂ« qĂ« them. Tani kam frikĂ« se, nĂ«se shkoj sĂ«rish atje me gruan, do tĂ« mĂ« arrestojnĂ« bashkĂ« me tĂ«, ose do tĂ« arrestojnĂ« miqtĂ« e mi nĂ« Algjeri pĂ«r tâi pyetur.
Po dita e lirimit? Kush ua dha lajmin? Si ndodhi?
Nuk kam pasur asnjĂ« paralajmĂ«rim as nga shĂ«rbimet e inteligjencĂ«s dhe as nga presidenti Macron, tĂ« cilin e takova. Atje, sapo mĂ« arrestuan, mĂ« thanĂ« se do tĂ« lirohesha pĂ«r njĂ« javĂ« ose ndoshta pĂ«r njĂ« muaj, dhe kĂ«shtu kalova 10 muaj nĂ« burg. VetĂ«m njĂ« ditĂ« erdhĂ«n dhe mĂ« thanĂ«: âMblidh gjĂ«rat e tua, sepse do tĂ« dalĂ«sh.â MĂ« dĂ«rguan nĂ« njĂ« burg tjetĂ«r, mĂ« i pistĂ«, mĂ« i mbyllur, mĂ« i tmerrshĂ«m. MĂ« morĂ«n sĂ«rish shenjat e gishtave, mĂ« morĂ«n gjak. Pastaj mĂ« dĂ«rguan nĂ« spital dhe tĂ« nesĂ«rmen mĂ« thanĂ« sĂ«rish tĂ« mblidhja rrobat e mia. MĂ« futĂ«n nĂ« njĂ« furgon dhe askush nuk mĂ« pĂ«rgjigjej se ku po mĂ« çonin, derisa pashĂ« nga dritarja e vogĂ«l e furgonit qĂ« ishim nĂ« aeroport dhe aty e besova se po mĂ« deportonin.
Pra, jeni ende i turbullt për atë që ka ndodhur?
Ende nuk e di saktë pse u arrestova. Librat e mi kanë qenë të ndaluar për një periudhë kohe në disa vende të Algjerisë, por ato vazhdojnë të shiten atje dhe të lexohen. Por Algjeria sheh me dyshim gjithçka që vjen nga Franca: nacionalizmi në njërën anë, islami politik në anën tjetër.
Do tâi riktheheni shkrimit?
Sigurisht që do të nis të shkruaj sërish. Shkrimi është jeta ime. Puna ime është dhe gjetja e fjalëve të duhura. Pa dyshim do të shkruaj përsëri.
Nga Gazeta Si- Mbi 4 mijĂ« e 500 nxĂ«nĂ«s me aftĂ«si tĂ« kufizuara ndjekin shkollĂ«n pa mbĂ«shtetjen minimale psiko-sociale, pavarĂ«sisht se kjo Ă«shtĂ« e garantuar me ligj. TĂ« dhĂ«nat e auditimit nga KLSH pĂ«r vitin shkollor 2023â2024 tregojnĂ« nxĂ«nĂ«sit me aftĂ«si tĂ« kufizuara nuk marrin asnjĂ« formĂ« tĂ« strukturuar shĂ«rbimi psiko-social, njĂ« situatĂ« qĂ« vĂ« nĂ« pikĂ«pyetje funksionimin e arsimit gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s nĂ« vend.
Sipas ligjit, institucionet arsimore janë të detyruara të shtojnë një punonjës psiko-social për çdo 10 nxënës me aftësi të kufizuara. Megjithatë, auditimi evidenton se ky standard nuk zbatohet në praktikë. 50 Zyra Vendore të Arsimit Parauniversitar (ZVAP), ndonëse kanë mbi 10 nxënës me aftësi të kufizuara, nuk kanë të punësuar asnjë punonjës shtesë të shërbimit psiko-social, siç parashikohet në aktin nënligjor.
Mbështetje e pjesshme dhe jo profesionale
Në mungesë të specialistëve, mbështetja për nxënësit me aftësi të kufizuara mbetet e fragmentuar dhe jo e specializuar. Në shumicën e rasteve, ajo realizohet nga mësues ndihmës apo mësues të klasës, të cilët, ndonëse përpiqen të plotësojnë boshllëkun, nuk kanë formimin e nevojshëm për të ofruar ndërhyrje psiko-sociale të strukturuara.
Kjo situatë cenon drejtpërdrejt jo vetëm mirëqenien emocionale dhe sociale të fëmijëve me aftësi të kufizuara, por edhe përfshirjen e tyre reale në procesin mësimor, duke i ekspozuar ndaj rrezikut të izolimit, stigmatizimit dhe dështimit shkollor.
Arsimi gjithëpërfshirës, vetëm në letër
Ligji nr. 69/2012 âPĂ«r sistemin arsimor parauniversitarâ parashikon qartĂ« garantimin e mbĂ«shtetjes psiko-sociale pĂ«r nxĂ«nĂ«sit, veçanĂ«risht pĂ«r kategoritĂ« vulnerabĂ«l. MegjithatĂ«, gjetjet e auditimit tregojnĂ« se arsimi gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s pĂ«r fĂ«mijĂ«t me aftĂ«si tĂ« kufizuara mbetet kryesisht deklarativ.
Mungesa e burimeve njerëzore, planifikimi jo i duhur dhe moszbatimi i akteve nënligjore kanë krijuar një realitet ku ligji ekziston, por nuk përkthehet në shërbim konkret për fëmijët që kanë më shumë nevojë për të.
Për shumë fëmijë me aftësi të kufizuara, punonjësi social është figura kyçe që mund të ndërmjetësojë mes fëmijës, familjes dhe shkollës, të identifikojë shenja ankthi, traume apo bullizimi dhe të parandalojë përjashtimin e heshtur nga sistemi arsimor.
Mungesa e këtij shërbimi nuk është thjesht një problem administrativ, por një problem që rrezikon të thellojë pabarazitë dhe të mohojë të drejtën për arsim cilësor dhe dinjitoz për mijëra fëmijë me aftësi të kufizuara.
Gjithashtu, mbulimi i shkollave me punonjës psiko-social mbetet i pabarabartë në nivel kombëtar.
PavarĂ«sisht rritjes sĂ« numrit tĂ« punonjĂ«sve psiko-socialĂ«, nĂ« disa ZVAP, si FiniqâDropull, mungon plotĂ«sisht stafi psiko-social, ndĂ«rsa nĂ« zona tĂ« tjera si SelenicĂ« dhe TepelenĂ« â Memaliaj, njĂ« punonjĂ«s mbulon pĂ«rkatĂ«sisht 18 dhe 14 shkolla. NĂ« ZVAP BulqizĂ« dhe DibĂ«r, njĂ« punonjĂ«s mbulon deri nĂ« 3.2 shkolla, nĂ« tejkalim tĂ« ndjeshĂ«m tĂ« mesatares kombĂ«tare prej 1.7 shkolla pĂ«r punonjĂ«s. Kjo mbingarkesĂ« Ă«shtĂ« veçanĂ«risht e theksuar nĂ« zonat rurale, malore dhe me popullatĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«, duke kufizuar ndjeshĂ«m aksesin e nxĂ«nĂ«sve nĂ« mbĂ«shtetjen psiko-sociale dhe duke ndikuar negativisht nĂ« cilĂ«sinĂ« dhe barazinĂ« e shĂ«rbimit arsimor.
TĂ« dhĂ«nat e auditimit evidentojnĂ« se, pĂ«r vitin shkollor 2023-2024 rreth ÂŒ e shkollave nĂ« rang vendi nuk kanĂ« pasur shĂ«rbim psiko-social dhe rreth 92,991 nxĂ«nĂ«s nuk kanĂ« marrĂ« mbĂ«shtetjen e nevojshme psiko-sociale.
Gazeta âSIâ- Lidhja e Lord Bajronit me Ballkanin, dhe veçanĂ«risht me ShqipĂ«rinĂ«, nis herĂ«t dhe zĂ« njĂ« vend tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m si nĂ« jetĂ«n, ashtu edhe nĂ« veprĂ«n e tij. Xhorxh Gordon Bajroni lindi nĂ« LondĂ«r mĂ« 22 janar 1788, nĂ« njĂ« familje aristokrate qĂ« kishte rĂ«nĂ« nĂ« varfĂ«ri. Fati i tij ndryshoi kur ishte vetĂ«m dhjetĂ« vjeç: pas vdekjes sĂ« xhaxhait, ai trashĂ«goi titullin Lord, si edhe pallatin dhe çifligun Newstead Abbey, pronĂ« qĂ« do tĂ« bĂ«hej njĂ« simbol i jetĂ«s sĂ« tij tĂ« trazuar.
Arsimimi i Bajronit ishte i gjerë. Në Harrow ai studioi greqishten dhe latinishten, historinë dhe letërsinë angleze, duke treguar herët prirje për poezi dhe mendim kritik. Në moshën 18-vjeçare u regjistrua në Universitetin e Kembrixhit (Trinity College). Në vitin 1809, ai mori zyrtarisht vendin e tij në Dhomën e Lordëve, ku u dallua për qëndrime përparimtare dhe për mbrojtjen e lirive qytetare, veçanërisht në mbështetje të popujve të shtypur.
Po atë vit, Bajroni ndërmori një udhëtim të gjatë nëpër Evropë, një përvojë që do të linte gjurmë të pashlyeshme në krijimtarinë e tij. Ndalesat e tij në Spanjë, Greqi dhe veçanërisht në Shqipërinë e Jugut ishin vendimtare. Vizita në Janinë dhe kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët e kohës e impresionuan thellë poetin. Si kujtim nga ato vise, Bajroni mori me vete një kostum tradicional shqiptar, që do të bëhej më vonë një nga simbolet më të njohura të lidhjes së tij me Shqipërinë.
Bukuria dhe veçantia e kĂ«tij kostumi e frymĂ«zuan piktorin Thomas Philips qĂ«, nĂ« verĂ«n e vitit 1813, tĂ« realizonte portretin e famshĂ«m tĂ« poetit me titull âPortrait of a Nobleman in the dress of an Albanianâ (Portret i njĂ« fisniku me veshje shqiptare). Ky portret u ekspozua nĂ« Royal Academy dhe sot ndodhet nĂ« ambientet e AmbasadĂ«s Britanike nĂ« AthinĂ«, duke mbetur njĂ« dĂ«shmi vizuale e admirimit tĂ« Bajronit pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Lord Bajroni dhe Ali Pashë Tepelena
KĂ«to pĂ«rvoja u reflektuan drejtpĂ«rdrejt nĂ« veprĂ«n e tij. NjĂ« nga krijimet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« Bajronit Ă«shtĂ« poema epike âShtegtimi i Ăajld Harolditâ (Childe Haroldâs Pilgrimage, 1812â1817), e ndĂ«rtuar mbi pĂ«rshtypjet e udhĂ«timeve tĂ« tij nĂ« SpanjĂ«, Greqi, ShqipĂ«ri, ZvicĂ«r dhe Itali. Poema pĂ«rshkohet nga patosi i luftĂ«s pĂ«r liri dhe nga ndjeshmĂ«ria romantike ndaj fatit tĂ« popujve tĂ« robĂ«ruar. NĂ« vargjet e saj, Bajroni u kĂ«ndon traditave burrĂ«rore tĂ« shqiptarĂ«ve, trimĂ«risĂ« sĂ« tyre dhe dashurisĂ« sĂ« flaktĂ« pĂ«r lirinĂ«, duke i paraqitur si njĂ« popull me dinjitet dhe guxim tĂ« rrallĂ«.
Ja si shkruan vetë Bajroni:
âKam disa petka shqiptare madhĂ«shtore, e vetmja plaçkĂ« e shtrenjtĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vend. KushtojnĂ« 50 ginea secila, dhe kanĂ« aq flori tĂ« qĂ«ndisur sa nĂ« Angli mund tĂ« kushtojnĂ« 200 ginea. U njoha me Hysen Beun dhe Mahmud PashĂ«n, tĂ« dy djem tĂ« vegjĂ«l, nipĂ«r tĂ« Ali PashĂ«s nĂ« JaninĂ«. JanĂ« krejt ndryshe nga çunakĂ«t tanĂ«, kanĂ« fytyrĂ« tĂ« kuqe si vejushat e lyera me tĂ« kuqe, kanĂ« sy tĂ« zes, tĂ« mĂ«dhenj dhe tipare fare tĂ« rregullt. JanĂ« krijesat mĂ« tĂ« bukura qĂ« mĂ« ka zĂ«nĂ« syri dhe tĂ« rrahur e tĂ« stĂ«rvitur qĂ« tani me ceremonira tĂ« Oborritâ shkruante Bajroni nĂ« shĂ«nimet e tij
Këtë admirim e dëshmojnë edhe letrat e tij personale. Muzeu Historik Kombëtar ruan një fragment nga një letër që Bajroni i dërgoi nënës së tij më 12 nëntor 1809, ku ai shkruan me entuziazëm për shqiptarët:
ââŠI dua shqiptarĂ«t shumĂ«. NĂ« udhĂ«timin qĂ« bĂ«ra, kam rojtur njĂ« herĂ« dy ditĂ«, dhe njĂ« herĂ« tjetĂ«r tri ditĂ«, nĂ« njĂ« kazermĂ« shqiptarĂ«sh, dhe sâkam gjetur kurrĂ« ushtarĂ« aq tĂ« pĂ«lqyer sa shqiptarĂ«t, ndonĂ«se kam qenĂ« nĂ« garnizonet e Gibraltarit e tĂ« MaltĂ«s, dhe kam parĂ« shumica ushtarĂ«sh spanjollĂ«, frengj, siçilianĂ« dhe anglezĂ«. Nuk mĂ« rodhĂ«n gjĂ«sendĂ«, dhe mĂ« ftuan me gĂ«zim tĂ« marr nga zahireja dhe nga qumĂ«shti i tyreâŠâ
Vitet e fundit të jetës së tij i kushtoi një kauze tjetër që do ta kthente në hero përtej letërsisë. Në vitin 1823, Bajroni u nis për në Greqi, ku u bë një nga figurat frymëzuese të luftës për pavarësi kombëtare kundër Perandorisë Osmane. Ai kontribuoi jo vetëm me fjalë dhe poezi, por edhe me para dhe me përfshirje të drejtpërdrejtë në organizimin e forcave kryengritëse.
A ishte i âçmendurâ Lord Bajroni?
Lord Bajroni mbetet njĂ« nga âeksportetâ mĂ« tĂ« famshme tĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar, por edhe njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« trajtuara me hezitim, siklet e madje turp. Pse ndodh kjo? Ndoshta sepse ai gjykohet ende pĂ«r pasionet e tij tronditĂ«se , pĂ«rfshirĂ« lidhjen me AugustĂ«n, gjysmĂ«-motrĂ«n e tij, si edhe marrĂ«dhĂ«niet e shumta me gra dhe burra. Ndoshta pĂ«r shkak tĂ« sjelljeve tĂ« tij provokuese, ose sepse vepra e tij pĂ«rbĂ«het nga mijĂ«ra faqe vargjesh tĂ« zjarrta, qĂ« herĂ«-herĂ« duken edhe tĂ« tepruara apo fĂ«minore. Ose, ndoshta, sepse shumĂ«kush i trembet idesĂ« se Bajroni ,siç deklaroi dikur William Wordsworth, ishte âi çmendurâ.
BiografitĂ« e shumicĂ«s sĂ« poetĂ«ve ose mungojnĂ«, ose janĂ« tĂ« vĂ«shtira pĂ«r tâu lexuar. Me Bajronin ndodh e kundĂ«rta: ai ka dhjetĂ«ra biografi dhe pothuajse tĂ« gjitha janĂ« tĂ«rheqĂ«se. Ădo biograf, qĂ« nga Thomas Moore nĂ« vitin 1830, ka pasur dijeni pĂ«r kujtimet intime dhe skandaloze tĂ« poetit. KĂ«to kujtime u dogjĂ«n, por Moore i kishte shfrytĂ«zuar mĂ« herĂ«t dhe falĂ« tyre dimĂ« pĂ«r martesĂ«n e pafat me Annabella Milbanke dhe pĂ«r vitet e jetĂ«s luksoze nĂ« Venecia, mes 1816-Ă«s dhe 1819-Ă«s. Letrat sugjerojnĂ« se gjatĂ« asaj kohe, tĂ« paktĂ«n 200 gra kaluan nĂ« shtratin e tij , disa prej tyre motra, shumica tĂ« paguara. Ajo qĂ« mungonte nĂ« kĂ«to kujtime ishte transformimi i fundit i Bajronit nĂ« njĂ« luftĂ«tar relativisht tĂ« vetmuar.
Lord Bajron
Letrat e tij dhe ato drejtuar atij tregojnĂ« qartĂ« kĂ«tĂ« ndryshim thelbĂ«sor. PikĂ«risht kĂ«tu bĂ«het e rĂ«ndĂ«sishme biografia e re e Andrew Stauffer, âBajroni: NjĂ« jetĂ« me dhjetĂ« shkronjaâ, e cila e ndĂ«rton çdo kapitull duke u nisur nga njĂ« letĂ«r e poetit, duke cituar me ndjeshmĂ«ri edhe korrespondencĂ«n e grave qĂ« e rrethonin. Edhe pse kjo vepĂ«r Ă«shtĂ« njĂ« shtesĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« tashmĂ« tĂ« mbushur, struktura e saj mozaike , ndonĂ«se herĂ«-herĂ« e ngathĂ«t e trajton me kujdes evolucionin e Bajronit.
NjĂ« nga pretendimet e Staufferit Ă«shtĂ« se dashuria mĂ« e madhe e Bajronit ishte kontesha Teresa Guiccioli. Ky pohim Ă«shtĂ« i mundshĂ«m, edhe pse i debatueshĂ«m. Miku i tij John Hobhouse shkruante se marrĂ«dhĂ«nia nuk ishte aspak e shĂ«ndetshme dhe se â[Bajroni] mĂ« tha krejt tĂ« kundĂ«rtĂ«nâ. MegjithatĂ«, Teresa ishte e dashura mĂ« e qĂ«ndrueshme e tij dhe, me shumĂ« gjasĂ«, e fundit. Fiona MacCarthy ofron njĂ« shpjegim bindĂ«s: âBajroni lulĂ«zonte nĂ« vĂ«shtirĂ«siâ, duke mbajtur gjithmonĂ« njĂ« distancĂ« mbrojtĂ«se nga ata qĂ« pretendonte se i donte. MeqĂ« Teresa ishte e martuar, ai nuk ndjehej i kufizuar prej saj. Letra mĂ« e sinqertĂ« e dashurisĂ« qĂ« ai shkroi ndonjĂ«herĂ« iu drejtua asaj dhe u shkrua nĂ« anglisht. MegjithatĂ«, ai refuzoi tâia pĂ«rkthente dhe, nĂ« fund, e braktisi edhe atĂ«, kur u dashurua me GreqinĂ«.
Stauffer e thekson gjithashtu personalitetin e Bajronit si njĂ« lloj âaktori metodikâ. Sipas tij, Bajroni shpesh bĂ«nte dhe thoshte gjĂ«ra me tepri vetĂ«m qĂ« tĂ« kishte material pĂ«r tĂ« shkruar. Teksa pĂ«rpilonte letra, ai joshte gruan e dikujt tjetĂ«r nĂ« mes tĂ« njĂ« feste, para syve tĂ« tĂ« gjithĂ«ve. Figura letrare qĂ« ushqyen imazhin e tij pĂ«rfshijnĂ« Kainin â sepse Bajroni e shihte veten si tĂ« shĂ«njuar dhe tĂ« mallkuar nga trashĂ«gimia â Adamin e Miltonit, qĂ« e ka âtĂ«rĂ« botĂ«n pĂ«rparaâ, por qĂ« e dĂ«bon veten nga njĂ« parajsĂ« pas tjetrĂ«s, si dhe Paolon dhe FrançeskĂ«n e Dantes, tĂ« dĂ«nuar nĂ« rrethin e dytĂ« tĂ« Ferrit, tĂ« rrĂ«mbyer nga stuhitĂ« e epshit qĂ« nisi pĂ«rmes letĂ«rsisĂ«.
LetĂ«rsia ndikoi fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e tij. Por çështja se sa shumĂ« jeta e tij pasqyrohet nĂ« veprĂ«n e tij mbetet komplekse. Siç shkroi Martin Amis nĂ« âJeta e Kolerixhitâ, shpesh shkrimtarĂ«t e kthejnĂ« subjektin artistik nĂ« njĂ« âlevĂ« biografikeâ. PĂ«r shumicĂ«n e autorĂ«ve, kjo qasje Ă«shtĂ« e dyshimtĂ«: korrelacioni nuk Ă«shtĂ« shkakĂ«si. Me Bajronin, megjithatĂ«, lidhja Ă«shtĂ« mĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ«. Kantoja e dytĂ« e âDon Zhuanitâ, ku heroi i mbijeton njĂ« mbytjeje anijeje, ishte sipas vetĂ« Bajronit tĂ«rĂ«sisht e bazuar nĂ« fakte reale. NĂ« njĂ« letĂ«r tĂ« vitit 1814, ai e pĂ«rshkruan poezinĂ« si âpasqyrĂ« tĂ« botĂ«sâ, ndĂ«rsa nĂ« ditarin e vitit 1821 e quan ândjenjĂ« e njĂ« bote dhe e njĂ« tĂ« ardhmeje tashmĂ« tĂ« shkuarâ. Siç shprehet kritiku Jerome McGann, Bajroni âgjysmĂ«n e percepton dhe gjysmĂ«n e krijonâ ekzistencĂ«n e vet.
Në fund, sapo ai pushoi së shkruari, edhe shpirti i reflektimit dhe ai i veprimit u shuan. Në vitin 1824, mjekët u përpoqën të trajtonin malarien e tij përmes gjakderdhjes , një trajtim fatal. Veprat e mprehta dhe të fuqishme të Bajronit meritojnë një jetë të përtejme më madhështore. Por edhe nëse kjo mungon, ai vazhdon të ecë mes nesh, duke ushtruar ende magjepsjen e tij.
Lord Bajron me kostumin tradicional shqiptar. (Nga Thomas Phillips)
Miku dhe mjeku i tij, John Polidori, ishte me Bajronin dhe çiftin Shelley nĂ« Villa Diodati nĂ« vitin 1816, kur u konceptua âFrankeshtajniâ. Polidori e bazoi novelĂ«n âVampiriâ (1819) nĂ« disa faqe ku Bajroni shkruante pĂ«r njĂ« burrĂ« qĂ« vdes nĂ« Greqi, por ringjallet nga tĂ« vdekurit pĂ«rmes fuqisĂ« sĂ« dashurisĂ«. Sipas Staufferit, çdo vampir aristokratik, i rrezikshĂ«m dhe joshĂ«s , nga Drakula i Bram Stokerit deri te Lestati i Anne Rice , mund ta gjurmojĂ« origjinĂ«n e tij te Lord Bajroni.
Vdiq  më 19 prill 1824 vetëm 36 vjeç në Mesollonjë, gjatë Luftës për Pavarësinë Greke, ku jo vetëm që mbështeti financiarisht kryengritjen, por edhe udhëhoqi fushata ushtarake.
Gazeta âSIâ- PĂ«rkthyesi dhe studiuesi i shquar Pashko Gjeçi u nda nga jeta si sot, 15 vite mĂ« parĂ«, mĂ« 21 janar 2010. I njohur pĂ«r pĂ«rkthimet e tij skrupuloze tĂ« kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, si âKomedia Hyjnoreâ e Dante Alighierit dhe âOdiseaâ e Homerit, Gjeçi mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« pĂ«rkthimit letrar nĂ« shqip. NĂ« kĂ«tĂ« pĂ«rvjetor tĂ« ndarjes sĂ« tij nga jeta, sjellim njĂ« dĂ«shmi tĂ« rrallĂ« nga Dashnor Kokonozi, marrĂ« vetĂ« nga Pashko Gjeçi pak vite pĂ«rpara se tĂ« ndĂ«rronte jetĂ«.
Historia e dhimbshme e Pashko Gjeçit
Nuk do tĂ« shpreheshim fare gabim po tĂ« thonim se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata intelektualĂ« shqiptarĂ« apo dhe njerĂ«z tĂ« letrave tĂ« cilĂ«t e dinĂ« se pĂ«rkthyesi i famshĂ«m i âKomedisĂ« Hyjnoreâ, qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, apo mĂ« saktĂ« njeriu i cili e bĂ«ri Dante Aligerin dhe Homerin tĂ« âflisnin shqipâ, quhet Pashko Gjeçi. Gjithashtu nuk do ta tepronim aspak po tĂ« shtonim pĂ«rsĂ«ri se janĂ« tĂ« pakĂ«t ata shqiptarĂ« qĂ« e dinĂ« se ai njeri, Ă«shtĂ« ende gjallĂ«, sa vjeç Ă«shtĂ« dhe se ku jeton.
Madje pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« fund kĂ«tyre hamĂ«ndjeve dhe pĂ«r tâi qĂ«ndruar asaj çka thamĂ« mĂ« lart, flet dhe ky fakt: Profesorin e famshĂ«m tĂ« lauruar pĂ«r Filozofi e LetĂ«rsi nĂ« Universitetin e RomĂ«s, ish shokun e bankĂ«s tĂ« Qemal StafĂ«s, nxĂ«nĂ«sin e PadĂ«r Gjergj FishtĂ«s, kolegun e mikun e ngushtĂ« tĂ« Eqerem Ăbabejt, Henerik Lacajt, Mark DemĂ«s dhe Fejzi DikĂ«s, nuk e njihnin as banorĂ«t e shkallĂ«s sĂ« tij, ndonĂ«se prej mĂ« shumĂ« se 20-vjeĂ«sh ai jeton sĂ« bashku me zonjĂ«n e tij nĂ« atĂ« apartament fare tĂ« vogĂ«l, nĂ« katin e parĂ« tek âShallvaretâ.
TĂ« habitur nga portreti dhe fiziku qĂ« na u shfaq nĂ« aparencĂ«n e njeriut qĂ« na uroi mirseardhjen, as nuk e kishim menduar kurrĂ« se ai pĂ«r tĂ« cilin interesoheshim dhe kishim pĂ«rfytyrime nga mĂ« tĂ« çuditĂ«shmet, ishte vetĂ« Pashko Gjeçi qĂ« po takohej me ne! Pas prezantimit dhe duke i treguar qĂ«llimin e vizitĂ«s sonĂ«, Pashko Gjeçi na u pĂ«rgjigj jo pa humor: âTĂ« jeni tĂ« sigurtĂ« se do ju dĂ«ftoj çfarĂ« mĂ« kujtohetâ.
Në bankë me Qemal Stafën
Pashko Gjeçi u lind nĂ« vitin 1918 nĂ« qytetin e ShkodrĂ«s dhe familja e tij nĂ« atĂ« kohĂ« banonte tek âArra e madheâ. Babai i Pashkos quhej GaspĂ«r dhe nĂ« atĂ« kohĂ« ai kishte hapur njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l fare pranĂ« shtĂ«pisĂ« sĂ« tij, me tĂ« cilin siguronte jetesĂ«n. Pas vdekjes sĂ« babait dhe njĂ« motre tĂ« vogĂ«l tĂ« quajtur Nikolina, Pashko mbeti vetĂ«m me nĂ«nĂ«n e tij dhe motrĂ«n tjetĂ«r MargaritĂ«n. Pasi mbaroi shkollĂ«n fillore me rezultate shumĂ« tĂ« mira, ai u regjistrua nĂ« Kolegjin e JezuitĂ«ve, tĂ« cilĂ«n nuk arriti ta mbaronte pasi nĂ« atĂ« kohĂ« u mbyllĂ«n shkollat fetare. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: âPas mbylljes sĂ« Kolegjit tĂ« JezuitĂ«ve tĂ« gjithĂ« ne vazhduam mĂ«simet nĂ« gjimnazin klasik tĂ« shtetit po nĂ« qytetin tonĂ« tĂ« ShkodrĂ«s.
NĂ« atĂ« kohĂ« unĂ« kisha shok tĂ« ngushtĂ« Qemal StafĂ«n me tĂ« cilin rrinim nĂ« njĂ« bankĂ«. Po kĂ«shtu pĂ«rveç Qemalit, nĂ« klasĂ«n tonĂ« kishim dhe Nikolla Shurbanin, Xhemal BrojĂ«n, Kol AshtĂ«n, Arshi PipĂ«n dhe LazĂ«r Radin, me tĂ« cilĂ«t gjithashtu kam pasur njĂ« shoqĂ«ri tĂ« madhe. Qemal Stafa dhe Arshi Pipa dallonin nga tĂ« gjithĂ« ne shokĂ«t e klasĂ«s pĂ«r zgjuarsi dhe inteligjencĂ«, e Qemali ka qenĂ« nxĂ«nĂ«si mĂ« i mirĂ« qĂ« kam njohur nĂ« jetĂ«n time. NdĂ«rsa unĂ« shkĂ«lqeja kryesisht nĂ« lĂ«ndĂ«n e letĂ«rsisĂ« pasi qĂ« i vogĂ«l isha i dhĂ«nĂ« pas sajĂ«, isha shumĂ« i dobĂ«t nĂ« vizatim tĂ« cilat mâi bĂ«nin tĂ« tjerĂ«t e unĂ« i dorzoja si tĂ« miat. NĂ« atĂ« kohĂ« mĂ«suesi qĂ« kishim mĂ« pĂ«rzemĂ«r unĂ« dhe Qemali, ishte Pashko Geci, i cili na jepte greqishten e vjetĂ«r dhe latinishten.
NĂ« fillim ai mĂ« kishte nĂ« patronazh vetĂ«m mua pĂ«r tĂ« mĂ« mĂ«suar greqishten e vjetĂ«r, por mĂ« duke mĂ« pasur mua shok tĂ« ngushtĂ«, dolĂ«n vullnetarĂ« dhe Qemali me Nikolla Shurbanin e tĂ« tre arritĂ«m ta mĂ«sonim atĂ« gjuhĂ«. Profesor Pashko Geci, mâi blinte librat dhe pĂ«r tĂ« mos mĂ« ofenduar se nuk kisha lekĂ« tâia paguaja, mâi fiste nĂ« bankĂ«. Pak kohĂ« para mbarimit tĂ« Liceut, Qemali u largua nga klasa jonĂ« se familja e tij u transferua nĂ« TiranĂ«â, kujton Pashko Gjeçi vitet e gjimnazit klasik tĂ« ShkodrĂ«s ku mĂ«sonte sĂ« bashku me Qemal StafĂ«n.
Student i Filozofisë në Romë
Pas mbarimit të gjimnazit klasik të Shkodrës me rezultate shumë të mira, në vitin 1938 Pashko Gjeçi fitoi një të drejtë studimi për të ndjekur studimet e larata në Itali. Lidhur me këtë ai kujton:
â E drejta e studimit pĂ«r nĂ« Itali mâu dha vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« rezultateve qĂ« kisha arritur nĂ« gjimnazin e shtetit dhe Ministria e Arsimit mĂ« akordoi vetĂ«m njĂ« bursĂ« shumĂ« tĂ« vogĂ«l qĂ« mezi mund tâi pĂ«rballoje nevojat e jetesĂ«s. Por unĂ« nuk kisha rrugĂ« tjetĂ«r dhe isha mjaft i kĂ«naqur qĂ« do tĂ« shkoja tĂ« studjoja nĂ« Fakultetin e FilozofisĂ« tĂ« Universitetit tĂ« RomĂ«s. KĂ«tĂ« kĂ«naqĂ«si ma shtonte mĂ« tepĂ«r fakti se bashkĂ« me mua ishin dhe Kol Ashta, LazĂ«r Radi e Luigj Ljarja. GjatĂ« asaj periudhe qĂ« vazhdoja studimet nĂ« RomĂ«, unĂ« fillova pĂ«rsĂ«ri tĂ« pĂ«rktheja nga latinishtja apo tĂ« shkruaja ndonjĂ« poezi tĂ« vogĂ«l.
PoezinĂ« dhe pĂ«rkthimet i kisha pasion qĂ« nga bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s dhe ato qĂ« shkruaja i botoja nĂ« revistĂ«n âCirkaâ apo âShkĂ«ndiaâ. MĂ« kujtohet se asokohe unĂ« pata shkruar dhe njĂ« artikull pĂ«r PadĂ«r Gjergj FishtĂ«n lidhur me âLahutĂ«n e MalsisĂ«â, tĂ« cilĂ«n ma botuan nĂ« âHylli i DritĂ«sâ. Pasi doli revista unĂ« sĂ« bashku me disa shokĂ« tĂ« tjerĂ« shkuam dhe ia çuam PadĂ«r Gjergjit nĂ« studion e tij. Pasi e pa artikullin, PadĂ«r Gjergji pyeti: âKush Ă«shtĂ« ky qĂ« paska shkruar pĂ«r mua?â NdĂ«rsa unĂ« qĂ«ndroja pa folur dhe i turpshĂ«m nĂ« fund tĂ« dhomĂ«s e shokĂ«t i treguan se isha unĂ«, ai tha: âAjo grimca atje paska shkruar gjithĂ« kĂ«tĂ« artikull?â KĂ«shtu dĂ«shira dhe pasioni qĂ« kisha pĂ«r poezinĂ« e pĂ«rkthimet, nuk mu shua as nĂ« Itali dhe ato qĂ« shkruaja i nisja pĂ«r tâi botuar nĂ« ShqipĂ«ri.
Fakultetin e FilozofisĂ« dhe LetĂ«rsisĂ« e pĂ«rfundova nĂ« vitin 1943 me rezultate tĂ« larta dhe mora gradĂ«n Doktor i Shkencave. Nisur nga ato rezultate mua mĂ« ofruan qĂ« tĂ« qĂ«ndroja si asistent profesor pranĂ« atij Fakulteti, por unĂ« refuzova dhe u ktheva nĂ« ShqipĂ«ri. DĂ«shirĂ«n pĂ«r tâu kthyer nĂ« ShqipĂ«ri ma nxiti akoma dhe mĂ« shumĂ« ish-Ministri i Arsimit, Ernest Koliqi, i cili nĂ« atĂ« kohĂ« kishte ardhur nĂ« Itali pĂ«r tĂ« marrĂ« pjesĂ« nĂ« ceremoninĂ« e dorzimit tĂ« diplomave tona. Koliqi mĂ« tha: âKthehu nĂ« ShqipĂ«ri tĂ« japĂ«sh kontributin tĂ«ndâ, kujton Pashko Gjeçi lidhur me diplomimin e tij nĂ« fakultetin e FilozofisĂ« nĂ« RomĂ«, ku i ofruan tĂ« qĂ«ndronte si asistent-profesor.
Kthimi në Shqipëri e burgosja
Pas diplomimit nĂ« Itali, nĂ« vitin 1943 Pashko Gjeçi u kthye nĂ« ShqipĂ«ri dhe Ministria e Arsimit e asaj kohe e emĂ«roi si profesor tĂ« letĂ«rsisĂ« dhe latinishtes nĂ« gjimnazin e ShkodrĂ«s, ku ai kishte qenĂ« vetĂ« nxĂ«nĂ«s pak vite mĂ« parĂ«. Edhe gjatĂ« kĂ«saj periudhe e deri nĂ« mbarimin e luftĂ«s, pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies nĂ« atĂ« gjimnaz, Pashko u muar pĂ«rsĂ«ri me pĂ«rkthime tĂ« cilat i sillte dhe i botonte nĂ« TiranĂ« nĂ« revistĂ«n âShkĂ«ndiaâ.
Pas ardhjes sĂ« komunistĂ«ve nĂ« pushtet, Pashko vazhdoi tĂ« jepte mĂ«sim pranĂ« atij gjimnazi deri nga mesi i vitit 1945 dhe mĂ« pas ai u transferua nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, ku do tĂ« fillonte dhe kalvari i vuajtjeve tĂ« tij. Lidhur me kĂ«tĂ«, Pashko Gjeçi dĂ«shmon: âGjatĂ« asaj kohe qĂ« punoja si mĂ«sues i letĂ«rsisĂ« nĂ« qytetin e DurrĂ«sit, unĂ« kisha miqĂ«si tĂ« ngushtĂ« vetĂ«m me familjen e Jusuf Vrionit, tĂ« cilĂ«t si shumĂ« familje tĂ« tjera nga Tirana i kishin internuar atje. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rveç mĂ«simdhĂ«nies, isha zgjedhur dhe kryeja edhe funksionin e Kryetarit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve dhe ArtistĂ«ve pĂ«r degĂ«n e DurrĂ«sit.
Nuk e di se si ndodhi, por mbaj mĂ«nd se atje mĂ« arrestuan, gjoja si i implikuar nĂ« njĂ« organizatĂ« e cila kishte pĂ«r qĂ«llim tĂ« pĂ«rmbyste mĂ« dhunĂ« pushtetin komunist nĂ« ShqipĂ«ri. Kjo gjĂ« ishte e gjitha e sajuar nga Sigurimi i Shtetit, ashtu si dhe ajo organizatĂ« pĂ«r tĂ« cilĂ«n akuzohesha se bĂ«ja pjesĂ«, pasi unĂ« nuk isha marrĂ« asnjĂ«herĂ« me politikĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« pĂ«rpara meje arrestuan dhe Arshi PipĂ«n po me tĂ« njĂ«jtĂ«n akuzĂ« siç mĂ« kishin arrestuar mua. Gjyqi mĂ« dĂ«noi me pesĂ« vjet burg tĂ« cilat i bĂ«ra kryesisht nĂ« DurrĂ«s dhe nĂ« kĂ«netĂ«n e Maliqit ku na dĂ«rgonin muajt e verĂ«s. Puna atje ishte tepĂ«r e rĂ«ndĂ« dhe cfilitĂ«se, por unĂ« munda ta pĂ«rballoja atĂ« dhe gjithĂ« burgun, pasi isha i riâ, dĂ«shmon Pashko Gjeçi, lidhur me arrestimin e tij dhe dĂ«nimin me pesĂ« vjet burg, akuzĂ« e cila ishte krejtĂ«sisht e sajuar nga Sigurimi i Shtetit.
PĂ«rkthimi i Dantes e Homerit
Pas lirimit nga burgu, Pashko Gjeçi u kthye nĂ« qytetin e tij tĂ« lindjes nĂ« ShkodĂ«r, ku e priste nĂ«na dhe motra. Lidhur me kĂ«tĂ« periudhĂ« ai dĂ«shmon: âSi ish i burgosur politik e kisha tĂ« pamundur qĂ« tĂ« filloja punĂ« si mĂ«sues dhe nĂ« atĂ« kohĂ« mezi u rregullova nĂ« njĂ« punĂ« krahu. Pas dy tre vjetĂ«ve nĂ« atĂ« punĂ«, mĂ« lejuan qĂ« tĂ« largohesha nga vĂ«ndlindja ime dhe mĂ« sollĂ«n nĂ« qytezĂ«n e vogĂ«l tĂ« FushĂ«-KrujĂ«s, ku u emĂ«rova si mĂ«sues nĂ« shkollĂ«n shtatĂ«vjeçare. NĂ« atĂ« shkollĂ« ku unĂ« dhashĂ« mĂ«sim pĂ«r tre vjet me rradhĂ«, ishim gjithsej katĂ«r mĂ«sues dhe aty unĂ« vendosa qĂ« tĂ« pĂ«rktheja poetin e famshĂ«m italian Dante Aligerin, poezitĂ« e tĂ« cilit unĂ« kisha filluar qĂ« tâi pĂ«rktheja qĂ« kur isha 17-vjeç nĂ« bankat e Liceut tĂ« ShkodrĂ«s. QĂ« nga ajo kohĂ« pĂ«rveç Dantes, unĂ« kisha dobĂ«si edhe pĂ«r Leopradin dhe Safon, poezitĂ« e tĂ« cilĂ«ve i mbaja gjithnjĂ« me vete. PĂ«rkthimin e âKomedisĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dantes, unĂ« e mora pĂ«rsipĂ«r pĂ«r arsye se ai ishte pĂ«rkthyer edhe nĂ« Bashkimin Sovjetik, e pĂ«rkthyesit tĂ« saj i ishte dhĂ«nĂ« çmimi âStalinâ.
PĂ«r pĂ«rkthimin e saj unĂ« shfrytĂ«zoja orĂ«t e para tĂ« mĂ«gjezit para se tĂ« fillonte mĂ«simi dhe çdo ditĂ« hidhja nĂ« letĂ«r nga katĂ«r vargje nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Disa prej kĂ«tyre vargjeve, nĂ« mos gaboj ato tĂ« âFerritâ, unĂ« ia tregova mikut tim tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqit, i cili i botoi menjĂ«herĂ« nĂ« revistĂ«n âNĂ«ntoriâ. NdonĂ«se ato u pĂ«lqyen mjaft dhe u vlersuan nga shumĂ« njerĂ«z dashamirĂ«, kritika e asaj kohe heshti, sepse nuk mund tĂ« shkruante pĂ«r njĂ« ish tĂ« burgosur politik. MeqĂ«nse i kisha vĂ«nĂ« detyrĂ« vetes qĂ« ta pĂ«rktheja me çdo kusht Danten, vazhdoja tĂ« punoja çdo ditĂ« dhe kishte raste qĂ« pĂ«r njĂ« varg mĂ« duhej tre katĂ«r ditĂ« punĂ«. Pasi kisha pĂ«rkthyer mijra vargje nĂ« ato tre vjet, katĂ«r vargjet e fundit i kam pĂ«rkthyer njĂ« ditĂ« tĂ« shtunĂ« kur tre kolegĂ«t e mi kishin shkuar nĂ« TiranĂ«. Ato i mbarova aty rreth orĂ«s katĂ«r tĂ« mĂ«gjezit dhe kur i mbarova, mu duk se u hap dera e prej aty doli Dantja e mĂ« la vetĂ«mâ, kujton Pashko Gjeçi atĂ« çast kur mbaroi sĂ« shkruari nĂ« shqip njĂ« nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, âKomedinĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dante Aligerit.
Vlerësimi nga Enver Hoxha
Pasi e mbaroi sĂ« pĂ«rkthyeri poetin e famshĂ«m italian, Pashko Gjeçi u konsultua me mikun e tij tĂ« ngushtĂ« Llazar Siliqi, i cili i sugjeroi qĂ« tâi bĂ«nte njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku tâi parashtronte tĂ« gjitha problemet qĂ« kishte. PĂ«r kĂ«tĂ« Pashko Gjeçi kujton: âNĂ« atĂ« kohĂ« i shkrova njĂ« letĂ«r Enver HoxhĂ«s, ku i bĂ«ja tĂ« ditur se kisha nĂ« dorĂ« pĂ«rkthimin e âKomedisĂ« Hyjnoreâ tĂ« Dante Aligerit dhe se pĂ«r pĂ«rfundimin e saj kisha nevojĂ« qĂ« tĂ« studjoja nĂ« BibliotekĂ«n KombĂ«tare nĂ« TiranĂ« dhe tĂ« konsultohesha me kolegĂ« e studjues, pĂ«r tâu marrĂ« mendimet. Pas asaj letre Enver Hoxha dha urdhĂ«r qĂ« unĂ« tĂ« transferohesha nĂ« TiranĂ«, ku tĂ« mĂ« bĂ«hej dhe pashaportizimi. Kur erdha nĂ« TiranĂ«, nĂ« fillim qĂ«ndrova tek familja e djalit tĂ« xhaxhait, Ernest Gjeçit dhe mĂ« pas mora njĂ« dyqan tĂ« vogĂ«l me qera aty prapa Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve, tĂ« cilin e adaptova pĂ«r banesĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« me ndihmĂ«n e Llazar Siliqit, ShtĂ«pia Botuese âNaim FrashĂ«riâ e botoi tĂ« plotĂ« pĂ«rkthimin tim âKomedia Hyjnoreâ.
Pas asaj pata pĂ«rgĂ«zime tĂ« shumta nga miq e shokĂ«, siç ishin profesori im Pashko Geci, Mark Dema, Henerik Lacaj dhe sidomos nga profesor Eqerem Ăabej, i cili mĂ« vinte shpesh nĂ« shtĂ«piâ, kujton Pashko Gjeçi lidhur me peripecitĂ« qĂ« kaloi pĂ«r tĂ« botuar pĂ«rkthimin e Dantes, qĂ« u bĂ« i mundur vetĂ«m nĂ« sajĂ« tĂ« ndĂ«rhyrjes sĂ« Enver HoxhĂ«s. Pasi âKomedia Hyjnoreâ pa dritĂ«n e botimit nĂ« gjuhĂ«n shqipe, Pashkon e sistemuan me punĂ« si profesor nĂ« Universitetin e TiranĂ«s, ku ai dha lĂ«ndĂ«n e latinishtes deri sa ajo u hoq nga programi mĂ«simor nĂ« fillimin e viteve 70-tĂ«. NĂ« atĂ« kohĂ« Pashkon e dĂ«rguan si redaktor nĂ« ShtĂ«pinĂ« Botuese tĂ« Librit Shkollor, ku ai dhe doli nĂ« pension nĂ« vitin 1977. Nga ajo kohĂ« ai kujton me respekt miqĂ«sinĂ« me kolegun Llazar Siliqi, por dhe atĂ« me nxĂ«nĂ«sin e tij PĂ«llumb Xhufi, pĂ«r tĂ« cilin shprehet: âKa kenĂ« njĂ« nga nxĂ«nĂ«sit mĂ« tĂ« mirĂ« dhe mĂ« tĂ« sjellshĂ«m qĂ« kam pasurâ.
PĂ«r kontributin qĂ« Pashko Gjeçi kishte dhĂ«nĂ« nĂ« pĂ«rkthimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe tĂ« dy prej kryeveprave tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, nĂ« vitin 1979 me porosoi nga lart u urdhĂ«rua Komiteti Ekzekutiv, qĂ« tâi jepte atij njĂ« apartament banimi. Por gabimisht autorizimi i shtĂ«pisĂ« iu dĂ«rgua Pashko Gecit, i cili hyri nĂ« shtĂ«pinĂ« e re. Kur shkuan pĂ«r tâi kĂ«rkua falje Pashkos pĂ«r gabimin e bĂ«rĂ«, ai iu tha: âLe ta gĂ«zojĂ« Pashko Geci atĂ« shtĂ«pi dhe nuk bĂ«n me ia marrĂ«, sepse ai ka kenĂ« profesori im ma i mirĂ«â. QĂ« nga ajo kohĂ«, kur Pashko Gjeçi refuzoi tĂ« merrte shtĂ«pinĂ«, qĂ« gabimisht ia kishin dhĂ«nĂ« ish-profesorit tĂ« tij, ai banon aty nĂ« atĂ« apartament tĂ« vogĂ«l, (tip bodrumi) tek âShallvaretâ dhe pret qĂ« tĂ« shohin dritĂ«n e botimit disa nga pĂ«rkthimet e tij, si âFaustiâ i GĂ«tes, âHamletiâ i Shekspirit, âAndromakaâ e âAtaliaâ tĂ« Rasinit, tĂ« cilat ai nuk i kujton se kujt ia ka dhĂ«nĂ« pĂ«r botim.
Ferrparajsa e Pashko Gjeçit
PĂ«rkthimi ka qĂ«nĂ« kurdoherĂ« ai i thjeshti, qĂ« sâi gjendej muzĂ« nĂ« Parnas qĂ« tâi bĂ«hej krah. NĂ« kĂ«tĂ« formĂ« ka ardhur dhe Dantja nĂ« gjuhĂ«n shqipe. Me sa duket çdo njeri qĂ« pas lĂ« njĂ« emĂ«r tĂ« mirĂ« ka njĂ« fat tĂ« çiditshĂ«m. Kur e arrestuan mĂ« 4 shtator tĂ« vitit 1947, â pĂ«r fajin pjesĂ«marrje nĂ« grup kundĂ«r pushtetiâ, Pashko Gjeçin e kyçën pĂ«r tre muaj nĂ« njĂ« dhomĂ« izolimi. Me tu mbyllur porta metalike, pas shpinĂ«s sĂ« tij drita mbeti pĂ«rjashta. NĂ« ditĂ«t e para, i mbĂ«shtjellĂ« nga kundĂ«rmimi i lagĂ«shtirĂ«s nuk arrinte tĂ« pĂ«rceptonte hapĂ«sirĂ«n. Kurr terri nisi ta mbĂ«shtjellĂ«, endi me emĂ«r shpirtĂ«rat e ferrit. Edhe pse jo plotĂ«sisht e botur, vepra e pĂ«rkthyer e Pashko Gjeçit nuk shkohet lehtĂ« nĂ«pĂ«r duar. Madje edhe vetĂ« Noli nuk mori pĂ«rsipĂ«r tĂ« pĂ«rkthente Danten. Nasho Jorgaqi thotĂ« se âi bĂ«rĂ« propozim Nolit por ai nuk e mori pĂ«rsipĂ«râ. E ndĂ«rsa Pashko Gjeçi e shqipĂ«roi nga qelitĂ« e ferrit tĂ« diktaturĂ«s komuniste.
Gazeta Si â NjĂ« pasuri rekord prej 18.3 trilionĂ« dollarĂ«sh Ă«shtĂ« pĂ«rqendruar nĂ« xhepat e pak mĂ« shumĂ« se 3,000 njerĂ«zve tĂ« pasur nĂ« mbarĂ« botĂ«n.
Por nga ana tjetër, miliarda njerëz përballen me varfëri, uri dhe rrezikun e vdekjes nga sëmundje tërësisht të parandalueshme.
Ndërsa pasuria e miliarderëve globalë pritet të rritet me 2.5 trilionë dollarë në vitin 2025, një shifër pothuajse e barabartë me pasurinë totale të mbajtur nga gjysma më e varfër e njerëzimit, ose 4.1 miliardë njerëz, shkalla e reduktimit të varfërisë globale ka mbetur e pandryshuar gjatë gjashtë viteve të fundit, dhe varfëria ekstreme është përsëri në rritje në Afrikë.
Megjithatë, pasuria totale do të ishte e mjaftueshme për të zhdukur varfërinë ekstreme 26 herë më shumë.
KĂ«to janĂ« pabarazitĂ« globale ekonomike dhe sociale tĂ« pĂ«rshkruara nĂ« analizĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« âOxfamâ, tĂ« botuar nga Forumi Ekonomik i Davosit nĂ« ZvicĂ«r.
NjĂ« pĂ«rqendrim i paparĂ« i pasurisĂ« â Pasuria e super tĂ« pasurve u rrit me 16% nĂ« terma realĂ« nĂ« vitin 2025, tre herĂ« mĂ« shpejt se mesatarja e pesĂ« viteve tĂ« fundit, duke arritur njĂ« rekord prej 18.3 trilionĂ« dollarĂ«sh, njĂ« rritje prej 81% krahasuar me vitin 2020.
Vetëm 12 miliarderët më të pasur të botës, zotërojnë më shumë pasuri (2.635 trilionë dollarë), sesa gjysma më e varfër e njerëzimit, ose mbi 4.1 miliardë njerëz, sipas organizatës që lufton pabarazinë.
Ky përqendrim i paparë i pasurisë është arritur, ndërsa 1 në 4 persona në botë vuan nga pasiguria ushqimore dhe gati gjysma e popullsisë së botës jeton në varfëri.
Pasuri do tĂ« thotĂ« pushtet â Raporti ilustron se si âsuper tĂ« pasurit, jo vetĂ«m qĂ« kanĂ« grumbulluar mĂ« shumĂ« pasuri sesa mund tĂ« shpenzojnĂ« ndonjĂ«herĂ«, por e kanĂ« transformuar edhe kĂ«tĂ« pasuri nĂ« pushtet politik, tĂ« pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« formĂ«suar shoqĂ«ritĂ« tona dhe pĂ«r tĂ« ndikuar nĂ« rregullat ekonomike globale, nĂ« dĂ«m tĂ« tĂ« drejtave dhe lirive individuale dhe kolektive nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«nâ.
âOxfamâ vlerĂ«son se sot njĂ« miliarder ka 4,000 herĂ« mĂ« shumĂ« gjasa tĂ« mbajĂ« poste politike sesa njĂ« qytetar i zakonshĂ«m.
Pabarazia ekonomike luan një rol kyç në erozionin e të drejtave, lirisë politike dhe lirisë së shprehjes, duke krijuar një terren pjellor për autoritarizëm, vëren raporti.
âRreziku i kthimit prapa tĂ« demokracisĂ« Ă«shtĂ« shtatĂ« herĂ« mĂ« i mundshĂ«m nĂ« vendet me nivele mĂ« tĂ« larta pabarazie. PĂ«rqindja e popullsisĂ« sĂ« botĂ«s qĂ« jeton nĂ« autokraci Ă«shtĂ« rritur me gati 50%. Midis viteve 2004 dhe 2024, vetĂ«m 3 nĂ« 10 njerĂ«z tani jetojnĂ« nĂ« demokraci, krahasuar me 1 nĂ« 2 nĂ« vitin 2004â, shpjegon âOxfamâ.
Shkurtimet në ndihmën ndërkombëtare të zbatuara nga qeveritë në të gjithë botën vitin e kaluar mund të shkaktojnë mbi 14 milionë vdekje shtesë në vendet më të varfra deri në vitin 2030, thuhet në analizë.
Nga Gazeta Si- Një studim i ri bie ndesh me bindjet e vjetra se dëshira seksuale mashkullore bie në të 20-at, duke nxjerrë në pah ndikimin e varianteve individuale mbi statistikat e thjeshta të biologjisë.
Burrat e shqetësuar për humbjen e shkëndijës së tyre seksuale pas rinisë nuk duhet të shqetësohen më, me një studim të ri që sugjeron se dëshira mashkullore arrin kulmin në moshën 40 vjeç.
Në të kaluarën, dëshira seksuale është matur kryesisht në lidhje me nivelet e hormoneve.
Testosteroni, hormoni përgjegjës për nxitjen e dëshirës seksuale të burrave, fillon të bjerë me rreth 1 për qind në vit pas moshës 30 vjeç, sipas studimeve. Kjo ka çuar në bindjen e përhapur se burrat janë në kulmin e kënaqësisë së tyre në të 20-at.
Megjithatë, një ekip studiuesish nga Universiteti i Estonisë kanë zbuluar se e vërteta është e kundërta.
Duke analizuar të dhënat e më shumë se 67 mijë të rriturve të moshës 20 deri në 84 vjeç, ata zbuluan se libidoja e burrave vazhdoi të rritej deri në fillim të të 40-ave, duke filluar një rënie graduale në vitet pasuese.
âHormonet kanĂ« rĂ«ndĂ«si, por ato nuk janĂ« e gjithĂ« historia, dhe rĂ«ndĂ«sia e tyre relative ndryshon gjatĂ« gjithĂ« jetĂ«sâ, thotĂ« Toivo Avik, bashkautor i studimit.
Ai thotë se të dhënat argumentojnë se dëshira zgjat më shumë sesa parashikon një llogari e pastër hormonale, dhe se faktorët socialë/marrëdhëniet shpjegojnë shumë ndryshime.
Studimi, i botuar në revistën Scientific Report, ngre pyetje të rëndësishme rreth kompleksitetit të dëshirës njerëzore përtej biologjisë, si ndikohet ajo nga një mori faktorësh psikologjikë dhe mjedisorë që përcaktojnë kënaqësinë tonë të përgjithshme në jetë.
âDĂ«shira nuk Ă«shtĂ« njĂ« kuriozitet i vogĂ«l. ĂshtĂ« thelbĂ«sore pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si njerĂ«zit i pĂ«rjetojnĂ« e krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«niet seksuale dhe vlerĂ«sojnĂ« jetĂ«n e tyre intime. Praktikisht, Ă«shtĂ« gjithashtu jashtĂ«zakonisht e rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r shĂ«ndetin e marrĂ«dhĂ«nieve dhe sigurisht pĂ«r shĂ«ndetin nĂ« tĂ«rĂ«siâ, tha Avik.
Studimi zbuloi gjithashtu se disa profesione ishin të lidhura me një oreks më të lartë seksual, duke përfshirë operatorët e makinerive, menaxherët, shoferët dhe ushtarët.
Nga ana tjetër, punonjësit e zyrës dhe ata në role të shërbimit ndaj klientit raportuan një dëshirë më të ulët seksuale.
Kompleksitetet e dëshirës seksuale tek femrat
Në dallim nga gjetjet e tij tek burrat, studimi raportoi se dëshira seksuale tek femrat arrin kulmin midis moshës 20 dhe 30 vjeç, duke rënë ndjeshëm pas moshës 50 vjeç.
Kjo përputhet me hulumtimet e mëparshme mbi efektet e rënies së estrogjenit tek gratë gjatë dhe pas menopauzës. Siç dokumentohet nga John Hopkins Medicine, gratë raportuan një rënie prej 23 për qind në aktivitetin e tyre seksual midis të 50-ave dhe të 70-ave.
Megjithatë, kjo nuk merr parasysh ndikimet shoqërore, siç janë kujdesi për fëmijët dhe stigma, që ndikojnë në dëshirën seksuale të grave dhe stigmës për ta shprehur atë.
âNĂ« shumĂ« shoqĂ«ri, burrat shprehet mĂ« lirshĂ«m dhe Ă«shtĂ« shoqĂ«risht legjitim pĂ«r tâu raportuar ndĂ«rsa gratĂ« mund ta nĂ«n-raportojnĂ« dĂ«shirĂ«n nĂ« anketa anonime pĂ«r njĂ« sĂ«rĂ« arsyeshâ, tha Avik.
Gazeta Si â ĂshtĂ« njĂ« mbrĂ«mje prilli e vitit 2015. Mesazhi shfaqet papritur ndĂ«rsa po shikoj njĂ« film. Aeroplani po udhĂ«ton nĂ« 40,000 metra lartĂ«si, mbi Oqeanin Atlantik, me destinacion EuropĂ«n.
ĂshtĂ« errĂ«sirĂ« âânĂ« bordin e avionit. Pothuajse tĂ« gjithĂ« janĂ« nĂ« gjumĂ«: shumica e fluturimeve nga SHBA-ja pĂ«r nĂ« EvropĂ« nisin fluturimet nĂ« fund tĂ« pasdites dhe ulen nĂ« mengjes.
Ekuipazhi i kabinĂ«s ka pak kohĂ« qĂ« nuk ka dalĂ« mes pasagjerĂ«ve. âPĂ«rshĂ«ndetje, çfarĂ« po bĂ«ni?â, â shkruhet nĂ« mesazhin nĂ« monitorin e Tv personal nĂ« fluturim.
Personi qĂ« shkruan Ă«shtĂ« âAâ, pĂ«r tĂ« cilin nuk dihet asgjĂ« pĂ«rveçse Ă«shtĂ« pasagjer nĂ« bord dhe Ă«shtĂ« ulur nĂ« vendin 45K. Jemi tĂ« dy nĂ« klasin ekonomik, por midis nesh janĂ« banjot, disa mure dhe kuzhina e vogĂ«l. âPo shikoj njĂ« film. Kush je ti?â i pĂ«rgjigjem unĂ«. âTĂ« kam parĂ« mĂ« parĂ«; je shumĂ« i bukur,â pĂ«rgjigjet ai.
Gjuha e përdorur, anglishtja, fillimisht nuk ndihmon të duket menjëherë ngatërresa e gjinisë dhe identitetit.
âUnĂ« jam ai qĂ« tĂ« bĂ«ri tĂ« qeshĂ«sh te porta kur thashĂ« se grave tĂ« bukura si ty duhet tâu jepet njĂ« pĂ«rparĂ«si falas nĂ« Businessâ. â vazhdon ai, duke sqaruar ngatĂ«rresĂ«n e identitetit.
âPo mendoja nĂ«se do tĂ« doje tĂ« mĂ« takoje nĂ« banjo nĂ« gjysmĂ« tĂ« aeroplanit: askush nuk po shikon; nĂ«se do, mund tĂ« tĂ« tregoj edhe si ta hapĂ«sh derĂ«n nga jashtĂ«, edhe nĂ«se Ă«shtĂ« e kyçurâ.
Pak para nisjes, i kisha sugjeruar një gruaje 30-vjeçare që të ndërronte vendin në mënyrë që të ulej pranë shoqes së saj.
Por 45K nuk e dinte kĂ«tĂ«. Sigurisht qĂ« nuk ishte hera e parĂ« qĂ« ai e dĂ«rgonte atĂ« kĂ«rkesĂ« duke pĂ«rdorur sistemin e mesazheve tĂ« aeroplanit (tĂ« cilin disa linja ajrore e kanĂ« çaktivizuar nĂ« vitet e fundit pĂ«r shkak tĂ« disa rasteve tĂ« pĂ«rdorimit âtĂ« papĂ«rshtatshĂ«mâ), siç e konfirmoi edhe vetĂ«.
Ai Ă«shtĂ« anĂ«tar i âMile High Clubâ famĂ«keq, epiteti qĂ« i jepet kujtdo qĂ« ka kryer marrĂ«dhĂ«nie seksuale nĂ« bordin e njĂ« aeroplani gjatĂ« fluturimit, nĂ« banjo apo diku tjetĂ«r.
Madje edhe nĂ« krevatet e pĂ«rdorura nga asistentĂ«t e fluturimit pĂ«r tâu çlodhur gjatĂ« fluturimeve ndĂ«rkontinentale, siç ka qenĂ« nĂ« gjendje ta rindĂ«rtojĂ« âCorriere della Seraâ gjatĂ« investigimit tĂ« saj 10-vjeçar mbi kĂ«tĂ« fenomen.
NĂ FLUTURIM PĂR NJĂ MILION KILOMETRA
PĂ«r tĂ« mbledhur dĂ«shmi dhe sa mĂ« shumĂ« prova tĂ« ishte e mundur, fluturimet me afĂ«rsisht 500 avionĂ« â me njĂ« dhe dy korridore, me njĂ« dhe dy kate â u pĂ«rdorĂ«n nĂ« 250 rrugĂ« vendase, ndĂ«rkombĂ«tare dhe ndĂ«rkontinentale.
Fluturimet zgjatën pak më pak se 1,500 orë dhe mbuluan një milion kilometra (rreth 26 orbita të Tokës), me 61 linja ajrore (tradicionale, me kosto të ulët dhe hibride), në 42 vende nga Zelanda e Re, në Kanadanë Perëndimore, nëpërmjet Azisë, Lindjes së Mesme, Europës dhe Amerikës së Jugut.
Rreth dyzet âanĂ«tarĂ«â tĂ« klubit ndanĂ« historitĂ« dhe truket e tyre; tridhjetĂ« tĂ« tjerĂ«, pĂ«rfshirĂ« asistentĂ« fluturimi dhe pilotĂ«, ofruan versionet e atyre qĂ« shpesh (dhe me ngurrim) e gjejnĂ« veten tĂ« detyruar tĂ« ndĂ«rhyjnĂ«. Ose tĂ« mbyllin sytĂ« pĂ«r tĂ« shmangur pasojat e paparashikuara. Fenomeni ka ndryshuar (dhe Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« mĂ« i pĂ«rhapur) me kalimin e kohĂ«s, pjesĂ«risht falĂ« teknologjisĂ«.
Një rol kyç, thonë disa anëtarë, ka luajtur si rritja e disponueshmërisë së Wi-Fi (gjithnjë e më të lirë dhe të shpejtë) në bordin e aeroplanëve, ashtu edhe përhapja e aplikacioneve të takimeve. Takimet virtuale në telefonat celularë tani kalojnë në qasjen praktike të jetës reale menjëherë pas ngritjes.
ShumĂ« anĂ«tarĂ« aktivĂ« thonĂ« se pothuajse gjithmonĂ« pĂ«rfshijnĂ« kodin e fluturimit dhe ndonjĂ«herĂ« portĂ«n e hipjes nĂ« bord nĂ« profilet e tyre tĂ« aplikacioneve tĂ« takimeve. NĂ«se ju pĂ«lqen njĂ«ri-tjetri dhe jeni nĂ« tĂ« njĂ«jtin aeroplan, âatĂ«herĂ« keni fituar shumĂ«â.
E gjithĂ« kjo Ă«shtĂ« shoqĂ«ruar me dy zhvillime tĂ« reja vitet e fundit, siç vunĂ« nĂ« dukje disa asistentĂ« fluturimi: nga njĂ«ra anĂ«, njĂ« brez i ri udhĂ«tarĂ«sh âmĂ« tĂ« lirĂ«â, dhe nga ana tjetĂ«r, ekzistenca e âOnlyFansâ, platforma ku shumĂ« profile postojnĂ« video dhe foto pĂ«r tĂ« rritur, pjesĂ«risht pĂ«r tĂ« fituar pak para mĂ« shumĂ«.
âNe kapim shumĂ« pasagjerĂ« duke filmuar veten duke bĂ«rĂ« seks nĂ« fluturimâ, konfirmoi ekuipazhi i kabinĂ«s.
âDhe kur i pyesim se çfarĂ« po bĂ«jnĂ«, pĂ«rgjigjja nĂ« ato raste Ă«shtĂ« pothuajse gjithmonĂ« âne prodhojmĂ« pĂ«rmbajtje'â.
âJashtĂ« kĂ«saj bote, nuk ka njĂ« kuptim tĂ« vĂ«rtetĂ« se sa njerĂ«z po bĂ«jnĂ« seks nĂ« bord, shpesh edhe pranĂ« udhĂ«tarĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« pavetĂ«dijshĂ«m qĂ« mund tĂ« jenĂ« duke fjeturâ, konfirmuan pothuajse tĂ« gjithĂ«.
STATISTIKAT (E PAKTA)
Sidoqoftë, është një fenomen i kufizuar në krahasim me 5 miliardë pasagjerët që udhëtojnë me aeroplanë.
ĂshtĂ« i kufizuar gjeografikisht, me njĂ« âprirjeâ mĂ« tĂ« madhe nĂ« fluturimet evropiane, midis EvropĂ«s dhe SHBA-ve dhe mes SHBA-ve dhe OqeanisĂ«.
ĂshtĂ« gjithashtu i kufizuar nga lloji i udhĂ«timit dhe aeroplanĂ«t: me shumicĂ«n e akteve seksuale â sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« mbledhura â qĂ« ndodhin nĂ« fluturimet e natĂ«s dhe nĂ« aeroplanĂ« mĂ« tĂ« mĂ«dhenj (si Airbus A330, A350, A380, Boeing 767, 777 dhe 787), veçanĂ«risht nĂ« transportuesit perĂ«ndimorĂ«, por edhe nĂ« disa avionĂ« tĂ« nivelit tĂ« lartĂ« tĂ« Lindjes sĂ« Mesme, pavarĂ«sisht rregulloreve tĂ« rrepta tĂ« vendeve tĂ« tyre tĂ« origjinĂ«s.
Nuk ka statistika të vërteta. Një anketë online e vitit 2018 me mbi 11,000 përdorues të aplikacioneve të takimeve, llogariti se 5% kishin bërë seks në aeroplan.
GjatĂ« dekadĂ«s, gazeta âCorriere della Seraâ, â duke kryqĂ«zuar dĂ«shmitĂ« dhe vlerĂ«simet e asistentĂ«ve tĂ« fluturimit â vlerĂ«son se kjo shifĂ«r Ă«shtĂ« rreth 0.05% e tĂ« gjithĂ« pasagjerĂ«ve, ose afĂ«rsisht 2.5 milionĂ« pasagjerĂ« nĂ« bord.
Ose, për ta thënë edhe më thjesht, dhe duke marrë parasysh se keni nevojë për dy persona, kjo do të thotë që një në çdo 30 fluturime, përfshin një çift që kryen seks.
Pa llogaritur ato raste jashtĂ«zakonisht tĂ« rralla, ku tre persona futen nĂ« banjo: si ai fluturim Madrid-Miami pak para se tĂ« shpĂ«rthente pandemia, sipas njĂ« asistente fluturimi qĂ« e pa skenĂ«n nga afĂ«r, por nuk ndĂ«rhyri, âpĂ«r tĂ« shmangur shkaktimin e njĂ« trazireâ. âObjektivisht duhet tĂ« jesh njĂ« kontorcionistâ, bĂ«n shaka ajo.
âNuk shoh asgjĂ« tĂ« keqe kĂ«tu, sinqerisht: nuk po shqetĂ«sojmĂ« askĂ«nd, jemi nĂ« njĂ« banjoâ, thotĂ« âAâ pas uljes.
âĂshtĂ« si tĂ« bĂ«sh seks nĂ« tualetin e njĂ« klubi nate ose nĂ« njĂ« pub; ndodh çdo ditĂ« dhe askush nuk Ă«shtĂ« i tronditurâ.
Problemi â theksojnĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« stjuardesĂ« â Ă«shtĂ« se tualetet nuk lihen gjithmonĂ« tĂ« pastra dhe Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« problem i shĂ«ndetit publik.
âNdonjĂ«herĂ« pasagjerĂ«t qĂ« hyjnĂ« mĂ« vonĂ«, raportojnĂ« praninĂ« e prezervativĂ«ve ose spermĂ«s edhe nĂ« lavaman. Dhe gjurmĂ« gjenden madje edhe nĂ« sediljeâ.
DĂ«shmi tĂ« shumta fotografike dhe video kanĂ« qarkulluar nĂ« dhomat e bisedave tĂ« asistentĂ«ve tĂ« fluturimit dhe ka qenĂ« e mundur tâi shikosh ato gjatĂ« viteve.
Disa janĂ« aq tĂ« neveritshme, saqĂ« nĂ« mĂ« shumĂ« se njĂ« rast, stjuardesave iu desh ta mbyllnin banjĂ«n me çelĂ«s gjatĂ« gjithĂ« kohĂ«zgjatjes sĂ« fluturimit: kushtet â nĂ« tualet, lavaman, madje edhe nĂ« mure â ishin kritike.
Kjo, veçanërisht në aeroplanët e mbushur me njerëz dhe më të vegjël, mund të çojë në devijim të fluturimit.
NĂ« njĂ« rast, pĂ«r shembull, seksi nĂ« lartĂ«si tĂ« madhe, shkaktoi madje thyerjen e njĂ« pasqyrĂ« nĂ« tualet. âCorriereâ kontaktoi linjat ajrore tĂ« pĂ«rfshira pĂ«r njĂ« version tĂ« fenomenit, por askush nuk do tĂ« komentonte zyrtarisht, veçanĂ«risht nga frika se mos bĂ«hej linja ajrore âe preferuarâ pĂ«r kĂ«ta tĂ« dashuruar nĂ« 40,000 kĂ«mbĂ« lartĂ«si.
NjĂ« çift filmohet nga pasagjerĂ«t, duke dalĂ« nga tualeti i aeroplanit âŠ.
APLIKACIONE, WI-FI, EKRANE NĂ BORD
âAnĂ«tarĂ«tâ e klubit tĂ« seksit nĂ« lartĂ«si tĂ« madhe, mund tĂ« ndahen nĂ« dy kategori tĂ« gjera. E para: çifte tĂ« fejuara ose bashkĂ«shortĂ«. E dyta: ata qĂ« guxojnĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« takime rastĂ«sore.
NĂ« rastin e parĂ« â sipas dĂ«shmive tĂ« mbledhura â ata janĂ« kryesisht shkelĂ«s tĂ« pĂ«rsĂ«ritur. NĂ« rastin e dytĂ«, Ă«shtĂ« pothuajse njĂ« dukuri e rregullt. Dhe kĂ«tu hyjnĂ« nĂ« lojĂ« aplikacionet e takimeve dhe prania e Wi-Fi nĂ« bord.
Qasja pothuajse gjithmonë ndodh në aeroport, midis sallonit (për ata që fluturojnë në Biznes Klas) dhe portës së imbarkimit.
âJe atje duke pritur pĂ«r fluturimin tĂ«nd, ndoshta ke mbĂ«rritur dy ose tre orĂ« mĂ« herĂ«t dhe pĂ«r tĂ« vrarĂ« kohĂ«n, hap Tinder-inâ, â thotĂ« njĂ« 25-vjeçar.
âZakonisht pĂ«rfshij numrin e fluturimit dhe vendin nĂ« pĂ«rshkrimâ, â thekson ai. Nga njĂ«ra anĂ«, kjo tĂ«rheq vajza tĂ« reja potenciale.
Nga ana tjetër, pasi hipën në bord, ndihmon të bisedosh duke përdorur telefonin tënd celular ose edhe ekranin e argëtimit në sedilje.
âNĂ« seksionin e lojĂ«rave, ekziston mundĂ«sia pĂ«r tĂ« sfiduar dikĂ« nĂ« tĂ« njĂ«jtin fluturim me ju, me hapĂ«sirĂ« ââpĂ«r tâi shkruar atijâ, â tregon njĂ« tjetĂ«r anĂ«tar i klubit.
Por, me kompanitĂ« ajrore qĂ« po e ndĂ«rpresin kĂ«tĂ« funksion â ka pasur disa ankesa nga udhĂ«tarĂ« me fĂ«mijĂ« nĂ« bord â dhe me disponueshmĂ«rinĂ« e lidhjes me internetin, vitet e fundit gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« njerĂ«z kanĂ« kaluar nĂ« pĂ«rdorimin e aplikacioneve pĂ«r tâu lidhur me njĂ«ri-tjetrin edhe gjatĂ« fluturimeve.
âFunksionon nĂ«se ka dikĂ« tjetĂ«r nĂ« aeroplan, kur fluturon mbi det, sepse nuk ka askĂ«nd tjetĂ«r afĂ«râ, theksojnĂ« disa njerĂ«z.
âPor kur avioni Ă«shtĂ« mbi tokĂ«, Ă«shtĂ« pak problematike, sepse gjeolokacioni âpeshkonâ edhe ata qĂ« janĂ« poshtĂ« dhe Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« identifikosh ata nĂ« qĂ« ndoddhen mbi avionâ, â shpjegon njĂ« i ri.
Pa pĂ«rmendur gabimet nĂ« pozicionimin e Wi-Fi. âCorriereâ arriti ta verifikonte kĂ«tĂ« nĂ« njĂ« fluturim midis Las Vegas-it dhe Seattle-it.
âShikoni kĂ«tu, sipas GPS-it tĂ« telefonit, ne jemi nĂ« Aeroportin âBushâ tĂ« Hjustonit, por as nuk fluturuam mbi tĂ«â, thotĂ« njĂ« i ri i ulur pranĂ« nesh nĂ« njĂ« Boeing 717 â jo pikĂ«risht njĂ« aeroplan i madh â duke pĂ«rdorur Grindr, njĂ« aplikacion takimesh pĂ«r homoseksualĂ«t.
Rrjeti i profileve, nĂ« fakt, tregon pĂ«rdoruesit qĂ« ndodhen nĂ« ose afĂ«r aeroportit tĂ« Hjustonit. âKĂ«tĂ« herĂ« po shkon keq, do tĂ« duhet tĂ« presim pĂ«r uljenâ, komenton ai.
âLOGJISTIKAâ E MARRĂDHĂNIES
Alkooli (falas nĂ« fluturimet me distanca tĂ« gjata me linjat ajrore tradicionale), sigurisht qĂ« ndihmon. Ai ul frenimet, ndryshon gjykimin dhe âlargon disa bllokime moraleâ, konfirmojnĂ« shumĂ«.
Disa gjithashtu argumentojnë se zhurma e vazhdueshme e motorëve dhe dridhjet në kabinë mund të luajnë një rol në kërkimin e momenteve të intimitetit.
âZhurma nĂ« bord gjithashtu ndihmon nĂ« maskimin e disa tingujve tĂ« pagabueshĂ«mâ, shtojnĂ« stjuardesat. KĂ«to gjithashtu tregojnĂ« momentin kur manovrat e âveçimitâ aktivizohen nĂ« fluturimet ndĂ«rkontinentale: disa orĂ« pas ngritjes, kur vaktet janĂ« shĂ«rbyer tashmĂ«, njerĂ«zit fillojnĂ« tĂ« flenĂ«, dritat e kabinĂ«s fiken dhe Ă«shtĂ« errĂ«sirĂ« ââpĂ«rreth.
Zgjedhja e vendit të duhur për të bërë seks, kërkon një kuptim të plotë të dinamikës së brendshme të aeroplanit.
Vendi mĂ« i mirĂ« Ă«shtĂ«, sigurisht, banjo, ku do tĂ« gjeni privatĂ«si maksimale (jo pikĂ«risht higjienĂ« maksimale) kur udhĂ«toni nĂ« klasin ekonomik. Vendet e klasit biznes ose tĂ« parĂ« âmbrohenâ gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« nga muret dhe dyert rrĂ«shqitĂ«se.
Vendimi se cila banjo është më e mira për seks kërkon ende strategji, konfirmojnë ata që praktikojnë marrëdhëniet seksuale në lartësi të madhe.
âDo tĂ« ishte mĂ« mirĂ« tĂ« zgjidhnit njĂ« sa mĂ« larg tĂ« jetĂ« e mundur nga vendet e shoqĂ«ruara tĂ« asistentĂ«ve tĂ« fluturimitâ, â thonĂ« ata.
âDhe ndoshta nĂ« njĂ« zonĂ« ku ka disa banjo tĂ« grupuara sĂ« bashkuâ. Kjo Ă«shtĂ« e lehtĂ« nĂ« aeroplanĂ«t me dy korridore, si Airbus A330 ose A350 (pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur A380 me dy kate) ose Boeing 777 dhe 787; aq mĂ« pak nĂ« avionĂ«t me njĂ« korridor (si Airbus A320 ose Boeing 737).
Megjithëse, mediat sociale janë plot me video çiftesh të kapur duke bërë seks në fluturime evropiane me kosto të ulët.
Por si takohen nĂ« banjo? Dhe kĂ«tu, thonĂ« shumĂ«, kĂ«rkohen disa hapa. I pari: âNjĂ«ri prej jush duhet tĂ« shkojĂ« nĂ« banjo, tĂ« hyjĂ« dhe tĂ« mbyllet brendaâ. I dyti: âTjetri, pasi vlerĂ«son situatĂ«n pĂ«rreth jush, hap derĂ«n e banjĂ«s nga jashtĂ« dhe hyn menjĂ«herĂ«â.
Lidhur me kĂ«tĂ« pikĂ« â gjithashtu me kĂ«rkesĂ« tĂ« linjave ajrore, âpĂ«r arsye sigurieâ â âCorriereâ shmang shpjegimin se si mund tĂ« bĂ«het teknikisht kjo.
Tualetet e aeroplanĂ«ve janĂ« tĂ« njohura pĂ«r faktin se nuk janĂ« hapĂ«sira tĂ« mĂ«dha. âAto janĂ« jashtĂ«zakonisht tĂ« pakĂ«ndshme dhe jashtĂ«zakonisht tĂ« ngushta: njĂ« lĂ«vizje gjysmĂ« e gabuar dhe pĂ«rplasesh me diçkaâ, konfirmojnĂ« ata qĂ« kanĂ« pasur pĂ«rvojĂ« tĂ« tillĂ«.
âPor pastaj Ă«shtĂ« çështje zakoni dhe shpejt mĂ«son si tĂ« silleshâ. GjithnjĂ« nĂ«se turbulenca i lejon⊠Pjesa vĂ«rtet e ndĂ«rlikuar vjen nĂ« fund. âShpesh nuk ka askush qĂ« pret jashtĂ« banjĂ«sâ, â thonĂ« ata.
âKur ka, ose shkon direkt nĂ« vendin tĂ«nd pa thĂ«nĂ« asgjĂ«, ose bĂ«n sikur ke njĂ« lloj urgjence mjekĂ«sore qĂ« kĂ«rkon qĂ« dikush tjetĂ«r tĂ« tĂ« bĂ«jĂ« njĂ« injeksion ose njĂ« dozĂ«â.
Dhe pastaj ka nga ata që, duke marrë parasysh gjithçka, nuk u intereson se çfarë mund të mendojnë të tjerët jashtë.
âNĂ« fund tĂ« fundit, problemi Ă«shtĂ« i atyre qĂ« kĂ«rkon tĂ« hyjĂ« nĂ« tualet mĂ« pasâ, â komenton me sarkazĂ«m mĂ« shumĂ« se njĂ« asistente fluturimi.
ROLI I âONLYFANSâ
Sipas asistentĂ«ve tĂ« fluturimit dhe pilotĂ«ve, mund tĂ« krijosh edhe njĂ« lloj âtavolineâ. Sjellja intime ndodh kryesisht nĂ« zonat mĂ« private tĂ« aeroplanit (duke filluar me banjot, natyrisht).
Në Business klas, privatësia më e madhe e bën atë më të shpeshtë, ndërsa në Economy klas, ata përpiqen ta fshehin atë me batanije ose pajisje të tjera.
âPo punoja nĂ« njĂ« fluturim nga Dubai nĂ« MoskĂ«, kur njĂ« grua po bĂ«nte seks oral me njĂ« vajzĂ«â, â tha njĂ« asistent fluturimi i cili, si tĂ« gjithĂ« tĂ« tjerĂ«t e intervistuar, nuk pranoi tĂ« jepte emrin e tij, sepse nuk ishte i autorizuar nga linja ajrore ku punon.
Ai nuk bĂ«ri asgjĂ«. Gjithashtu, sepse pasagjerĂ«t ishin nĂ« Business klas. TĂ« tjerĂ« raportojnĂ« se âduke ecur nĂ«pĂ«r kabinĂ«n e Klasit tĂ« ParĂ«, sheh çifte qĂ« flinin sĂ« bashku nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n suitĂ«, gjĂ« qĂ« nuk lejohetâ.
Pastaj ka raste nĂ« tĂ« cilat ekuipazhi i kabinĂ«s Ă«shtĂ« protagonist. âNjĂ« stjuardesĂ« dhe njĂ« supervisor, u kapĂ«n duke bĂ«rĂ« seks nĂ« banjo, â thotĂ« njĂ« pilot.  â TĂ« dy u pushuan nga punaâ.
NĂ« disa raste â por edhe atĂ«herĂ«, me rrezik tĂ« lartĂ« pushimi nga puna â disa mbyllen nĂ« ndarjet e pushimit tĂ« ekuipazhit, zonat qĂ« zakonisht gjenden nĂ« pjesĂ«n e pasme tĂ« avionĂ«ve me distanca tĂ« gjata.
ShumĂ« veta e kujtojnĂ« rastin e ekuipazhit tĂ« kabinĂ«s tĂ« pushuar nga puna pas âizolimit me njĂ« aktor pornografieâ.
Ata nuk e vunë re menjëherë, por kur aktori i pornografisë postoi videon dhe punëdhënësit e tyre e njohën uniformën, ata e vunë re.
Dhe kĂ«tu prekim ata qĂ« e bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« pĂ«r tĂ« jetuar: prodhimin e pĂ«rmbajtjes video pĂ«r platforma pĂ«r tĂ« rritur, si âOnlyFansâ. âRastet po rriten ndjeshĂ«m dhe kur zbulohen, nuk turpĂ«rohenâ, pohojnĂ« asistentĂ«t e fluturimit.
âMjafton tĂ« shkosh nĂ« faqet e videove pĂ«r tĂ« rritur pĂ«r ta vĂ«nĂ« reâ. âCorriereâ e bĂ«ri kĂ«tĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« disa fjalĂ« kyçe, madje edhe misterioze, tĂ« sugjeruara nga vetĂ« asistentĂ«t e fluturimit.
NĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, Ă«shtĂ« plot. Dhe ndoshta gjĂ«ja mĂ« e veçantĂ« â dhe delikate â Ă«shtĂ« se kur njerĂ«zit filmojnĂ« veten, pasagjerĂ« tĂ« tjerĂ« mund tĂ« shihen tĂ« ulur nĂ« sfond, tĂ« pavetĂ«dijshĂ«m pĂ«r gjithçka. NĂ« disa raste, fytyrat e tyre janĂ« tĂ« fshehura, nĂ« tĂ« tjera jo.
âNJĂ FENOMEN NĂ RRITJEâ
AnĂ«tarĂ«t e ekuipazhit tĂ« fluturimit, pranojnĂ« se shpesh nuk ndĂ«rhyjnĂ« pĂ«r tĂ« zgjidhur gjĂ«rat âpĂ«r tĂ« parandaluar qĂ« situata tĂ« pĂ«rshkallĂ«zohet nĂ« njĂ« sherr. Nuk jemi gjithmonĂ« tĂ« sigurt nĂ«se njerĂ«zit janĂ« vĂ«rtet mirĂ«: herĂ« pas here duket sikur dikush Ă«shtĂ« nĂ«n ndikimin e alkoolit ose drogĂ«sâ.
Pastaj Ă«shtĂ« problemi i pĂ«rballjes sĂ« çështjes me policinĂ«, pasi ata zbarkojnĂ«, gjĂ« qĂ« humb kohĂ«. âEkziston edhe fakti qĂ« ekuipazhi nuk i kontrollon tualetetâ, thonĂ« disa kapitenĂ« dhe oficerĂ« tĂ« parĂ«.
âAta nuk kalojnĂ« shumĂ« kohĂ« nĂ« korridore pas vakteve, kĂ«shtu qĂ« Ă«shtĂ« paksa e lirĂ« kur fiken dritatâ. ShumĂ« nga linjat ajrore tĂ« intervistuara nĂ« muajt e fundit, konfirmojnĂ« trendin nĂ« rritje.
Ato gjithashtu pranojnë vështirësitë në menaxhimin e rasteve, veçanërisht për ato që operojnë fluturime ndërkontinentale dhe prekin vende, ku seksi, veçanërisht midis personave të pamartuar, mund të çojë në dënime dhe madje edhe në burg.
Konventa e Ăikagos pĂ«rcakton se ligjet e vendit tĂ« regjistrimit tĂ« avionit, zbatohen pĂ«r aktet e kryera nĂ« bord.
Disa nga rastet e raportuara kanë ndodhur në avionë të regjistruar në vendet myslimane. Nuk ka ligj specifik në Perëndim që ndalon marrëdhëniet seksuale në një fluturim të planifikuar.
Megjithatë, mund të zbatohen rregullore në lidhje me seksin dhe lakuriqësinë publike. Rreziku kryesor, sipas linjave ajrore, është gjobitja ose ndalimi nga linja ajrore.
Nga Gazeta Si- Një nxënës i klasës së 9-të në Cërrik ka arritur të bëjë krenarë gjithë vendin duke fituar vendin e parë në Olimpiadën Ndërkombëtare të Matematikës.
Nxënësi Loris Qosja është renditur i pari në botë në Olimpiadën Ndërkombëtare të Matematikës për klasat e 9-ta, ndërsa ka fituar edhe vendin e tretë në Olimpiadën e Kimisë, duke shënuar një sukses të rrallë në arenën ndërkombëtare.
NĂ« OlimpiadĂ«n BotĂ«rore âNeo Scienceâ, e zhvilluar nĂ« Orlando, SHBA, nĂ« periudhĂ«n 9â16 janar 2026, nxĂ«nĂ«si nga qyteti i CĂ«rrikut, Loris Qosja, nga juria e kĂ«saj olimpiade u shpall fitues i vendit tĂ« parĂ« nĂ« MatematikĂ« duke marrĂ« Medalje Ari dhe fitues nĂ« Kimi duke marrĂ« Medalje Bronzi.
Gazeta âSIâ- 51 vjet mĂ« parĂ«, mĂ« 15 janar 1975, nĂ« RomĂ« u shua Ernest Koliqi, njĂ« nga figurat mĂ« komplekse dhe mĂ« tĂ« diskutueshme tĂ« kulturĂ«s shqiptare. Shkrimtar, poet, romancier, eseist, pĂ«rkthyes, studiues, pedagog universitar, publicist dhe politikan, Koliqi mbetet njĂ« nga themeluesit e tregimit modern shqiptar dhe njĂ« prej mendjeve mĂ« tĂ« ndritura tĂ« elitĂ«s sonĂ« kulturore, pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra , i mohuar nga atdheu.
I lindur më 20 maj 1903 në Shkodër Ernest Koliqi u rrit në një mjedis ku tradita, arsimi dhe fryma kombëtare përbënin shtyllat e formimit shpirtëror. Ai vinte nga një familje e njohur shkodrane, me rrënjë në Dukagjin, dhe që në moshë të re u formua në Kolegjin Saverian të jezuitëve, ku u njoh me disiplinën mendore dhe kulturën klasike perëndimore.
Studimet e mëtejshme në Itali, në Brescia, Bergamo dhe më pas në Padova, i hapën horizontin drejt letërsisë evropiane. Në këto vite ai botoi poezitë e para në italisht dhe u përfshi aktivisht në jetën intelektuale të rinisë. Kthimi në Shqipëri pas vitit 1920 shënoi një kthesë të rëndësishme. Nën ndikimin e Luigj Gurakuqit, Koliqi u përvetësua thellësisht me gjuhën shqipe dhe u lidh me rrethin më të përparuar të mendimit kombëtar.
NĂ« letĂ«rsi, Ernest Koliqi, bashkĂ« me Mitrush Kutelin, konsiderohet bashkĂ«themelues i tregimit modern shqiptar. Me pĂ«rmbledhjet e novelave âHija e Maleveâ (1929), âTregtar flamujshâ (1935) dhe âPasqyrat e Narçizitâ, ai solli njĂ« prozĂ« tĂ« re, tĂ« pĂ«rqendruar te analiza psikologjike, ndjeshmĂ«ria shpirtĂ«rore dhe gjuha e pĂ«rpunuar artistikisht. Shkodra, qyteti i tij, por edhe bota e brendshme shqiptare, gjetĂ«n te Koliqi njĂ« zĂ« modern, evropian, por thellĂ«sisht kombĂ«tar.
Si poet, me vĂ«llimin âGjurmat e stinveâ (1933), ai solli njĂ« frymĂ« tĂ« re estetike, duke shkrirĂ« traditĂ«n me modernitetin. Si pĂ«rkthyes dhe studiues, i dha kulturĂ«s shqiptare antologjitĂ« monumentale âPoetĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« ItalisĂ«â, duke afruar Danten, PetrarkĂ«n, Arioston, Manzonin e tĂ« tjerĂ« nĂ« shqip, dhe duke e ngritur pĂ«rkthimin letrar nĂ« nivel tĂ« lartĂ« artistik.
Figura e tij nuk mund tĂ« shkĂ«putet nga arsimi. Si MinistĂ«r Arsimi nĂ« vitet 1939â1941, nĂ« rrethana historike tĂ« vĂ«shtira, Koliqi shfrytĂ«zoi çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« forcuar shkollĂ«n shqipe. NĂ«n drejtimin e tij u botuan tekste mĂ«simore, u ringjallĂ«n studimet albanologjike dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja, u dĂ«rguan mbi 200 arsimtarĂ« shqiptarĂ« nĂ« KosovĂ«, duke hedhur themelet e arsimit shqip nĂ« trojet e liruara. Ky akt mbetet njĂ« nga kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha kombĂ«tare tĂ« tij.
Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Koliqi mbeti nĂ« mĂ«rgim. NĂ« RomĂ«, si profesor i gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror, ai u bĂ« njĂ« nga ambasadorĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kulturĂ«s shqiptare nĂ« EvropĂ«. Themelimi dhe drejtimi pĂ«r 18 vjet i revistĂ«s âShejzatâ ishte kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim , njĂ« tribunĂ« e lirĂ« e mendimit dhe kulturĂ«s shqiptare, e papĂ«rlyer nga ideologjia, ku u ruajt dhe u kultivua identiteti kombĂ«tar.
MegjithĂ«se i vlerĂ«suar ndĂ«rkombĂ«tarisht, i nderuar nga akademi dhe institucione kulturore evropiane, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste Ernest Koliqi u shpall âtradhtarâ. Emri i tij u pĂ«rjashtua nga historia zyrtare e letĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa vepra e tij u hesht. VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« diktaturĂ«s, figura e Koliqit nisi tĂ« rikthehej nĂ« vendin qĂ« i takon.
Ernest Koliqi u nda nga jeta më 15 janar 1975, i pikëlluar nga humbja e bashkëshortes së tij Vangjelija dhe i lodhur nga mërgimi i gjatë. U varros në Romë, i nderuar nga komuniteti shqiptar në diasporë, por ende i mohuar nga atdheu që aq shumë e deshi dhe i shërbeu.
Sot, në 51-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Ernest Koliqi mbetet një simbol i elitës së mohuar shqiptare, një mendje e ndritur që besonte se:
âVetĂ«m njĂ« popull i kulturuar ka tĂ« drejtĂ« tâi kĂ«rkojĂ« tĂ« drejtat e veta dhe tâu imponohet tĂ« tjerĂ«ve.â
Trashëgimia e tij letrare, kulturore dhe arsimore është një thesar kombëtar, që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës, ideologjive dhe heshtjeve të imponuara.
Gazeta âSIâ- Anton Pashku zĂ« njĂ« vend tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« shkrimtar i talentuar, por njĂ« dukuri letrare qĂ« e zhvendosi prozĂ«n dhe dramaturgjinĂ« shqipe drejt modernitetit tĂ« vĂ«rtetĂ« estetik dhe filozofik. NĂ« njĂ« kohĂ« kur letĂ«rsia shpesh mbetej brenda skemave ideologjike dhe formave tĂ« konsumuara, Pashku krijoi njĂ« gjuhĂ« tĂ« re rrĂ«fimore, tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« nĂ«ntekst, ironi, simbolikĂ« dhe vetĂ«dije tĂ« lartĂ« pĂ«r aktin e shkrimit. Kjo e bĂ«n veprĂ«n e tij tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« kohĂ« dhe tĂ« hapur pĂ«r lexime tĂ« reja.
I lindur më 8 janar 1937 në Grazhdanik të Hasit të Thatë, afër Prizrenit, Anton Pashku vinte nga një mjedis që mbartte peshën e historisë, traditës dhe qëndresës shqiptare. Nëna e tij, Geta, ishte nga Zymi, ndërsa babai, Toma (Tonini), bukëpjekës, nga Karashëngjergji, rrëzë Pashtrikut. Këto hapësira dhe përvoja të hershme, të ngulitura në kujtesën kolektive, do të shndërroheshin më vonë në simbole letrare të fuqishme, veçanërisht në prozën e tij tregimtare dhe romanore. Shkollimin fillor dhe një pjesë të gjimnazit e kreu në Prizren, ndërsa gjimnazin real dhe maturën në Prishtinë, qytet ku edhe u formua si intelektual dhe krijues.
QĂ« nga viti 1958, jeta e tij profesionale lidhet ngushtĂ« me gazetĂ«n dhe ShtĂ«pinĂ« Botuese âRilindjaâ, ku punoi fillimisht si gazetar, mĂ« pas si redaktor i rubrikĂ«s sĂ« kulturĂ«s dhe, pĂ«r mĂ« shumĂ« se dy dekada, si redaktor i prozĂ«s dhe dramĂ«s. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, Pashku ishte aktiv nĂ« jetĂ«n letrare si redaktor i revistave âJeta e Reâ dhe âFjalaâ, duke ndikuar drejtpĂ«rdrejt nĂ« formĂ«simin e shijes letrare dhe orientimeve estetike tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« KosovĂ«. Ai ishte anĂ«tar i ShoqatĂ«s sĂ« ShkrimtarĂ«ve tĂ« KosovĂ«s dhe, nga viti 1993, anĂ«tar korrespondent i AkademisĂ« sĂ« Shkencave dhe tĂ« Arteve tĂ« KosovĂ«s.
Shkrimet e para letrare Anton Pashku i botoi qĂ« nĂ« vitin 1955, shumĂ« herĂ«t, ende pa i mbushur njĂ«zet vjet. QĂ« nĂ« kĂ«to tekste tĂ« hershme, si tregimet poetike âNĂ« stuhiâ dhe âKlithmaâ, tĂ« botuara mĂ« 1957, vĂ«rehet prirja e tij pĂ«r reduktimin maksimal tĂ« ngjarjes dhe personazheve, pĂ«r krijimin e njĂ« atmosfere tĂ« ngarkuar me tension tĂ« brendshĂ«m dhe pĂ«r zhvendosjen e kuptimit nga sipĂ«rfaqja e rrĂ«fimit drejt nĂ«ntekstit. Kjo mĂ«nyrĂ« shkrimi do tĂ« bĂ«hej shenja dalluese e gjithĂ« veprĂ«s sĂ« tij.
Në tregimet e Anton Pashkut dallohen tri qarqe themelore tematike: tema e dashurisë, e trajtuar shpesh si mungesë, si pritje ose si kujtim i thyer; tema e vetmisë, e kushtëzuar nga censura, shtypja dhe totalitarizmi; dhe tema e dhunës së ushtruar mbi individin dhe mbi qenien kolektive. Këto tema nuk mbeten të kufizuara në një realitet lokal, por universalizohen dhe marrin përmasa ekzistenciale, duke e bërë prozën e tij të komunikueshme edhe përtej kontekstit shqiptar.
Tregimi âKullaâ pĂ«rbĂ«n njĂ« nga tekstet mĂ« pĂ«rfaqĂ«suese tĂ« krijimtarisĂ« sĂ« Pashkut dhe njĂ« model tematik pĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« tregim ndĂ«rthuren motivi i lashtĂ«sisĂ«, drama historike shqiptare, qĂ«ndresa dhe ankthi ekzistencial. Kulla shfaqet si simbol i identitetit dhe i mbijetesĂ«s, ndĂ«rsa pĂ«rmes figurave tĂ« PlakĂ«s dhe Birit shprehet lidhja e pashkĂ«putshme mes sĂ« kaluarĂ«s dhe sĂ« ardhmes. Dhuna, e pranishme si kĂ«rcĂ«nim i vazhdueshĂ«m, del pĂ«rkohshme pĂ«rballĂ« forcĂ«s sĂ« traditĂ«s shpirtĂ«rore dhe trashĂ«gimisĂ« kulturore.
Romani âOhâ pĂ«rfaqĂ«son kulmin e arritjeve letrare tĂ« Anton Pashkut dhe njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« prozĂ«s moderne shqipe. Me strukturĂ«n e tij tĂ« ndĂ«rlikuar narrative, me shtresĂ«zimin e kohĂ«s dhe ndĂ«rtimin simbolik tĂ« personazheve, ky roman krijon njĂ« univers letrar ku rrĂ«fimi zhvillohet nĂ« disa nivele njĂ«kohĂ«sisht. Koha reale dhe ajo fiksionale ndĂ«rthuren, personazhet shndĂ«rrohen herĂ« nĂ« rrĂ«fimtarĂ« e herĂ« nĂ« simbole, ndĂ«rsa gjuha merr tipare poetike, duke krijuar njĂ« tekst tĂ« hapur qĂ« kĂ«rkon lexues aktiv dhe interpretues.
NĂ« veprĂ«n e Pashkut, gjuha nuk Ă«shtĂ« kurrĂ« ânormaleâ apo thjesht komunikuese. Ajo Ă«shtĂ« gjithmonĂ« gjuhĂ« poetike, e ngjeshur me shenja qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« reja kuptimore. VetĂ« autori kishte theksuar se shenjat e gjuhĂ«s artistike, kur vendosen pranĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s me saktĂ«si, janĂ« tĂ« afta tĂ« shkaktojnĂ« âeksplozione jetĂ«soreâ me intensitet tĂ« lartĂ«. Kjo vetĂ«dije estetike e shndĂ«rroi shkrimin e tij nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ« letrar, ku forma dhe ideja janĂ« tĂ« pandashme.
Edhe nĂ« dramaturgji, sidomos nĂ« dramat âSinkopaâ dhe âGofâ, Pashku ndĂ«rtoi njĂ« sistem formal modern, duke pĂ«rmbysur rendin tradicional tĂ« fabulĂ«s dhe duke e vĂ«nĂ« theksin te struktura  dhe raporti me skenĂ«n. Dramat e tij u vunĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« PrishtinĂ«, Shkup, Zagreb, MitrovicĂ«, Ferizaj dhe deri nĂ« Paris, çka dĂ«shmon pĂ«r vlerĂ«n dhe universalitetin e tyre artistik.
I quajtur me tĂ« drejtĂ« âXhojsi i letĂ«rsisĂ« shqipeâ nga Ibrahim Rugova, Anton Pashku la pas njĂ« vepĂ«r qĂ« u fut natyrshĂ«m nĂ« rrethin e vlerave estetike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe. Sot, krijimtaria e tij Ă«shtĂ« vlerĂ« kulturore kombĂ«tare dhe pjesĂ« e pandashme e studimit tĂ« letĂ«rsisĂ« bashkĂ«kohore shqipe. LetĂ«rsia e Pashkut nuk kĂ«rkon shpjegime tĂ« gatshme apo lexime didaktike, por dialog tĂ« vazhdueshĂ«m, rikthime dhe venerime tĂ« reja. Ai mbetet njĂ« autor qĂ« flet mĂ« shumĂ« pĂ«rmes heshtjes dhe nĂ«ntekstit, duke e bĂ«rĂ« lexuesin pjesĂ« aktive tĂ« kuptimit dhe duke e mbajtur veprĂ«n e tij gjithmonĂ« tĂ« gjallĂ«.
Nga Gazeta Si- Rajonet e njohura si zona blu janë zona të vërteta ku njerëzit jetojnë më gjatë dhe kanë shumë më tepër gjasa të arrijnë moshën 100 vjeç, sipas një studimi të ri.
TĂ« ashtuquajturat âzona bluâ janĂ« rajone ku njerĂ«zit kanĂ« jetĂ«gjatĂ«si jashtĂ«zakonisht tĂ« gjatĂ« dhe ku ka njĂ« pĂ«rqendrim disproporcionalisht tĂ« lartĂ« tĂ« 90 dhe 100 vjeçarĂ«ve.
Termi u shpik pothuajse 20 vjet mĂ« parĂ«, por vitet e fundit vlefshmĂ«ria e kĂ«tyre pretendimeve Ă«shtĂ« sfiduar, me kritikĂ«t qĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dyshim se sa tĂ« sakta janĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« moshat e vetĂ«-raportuara. Moshat jashtĂ«zakonisht tĂ« vjetra tĂ« banorĂ«ve tĂ« âzonĂ«s bluâ, argumentojnĂ« ata, janĂ« rezultat i mbajtjes sĂ« dobĂ«t tĂ« tĂ« dhĂ«nave ose gabimeve administrative.
Tani, njĂ« hulumtim i ri ka rishqyrtuar tĂ« dhĂ«nat dhe ka konfirmuar se disa nga rajonet e njohura si âzona bluâ janĂ« tĂ« vĂ«rteta.
Studimi, i botuar nĂ« âThe Gerontologistâ, vuri nĂ« dukje se kĂ«to zona nuk karakterizoheshin vetĂ«m nga njĂ« numĂ«r jashtĂ«zakonisht i madh i tĂ« moshuarve, por edhe nga shĂ«ndeti dhe energjia e jashtĂ«zakonshme qĂ« shumĂ« prej tyre e ruajnĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« shtyrĂ«.
âPretendimet e jashtĂ«zakonshme nĂ« lidhje me jetĂ«gjatĂ«sinĂ« kĂ«rkojnĂ« prova tĂ« besueshmeâ, tha Steven N. Austad, bashkautor i studimit dhe drejtor shkencor nĂ« FederatĂ«n Amerikane pĂ«r KĂ«rkime mbi Plakjen.
Sipas autorĂ«ve tĂ« studimit, pĂ«r tâu pĂ«rcaktuar si njĂ« zonĂ« blu, njĂ« vend duhet tĂ« jetĂ« i pĂ«rcaktuar gjeografikisht, me njĂ« pĂ«rqendrim tĂ« lartĂ« tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« tĂ« paktĂ«n 90 vjeç gjatĂ« 150 viteve tĂ« fundit, dhe tĂ« dhĂ«na qĂ« mund tĂ« vĂ«rtetojnĂ« certifikatat e lindjes dhe tĂ« vdekjes.
Shëndeti i mirë i zgjatur është gjithashtu një vëzhgim i rëndësishëm, shtuan ata, veçanërisht në një kohë kur morbiditeti në jetën e mëvonshme duket se po zgjerohet në shumë pjesë të botës.
Ndërsa gjenetika mund të luajë një rol, hulumtimi gjithnjë e më shumë drejton stilin e jetës, dietën, aktivitetin fizik dhe lidhjen sociale si kontribues qendrorë në jetëgjatësinë me shkallë të ulët të sëmundjeve kronike.
âValidimi i zonave blu, ne besojmĂ«, Ă«shtĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m sepse ka mĂ«sime tĂ« vlefshme pĂ«r tâu mĂ«suar dhe frymĂ«zim pĂ«r tâu mbledhur nga stilet e jetesĂ«s qĂ« lehtĂ«sojnĂ« jetĂ« tĂ« gjata dhe tĂ« shĂ«ndetshmeâ, shkruan studiuesit.
âDokumentimi i zhdukjes sĂ« zonave blu mund tĂ« jetĂ« po aq informues nĂ« lidhje me faktorĂ«t e stilit tĂ« jetĂ«s qĂ« lidhen me shĂ«ndetin mĂ« tĂ« keq nĂ« jetĂ«n e mĂ«vonshme.â
Kjo analizë e re konfirmon dy zona gjeografike ku verifikimi i moshës mbështet emërtimin e tyre si zona blu. Ajo gjithashtu rishikon dy vende të tjera që dikur plotësonin kriteret, por nuk mund të klasifikohen më si të tilla.
Cilat âzona bluâ janĂ« konfirmuar nga shkenca?
Sardenja, Itali
Zona blu e Sardenjës ndodhet në gjashtë fshatra në pjesën qendrore-lindore të ishullit, një rajon i quajtur Ogliastra.
Këtu, përqindja e 100 vjeçarëve midis njerëzve të lindur midis viteve 1880 dhe 1900 ishte afërsisht pesë herë më e lartë se në pjesën tjetër të Europës dhe tre herë më e lartë se në Sardenjë në tërësi. Ky përqindje është rritur vetëm që nga analiza origjinale.
Ndërsa globalisht më shumë gra se burra arrijnë moshën 100 vjeçare, në këtë pjesë të ishullit, përqindja është afërsisht e barabartë.
Në zonën blu të ishullit, studiuesit vërtetuan moshën e cdo personi mbi 90 vjeç duke kontrolluar arkivat civile dhe kishtare, si dhe duke rindërtuar pemën familjare për të përjashtuar gabimet ose ndërrimet e identitetit.
Ikaria, Greqi
Ikaria është një ishull i vogël grek në detin Egje, me një popullsi prej rreth 8,000 banorësh.
Kur u identifikua për herë të parë si një zonë blu në vitin 2009, përqindja e banorëve të moshës 90 vjec e lart ishte rreth tre herë më e lartë se mesatarja kombëtare dhe anketat konfirmuan një numër të lartë 90-vjeçarësh dhe 100-vjeçarësh në ishull.
Zonat blu që nuk janë më të tilla
Okinawa, Japoni
Në vitin 1976, u raportua për herë të parë se ishulli japonez kishte një përqindje të 100-vjeçarëve shtatë herë më të lartë se pjesa tjetër e vendit.
Por popullsia e Okinaëa-s, e cila në vitin 1999 u konfirmua se përfshinte njerëzit me jetëgjatësinë më të madhe në botë, nuk i plotëson më kërkesat e zonës blu, zbuluan studiuesit.
Vetëm grupmoshat e lindura para vitit 1940 i plotësonin kriteret; deri në vitin 2006, shkalla e 100-vjeçarëve kishte rënë vetëm në rreth dyfishin e asaj të pjesës tjetër të Japonisë.
Që kur u caktua për herë të parë si një zonë blu, luftërat dhe rritja masive e lëvizjeve brenda vendit, pjesa më e madhe e të cilave lidhet me praninë e gjatë ushtarake të Shteteve të Bashkuara në ishull, duket se kanë dëmtuar shëndetin e banorëve të ishullit, raportoi studimi.
Nicoya, Kosta Rika
Nicoya është një tjetër zonë blu që duket se po zvogëlohet. Ajo u përcaktua nga burra të lindur para vitit 1930, shumë prej të cilëve jetuan deri në moshën 100 vjeç. Por ata që lindin më pas kanë më pak gjasa të bëhen 100-vjeçarë, për arsye që janë ende të paqarta, sipas studimit.
Deri në vitin 2010, analizat e reja zbuluan se zona origjinale blu e Nicoya-s ishte zvogëluar në rreth një të katërtën e madhësisë së saj origjinale, ndërsa një zonë e re me jetëgjatësi të jashtëzakonshme ishte shfaqur në tre provinca në Kosta Rikën veriore, pranë kufirit nikaraguaian.
Karakteristikat e përbashkëta dhe zonat e reja blu
NjĂ« temĂ« e pĂ«rbashkĂ«t e katĂ«r zonave klasike blu Ă«shtĂ« izolimi, tregoi studimi. Sardenja, Ikaria dhe OkinaĂ«a zĂ«nĂ« ishuj tĂ« tĂ«rĂ«, ose pjesĂ« tĂ« mĂ«dha ishujsh, ndĂ«rsa Nicoya shtrihet nĂ« njĂ« gadishull qĂ« deri vonĂ« ishte i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu arritur.
Sipas studiuesve, ky izolim relativ ka lejuar në secilin rast që zona të zhvillojë gjuhën ose dialektin e vet, si dhe veçantinë e mundshme kulturore dhe gjenetike.
Studiuesit jo vetëm që zbuluan se si disa nga këto zona tkurren, por ata gjithashtu nxorën në pah zona të reja blu që po shfaqen.
Rajonet kandidate në Holandë, Kinë dhe ishullin e Karaibeve Martinikë aktualisht po kalojnë validimin përpara se të pranohen gjerësisht si zona të reja blu moderne.
Gazeta âSIâ- MĂ« 7 janar 1957 u nda nga jeta Hafiz Ali Korça, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mendimit fetar, arsimor dhe atdhetar shqiptar, i cili la gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« historinĂ« kulturore dhe kombĂ«tare tĂ« vendit.
Ali Korça lindi në vitin 1866 në qytetin e Korçës, në familjen e Iljas efendiut. Arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa studimet e larta i kreu në Stamboll. Pas kthimit në Shqipëri, ai u angazhua në arsimin kombëtar, duke dhënë mësim në shkollën shqipe të Korçës, ku ligjëroi gjuhën osmane, matematikën dhe drejtshkrimin e gjuhës turke.
Njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja, si arabishtja, persishtja, osmanishtja dhe frëngjishtja, Hafiz Ali Korça u emërua në vitin 1890 mësues në shkollën rushdije të Korçës, ndërsa më pas vijoi punën në shkollën idadije, ku dha lëndët gjeografi dhe matematikë. Në vitin 1903 ai u transferua në Anadoll, ku shërbeu si mësues i gjeografisë dhe historisë në shkollën idadije të Spartës.
Ai ishte pjesëmarrës aktiv në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe në Kongresin e Dibrës më 1909, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në çështjet kombëtare. Në vitin 1914 mbajti fjalim në gjuhën frënge me rastin e ardhjes së Princ Vidit në Shqipëri. Ndërsa gjatë vitit 1916 shërbeu si drejtor i zyrës së arsimit për Tiranën, Durrësin dhe Shqipërinë e Mesme.
NĂ« periudhĂ«n 1918â1924, Hafiz Ali Korça ishte anĂ«tar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« Sheriatit, duke ushtruar ndikim tĂ« konsiderueshĂ«m nĂ« jetĂ«n fetare dhe institucionale tĂ« vendit. Pas vendosjes sĂ« regjimit komunist, pĂ«r shkak tĂ« bindjeve dhe qĂ«ndrimeve tĂ« tij, ai u pĂ«rndoq, u burgos dhe u internua. Vitet e fundit tĂ« jetĂ«s i kaloi nĂ« vetmi nĂ« KavajĂ«, ku u shua mĂ« 7 janar 1957.
TrashĂ«gimia e tij pĂ«rfshin njĂ« veprimtari tĂ« pasur letrare dhe fetare, mes sĂ« cilĂ«s spikasin pĂ«rkthimi i Kuranit, âMevludiâ, â303 fjalĂ« tĂ« Imam Aliutâ, âJusufi me ZelihanĂ«â, âRubairatâ, âBolshevizma a shkatĂ«rrimi i njerĂ«zimitâ, âHistoria e shenjtĂ« dhe katĂ«r kalifĂ«tâ, si dhe vepra tĂ« tjera me vlerĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Gazeta âSIâ-Ai quhet Aron Noka dhe ka lindur nĂ« qytetin e Burrelit. I diplomuar nĂ« Universitetin e Arteve tĂ« Bukura nĂ« TiranĂ«, Aroni aplikon njĂ« lloj arti krejt tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazakontĂ«. Skalit portrete mbi xham, duke pĂ«rdorur njĂ« teknikĂ« unike, qĂ« realizohet pĂ«rmes thyerjes dhe ciflosjes sĂ« xhamit. PĂ«rmes kĂ«saj teknike ai ka krijuar portrete tĂ« figurave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ« sonĂ«, si NĂ«nĂ« Tereza, Gjergj Kastrioti, Adem Jashari, Gjergj Fishta, etj. Sipas informacionit qĂ« ai ka, Aroni Ă«shtĂ« i vetmi artist qĂ« aplikon kĂ«tĂ« lloj arti jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« tĂ« gjithĂ« Ballkanin dhe ndoshta edhe mĂ« gjerĂ«.
Në këtë intervistë për GazetaSi.al, Aroni rrëfen se si lindi pasioni i tij për artin dhe pse vendosi të ndiqte një rrugë tjetër në aplikimin e tij artistik, atë të skalitjes në xham.
âArti mĂ« ka shoqĂ«ruar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur shikoja gjyshin tim duke gdhendur gurĂ« dhe dru. Ky inspirim mĂ« shtyu tĂ« ndjek rrugĂ«n e artit pĂ«rmes studimeve pĂ«rkatĂ«se, me qĂ«llim zhvillimin e aftĂ«sive dhe formimit tim si artistâ, nis rrĂ«fimin Aroni.
Ai shpjegon se pas shumë eksperimentimeve me forma të ndryshme arti, vendosi të punonte mbi xham.
âArtisti Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« formave, ngjyrave dhe materialeve tĂ« ndryshme derisa tĂ« gjejĂ« veten. Edhe unĂ« kam qenĂ« nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, duke eksperimentuar mĂ«nyra tĂ« ndryshme shprehjeje, derisa gjeta xhamin si mediumin tim artistik. KĂ«tĂ« stil nisa ta praktikoj nĂ« mĂ«nyrĂ« autodidakte, pasi pashĂ« njĂ« portret tĂ« realizuar me kĂ«tĂ« teknikĂ« nĂ« njĂ« faqe interneti, gjĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri kureshtar tĂ« zbuloja se si mund tĂ« pikturohej pĂ«rmes thyerjes sĂ« xhamit.â
Aroni rrëfen edhe për punën e tij të parë, një portret që e bindi se portreti ishte mënyra më e mirë e aplikimit të artit mbi xham, duke sqaruar njëkohësisht veçantinë e punës me këtë material, por edhe rrezikun që mbart kjo zeje.
âPuna ime e parĂ« Ă«shtĂ« realizuar nĂ« vitin 2020, ku kam krijuar portretin e njĂ« kĂ«ngĂ«tari nga Kosova. MĂ« pas kam eksperimentuar edhe me portrete tĂ« tjera qĂ« mĂ« pĂ«lqenin. Sa mĂ« shumĂ« punoja me kĂ«tĂ« teknikĂ«, aq mĂ« tepĂ«r mĂ« shtohej kureshtja pĂ«r tĂ« zbuluar mundĂ«si tĂ« reja tĂ« kĂ«tij materiali. ĂshtĂ« e bukur tĂ« jesh i veçantĂ« nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«n, sidomos kur ky stil arti nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur dhe Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu realizuar. TĂ« punosh me xhamin Ă«shtĂ« njĂ« ndjesi e veçantĂ«, pasi punon mbi diçka tĂ« tejdukshme qĂ« tregon atĂ« çfarĂ« ndodhet pĂ«rtej tij dhe jo brenda vetes.
Thyerja e parĂ« pĂ«rcakton karakterin e ri qĂ« xhami do tĂ« marrĂ«. GjatĂ« procesit ndodh qĂ« thyerjet tĂ« dalin jashtĂ« kontrollit dhe puna tĂ« prishet, duke tĂ« detyruar tĂ« nisĂ«sh njĂ« tjetĂ«r. Ky Ă«shtĂ« njĂ« proces i natyrshĂ«m pune, ashtu si nĂ« pikturĂ« apo skulpturĂ«, ku shpesh duhet tĂ« ndryshosh kompozimin ose formĂ«nâ, thotĂ« Aron Noka.
Në fund, Aroni shprehet optimist se shumë shpejt do të ketë edhe ekspozitën e tij personale.
âPunĂ«t dhe veprat e mia ekspozohen nĂ« studion time, ku edhe punoj. NĂ« muajt nĂ« vazhdim planifikoj hapjen e ekspozitĂ«s sime tĂ« parĂ«. NjerĂ«zit e pĂ«lqejnĂ« dhe e vlerĂ«sojnĂ« artin qĂ« realizoj, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vepĂ«r me kĂ«tĂ« stil Ă«shtĂ« mjaft inkurajuese.â
Kureshtjen mbi xhamin që përdor Aroni e shuan shpejt duke shpjeguar se bëhet fjalë për të njëjtin lloj xhami që përdoret edhe në makinat, çka e bën të lehtë gjetjen e materialit, por aspak të lehtë punën me të. Arti në Shqipëri njeh forma të shumta shprehjeje, veçanërisht ai pamor, i cili kërkon të eksperimentojë përtej portreteve tradicionale.
Një dëshmi e këtij eksplorimi të mundësive dhe forcës personale krijuese është edhe Aroni, i cili ka zgjedhur jo vetëm të krijojë art, por edhe të përzgjedhë një material të veçantë, që në këtë rast është qelqi, një teknikë që skalit në tejdukshmëri shpirtin dhe talentin e krijuesit.
Gazeta âSIâ- Fan Noli lindi mĂ« 6 janar 1882 nĂ« fshatin QytezĂ«, njĂ« vendbanim shqiptar nĂ« TrakĂ«, jo larg nga Edreneja. Fshati, si disa tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« krahinĂ«, kishte ruajtur gjuhĂ«n, doket dhe traditat shqiptare. Noli e konsideronte prejardhjen e tij nga Qyteza e KolonjĂ«s. I ati, Stiliani, kishte pasuri toke por nuk u mor me bujqĂ«si, duke shĂ«rbyer si psalt nĂ« kishĂ«n e fshatit, ndĂ«rsa e Ă«ma, Maria, ishte shtĂ«piake. Familja kishte shumĂ« anĂ«tarĂ« dhe jetesa ishte e vĂ«shtirĂ«, ndĂ«rsa Fan Noli filloi shkollĂ«n me vonesĂ« pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« rĂ«nda gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ«.
ShkollĂ«n fillore dhe tĂ« mesme e kreu nĂ« gjuhĂ«n greke nĂ« Heybeliada, Stamboll. MegjithĂ«se ndikimi i PatriarkanĂ«s Ortodokse greke ishte i pranishĂ«m, tek Noli u zhvillua njĂ« krenari e thellĂ« pĂ«r origjinĂ«n shqiptare dhe dashuria pĂ«r shkrimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe. NĂ« vitin 1900 u nis pĂ«r nĂ« Greqi pĂ«r tĂ« vazhduar studimet nĂ« fakultetin e filozofisĂ«, por ato nuk i kreu. Punoi si kopist, sufler dhe aktor nĂ« trupa teatrale, dhe u pĂ«rfshi nĂ« shkrimin e dramĂ«s âZgjimiâ, e cila u ndalua pĂ«r shkak tĂ« aludimit tĂ« saj pĂ«r lĂ«vizjen shqiptare pĂ«r liri.
NĂ« 1903 shkoi nĂ« Egjipt, ku punoi si mĂ«sues greqishtje dhe pĂ«rkthen veprĂ«n e Sami FrashĂ«rit âShqipĂ«ria çâka qenĂ«, çâĂ«shtĂ« e çâdo tĂ« bĂ«hetâ. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« botoi skica letrare nĂ« revistĂ«n âNumasâ. MĂ« 1906 u nis pĂ«r nĂ« Shtetet e Bashkuara, duke mbĂ«rritur nĂ« Nju Jork mĂ« 10 maj. Fillimisht punoi nĂ« Buffalo dhe mĂ« pas nĂ« Boston, ku u bĂ« zĂ«vendĂ«s-redaktor i gazetĂ«s âKombiâ dhe botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza.
NjĂ« ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme ishte tensioni i shqiptarĂ«ve ortodoksĂ« me KishĂ«n Greke gjatĂ« njĂ« varrimi, qĂ« çoi nĂ« themelimin e KishĂ«s Ortodokse Autoqefale Shqiptare, me Nolin si klerikun e parĂ«. MĂ« 1908, nĂ« moshĂ«n 26 vjeç, ai u shugurua diakon dhe mĂ« pas prift ortodoks, duke kryer liturgji nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« Boston. Nga 1909 deri 1911 botoi gazetĂ«n âDielliâ, ndĂ«rsa mĂ« 1911 udhĂ«toi nĂ« EvropĂ« pĂ«r tĂ« kryer shĂ«rbesa kishtare nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r komunitetet shqiptare nĂ« Kishinjov, OdesĂ«, Bukuresht dhe Sofje.
MĂ« 1912, sĂ« bashku me Faik KonicĂ«n, ishte ndĂ«r themeluesit kryesor tĂ« shoqatĂ«s Vatra dhe tĂ« organit tĂ« saj tĂ« shtypit âDielliâ. Nga 1908 deri 1912 kreu studimet e larta pĂ«r Arte nĂ« Harvard, pĂ«rfundoj me Bachelor of Arts cum laude. Ai mbĂ«shteti qeverinĂ« e Ismail Qemalit pas shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe mori pjesĂ« nĂ« Kongresin Shqiptar tĂ« Triestes mĂ« 1913. MĂ« 10 mars 1914, nĂ« DurrĂ«s, mbajti shĂ«rbesĂ«n e parĂ« ortodokse nĂ« gjuhĂ«n shqipe pranĂ« princit Vilhelm zu Vid.
NĂ« vitet 1915â1919, Noli u aktivizua fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e bashkĂ«sisĂ« shqiptaro-amerikane. Ai u bĂ« kryeredaktor i âDiellitâ tĂ« Bostonit, themeloi revistĂ«n anglisht The Adriatic Review, dhe pĂ«rdori fondet e VatrĂ«s pĂ«r tĂ« dĂ«rguar delegatĂ« shqiptarĂ« nĂ« Paris, LondĂ«r dhe Uashington pĂ«r njohjen ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« ShqipĂ«risĂ«. MĂ« 27 korrik 1919 u emĂ«rua peshkop i KishĂ«s Ortodokse Shqiptare nĂ« AmerikĂ«. Ai u angazhua gjithashtu nĂ« politikĂ«, duke u zgjedhur deputet i KolonisĂ« sĂ« AmerikĂ«s (1921â1923) dhe ministĂ«r i JashtĂ«m nĂ« qeverinĂ« e Xhaferr Ypit.
NĂ« vitin 1924 u vu nĂ« krye tĂ« LĂ«vizjes sĂ« Qershorit, njĂ« pĂ«rpjekje e rinisĂ« pĂ«r tĂ« modernizuar ShqipĂ«rinĂ«. Programi i tij me njĂ«zet pika pĂ«rfshinte reforma agrare dhe demokratizim, por pĂ«rplasjet me aristokracinĂ« dhe mungesa e pĂ«rgatitjes parlamentare sollĂ«n dĂ«shtimin e lĂ«vizjes. Pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« pushtet, Noli u dĂ«nua me vdekje nĂ« mungesĂ« dhe u detyrua tĂ« emigronte nĂ« Itali, VjenĂ« dhe mĂ« pas nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin opozitar me gazetĂ«n âRepublikaâ.
Në Shtetet e Bashkuara, Noli iu rikthye jetës kulturore dhe shkencore. Në 1938 u diplomua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, ndërsa pas Luftës së Dytë Botërore mori doktoratën në Universitetin e Bostonit mbi Skënderbeun. Ai vazhdoi të punonte për Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe mbajti lidhje me regjimin komunist të Shqipërisë për njohjen e saj nga SHBA. Më 12 prill 1937, Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Autoqefale Shqiptare. Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Boston.
Veprimtaria letrare dhe kulturore
Fan Noli ishte shkrimtar, pĂ«rkthyes dhe stilist i gjuhĂ«s shqipe. Vepra e tij e parĂ« ishte drama âIsrailitĂ« dhe FilistinĂ«â (1907), bazuar nĂ« historinĂ« e Samsonit dhe DalilĂ«s. PĂ«rktheu liturgjinĂ« dhe ritualet ortodokse nĂ« shqip, duke botuar dy vĂ«llime tĂ« LibrĂ«ve tĂ« ShĂ«rbesave tĂ« Shenjta (1909, 1911). MĂ« 1921 botoi veprĂ«n madhore âHistoria e SkĂ«nderbeutâ nĂ« Boston. Ai shkroi dhe botime tĂ« tjera nĂ« anglisht, si âBeethoven dhe Revolucioni Francezâ (1947) dhe njĂ« album me vjersha (1948), duke pĂ«rfshirĂ« pĂ«rkthime tĂ« poetĂ«ve tĂ« njohur.
Noli vlerësohej si një nga stilistët më të mëdhenj të dialektit toskë, duke i dhënë shqipes një gjuhë të stërholluar, elegante dhe ritmike. Përveç letërsisë, ai kontribuoi në muzikë, duke përfunduar studimet në Konservatorin e Muzikës dhe duke kultivuar një dëgjim të hollë artistik për stilin dhe ritmin në përkthime. Bashkë me Faik Konicën, konsiderohet ndër përkthyesit dhe stilistët më të shquar të letërsisë shqipe.
VĂ«shtirĂ«sia e njohur si âverbĂ«ria ndaj kohĂ«sâ Ă«shtĂ« njĂ« tipar i dokumentuar mirĂ« i ADHD-sĂ«, por ekspertĂ«t thonĂ« se nuk Ă«shtĂ« njĂ« justifikim automatik dhe jo tĂ« gjithĂ« ata qĂ« janĂ« vonĂ« kanĂ« ADHD.
NdonjĂ«herĂ« quhet verbĂ«ri ndaj kohĂ«s dhe nĂ« vitin 1997, Russell Barkley, neuropsikolog klinik nĂ« Universitetin e Masaçusetsit, e quajti atĂ« âmiopi temporaleâ.
Verbëria ndaj kohës i referohet problemeve me gjykimin se sa kohë zgjasin detyrat ose sa kohë ka kaluar. Ka qenë prej kohësh e lidhur me ADHD-në dhe, në disa raste, me autizmin.
Kohët e fundit, koncepti ka fituar terren në mediat sociale, duke nxitur debate rreth asaj se ku qëndron vija ndarëse midis një gjendjeje të njohur dhe sjelljes që të tjerët e shohin si të çorganizuar ose edhe të pahijshme.
Ekspertët thonë se verbëria ndaj kohës është e lidhur me funksionin ekzekutiv në lobet frontale të trurit dhe është një tipar i dokumentuar mirë i ADHD-së.
âKushdo mund tĂ« ketĂ« probleme me vonesĂ«n, vetĂ«m me ADHD-nĂ« ka dĂ«mtime funksionaleâ, thotĂ« Stephanie Sarkis, psikoterapiste.
âNdikon nĂ« jetĂ«n familjare dhe shoqĂ«rore. Ndikon nĂ« punĂ«, nĂ« menaxhimin e parave, nĂ« tĂ« gjitha fushat e jetĂ«sâ, shtoi ajo.
A mund të jetë ADHD një justifikim?
Sarkis tha se nĂ«se vonesa kronike Ă«shtĂ« ânjĂ« yll nĂ« konstelacionin e simptomaveâ, ajo mund tĂ« tregojĂ« njĂ« gjendje tĂ« shĂ«rueshme.
Megjithatë, ajo theksoi se jo të gjithë ata që janë vonë kanë ADHD ose një justifikim automatik.
Ajo vuri në dukje hulumtimet që tregojnë se ilaçet stimuluese të përshkruara për simptomat e ADHD-së, të tilla si mungesa e vëmendjes ose shqetësimi, mund të ndihmojnë gjithashtu në mungesën për të menaxhuar kohën.
Jeffrey Meltzer, terapist i cili punon me njerëz që vuajnë nga ADHD, tha se është e rëndësishme të kuptohen arsyet pas vonesave të përsëritura.
Disa njerëz shmangin mbërritjen herët sepse nuk u pëlqejnë bisedat e shkurtra, të cilat shpesh lidhen me ankthin. Të tjerët mund të ndiejnë se u mungon kontrolli në jetën e tyre dhe e përdorin vonesën për të rifituar një ndjenjë autonomie.
âĂshtĂ« e njĂ«jta ide psikologjike qĂ« qĂ«ndron pas shtyrjes sĂ« kohĂ«s sĂ« gjumit pĂ«r shkak tĂ« hakmarrjesâ, tha ai, duke iu referuar tĂ« qĂ«ndruarit zgjuar deri vonĂ« pĂ«r tĂ« rikuperuar kohĂ«n personale pas njĂ« dite tĂ« ngarkuar.
Meltzer sugjeron pĂ«rdorimin e njĂ« âkarte pĂ«rballimiâ tĂ« thjeshtĂ«, ku njĂ«ra anĂ« sfidon frikĂ«n themelore dhe ana tjetĂ«r u kujton njerĂ«zve pasojat e vonesĂ«s.
PĂ«r shembull, nĂ« njĂ«rĂ«n anĂ« shkruani, âPjesĂ«marrja nĂ« kĂ«tĂ« takim nuk do tĂ« thotĂ« qĂ« unĂ« humbas lirinĂ« time.â NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, shkruani, âVonesa pĂ«rsĂ«ri do tâi mĂ«rzisĂ« njerĂ«zit nĂ« punĂ«.â
MĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu adresuar, tha ai, Ă«shtĂ« vonesa e nxitur nga e drejta. NjerĂ«zit qĂ« mendojnĂ« se koha e tyre ka mĂ« shumĂ« rĂ«ndĂ«si se e tĂ« tjerĂ«ve mund tâi japin vetes leje tĂ« vijnĂ« vonĂ«, shpesh sĂ« bashku me sjellje tĂ« tjera qĂ« sinjalizojnĂ« njĂ« ndjenjĂ« superioriteti.
Meltzer tha se këta njerëz do të shfaqnin të drejta edhe në fusha të tjera, të tilla si parkimi në një vend të caktuar për personat me aftësi të kufizuara ose prirja për të bërë një hyrje madhështore në një ngjarje.
âNdoshta janĂ« 20, 30 minuta me vonesĂ« dhe Ă«shtĂ« si, âOh, shiko kush Ă«shtĂ« kĂ«tuâ,â tha ai. âPra, Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr vĂ«mendjen.â
Pavarësisht nga shkaku, Sarkis tha se njerëzit janë ende përgjegjës për mënyrën se si sjellja e tyre ndikon tek të tjerët.
Sarkis rekomandon përdorimin e orëve inteligjente për të zvogëluar shpërqendrimet nga telefonat, duke i ndarë detyrat në hapa më të vegjël dhe duke shmangur mbingarkesën me orare.
Nga Gazeta Si- Lindja e fëmijës së parë në Vitin e Ri ka pasur gjithmonë një peshë simbolike në kultura dhe shoqëri të ndryshme anembanë botës. Në shumë vende, ky moment shihet si shenjë se si do të ecë viti që sapo ka nisur. Veçanërisht, kur fëmija i parë që lind është vajzë, traditat popullore dhe interpretimet shpirtërore i japin këtij fakti një kuptim të veçantë.
Në traditën popullore ballkanike, lindja e një vajze në minutat e para të Vitit të Ri konsiderohet shenjë paqjeje, harmonie dhe bereqeti. Thuhet se një vit që nis me lindjen e një vajze do të jetë më i qetë, me mirëkuptim në familje dhe mbarësi në jetën shoqërore. Këto besime nuk janë rregulla, por pjesë e trashëgimisë kulturore që brez pas brezi është ruajtur si simbol shprese.
Edhe nĂ« vende tĂ« tjera tĂ« botĂ«s, fĂ«mija i parĂ« i Vitit tĂ« Ri shpesh quhet âfĂ«mija i fatitâ ose âNew Year Babyâ. NĂ« EuropĂ« dhe AmerikĂ«n e Veriut, lindja nĂ« ditĂ«n e parĂ« tĂ« vitit pĂ«rmendet shpesh si lajm pozitiv, qĂ« pĂ«rfaqĂ«son fillime tĂ« reja dhe optimizĂ«m.
Në kulturat aziatike, vajza lidhet me ekuilibrin, butësinë dhe energjinë jetësore, ndërsa lindja në Vitin e Ri shihet si një ogur i mirë për komunitetin.
Nga këndvështrimi fetar, pothuajse të gjitha besimet e mëdha e shohin fëmijën si dhuratë hyjnore, pa dallim gjinie. Në Islam, vajza konsiderohet mëshirë dhe bekim, ndërsa edukimi i saj me dashuri vlerësohet shpirtërisht. Në Krishtërim, fëmija simbolizon jetën e re dhe shpresën, ndërsa figura e gruas dhe vajzës lidhet me paqen dhe dashurinë, ndërsa Hinduizmi e lidh vajzën me energjinë hyjnore dhe begatinë. Budizmi, nga ana tjetër, e sheh lindjen e një vajze si një mundësi të re për zhvillim shpirtëror dhe dhembshuri.
Megjithatë, pavarësisht besimeve popullore apo interpretimeve fetare, një gjë mbetet e përbashkët në të gjitha kulturat: çdo fëmijë që vjen në jetë është gëzim, shpresë dhe fillim i ri. Lindja e një vajze në Vitin e Ri sot shihet gjithnjë e më shumë edhe si simbol i forcës, dinjitetit dhe rolit të rëndësishëm të gruas në shoqëri.
Në një botë që ndryshon me shpejtësi, këto besime mbeten më shumë si shenja simbolike, por vazhdojnë të na kujtojnë vlerën universale të jetës dhe shpresën që çdo vit i ri sjell me vete.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 do tĂ« mbahet mend si njĂ« vit i trishtĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare, me humbjen e njĂ« vargu personalitetesh tĂ« shquara nĂ« politikĂ«, art, kulturĂ«, media dhe jetĂ«n publike.
Figura që lanë pas një trashëgimi dhe ndikim të thellë në fushat e tyre. Gazetasi.al, ka renditur disa prej emrave më të spikatur në fusha të ndryshme, të cilët nuk jetojnë më.
Anastasios Janullatos (4 nĂ«ntor 1929 â 25 janar 2025)
Kryepeshkopi Anastasios, i njohur edhe si Anastas Janullatos, shërbeu si Kryepeshkop i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, duke ringritur Kishën Ortodokse Autoqefale pas periudhës së shtypjes fetare në komunizëm.
Ai udhëhoqi kishën për më shumë se tre dekada, rindërtoi strukturat e saj, rindërgoi qindra kisha dhe formoi breza të rinj klerikësh. Vdekja e tij në moshën 95-vjeçare shënoi fundin e një epoke të angazhimit të palodhshëm shpirtëror dhe humanitar.
Andis Harasani (9 gusht 1971 â 9 mars 2025)
I lindur në Tiranë, Andis Harasani ishte politikan dhe ekonomist, i cili shërbeu si drejtor ekzekutiv i Korporatës Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) dhe më pas si deputet në Parlamentin e Shqipërisë, ku përfaqësoi radhët e Partisë Socialiste.
Ai u nda nga jeta në moshën 53-vjeçare në New York, pas një sëmundjeje të gjatë, duke lënë pas një karrierë të lidhur fort me politikën dhe sektorin e energjisë.
Margarita Xhepa (2 prill 1932 â 3 prill 2025)
Margarita Zoi Xhepa ishte një prej aktoreve më të mëdha të skenës dhe kinemasë shqiptare, me një karrierë që zgjati mbi tetë dekada. Me më shumë se 140 role në teatër dhe rreth 40 filma, ajo mbetet një ikonë e artit skenik dhe kinematografik në vend. Ajo ndërroi jetë një ditë pas ditëlindjes së saj të 93-të.
Artan Lame (1967 â 23 maj 2025)
Publicist, historian dhe figurë e njohur në administratën shtetërore, Artan Lame kontribuoi në studimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.
Ai kishte shërbyer në pozita të ndryshme publike dhe ishte i njohur për shkrimet dhe komentet e tij në media. Ai vdiq në Mynih pas komplikacioneve nga një operacion në zemër.
Piro Milkani (9 dhjetor 1939 â 25 maj 2025)
Një regjisor i dashur dhe një prej gjigantëve të kinematografisë shqiptare, Piro Milkani la pas një karrierë të pasur në film, duke krijuar dhjetëra punime që formësojnë bazat e kinemasë moderne shqiptare. Humbja e tij në fund të muajit maj shënoi një pikë referimi për komunitetin artistik.
Leka Bungo (28 shkurt 1944 â 11 qershor 2025)
Leka Bungo ishte regjisori, aktori dhe skenaristi i njohur që la gjurmë të thella në televizion, teatër dhe kinematografi. I lindur në Vlorë, ai u bë një prej figurave më të dashura të artit shqiptar, duke ndikuar breza artistësh.
Naun Shundi (3 shkurt 1959 â 28 gusht 2025)
Naun Shundi, aktor, regjisor dhe dramaturg me karrierë mbi katër dekada, u nda nga jeta pas një beteje me kancerin. Ai luajti mbi 100 role në skenë dhe rreth 20 filma, duke lënë pas një trashëgimi të pasur në teatrin shqiptar.
Artur Zheji (29 gusht 1961 â 23 gusht 2025)
Gazetar, analist dhe prezantues televiziv, Artur Zheji ishte një prej emrave kryesorë në median shqiptare. Me programe dhe analizë që shtrinin debatet publike për shumë vjet, ai mbetet një figurë e shquar në historinë moderne të mediave në vend.
DhimitĂ«r Anagnosti (23 janar 1936 â 1 shtator 2025)
NjĂ« prej regjisorĂ«ve mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kinemasĂ« shqiptare tĂ« shekullit XX, DhimitĂ«r Anagnosti ndĂ«rtoi njĂ« karrierĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme duke realizuar filma qĂ« sot konsiderohen klasike. Ai shĂ«rbeu edhe si politikan dhe MinistĂ«r i KulturĂ«s nĂ« vitet â90.
Enver Petrovci (28 shkurt 1954 â 22 shtator 2025)
Enver Petrovci ishte aktor, shkrimtar dhe pedagog, i njohur në skenat shqiptare dhe kosovare. Ai interpretoi role të shumta teatrore dhe filmike, duke ndikuar në formimin e brezave të rinj artistësh.
Luiza Ăako (Papa) (1937 â 29 shtator 2025)
Sopranoja e njohur Luiza Papa Ăako u nda nga jeta nĂ« moshĂ«n 88-vjeçare, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« karrierĂ« tĂ« gjatĂ« operistike me role tĂ« shquara nĂ« repertorin klasik dhe njĂ« ndikim tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« skenĂ«n muzikore shqiptare. Ajo ishte bashkĂ«shortja e tenorit Gaqo Ăako dhe nĂ«na e kantautorit Pirro Ăako.
Shpat Kasapi (1 maj 1985 â 26 nĂ«ntor 2025)
Shpat Kasapi, këngëtar dhe autor i njohur i muzikës pop, u nda papritmas nga jeta në moshën 40-vjeçare për shkak të një arresti kardiak gjatë një udhëtimi në Itali. Ai la pas një karrierë me këngë dhe performanca që preku publikun e gjeneratave të reja.
Shemsi Krasniqi (1961 â 15 dhjetor 2025)
Shemsi Krasniqi, këngëtar i njohur dhe ikonë e muzikës shqiptare, la pas një karrierë të gjatë dhe të pasur, me dhjetëra këngë që do të kujtohen gjatë. Zëri dhe interpretimet e tij ndikuan shumë në skenën muzikore dhe preku publikun e të gjitha gjeneratave. Humbja e tij shënoi një boshllëk të madh për komunitetin artistik shqiptar.
Viti 2025 do të mbahet mend jo vetëm për humbjet e tyre, por edhe për trashëgiminë që secili prej tyre la pas. Përmes veprave, angazhimit dhe ndikimit të tyre në art, kulturë, politikë dhe jetën publike, këta personalitete do të vazhdojnë të kujtohen gjatë.
Gazeta Si â Tiger Woods, i cili mbush 50 vjeç sot, ishte njĂ« nga lojtarĂ«t e golfit mĂ« tĂ« talentuar dhe mĂ« tĂ« famshĂ«m tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, si njĂ« nga sportistĂ«t mĂ« tĂ« pĂ«rfolur: pĂ«r karrierĂ«n e tij tĂ« jashtĂ«zakonshme, jetĂ«n e tij private kontraverse, konkurrencĂ«n e tij tĂ« pazakontĂ« dhe obsesionin e tij pĂ«r kĂ«tĂ« sport.
Jeta e tij Ă«shtĂ« treguar shpeshnga media pĂ«rmes njĂ« narrative shumĂ« tĂ« vlerĂ«suar: ajo e âfĂ«mijĂ«s mrekulliâ qĂ« bĂ«het tepĂ«r i fortĂ«, del nĂ« pension pĂ«r shkak tĂ« problemeve serioze personale dhe mĂ« pas kthehet te fitorja, nĂ« njĂ« lloj âshpĂ«blimiâ pĂ«rfundimtar.
Në një farë mënyre, jeta e Woods ishte vërtet kështu. Megjithatë, në raste të tjera, kjo narrativë është zgjatur aq shumë, sa është bërë e pamjaftueshme, mashtruese ose edhe problematike.
Tiger Woods, emri i vërtetë i të cilit është Eldrick Tont Woods, ishte me të vërtetë një talent i zhvilluar para kohe.
Ai lindi në vitin 1975 dhe filloi të luante golf vetëm dy vjeç, i inkurajuar nga babai i tij, Earl Woods, një veteran i Luftës së Vietnamit dhe lojtar golfi i apasionuar.
Babai i tij i dha nofkĂ«n âTigerâ, i frymĂ«zuar nga nofka e njĂ« ushtari vietnamez qĂ« takoi gjatĂ« luftĂ«s. Tiger Woods ishte aq i mirĂ« saqĂ« pĂ«rfundoi nĂ« televizion dhe kur ishte pesĂ« vjeç, âGolf Digestâ (revista kryesore e golfit), botoi njĂ« artikull rreth tij.
Me atë fillim, ishte e vështirë të mos kishte pritshmëri të larta. Sidomos, pasi, si në shkollën e mesme, ashtu edhe në kolegj, Woods provoi të ishte një lojtar golfi shumë premtues dhe vendosi rekorde të shumta.
PĂ«r tĂ« kuptuar shkallĂ«n e pritshmĂ«rive tĂ« vendosura ndaj Woodsit tĂ« ri, sapo u bĂ« profesionist, âNikeâ nĂ«nshkroi me tĂ« njĂ« kontratĂ« 5-vjeçare prej 40 milionĂ« dollarĂ«sh.
Ishte viti 1996 dhe pĂ«r kompaninĂ« sportive, ishte njĂ« rrezik, pasi Woods kishte luajtur shumĂ« pak gara profesionale dhe pa rezultate veçanĂ«risht tĂ« mira â njĂ« gjĂ« e kuptueshme, duke pasur parasysh se garat e golfit shpesh janĂ« psikologjikisht tĂ« vĂ«shtira, veçanĂ«risht pĂ«r njĂ« tĂ« ri pa pĂ«rvojĂ«.
Por âNikeâ kishte tĂ« drejtĂ«. MĂ« pak se njĂ« vit mĂ« vonĂ«, Woods fitoi Masters nĂ« Augusta, njĂ« nga katĂ«r Majors, turnetĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« golfin profesional.
Tiger Woods, i veshur gjithmonë me të kuqe, gjatë atij Masters, 13 prill 1997
Në moshën 21 vjeç, ai u bë fituesi më i ri i garës (është ende) dhe diferenca prej 12 goditjesh me të cilën fitoi, është ende e pakrahasueshme.
Ai ishte gjithashtu lojtari i parë, jo i bardhë që fitoi Masters, një nga turnetë më tradicionalë dhe joshës në golf.
Gazeta amerikane âThe New York Timesâe pĂ«rshkroi atĂ« turne si âkatĂ«r ditĂ«t qĂ« ndryshuan golfinâ. Fitorja e njĂ« burri kaq tĂ« ri, jo tĂ« bardhĂ«, me njĂ« emĂ«r kaq tĂ«rheqĂ«s, solli mĂ« shumĂ« dukshmĂ«ri nĂ« sport, si dhe shpresĂ«n (mĂ« vonĂ« tĂ« reduktuar) se golfi do tĂ« ishte mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s.
Por mĂ« shumĂ« sesa golfi, ishte Tiger Woods ai qĂ« u bĂ« i njohur pĂ«rtej kĂ«tij sporti. VetĂ«m pak muaj pas fitores sĂ« tij nĂ« Masters, P.Diddy â njĂ« nga shumĂ« emrat skenik tĂ« Sean Combs, atĂ«herĂ« njĂ« nga reperĂ«t dhe producentĂ«t mĂ« tĂ« famshĂ«m nĂ« botĂ« â ia kushtoi atij videon pĂ«r kĂ«ngĂ«n âMo Money Mo Problemsâ (nga reperi Notorious B.I.G., por e publikuar pas vdekjes nga Combs). NĂ« video, P.Diddy luan rolin e njĂ« lojtari golfi tĂ« quajtur Puffy Woods.
Midis viteve 1997 dhe 2008, Woods shijoi vitet më të mira të karrierës së tij. Ai fitoi 14 Major dhe mbeti numri një në renditjen botërore për një kohë të gjatë.
Ai Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« nga gjashtĂ« lojtarĂ«t qĂ« kanĂ« fituar çdo Major nĂ« karrierĂ«n e tyre (domethĂ«nĂ«, qĂ« kanĂ« pĂ«rfunduar âCareer Grand Slamâ) dhe i vetmi qĂ« i ka fituar tĂ« katĂ«rta radhazi.
Ai e bëri këtë midis viteve 2000 dhe 2001 dhe u konsiderua një ngjarje aq unike sa media e quajti atë Tiger Slam.
Sipas atyre qĂ« luajtĂ«n kundĂ«r tij, golfi i Woods ishte i pĂ«rsosur: ai mund tâi bĂ«nte tĂ« gjitha (nga goditjet e gjata dhe shpĂ«rthyese, te ato tĂ« shkurtra dhe precize), ai kishte njĂ« etikĂ« pune tĂ« jashtĂ«zakonshme dhe, mbi tĂ« gjitha, besim tĂ« pakrahasueshĂ«m.
Kjo demonstrohet nga fakti, se midis viteve 2002 dhe 2005, Woods humbi vetëm 3 goditje nga 1,543 brenda një metri.
Goditjet ishin vendimtare, ato që duhet të shkojnë në gropë dhe të gabosh kaq pak prej tyre, është vërtet e pazakontë.
Falë historisë së tij personale, stilit të lojës dhe karizmës, Woods u bë një nga sportistët më të famshëm, të respektuar dhe të paguar mirë në botë, por një sërë dëmtimesh, skandalesh dhe aksidentesh i dhanë fund kësaj periudhe suksesi të madh.
Në vitin 2008, ai humbi disa turne për shkak të një dëmtimi në gju dhe në vitin 2009, dolën në dritë aferat e tij të shumta jashtë-martesore, për të cilat kërkoi falje publikisht, përpara se të tërhiqej nga garat për disa muaj.
Pas kthimit të tij, Woods, i cili nuk ishte më idolizuar dhe shpesh i kritikuar nga media, nuk mundi të kthehej në nivelin e tij të mëparshëm dhe nuk fitoi asnjë titull të vetëm Major gjatë nëntë viteve të ardhshme.
Për të lehtësuar dhimbjet e shpinës, ai iu nënshtrua disa operacioneve në shtyllën kurrizore, dhe kur luajti, pati injeksione pas të cilave nuk mund të qëndronte më në këmbë.
Në vitin 2017, ai u arrestua për drejtim të dyshuar të makinës në gjendje të dehur (përfundimisht u zbulua se ai kishte marrë shumë qetësues dhimbjesh) dhe dukej se karriera e tij kishte mbaruar.
Tiger Woods, ende i veshur me të kuqe, gjatë raundit të fundit të Masters 2019, 14 prill
Por ai u rikthye pĂ«rsĂ«ri â ende nĂ« njĂ« nivel tĂ« lartĂ« nĂ« vitin 2018, duke fituar Augusta Masters nĂ« vitin 2019. Kjo fitore e fundit, me tĂ« drejtĂ« cilĂ«sohet si njĂ« nga rikthimet mĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« historinĂ« e sportit tĂ« golfit.
Edhe me kĂ«tĂ« fitore tĂ« jashtĂ«zakonshme, dhjetĂ« vitet e Woods pa njĂ« trofe (midis viteve 2008 dhe 2019) shpesh janĂ« romantizuar, duke ndjekur njĂ« model tĂ« zakonshĂ«m nĂ« gazetarinĂ« sportive. Brian Phillips i âThe Ringerâ e pĂ«rmbledh mirĂ«:
âPresionet e famĂ«s ekspozojnĂ« tĂ« metat e fshehura nĂ« psikikĂ«n e gjeniut dhe pikĂ«risht tiparet qĂ« e ndihmuan tĂ« dilte, tani nxisin rrĂ«shqitjen e tij nĂ« PikĂ«n C, turp dhe poshtĂ«rim: lidhjet e shumta jashtĂ«martesore tĂ« Tiger-it, shndĂ«rrohen nĂ« njĂ« stuhi mediatike, martesa e tij shembet dhe sporti i tij e braktis, duke çuar nĂ« njĂ« rĂ«nie tĂ« gjatĂ« nĂ« renditje dhe njĂ« njollĂ« skandali qĂ« kĂ«rcĂ«non tĂ« errĂ«sojĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« karrierĂ«s sĂ« tij. VetĂ«m kur gjeniu tĂ« pĂ«rqendrohet pĂ«rsĂ«ri nĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si, ai mund tĂ« ngrihet nĂ« lartĂ«sitĂ« e pikĂ«s D, ndoshta jo aq lart sa pika B, por prapĂ« shumĂ«, shumĂ« mbi pikĂ«n C: Tiger i pĂ«rkushtohet fĂ«mijĂ«ve tĂ« tij, nuk heq dorĂ« nga golfi, rifiton besimin e tifozĂ«ve tĂ« tij dhe nĂ« fund arrin tĂ« ngrihet pĂ«rsĂ«ri duke fituar njĂ« tjetĂ«r Mastersâ.
ĂshtĂ« njĂ« histori âsi filmâ qĂ« funksionon mirĂ« nĂ« gazetarinĂ« sportive. Kjo Ă«shtĂ« qartĂ«sisht e dukshme nĂ« Tiger (2021), dokumentarin e vlerĂ«suar tĂ« HBO-sĂ« pĂ«r jetĂ«n e Woods.
Ndër të tjera, dokumentari rrëfen se si, pas vdekjes së babait të tij në vitin 2006, Woods filloi të stërvitej me dhe si Navy SEAL-s, njësia elitare e Marinës Amerikane.
Për Woods, kjo ishte një mënyrë për të përballuar pikëllimin, duke pasur parasysh marrëdhënien e thellë që kishte me të atin dhe admirimin që ndjente për ushtrinë.
Sipas Phillips, duke parĂ« dokumentarin, duket se ishte pikĂ«risht kjo zgjedhje qĂ« kontribuoi nĂ« dĂ«mtimet dhe dhimbjet e shumta tĂ« Woods dhe kĂ«shtu e shtyu atĂ« nĂ« njĂ« âseri marrĂ«dhĂ«niesh seksuale mpirĂ«seâ.
ThjeshtĂ«sime tĂ« tilla, megjithatĂ«, janĂ« qartĂ«sisht tĂ« sforcuara: ato e zvogĂ«lojnĂ« kompleksitetin nĂ« diçka mĂ« tĂ« lehtĂ« pĂ«r tâu treguar dhe pĂ«rpiqen ta grupojnĂ« jetĂ«n e Woods sĂ« bashku me atĂ« tĂ« sportistĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« mĂ«dhenj: lojtari i basketbollit, Michael Jordan, pĂ«r shembull, u tĂ«rhoq pasi humbi tĂ« atin, pĂ«r tâu rikthyer mĂ« pas nĂ« parket edhe mĂ« i fortĂ«.
Histori të tilla zakonisht përfundojnë duke shpjeguar rënien fizike të Woods përmes rënies së tij të supozuar morale, e cila në disa raste nuk merr shumë parasysh aspektin mediatik të historisë.
Tiger Woods feston fitoren e Augusta Masters, turneut më prestigjioz të golfit, më 14 prill 2025
Në realitet, ishte ambicia e Woods, stili i lojës dhe obsesioni i tij për të perfeksionuar ato që ishin shkaqet kryesore të dëmtimeve dhe dështimeve të tij.
Kur godiste topin, për shembull, Woods e shtrembëronte shumë shpinën, një përpjekje që, në planin afatgjatë, i shkaktoi dëme.
Duhet thĂ«nĂ« gjithashtu se karriera e Woods nuk mbaroi fare me âshpĂ«blimâ. Ai nuk Ă«shtĂ« tĂ«rhequr ende zyrtarisht nga golfi, por qĂ« nga fitorja e tij nĂ« Masters nĂ« vitin 2019, nuk ka arritur ndonjĂ« gjĂ« tĂ« madhe.
NĂ« fakt, ai ishte pĂ«rsĂ«ri nĂ« rrezik tĂ« tĂ«rhiqej: nĂ« vitin 2021, pas njĂ« aksidenti tĂ« rĂ«ndĂ« me makinĂ«, rrezikoi tâi amputohej kĂ«mba e djathtĂ«.
U rikthye të luante në vitin 2022, por herë pas here dhe pa rezultate të rëndësishme. Ai nuk ka luajtur në një turne profesional që nga korriku i kaluar dhe në vitin 2025, iu nënshtrua dy operacioneve: një në tendinën e Akilit dhe, për herë të shtatë, në shpinë. Aktualisht është e paqartë nëse dhe kur do të kthehet në lojë: as ai vetë nuk e di.
Login
