Sistemet e inteligjencës artificiale që funksionojnë si “kuti e zezë” nuk janë të detyruara të shpjegojnë mënyrën se si arrijnë në një përgjigje, edhe kur përdoren për vendime me pasoja të rëndësishme.

Dhe, në disa raste, vendimmarrësit mund ta preferojnë pikërisht këtë mungesë shpjegimi, sidomos kur në lojë janë paratë dhe dilemat morale.

Një studim i Alex Chan, profesor në Harvard Business School, tregon se njerëzit shpesh i besojnë këshillës së AI, por nuk duan domosdoshmërisht të dinë arsyetimin pas saj.

Në një eksperiment për miratimin e kredive me ndihmën e AI, pjesëmarrësit vepruan si punonjës kredidhënës dhe shqyrtuan kërkesa reale për kredi prej 10 mijë dollarësh. Shpesh, ata zgjodhën të mos dinin pse sistemi i AI e cilësonte një huamarrës më të rrezikshëm se një tjetër, edhe pse shpjegimi mund të tregonte nëse vendimi ishte ndikuar nga raca apo gjinia.

Pjesëmarrësit kishin më shumë gjasa të shmangnin shpjegimet kur bonusi i tyre varej nga shlyerja e kredisë. Në këto raste, ata prironin të ndiqnin rekomandimin e algoritmit, pa verifikuar nëse ai mund të ishte i njëanshëm.

Gjetjet sugjerojnë se njerëzit jo vetëm që nuk kërkojnë gjithmonë më shumë informacion, por ndonjëherë e shmangin atë me vetëdije, sepse njohja e arsyeve mund ta bëjë vendimin më të vështirë ose moralisht më të pakëndshëm.

Siç e përmbledh Chan: “Rreziku më i madh i AI nuk janë vetëm përgjigjet e gabuara apo mungesa e përdorimit. Është fakti që mund t’i mësojë njerëzit të mos pyesin më ‘pse’.”

Pse shpjegueshmëria e AI nuk mjafton

Kompanitë po nxitojnë të përfshijnë AI në procese të ndryshme vendimmarrëse, nga rekrutimi dhe miratimi i kredive, te testimet mjekësore apo procedurat gjyqësore. Kjo ka rritur presionin që këto sisteme të jenë të drejta, transparente dhe të besueshme.

Për këtë arsye është rritur edhe interesi për të ashtuquajturën “AI e shpjegueshme”, që synon t’u tregojë përdoruesve arsyetimin pas përgjigjeve të gjeneruara nga sistemi, jo vetëm rezultatin përfundimtar.

Por studimi i Chan vë në dyshim një supozim të përhapur: idenë se njerëzit duan gjithmonë më shumë transparencë nga AI.

Punimi i tij “Preference for Explanations: Case of Explainable AI” tregon se, në disa raste, njerëzit mund të mos duan më shumë informacion nëse ai ua bën vendimmarrjen më të ndërlikuar apo më të pakëndshme.

“Njerëzit që ndërveprojnë me AI nuk janë agjentë plotësisht racionalë,” thotë Chan. “Ata janë strategjikë, të motivuar dhe ndonjëherë zgjedhin me vetëdije të mos dinë.”

Si u zhvillua eksperimenti

Për të kuptuar se si njerëzit reagojnë ndaj shpjegimeve të AI, Chan rekrutoi 2,512 pjesëmarrës online dhe u kërkoi të shqyrtonin çifte kërkesash për kredi prej 10 mijë dollarësh.

Kërkesat vinin nga individë të papunë në SHBA, të cilët kishin nevojë për para për shpenzime jetese.

Pjesëmarrësit panë informacione bazë për huamarrësit e mundshëm, si të ardhurat, raca, gjinia dhe madhësia e familjes, si edhe parashikimin e AI për rrezikun e mosshlyerjes së kredisë. Më pas, ata kishin mundësinë të shihnin edhe shpjegimin e këtij parashikimi.

Në çdo çift kërkesash, algoritmi e klasifikonte njërin huamarrës si me rrezik të ulët, me më pak se 10% probabilitet për mospagim, dhe tjetrin si me rrezik të lartë, me mbi 90% probabilitet.

Për një grup pjesëmarrësish, bonusi financiar lidhej drejtpërdrejt me faktin nëse kredia do të shlyhej apo jo.

Pjesëmarrësit, në rolin e punonjësve të kredidhënies, mund të zgjidhnin mes tre opsioneve:

• të anashkalonin algoritmin dhe të miratonin të dyja kreditë;
• të ndiqnin rekomandimin e AI për cilën kredi të financonin;
• të shihnin ose jo shpjegimin e faktorëve që AI kishte përdorur për vendimin.

Kur njerëzit nuk duan të dinë

Studimi tregoi se pjesëmarrësit donin të shihnin parashikimet e AI për rrezikun, por jo gjithmonë arsyetimin pas tyre.

Rreth 80% e pjesëmarrësve donin të shihnin vlerësimin e rrezikut për huamarrësit. Por vetëm rreth 46% kërkuan të shihnin shpjegimet pas këtij vlerësimi.

Kur kompensimi i pjesëmarrësve varej nga shlyerja e kredisë, ata kishin rreth 20% më shumë gjasa të refuzonin shpjegimet krahasuar me ata që merrnin një pagesë fikse.

Shmangia e shpjegimeve rritej edhe më shumë kur pjesëmarrësve u thuhej se shpjegimi mund të tregonte se rekomandimi i AI ishte ndikuar nga raca apo gjinia. Në këto raste, përqindja e atyre që shmangnin shpjegimin u rrit me mbi 10 pikë përqindje, në 23%.

Nga ana tjetër, ata që zgjodhën të shihnin shpjegimet kishin rreth 6 pikë përqindje më shumë gjasa të kundërshtonin rekomandimin e AI dhe të miratonin të dyja kreditë.

Sipas Chan, kjo tregon se njerëzit shfaqin një sjellje të dyfishtë: kërkojnë informacion kur u leverdis, por e shmangin kur ai krijon dilema morale ose mund t’u ndryshojë vendimin.

Si të përdoret AI e shpjegueshme me përgjegjësi

Studimi sugjeron se transparenca, e vetme, nuk mjafton. Nxitjet financiare dhe mënyra si është ndërtuar organizata ndikojnë drejtpërdrejt nëse vendimmarrësit angazhohen me arsyetimin e AI apo zgjedhin ta shpërfillin atë.

Për kompanitë që përdorin AI në vendime me peshë, Chan rekomandon disa hapa.

Ndërtoni mbikëqyrje në proceset vendimmarrëse të AI

Rregullatorët po i kushtojnë gjithnjë e më shumë vëmendje rreziqeve të AI.

Në Bashkimin Europian, Rregullorja e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave dhe Akti për Inteligjencën Artificiale kërkojnë shpjegime për vendime të rëndësishme algoritmike.

Në SHBA, Byroja për Mbrojtjen Financiare të Konsumatorëve u ka kujtuar huadhënësve detyrimin ligjor për t’u dhënë huamarrësve arsye “specifike” dhe “të sakta” për vendime negative të ndihmuara nga AI, si refuzimi i kredisë.

Sipas Chan, qëllimi nuk duhet të jetë vetëm detyrimi për të dhënë shpjegime, por sigurimi që kompanitë i përdorin realisht këto shpjegime për të përmirësuar vendimet.

Krijoni nxitje që punonjësit të mendojnë në mënyrë kritike

Kërkesat për transparencë duhet të fokusohen te profesionistët që marrin vendime dhe nuk duhet të mbeten thjesht formalitet.

Organizatat duhet të trajnojnë menaxherët dhe punonjësit që të shqyrtojnë, dokumentojnë dhe reflektojnë mbi shpjegimet e AI, në vend që thjesht të kenë akses teknik te to.

“Shpjegueshmëria nuk mund t’i lihet plotësisht zgjedhjes individuale, kur nxitjet personale i shtyjnë njerëzit drejt verbërisë së qëllimshme,” thotë Chan.

Mos e zhvlerësoni gjykimin njerëzor

Për menaxherët, studimi ngre një shqetësim të rëndësishëm: rrezikun që përdorimi i AI të ulë vlerën e gjykimit njerëzor.

Prandaj, organizatat duhet t’i nxisin punonjësit të vënë në dyshim rekomandimet e AI, sidomos në vendime me pasoja të mëdha për njerëzit.

“Rreziku më i madh i AI nuk janë vetëm përgjigjet e gabuara apo mosadoptimi,” thotë Chan. “Rreziku është që ajo t’i mësojë njerëzit të mos pyesin më pse.”/Harvard Business School 

 

The post Kur AI jep këshilla, punonjësit rrallë pyesin “pse” appeared first on Revista Monitor.

Viti 2024 ka konfirmuar një kthesë të fortë të modelit ekonomik shqiptar, ku shërbimet profesionale, pasuritë e paluajtshme dhe turizmi po gjenerojnë norma fitimi deri në tre herë më të larta se mesatarja kombëtare. Ndërsa Inteligjenca Artificiale, digjitalizimi dhe fluksi i vizitorëve të huaj po rrisin fitimet, bizneset e “dijes” dhe mikpritjes, industria nxjerrëse dhe ajo përpunuese po zhyten në një betejë të vështirë për mbijetesë. Tregtia mbetet kampione e vlerës absolute të fitimit, e nxitur nga konsumi dhe logjistika e tregtisë online, ndonëse presioni i pagave po fillon të ndihet kudo.

 

Blerina Hoxha

Harta e fitimeve në ekonominë shqiptare në vitin 2024 tregon se te bizneset që janë të lidhura me teknologjinë, shfrytëzimin e mendjes dhe të tjera ku kërkesa ka qenë më e lartë, si turizmi dhe pasuritë e paluajtshme, normat janë dyfish më të larta se mesatarja e përgjithshme dhe nga ana tjetër, një pjesë e sektorit të industrisë është në mbijetesë.

Në vitin 2024, bizneset shqiptare arritën një normë mesatare fitimi neto prej 10.6%, pak më të ulët se 11.2% e vitit 2023, sipas të dhënave zyrtare të INSTAT. Ndërsa disa sektorë shfaqin norma shumë të larta fitimi, të tjerë po mbyten në humbje ose po luftojnë për të mbijetuar me marzhe të ngushta.

Trendet e fitimit tregojnë se ekonomia e vendit po rend nga prodhimi drejt shërbimeve. Por nuk është i sigurt se ky transformim do të jetë gjithëpërfshirës, sidomos në punësim.

Normat e fitimeve në % sipas aktiviteteve ekonomike 2023-2024

 

Profesionistët fitojnë më tepër, 3.6 herë më shumë se mesatarja

Shërbimet profesionale kryesuan listën e bizneseve me një normë fitimi prej 38.9% në vitin 2024, ose 3.6 herë më shumë se mesatarja kombëtare. Avokatët, kontabilistët, konsulentët dhe ekspertët e tjerë po fitojnë shumë, sepse shesin dijen dhe shërbime të cilat kanë kosto materiale shumë të ulët.

Këto biznese kanë kosto operacionale të ulëta dhe përfitojnë nga rritja e procesit të digjitalizimit dhe nevojës së bizneseve të tjera për konsulencë ligjore, kontabël dhe teknologji. Për më tepër, profesionistët panë rritjen më të fortë të normës së fitimit, me rreth 4.7 pikë për qind më shumë se në vitin 2023.

Të gjitha bizneset e shërbimeve profesionale siguruan 118,3 miliardë lekë të ardhura vjetore, prej të cilat 46 miliardë lekë rezultuan fitime. Pas tregtisë me shumicë, dhe ndërtimit, profesionistët realizuan fitimet më të mëdha në vlerë, duke zënë 12% të fitimeve të gjeneruara në vitin 2024.

 

Nga posta, pasuritë e paluajtshme, shëndetësia dhe informacioni, fitimet

Gjithashtu, rritja e normës së fitimit në bizneset e postës, pasurive të paluajtshme, shëndetësisë sociale reflekton rritje të kërkesës për shërbime private, ku rritja e çmimeve të shërbimeve ka tejkaluar rritjen e kostove të pagave të personelit.

Pas shërbimeve profesionale, aktivitetet postare dhe të magazinimit mbeten më fitimprurëset në vend. Me një normë fitimi që është zhvendosur nga 17.6% në vitin 2019 në 26.5% në 2024, ky sektor tregon qëndrueshmëri të lartë, por për shkak të natyrës së punës kërkon investime të vazhdueshme në infrastrukturë dhe logjistikë.

Aktivitetet postare janë nxitur nga rritja e tregtisë online, e cila vitet e fundit mori vrull nga teknologjia dhe ofertat joshëse të aplikacioneve kineze të shitjeve online TEMU dhe Shein. Fitimet në vlerë të aktiviteteve postare dhe të magazinimit arritën në 15 miliardë lekë vitin e kaluar, duke zënë 4% të fitimeve totale.

Bizneset në shërbimet e informacionit dhe komunikimit renditen në listë për madhësinë e fitimeve, me një normë 25.9% në vitin 2024, ndonëse me rënie të lehta nga norma prej 30% e vitit 2023.

Megjithëse ky sektor mbetet ndër më fitimprurësit me një rritje totale prej 13 pikë përqindje krahasuar me periudhën parapandemisë, rënia e vitit të fundit sugjeron një rritje të kostove për krah pune të kualifikuar, që ka filluar të ushtrojë presion mbi fitimin neto.

Bizneset e shërbimeve të informacionit arritën në 13,9 miliardë lekë në 2024, duke zënë rreth 3.6% të fitimeve totale në ekonomi.

Gjithashtu bizneset private që operojnë në sektorin e shëndetësisë rezultojnë me norma fitimi dy herë më shumë se mesatarja e përgjithshme. Në vitin 2024, këto aktivitete kishin 21.7% të të ardhurave fitime, me një rënie të lehtë nga norma 23.2% në vitin 2023.

Ky stabilizim vjen pas një periudhe rritjeje intensive pas pandemisë, kur kërkesa për shërbime shëndetësore ka qenë e lartë.

 

 

Turizmi mban lart normat e fitimit në hotele, restorante dhe transport

Zhvillimet pozitive në turizëm vitet e fundit, jo vetëm që kanë hapur mundësi të reja për biznes, por ndërkohë po rezultojnë me norma të larta fitimi në krahasim me aktivitetet e tjera. Të dhënat zyrtare tregojnë se shërbimi ushqimor, i cili kryeson me një xhiro prej 88.6 miliardë lekësh, konfirmon rolin e tij si motori kryesor i shpenzimeve të turistëve vendas dhe të huaj.

Ky volum i lartë qarkullimi, i shoqëruar me një normë fitimi prej 18.5% në 2024, tregon se operatorët e restoranteve dhe shërbimeve të ngjashme kanë arritur të kapitalizojnë rritjen e flukseve, duke rritur normën e fitimeve me më shumë se 7 pikë përqindje krahasuar me vitin 2019.

Kjo ecuri reflekton një treg ku kërkesa e lartë ka lejuar një rregullim të çmimeve në raport me kostot, duke siguruar qëndrueshmëri më të madhe financiare për bizneset e sektorit.

Sektori i akomodimit, ndonëse me një xhiro më të ulët në vlerë absolute prej 50.8 miliardë lekësh, mbetet kampion i rentabilitetit në vitin 2024. Me një normë fitimi prej 21.4%, strukturat hoteliere po korrin frytet e investimeve në cilësi dhe rritjes së normave të shfrytëzimit. Krahasimi me vitin 2019, kur norma ishte vetëm 14.6%, sugjeron se, normat e net-qëndrimeve janë rritur ndjeshëm.

Ky kërcim i fitimeve tregon se hoteleria shqiptare po i largohet modelit të mbijetesës për t’u shndërruar në një industri me kthim të lartë mbi investimin, çka shpjegon edhe hovin e ri të ndërtimeve të resorteve dhe hoteleve me 5 yje në të gjithë vijën bregdetare.

Zhvillimi më interesant dhe befasues vjen nga sektori i transportit, i cili ka pësuar transformim rrënjësor brenda një kohe shumë të shkurtër, i nxitur nga zhvillimet pozitivë në turizëm.

Nga një normë modeste prej 5.7% në vitin 2023, fitimi është rritur në 13.8% në vitin 2024, duke shënuar rritjen më agresive në të gjithë zinxhirin e vlerës së turizmit.

Fenomeni lidhet me rritjen e jashtëzakonshme të fluturimeve “low-cost” dhe përdorimit masiv të makinave me qira, si dhe me rritjen e përdorimit të linjave të transportit ndërurban që lidhin pikat kyçe turistike. Ecuria e transportit tregon se infrastruktura e lëvizshmërisë po bëhet gjithnjë e më shumë një pjesë integrale e përfitimit total që industria nxjerr nga vizitorët.

Rritja e normave të fitimit në të tre sektorët kyç që lidhen me turizmin, tregon se po rritet jo vetëm në numra vizitorësh, por po bëhet më i dobishëm për ekonominë kombëtare përmes gjenerimit të kapitalit. Sfida e mbetur për vitet e ardhshme do të jetë ruajtja e këtyre marzheve përballë presionit të pagave dhe rritjes së kostove të jetesës

 

 

Biznesi i betonit mban stafetën e fitimeve të larta

Tregu i pasurive të paluajtshme dhe sektori i ndërtimit në Shqipëri, përveçse janë kontribuues kryesorë të rritjes ekonomike në vend, gjithashtu po sigurojnë fitime të kënaqshme për bizneset në këto aktivitete.

Norma e fitimit në sektorin e pasurive të paluajtshme mbetet në nivele të larta, duke arritur në 26.5% në vitin 2024. Ndonëse kjo shifër ka pësuar një korrektim të lehtë krahasuar me kulmin prej 28.5% të shënuar në vitin 2023, ajo mbetet më shumë se dyfishi i mesatares kombëtare, çka tregon se ndërmjetësimi dhe menaxhimi i pronave po gjeneron kthime të larta për investitorët.

Nga ana tjetër, sektori i ndërtimit, i cili ka xhiron më të madhe në vlerë absolute, operon me norma të ngushta, por sërish mbi mesataren kombëtare. Gjatë vitit 2024, norma e fitimit për ndërtimin u fiksua në 11.6%, duke shënuar rënie modeste nga 12.3% që ishte një vit më parë. Megjithatë, ky sektor mbetet më fitimprurës se në vitin 2019, kur norma ishte 10.6%.

Bizneset në sektorin e ndërtimit raportuan xhiro prej rreth 428 miliardë lekësh në vitin 2024, me një fitim total prej 49.6 miliardë lekësh, me një normë 11/6%. Ndërkohë, aktivitetet e pasurive të paluajtshme, me një xhiro shumë më të ulët prej rreth 21 miliardë lekësh, arritën të gjeneronin mbi 5.5 miliardë lekë fitim, një normë 20.5%.

Kjo tregon se sektori i pasurive të paluajtshme kërkon më pak shpenzime operative për çdo para të gjeneruar, duke u pozicionuar si një fushë me efikasitet të lartë financiar.

Arsyet e kësaj ecurie lidhen ngushtë me rritjen e pandalshme të çmimeve të pronave në tregun shqiptar, veçanërisht në zonat bregdetare dhe në kryeqytet. Ndërsa ndërtuesit përballen me vështirësitë e realizimit fizik të projekteve dhe taksat e larta të ndikimit në infrastrukturë, agjencitë dhe zotëruesit e pasurive përfitojnë drejtpërdrejt nga vlerësimi i aseteve në treg.

Ky trend sugjeron se, pavarësisht se ndërtimi mbetet motori kryesor i ekonomisë për nga volumi, shkëlqimi i vërtetë për nga fitimet është në tregtimin dhe administrimin e këtyre hapësirave.

 

 

Tregtia kryeson me vlerën e fitimit, por jo me marzhet

Sektori i tregtisë gjeneron fitimet më të mëdha në vlerë. Të dhënat zyrtare tregojnë se në vitin 2024, fitimet e bizneseve në tregtinë me shumicë dhe pakicë arritën gjithsej në 1013 miliardë lekë, duke zënë 27% të fitimeve totale që prodhoi ekonomia në të njëjtin vit.

Sektori i tregtisë ka shfaqur dinamika të ndryshme në vitet e fundit, duke reflektuar rritje të qëndrueshme të rentabilitetit për tregtinë me shumicë, ndërkohë që tregtia me pakicë po përpiqet të rikuperojë nivelet e para pandemisë.

Eleni Babameto, një nga importuesit më të mëdhenj të ushqimeve në vend, tha se normat e fitimeve janë nën presionin e kostove të brendshme sidomos pagave, transportit dhe nga ana tjetër, çmimet e larta në tregjet ndërkombëtare.

Tregtia me shumicë ka shënuar ecuri pozitive progresive në aftësinë e saj për të gjeneruar fitim. Nga një normë prej 4.8% që ishte në vitin 2019, ky tregues u ngjit në 5.8% në vitin 2023, për të arritur kulmin në 6.1% gjatë vitit 2024.

Kjo rritje reflektohet në shifrat absolute të vitit 2024, ku sektori ka arritur të sigurojë një fitim neto prej 65 miliardë lekësh.

Kjo tendencë sugjeron një eficiencë më të lartë operacionale ose një pozicionim më të fortë të bizneseve të mëdha në raport me kostot dhe çmimet e shitjes. Nga ana tjetër, tregtia me pakicë paraqitet me një profil tjetër.

Edhe pse norma e fitimit për këtë sektor mbetet tradicionalisht më e lartë se ajo e shumicës, ajo ende nuk e ka arritur nivelin e vitit 2019, kur regjistrohej në 8.6%.

Pas një rënieje në 7.5% në vitin 2023, viti 2024 ka shënuar përmirësim të lehtë duke u ngjitur në 7.9%. Në terma monetarë, tregtia me pakicë gjatë vitit 2024 ka gjeneruar rreth 488 miliardë lekë të ardhura, duke rezultuar në një fitim neto prej 38.6 miliardë lekësh.

Krahasimi i dy nënsektorëve për vitin 2024 nxjerr në pah se tregtia me shumicë qarkullon më shumë se dyfishin e vlerës monetare në raport me pakicën.

Megjithatë, natyra e tregtisë me pakicë vijon të mbajë norma më të larta fitimi për njësi, pavarësisht vështirësive për t’u kthyer në performancën optimale të pesë viteve më parë.

 

 

Perëndon industria, bizneset në mbijetesë

Normat e fitimit tregojnë për një periudhë sfiduese për sektorin e industrisë në Shqipëri, ku vëllimi i të ardhurave që nuk përkthehet në fitime. Situata më alarmante vërehet në industrinë nxjerrëse, e cila ka kaluar nga një pozicion me 13% normë fitimi në vitin 2019, në një humbje neto prej 717 milionë lekësh në vitin 2024.

Kjo rënie shpjegohet me goditjen e dyfishtë që po merr ky sektor, nga njëra anë, luhatjet e çmimeve në tregjet ndërkombëtare të mineraleve dhe naftës dhe nga ana tjetër, rritja e kostove të prodhimit të brendshëm.

Sektorët e tjerë të përpunimit, si rafineria dhe inxhinieria kimike, gjithashtu tregojnë rënie të normës së fitimit nga 9.6% në vitin 2023 në 7.6% në vitin 2024, duke dëshmuar se industria shqiptare po vuan nga një humbje e konkurrueshmërisë.

Një faktor themelor në këtë vështirësi është forcimi i monedhës vendase, Lekut kundrejt Euros, i cili ka goditur drejtpërdrejt industrinë që prodhon për eksport, duke ulur të ardhurat në monedhë të huaj ndërkohë që shpenzimet e pagave dhe operacioneve brenda vendit janë në Lek.

Kjo vërehet më shumë te tekstilet dhe veshjet, ku pavarësisht xhiros prej 32.6 miliardë lekësh në 2024, fitimi neto mbetet mjaft i ulët, me 1,7 miliardë lekë ose 5.4%, ndërsa fabrikat e prodhimit të këpucëve patën një normë fitimi vetëm 4.8% në vitin 2024.

Norma e fitimit në fabrikat e prodhimit të veshjeve dhe këpucëve është përgjysmuar në raport me vitin 2019, ku nivelet ishin rreth 9%. Mbështetja te krahu i lirë i punës, veçanërisht kur kostot e punës po rriten për shkak të krizës së fuqisë punëtore dhe emigrimit, e kanë bërë sektorin e veshjeve dhe këpucëve jo konkurrues.

Florian Zekja, nga Shoqata Pro-Eksport, tha se rritja e kostove të brendshme dhe rënia e kërkesës për produkte shqiptare nga jashtë kanë sjellë shumë vështirësi, jo vetëm duke ulur normat e fitimit, po gjithashtu kanë sjellë shumë falimente në sektor.

Metalet dhe produktet metalike po ashtu shfaqin një rënie të normave të fitimit. Në tërësi, industria shqiptare ndodhet në udhëkryq, ku rritja e xhiros totale nuk po shërben më si mbrojtje ndaj rritjes së kostove fikse dhe ndryshimeve në modelin ekonomik të vendit, duke vënë në dukje nevojën për një riorientim të eficiencës dhe automatizimit për të shmangur humbjet e mëtejshme.

Por në industrinë përpunuese, rezultatet janë të ndryshme, por në përgjithësi mesatarja e normave të fitimit mbetet afër 7-8%. Sektori i prodhimit të produkteve çimento, qelq, tullë shënon një normë të lartë fitimi prej 16,1%.

Ky sukses po shtyhet nga volumet e ndërtimit dhe projektet e mëdha infrastrukturore që kanë mbajtur kërkesën e brendshme të lartë gjatë gjithë vitit. Letra dhe shtypshkrimi ndjekin pas me 14,4%, falë efikasitetit të lartë dhe kostove relativisht të ulëta të materialeve.

Industria e drurit dhe mobilieve shfaqen më mirë në ecuri, me norma fitimi 8,8% në 2024, ndërsa ushqimet, pijet dhe duhani arrijnë 9,9%, të mbështetur nga konsumi i qëndrueshëm i brendshëm dhe rritja e kërkesës në eksport.

Sektori i energjisë elektrike dhe gazit arrin një normë fitimi prej 9,5%, pak mbi mesataren kombëtare, falë investimeve në kapacitete të reja dhe çmimeve të rregulluara.

 

 

Sektorët me ndryshimet më të forta të vlerës së fitimeve në vitin 2024

Fitimi neto që të gjitha bizneset realizuan në vendin tonë erdhi në ulje në vitin 2024. Ndonëse në raporte modeste me vetëm 1% më pak se në 2023, vlera e fitimeve në disa sektorë ka qenë me rënie drastike, sipas treguesve ekonomikë mbi ndërmarrjet që u publikuan së fundmi nga INSTAT.

Goditjen më të rëndë në vlerë monetare e ka marrë sektori i energjisë elektrike dhe gazit. Fitimet e këtij sektori janë tkurrur me një shifër rekord prej 34.2 miliardë lekësh, duke rënë nga 58.2 miliardë në vitin 2023 në vetëm 23.9 miliardë në 2024 (-59%).

Kjo rënie shpjegohet kryesisht me stabilizimin e çmimeve të energjisë në tregjet ndërkombëtare, pas krizës së vitit 2022-2023, duke ulur marzhet e fitimit për eksportuesit dhe prodhuesit vendas, si dhe me rritjen e kostove të mirëmbajtjes së rrjetit.

Në të njëjtën kurbë është pozicionuar industria nxjerrëse, e cila ka shënuar një rënie të vlerës së fitimeve me 112%, duke e mbyllur vitin me një humbje neto prej 717 milionë lekësh.

Kjo ecuri negative reflekton rënien e kërkesës globale për lëndë të para dhe rënien e çmimeve të naftës e mineraleve në bursat ndërkombëtare, duke vënë në vështirësi operacionet e nxjerrjes në vend. Po ashtu, metalet dhe produktet e metalit panë një tkurrje prej 1.4 miliardë lekësh (-19%), e ndikuar nga rënia e kërkesës në tregjet e huaja dhe rritja e kostove të brendshme.

 

 

Kostot e brendshme ulin fitimet në shumë sektorë

Një tjetër grup sektorësh, shërbimet e avancuara dhe industria përpunuese, patën rënie të fitimeve në vitin 2024. Shërbimet e informacionit, që deri dje shiheshin si motori i inovacionit, pësuan tkurrje prej 2 miliardë lekësh në fitime ose rënie vjetore me rreth 13%.

Kjo shpjegohet me rritjen e fortë të kostos së fuqisë punëtore, ku kërkesa për paga më të larta nga specialistët e IT-së ka ulur fitimet e kompanive.

Sektori i arsimit ka shënuar rënie prej 46%, një shifër mjaft e lartë që reflekton sfidat demografike dhe emigrimin e të rinjve, duke pakësuar të ardhurat për institucionet arsimore private, ndërkohë që kostot e mirëmbajtjes dhe stafit kanë vijuar rritjen.

Industria përpunuese me tekstilet dhe veshje ka vijuar të vuajë pasojat e kursit të këmbimit dhe rritjes së kostos nga paga minimale më 2024. Edhe pse rënia në vlerë absolute prej 163 milionë lekësh ose 2% tregon për një sektor që po lufton për mbijetesë.

Duke qenë se ky sektor i merr të ardhurat në Euro dhe i ka shpenzimet në Lek, forcimi i monedhës vendase u ka ngrënë fitimet, duke i detyruar shumë biznese të operojnë me marzhe minimale ose të rishikojnë planet e tyre të biznesit.

E njëjta logjikë vlen edhe për transportin dhe industrinë kimike e plastike, të cilat janë prekur nga rritja e kostove të karburantit dhe lëndëve të para dhe pagave, duke mbyllur vitin 2024 me shifra dukshëm më të ulëta se viti pararendës.

Një zhvillim interesant vjen nga sektori i postës dhe magazinimit, i cili ka rritur fitimet me 5 miliardë lekë (ose 47%) në vitin 2024, një tregues i qartë i rritjes së fortë të tregtisë online (e-commerce) dhe nevojës për logjistikë. Po ashtu, sektori i telekomunikacionit ka parë rritje prej 65% të fitimit, duke reflektuar investimet në rrjetin 5G dhe rritjen e tarifave të shërbimeve.

Shërbimet profesionale rezultuan me vlerën më të lartë të fitimeve. Ky sektor ka parë rritje prej 7.5 miliardë lekësh në fitimin neto, duke arritur në totalin prej 46 miliardë lekësh. Kjo rritje e fortë prej 20% dëshmon për një nevojë në rritje të ekonomisë për konsulencë ligjore, kontabilitet, inxhinieri dhe shërbime menaxhimi etj.

Sektori i ndërtimit vazhdon rrugëtimin drejt rekordeve të reja, me një rritje fitimi prej 4.2 miliardë lekësh (+9%). Sektori po ushqehet nga investimet e vazhdueshme në infrastrukturën publike dhe bumi i ndërtimeve rezidenciale, sidomos në kryeqytet dhe bregdet.

Paralelisht me të, tregtia me shumicë dhe pakicë kanë shënuar rritje solide prej mbi 10 miliardë lekësh ose 10% më shumë, çka tregon për një konsum të lartë i nxitur nga turizmi.

Në lidhje me turizmin, shifrat konfirmojnë një vit pozitiv. Akomodimi dhe shërbimi ushqimor kanë rritur fitimet neto me rreth 4.3 miliardë lekë. Kjo rritje prej rreth 20% i atribuohet numrit rekord të turistëve të huaj, të cilët kanë rritur shpenzimet në hotele dhe restorante, duke kompensuar rritjen e kostove të punës dhe ushqimeve.

 

The post Nga profesionistët te hotelet, kush fitoi më shumë në vitin 2024 appeared first on Revista Monitor.

El Niño nuk shpjegon çdo valë të nxehti, por po vepron mbi një klimë tashmë më të ngrohtë dhe një ekonomi të pambrojtur ndaj motit. Në Shqipëri, temperaturat e larta këtë vit po shtojnë konsumin dhe importet e energjisë, ndërsa stuhitë dhe thatësira po godasin bujqësinë. Çmimet e perimeve po rriten edhe në kulmin e sezonit, një shenjë se klima po kalon nga termometri te tregu. Fatura po ndahet mes fermerëve, familjeve dhe shtetit.

 

Nertila Maho

Në muajt e parë të vitit, Shqipëria kishte energji për të shitur. Në verë, po paguan 41.5 milionë euro për ta importuar të paktën deri tani. Kjo kthesë nuk është e pazakontë. Ajo është përsëritur ndër vite, pasi varësia e prodhimit vendas të energjisë nga reshjet dhe prurjet hidrike mbetet e lartë. Këtë herë po ndodh ndërsa kërkesa për energji po rritet nga temperaturat e larta dhe fluksi turistik.

Në të njëjtën kohë, stuhitë dhe breshëri kanë dëmtuar prodhimin bujqësor, ndërsa çmimet e perimeve u rritën me 8.5% në qershor, pikërisht në kulmin e sezonit vendas.

Emëruesi i përbashkët është një mot më i nxehtë dhe më i paqëndrueshëm. El Niño është pjesë e këtij sfondi, por jo një shpjegim i vetëm për çdo valë të nxehti, stuhi apo rritje çmimesh.

“El Niño ndikon në klimën globale, por ndikimi i tij në Mesdhe dhe në Shqipëri nuk është i drejtpërdrejtë”, thotë Anira Gjoni, eksperte në Departamentin e Meteorologjisë në Institutin e Gjeoshkencave.

Sipas saj, kushtet meteorologjike në vend përcaktohen kryesisht nga sistemet atmosferike që zhvillohen mbi Atlantik, Mesdhe dhe Europë, si dhe nga qarkullimi rajonal i masave ajrore. Këto sisteme mund ta përforcojnë, ta ndryshojnë ose ta zbusin sinjalin e lidhur me El Niño-n.

Kjo e bën të vështirë ndarjen e efektit të fenomenit nga prirja më afatgjatë e ndryshimeve klimatike. Megjithatë, ndikimi ekonomik i temperaturave mbi normalen dhe i reshjeve gjithnjë e më të çrregullta po bëhet më i matshëm.

 

Konsumi rekord ndryshon bilancin e energjisë

 Gjatë disa javëve të qershorit, temperaturat në Shqipëri ishin 3 deri në 6 gradë Celsius mbi mesataren shumëvjeçare. Vendi ndodhej në periferi të valës së të nxehtit që goditi më fort Europën Perëndimore dhe Qendrore, por anomalitë ishin të mjaftueshme për të shtuar presionin mbi sistemin energjetik.

“Rritja e temperaturave në vendin tonë ishte 3–6 gradë mbi mesataren shumëvjeçare gjatë javëve përkatëse të qershorit”, thotë Gjoni.

Ajo shpjegon se episodet me temperatura të larta u favorizuan nga depërtimi i masave shumë të ngrohta me origjinë subtropikale nga Afrika e Veriut. Sipas saj, këto kushte lidhen kryesisht me konfigurimin atmosferik mbi Mesdhe dhe jo me një ndikim të drejtpërdrejtë të El Niño-s.

Konsumi ditor i energjisë arriti kulmin në rreth 25 mijë megavat-orë gjatë qershorit, sipas Operatorit të Sistemit të Shpërndarjes. Krahasuar me të njëjtin muaj të vitit të kaluar, rritja ishte 13.9%.

Në gjashtë muajt e parë të vitit 2026, konsumi arriti në 4.4 milionë megavat-orë, nga 4.1 milionë një vit më parë, me një rritje prej rreth 10%.

Temperaturat e larta dhe shtimi i aktivitetit turistik po rrisin përdorimin e kondicionimit dhe ngarkesën në rrjet. Mbi 1 mijë punonjës janë vendosur në gatishmëri për sezonin veror, ndërsa 136 grupe janë shpërndarë në terren për t’iu përgjigjur defekteve dhe për të shmangur ndërprerjet.

Por kostoja kryesore nuk qëndron vetëm te mirëmbajtja e rrjetit. Korporata Elektroenergjetike Shqiptare ka kontraktuar 331,200 megavat-orë energji për periudhën nga 1 korriku deri më 30 shtator. Çmimi mesatar i ponderuar ishte 125.47 euro për megavat-orë, ndërsa vlera e përgjithshme e kontratës arriti në rreth 41.5 milionë euro.

Vetëm pak muaj më parë, situata ishte e kundërt. Prurjet e larta në kaskadën e Drinit i mundësuan KESH-it të prodhonte më shumë energji sesa kërkonte tregu vendas. Nga janari deri në prill, kompania shiti 456,945 megavat-orë, duke arkëtuar rreth 33.15 milionë euro, përfshirë TVSH-në.

 

 

Një goditje e dyfishtë për bujqësinë

Në bujqësi, rreziku nuk lidhet vetëm me thatësirën. Ai vjen edhe nga kalimi i shpejtë prej periudhave pa reshje në stuhi të shkurtra dhe intensive. “Periudhat më të gjata të thata, të ndërprera nga episode të shkurtra me reshje intensive, janë një nga skenarët më të mundshëm”, thotë znj. Gjoni.

Sipas saj, në kushtet e temperaturave më të larta, atmosfera ka aftësi të mbajë më shumë avull uji. Kjo mund të favorizojë reshje të përqendruara në intervale të shkurtra, duke rritur rrezikun e vërshimeve të shpejta dhe të përmbytjeve urbane.

Për muajt korrik dhe gusht, parashikimet nuk tregojnë një prirje të fortë që reshjet të jenë dukshëm mbi ose nën normalen klimatike. Ato pritet të mbeten të pabarabarta në kohë dhe hapësirë, me intervale të thata të ndërprera nga episode lokale.

“Besueshmëria e parashikimeve sezonale është më e lartë për temperaturën sesa për reshjet”, thotë Gjoni.

Ky kombinim është veçanërisht i kushtueshëm për fermerët. Periudhat e nxehta rrisin nevojën për ujitje dhe kostot e prodhimit. Stuhitë mund ta dëmtojnë prodhimin brenda pak minutash, shpesh në prag të korrjes. Në fillim të korrikut, breshëri goditi parcelat me grurë, elb dhe qepë në fushën e Maliqit.

Fermerët raportuan humbje të konsiderueshme dhe, në disa raste, dëmtimin e më shumë se gjysmës së prodhimit. Në zonat e Elbasanit u dëmtuan pemë frutore, vreshta dhe kultura të tjera.

Në Zavalinë, raportimet nga terreni flisnin për dëme të rënda në prodhimin e mollëve, kumbullave dhe rrushit.

Në Kolonjë u prekën vreshtat. Stuhitë sollën humbje edhe në blegtori. Një rrufe vrau 150 krerë bagëti në një fermë në Delvinë, ndërsa në zonën e Maliqit një tjetër goditje vrau rreth 30 dele dhe dhi. Nuk ka ende një bilanc të plotë financiar për këto ngjarje. Megjithatë, për fermat e vogla, humbja e një prodhimi sezonal ose e një tufe bagëtish mund të zhdukë të ardhurat e të gjithë vitit.

Rreziku është më i lartë sepse prodhimi nuk është i siguruar dhe kostoja mbetet te fermeri ose zhvendoset te buxheti publik përmes kërkesave për kompensim në ato raste kur gjykohet e arsyeshme.

 

Çmimet rriten në kulmin e ofertës

Goditjet mbi prodhimin po ndodhin në një periudhë kur çmimet e perimeve tashmë po shfaqin rritje të fortë. Sipas INSTAT-it, grupi “Perime, zarzavate dhe bishtajore” u shtrenjtua me 8.5% në qershor krahasuar me një vit më parë. Norma ishte pothuajse trefishi i inflacionit mesatar të ushqimeve, prej 3%.

Rritja është e pazakontë për një muaj që përkon me kulmin e prodhimit të shumë kulturave vendase. Në kushte normale, shtimi i ofertës sezonale do të duhej të ulte çmimet. Këtë herë ndodhi e kundërta. Moti nuk është faktori i vetëm.

Eksportet, kostot e transportit, mungesa e fuqisë punëtore, struktura e tregtimit dhe marzhet e ndërmjetësve ndikojnë gjithashtu te çmimi final. Gjithsesi temperaturat e larta, nevoja për më shumë ujitje dhe dëmet nga breshëri krijojnë presion shtesë mbi prodhimin.

 

 

I nxehti ndez edhe faturën e zjarreve

Në korrik, AKMC raportoi operacione për përballimin e 16 vatrave të zjarrit të shpërndara në disa qarqe të vendit. Në Shëngjin, më 13 korrik, flakët kërkuan angazhimin e shtatë mjeteve zjarrfikëse, Forcave të Armatosura dhe ndërhyrjen e një helikopteri ushtarak.

Agjencia raportoi edhe operacione në zona të tjera, përfshirë fshatin Klos, duke treguar se rreziku nuk ishte i kufizuar në një vatër të vetme. Nxehtësia e zgjatur dhe tharja e bimësisë e bëjnë zjarrin më të shpejtë, më të kushtueshëm dhe më të vështirë për t’u izoluar.

Në zona turistik kostoja shkon përtej sipërfaqeve të djegura. Ajo prek bizneset, sezonin turistik dhe financat publike, pasi çdo operacion kërkon personel, mjete, karburant dhe, në rastet më të rënda, mbështetje nga ajri dhe kjo është parë qartazi viteve të fundit kur sipërfaqe të mëdha në breg të detit janë përfshirë nga zjarret.

Shkaku fillestar mund të jetë njerëzor, por temperaturat më të larta shumëfishojnë pasojat. Sa më gjatë të zgjasë i nxehti, aq më shumë zjarret kalojnë nga episode sezonale në një rrezik ekonomik të përsëritur ccdo vit.

 

El Niño nuk është i vetmi shkaktar

“El Niño dhe ndryshimet klimatike janë dy procese të ndryshme që veprojnë njëkohësisht”, thotë Gjoni. El Niño është një fenomen natyror, ciklik dhe i përkohshëm, i cili ndikon te variabiliteti i klimës nga një vit në tjetrin. Ndryshimet klimatike përfaqësojnë një prirje afatgjatë të rritjes së temperaturave, të lidhur kryesisht me shtimin e gazeve serrë në atmosferë.

“Temperaturat e larta që po regjistrohen nuk mund t’i atribuohen vetëm El Niño-s”, thotë ekspertja. “Ai mund ta përforcojë përkohësisht ngrohjen, por vepron mbi një klimë që tashmë po ngrohet.”

Edhe parashikimet janë më të sigurta për temperaturat sesa për reshjet. Temperaturat pritet të mbeten mbi mesataret shumëvjeçare gjatë muajve në vijim, ndërsa për reshjet nuk ka një sinjal të qartë nëse do të jenë mbi apo nën normalen. Ato mund të mbeten të pabarabarta në kohë dhe territor.

Kjo pasiguri ka koston e vet. Kompanitë energjetike duhet të sigurojnë importe përpara se të dinë me saktësi si do të ndryshojnë prurjet. Fermerët duhet të investojnë në ujitje, edhe pse prodhimi mund të goditet më pas nga breshëri. Bashkitë duhet të përgatiten njëkohësisht për mungesë uji, zjarre dhe përmbytje të shpejta.

El Niño mund të kalojë. Ekspozimi ekonomik i vendit ndaj nxehtësisë dhe motit ekstrem do të mbetet. Në fund, fatura nuk matet vetëm me gradë Celsius. Ajo shfaqet në milionë euro importe energjie, në prodhimin e humbur në ara dhe në perimet që kushtojnë më shumë në treg.

 

Çfarë është El Niño

El Niño është një fenomen natyror që ndodh kur ujërat e Paqësorit tropikal ngrohen më shumë se zakonisht. Kjo ngrohje ndryshon erërat dhe reshjet, duke ndikuar motin në shumë pjesë të botës.

Në disa vende mund të sjellë thatësirë dhe temperatura më të larta, ndërsa në të tjera reshje të forta dhe përmbytje. Në Shqipëri, ndikimi i tij është zakonisht indirekt dhe ndërthuret me kushtet atmosferike të Mesdheut dhe Europës.

 

Lexoni edhe:

Anira Gjoni: El Niño i përforcon temperaturat e larta në një klimë tashmë më të nxehtë

The post Kostoja ekonomike e El Niño-s, si e prek Shqipërinë appeared first on Revista Monitor.

Intervistë me Anira Gjoni, eksperte në Departamentin e Meteorologjisë në Institutin e Gjeoshkencave

 

Qershori solli në Shqipëri temperatura 3 deri në 6 gradë Celsius mbi mesataren shumëvjeçare, ndërsa vendi u prek nga periferia e një vale të fortë të të nxehtit me origjinë afrikane që përfshiu Europën Perëndimore dhe Qendrore.

Por, sipas Dr. Ing. Anira Gjonit, kërkuese shkencore në Departamentin e Meteorologjisë në Institutin e Gjeoshkencave, këto episode nuk mund t’i atribuohen drejtpërdrejt El Niño-s.

Fenomeni vepron më shumë si një shtesë mbi një trend afatgjatë të rritjes së temperaturave, ndërsa moti në Shqipëri përcaktohet kryesisht nga qarkullimi atmosferik mbi Mesdhe dhe Europë.

Sinjali më i qartë për muajt e verës mbetet ai i temperaturave mbi normalen, ndërsa parashikimi për reshjet është më i pasigurt dhe me shpërndarje të pabarabartë.

 

Sipas parashikimeve sezonale, çfarë ndikimi pritet të ketë El Niño në fenomenet që sjell në vend, si dhe në temperaturat mesatare dhe maksimale?

El Niño është një fenomen klimatik natyror që zhvillohet në Oqeanin Paqësor tropikal dhe karakterizohet nga rritja anormale e temperaturës së sipërfaqes së ujërave oqeanike.

Efektet e tij më të drejtpërdrejta shfaqen përgjatë brigjeve të Oqeanit Paqësor, ku gjatë fazës aktive të fenomenit vërehen temperatura më të larta të ajrit, intensifikim i cikloneve tropikale dhe uraganeve, periudha të zgjatura thatësire, si edhe episode me reshje intensive që shpesh mund të shkaktojnë përmbytje.

Sipas parashikimeve sezonale, gjatë këtij viti El Niño pritet të jetë një nga faktorët kryesorë që do të ndikojë në qarkullimin atmosferik në shkallë globale. Megjithatë, ndikimi i tij në rajonin e Mesdheut dhe në Shqipëri nuk është i drejtpërdrejtë dhe nuk përkthehet automatikisht në një model të caktuar të motit lokal.

Kushtet meteorologjike në vendin tonë përcaktohen kryesisht nga ndërveprimi i sistemeve atmosferike që zhvillohen mbi Atlantikun, Mesdheun dhe Europën, si dhe nga qarkullimi rajonal i masave ajrore, të cilat mund të modulojnë ose edhe të zbusin sinjalin e lidhur me El Niño-n.

Megjithatë, përtej efekteve të tij rajonale, El Niño ka një ndikim të rëndësishëm në klimën globale, duke kontribuar në rritjen e temperaturës mesatare të planetit.

Në kushtet aktuale të ndryshimeve klimatike antropogjene, ky fenomen vepron mbi një klimë tashmë të ngrohur, duke rritur probabilitetin e vlerave të temperaturave të ajrit mbi mesataret shumëvjeçare, intensifikimin e valëve të të nxehtit dhe shtimin e ndodhjes së fenomeneve meteorologjike ekstreme në shumë rajone të botës.

 

Si është manifestuar ndikimi i El Niño-s gjatë muajve maj, qershor dhe deri tani në korrik, veçanërisht në temperaturat dhe reshjet krahasuar me mesataren shumëvjeçare?

Deri në këtë moment, ndikimi i El Niño-s nuk mund të evidentohet në mënyrë të drejtpërdrejtë në kushtet meteorologjike të Shqipërisë. Megjithatë, në përputhje me parashikimet sezonale dhe tendencën e ngrohjes globale, muajt maj, qershor dhe fillimi i korrikut janë karakterizuar nga temperatura të larta, të cilat dukshëm arritën vlera shumë të larta në Europën Perëndimore dhe atë Qendrore, siç e raportuan edhe agjencitë ndërkombëtare të shteteve përkatëse.

Kjo erdhi si pasojë e një vale të të nxehtit me origjinë afrikane, e cila u cilësua si një kupolë nxehtësie për Europën. Vendi ynë ndodhej në periferi të kësaj vale të të nxehtit dhe solli një rritje të temperaturave më të vogël sesa pjesa perëndimore dhe qendrore e Europës.

Për vendin tonë, rritja e temperaturave ishte 3–6 gradë mbi mesataren shumëvjeçare për javët përkatëse të muajit qershor.

Në Shqipëri janë regjistruar episode me temperatura maksimale të larta dhe valë të të nxehtit, të cilat janë favorizuar nga depërtimi i masave ajrore shumë të ngrohta me origjinë subtropikale nga Afrika e Veriut.

Këto kushte lidhen kryesisht me konfigurimin sinoptik mbi rajonin e Mesdheut, ndërsa El Niño mund të konsiderohet si një faktor që kontribuon në sfondin e ngrohjes globale, por jo si shkaku i drejtpërdrejtë i këtyre episodeve.

Sa i përket reshjeve, shpërndarja e tyre ka qenë e pabarabartë në kohë dhe hapësirë. Janë vërejtur periudha të thata, të ndërprera nga episode të reshjeve intensive me karakter lokal, një sjellje tipike e stinës së verës në rajonin tonë.

Deri tani nuk mund të thuhet se këto zhvillime janë pasojë e drejtpërdrejtë e El Niño-s, pasi ato varen kryesisht nga dinamika atmosferike rajonale dhe qarkullimi mbi Mesdhe.

Në tërësi, sinjali më i qartë që vihet re është ai i temperaturave më të larta se normalja shumëvjeçare për klimën e vendit tonë, ndërsa për reshjet nuk evidentohet një ndikim i drejtpërdrejtë i El Niño-s në Shqipëri.

 

A pritet që reshjet gjatë muajve të ardhshëm të jenë nën apo mbi mesataren shumëvjeçare ose cilat janë pritshmëritë sa i takon reshjeve dhe temperaturave?

Sipas parashikimeve sezonale, temperaturat gjatë muajve në vijim pritet të mbeten mbi mesataret shumëvjeçare, me probabilitet të lartë për vazhdimin e anomalive pozitive termike dhe episodeve të valëve të të nxehtit. Situatë e cila na ka shoqëruar gjatë viteve të fundit. Kjo si pasojë direkte e ndryshimeve klimatike.

Ashtu siç ka nisur ky vit me temperatura të ajrit mbi mesataret shumëvjeçare, ashtu pritet të jetë deri në fund të vitit.

Parashikimi sezonal i modeleve meteorologjike dhe klimatike është më pak i qartë kur vjen puna për reshjet. Aktualisht nuk evidentohet një prirje e fortë që ato të jenë dukshëm mbi ose nën normalen klimatike.

Vetë si karakteristikë të klimës së vendit tonë, vera është e nxehtë dhe e thatë. Edhe gjatë këtyre dy muajve, korrik–gusht 2026, pritet që regjimi i reshjeve të karakterizohet nga intervale të thata, të ndërprera nga episode reshjesh me intensitet lokal.

Reshjet konvektive lokale mund të jenë më të shpeshta, por me shpërndarje të pabarabartë në kohë dhe hapësirë, tipike për sezonin veror në rajonin e Mesdheut.

Në përgjithësi, besueshmëria e parashikimeve sezonale është më e lartë për temperaturën sesa për reshjet, të cilat mbeten të kushtëzuara nga dinamika e qarkullimit atmosferik në shkallë rajonale.

 

Cilat rajone të Shqipërisë kanë probabilitet më të lartë për temperatura ekstreme ose mungesë reshjesh?

Bazuar në karakteristikat klimatike të vendit tonë, temperaturat më të larta pritet të regjistrohen në zonat e ulëta dhe bregdetare në vendin tonë.

Veçanërisht në qarqet e Shkodrës, Lezhës, Durrësit, Tiranës, Elbasanit, Fierit, Beratit dhe Gjirokastrës, ku efekti i valëve të të nxehtit është zakonisht më i theksuar, kryesisht brenda qendrave urbane, ku, përveç kushteve atmosferike, ndikojnë edhe kushtet mjedisore, si urbanizimi, mungesa e korridoreve të ajrimit në zonat urbane, betonizimi dhe mungesa e hapësirave të gjelbra.

 

A mund të sjellë kjo situatë periudha më të gjata të thata, të ndërprera nga episode të shkurtra me reshje shumë intensive?

Po, ky është një nga skenarët më të mundshëm. Në kushtet e temperaturave më të larta, atmosfera ka aftësi të mbajë më shumë avull uji, duke favorizuar periudha më të gjata të thata, të ndërprera nga episode të shkurtra me reshje me intensitet të lartë.

Kjo është një nga karakteristikat e një klime në ngrohje dhe rrit rrezikun për fenomene hidrometeorologjike ekstreme, si vërshimet e shpejta ose përmbytjet urbane, veçanërisht në zonat urbane dhe ato me reliev të theksuar.

 

Sa mund të ndahet ndikimi i El Niño-s nga prirja afatgjatë e rritjes së temperaturave për shkak të ndryshimeve klimatike?

El Niño dhe ndryshimet klimatike janë dy procese të ndryshme që veprojnë njëkohësisht. El Niño është një fenomen natyror, ciklik dhe i përkohshëm, i cili ndikon në variabilitetin klimatik nga një vit në tjetrin.

Ndërsa ndryshimet klimatike përfaqësojnë një prirje afatgjatë të rritjes së temperaturës globale, e shkaktuar kryesisht nga rritja e përqendrimit të gazeve serrë në atmosferë.

Prandaj, temperaturat e larta që po regjistrohen nuk mund t’i atribuohen vetëm El Niño-s. Ky fenomen mund ta përforcojë përkohësisht ngrohjen globale, duke e bërë një vit të caktuar më të ngrohtë se zakonisht, por trendi afatgjatë i rritjes së temperaturave lidhet me ndryshimet klimatike.

Me fjalë të tjera, El Niño vepron si një faktor shtesë mbi një klimë që tashmë është në proces ngrohjeje.

 

Lexoni edhe:

Kostoja ekonomike e El Niño-s, si e prek Shqipërinë

The post “El Niño i përforcon temperaturat e larta në një klimë tashmë më të nxehtë” appeared first on Revista Monitor.

A është tregu imobiliar shqiptar në një flluskë, apo rritja e çmimeve mbështetet ende nga faktorë ekonomikë? Një perspektivë investimi e bazuar në të dhëna nga Banka e Shqipërisë, INSTAT, Fondi Monetar Kombëtar dhe Banka Botërore

 

Nga Kevin Kamberi*

Tregu i pasurive të paluajtshme është mesatarisht i mbivlerësuar, por nuk paraqet karakteristikat e një flluske klasike të financuar nga kreditimi. Ky konkluzion arrihet nga analiza, e bazuar në të dhënat e Bankës së Shqipërisë, INSTAT, Fondit Kombëtar Monetar dhe Bankës Botërore.

Ndryshe nga tregjet që u përmbysën pas vitit 2008, rritja e çmimeve në Shqipëri nuk është mbështetur kryesisht mbi borxh të tepruar familjar apo një ekspozim të pakontrolluar të sektorit bankar.

Përkundrazi, kërkesa është ushqyer nga faktorë strukturorë si urbanizimi i Tiranës, zgjerimi i turizmit, investimet e diasporës, remitancat, Investimet e Huaja Direkte dhe përdorimi i pronës si ruajtëse vlere.

Ky kombinim ka krijuar një treg ku çmimet nuk shpjegohen as nga të ardhurat e familjeve vendase dhe as nga kreditimi hipotekor, duke e bërë këtë shkëputje midis fuqisë blerëse lokale dhe burimeve të jashtme karakteristikën më unike të tregut shqiptar.

Në të njëjtën kohë, analiza evidenton rreziqe të rëndësishme: çmimet e banesave kanë ecur dukshëm më shpejt se pagat, përballueshmëria është përkeqësuar, normat e banesave të pabanuara janë të larta dhe popullsia rezidente vazhdon të bjerë. Rënia e popullsisë dhe niveli i lartë i aktivitetit ndërtimor rrisin rrezikun që oferta të tejkalojë kërkesën reale në zona të caktuara.

Këto zhvillime sugjerojnë se tregu nuk është domosdoshmërisht pranë një kolapsi të menjëhershëm, por se normat e kthimit në të ardhmen do të varen gjithnjë e më shumë nga cilësia e lokacionit, kërkesa turistike dhe qëndrueshmëria e flukseve të kapitalit të jashtëm.

Vlerësimi i përgjithshëm: Treg mesatarisht i mbivlerësuar me perspektivë pozitive afatgjatë, por me rrezik të moderuar për rënie. Ky është vlerësim i autorit, i mbështetur në analizën e të dhënave publike të institucioneve të përmendura më sipër.

 

Ndërtimi dhe ekonomia (PBB)

Ndërtimi përfaqëson drejtpërdrejt rreth 12% të PBB-së së Shqipërisë, një nga peshat më të larta në Europë sipas të dhënave të INSTAT-it.

Në qoftë se përfshihen aktivitetet e pasurive të paluajtshme, financimi bankar, materialet e ndërtimit, inxhinieria, mobilimi dhe shërbimet e lidhura, ndikimi ekonomik i ekosistemit është më i gjerë se kontributi i drejtpërdrejtë i sektorit.

Në terma nominalë, PBB-ja ka regjistruar një normë mesatare vjetore rritjeje prej rreth 10.1% gjatë periudhës 2015–2024, ndërsa vlerësimet deri në vitin 2026 e çojnë këtë normë në rreth 10.25%.

 

 

Çmimet e banesave

Pas një periudhe të zgjatur stagnimi pas krizës financiare globale, tregu shqiptar i banesave nisi të rimëkëmbej pas vitit 2015 dhe u përshpejtua ndjeshëm pas vitit 2021. Indeksi Fisher i Bankës së Shqipërisë tregon se indeksi kombëtar i çmimeve u rrit nga rreth 1.0 në vitin 2015 në 3.6 në vitin 2025, ndërsa indeksi për Tiranën arriti rreth 3.1.

Në vitin 2025, rritja kombëtare tejkaloi Tiranën, duke treguar se zonat bregdetare dhe tregjet e tjera rajonale janë bërë gjithnjë e më të rëndësishme në ciklin e rritjes.

 

 

Remitancat

Remitancat janë një burim i rëndësishëm strukturor i kërkesës për banesa, pasi u japin familjeve fuqi blerëse përtej të ardhurave të raportuara zyrtarisht. Sipas Bankës Botërore, ato u rritën nga rreth 1.29 miliardë euro në vitin 2015 në rreth 2.27 miliardë euro në vitin 2024, ndërsa pesha e tyre ndaj PBB-së ra nga 11.3% në 8.4%.

Kjo rënie relative nuk tregon dobësim të remitancave, por rritje më të shpejtë të ekonomisë, ndërkohë që flukset vazhdojnë të mbështesin kursimet, konsumin dhe blerjet e pronave, veçanërisht ato me para në dorë.

 

 

Përballueshmëria

Përballueshmëria e banesave është përkeqësuar ndjeshëm. Ndërmjet viteve 2015 dhe 2025, indeksi kombëtar i çmimeve u rrit nga 1.0 në 3.6, ndërsa indeksi i pagave arriti vetëm rreth 1.6, duke treguar se çmimet u rritën më shumë se dy herë më shpejt se pagat.

Sipas të dhënave të Numbeo-s të publikuara nga Revista Monitor, për gjashtëmujorin e parë të vitit 2025, në Tiranë nevojiten rreth 18 vite të ardhura për të blerë një apartament, duke e renditur qytetin ndër tregjet më pak të përballueshme në Europë. Në rang botëror, Tirana renditet në vendin e 37-të.

 

 

Inflacioni dhe kostot e ndërtimit

Inflacioni u rrit ndjeshëm pas pandemisë dhe goditjes globale të energjisë, duke kulmuar në vitin 2022 përpara se të ngadalësohej gradualisht drejt objektivit 3% të Bankës së Shqipërisë.

Forcimi i Lekut kundrejt Euros ka ndihmuar në uljen e inflacionit të importuar duke reduktuar koston në Lek të karburanteve, ushqimeve, makinerive dhe lëndëve të para.

Sipas INSTAT, Indeksi i kostos së ndërtimit u rrit me një normë vjetore rritje e përbërë prej rreth 2.17% gjatë periudhës 2018–2026, shumë më ngadalë se çmimet e banesave, duke sugjeruar se kërkesa ka qenë faktori dominues i rritjes së çmimeve.

 

 

Kursi i këmbimit (Forcimi i Lekut)

Leku është forcuar ndjeshëm kundrejt Euros, i mbështetur nga të ardhurat e turizmit, remitancat, Investimet e Huaja Direkte dhe flukset e qëndrueshme valutore.

Një Lek më i fortë ka ulur inflacionin e importuar dhe koston e materialeve të ndërtimit të blera jashtë vendit, duke zbutur pjesërisht presionet mbi koston e zhvilluesve.

Megjithatë, forcimi i monedhës nuk e ka ndalur rritjen e çmimeve të pronave, çka përforcon përfundimin se kërkesa strukturore dhe kapitali i jashtëm kanë qenë më të rëndësishëm se kostot e ndërtimit.

 

 

Tregu hipotekor

Kreditimi hipotekor po zgjerohet dhe po mbështet kërkesën, por nuk mjafton për të shpjeguar rritjen e fortë të çmimeve. Banka e Shqipërisë raporton se në vitin 2021, rreth 33% e blerjeve të pronave financoheshin me kredi bankare, duke reflektuar një treg kryesisht të bazuar në para në dorë.

Në vitin 2025, kjo pjesë u rrit në 61%. Ky zhvillim tregon maturim dhe formalizim gradual të ekonomisë, si edhe ndërmjetësim financiar më të thellë, ndërsa fakti që 38% e kredive mbulonin 60% ose më pak të vlerës së pronës tregon se një pjesë e konsiderueshme e blerësve kontribuojnë me kapital të lartë vetjak.

 

Demografia

Popullsia rezidente e Shqipërisë ka rënë nga pothuajse 2.9 milionë banorë në vitin 2015 në rreth 2.33 milionë në vitin 2026, megjithëse ndryshimi metodologjik pas Censit të INSTAT 2023 kufizon krahasueshmërinë e plotë të serisë.

Në të njëjtën kohë, diaspora shqiptare vlerësohet në rreth 2.26 milionë persona, pothuajse sa popullsia rezidente, dhe 77% e saj është në moshë pune.

Përmes remitancave, kursimeve dhe blerjeve të drejtpërdrejta të pronave, diaspora kompenson pjesërisht efektin negativ të rënies së popullsisë, veçanërisht në Tiranë dhe në zonat bregdetare.

 

 

Rreziku i banesave të pabanuara

Censi i vitit 2023 evidentoi 356,204 banesa të pabanuara nga gjithsej 1,082,529 banesa të zakonshme, ose 32.9% të stokut kombëtar.

Norma ishte veçanërisht e lartë në Vlorë, rreth 52%, dhe në Durrës, rreth 44%, kundrejt rreth 22% në Tiranë. Rritja nga 11.3% në vitin 2001 dhe 21.7% në vitin 2011 sugjeron se oferta është zgjeruar më shpejt se përdorimi i përhershëm rezidencial, megjithëse banesat e dyta, pronat sezonale dhe njësitë përkohësisht bosh nuk duhen interpretuar automatikisht si stok i pashitur.

 

Investimet e Huaja Direkte

Investimet e Huaja Direkte janë orientuar gjithnjë e më shumë drejt pasurive të paluajtshme. Që prej vitit 2022, rreth 20 – 25% e flukseve vjetore të IHD-ve janë drejtuar në këtë sektor, duke e bërë atë një nga përfituesit kryesorë të kapitalit të huaj.

FMN raportonte se ndërmjet viteve 2015 dhe 2025, IHD-të totale u rritën nga rreth 0.99 miliardë në 1.87 miliardë dollarë, me një normë rritje të përbërë prej afërsisht 6.57%, duke rritur ndikimin e kërkesës së jashtme mbi çmimet në Tiranë dhe në zonat bregdetare.

 

 

Ekonomia informale

Ekonomia informale mbetet një tipar strukturor i rëndësishëm i ekonomisë shqiptare dhe ndikon drejtpërdrejt në interpretimin e tregut të banesave. Vlerësimi i fundit sasior i FMN-së e vendos ekonominë informale në rreth 27.2% të PBB-së për vitin 2019, ndërsa Banka Botërore vijon ta përshkruajë si afërsisht një të tretën e ekonomisë.

Për pasojë, të ardhurat zyrtare mund të nënvlerësojnë fuqinë reale blerëse të një pjese të familjeve dhe ta bëjnë raportin çmim – të ardhura më pak shpjegues sesa në tregje më të formalizuara.

 

Ekonomia e kleringut

Kleringu ka luajtur historikisht rol në financimin e projekteve të ndërtimit, duke u mundësuar zhvilluesve të kompensojnë pronarët e tokës, kontraktorët dhe furnitorët me apartamente ose njësi tregtare në vend të pagesës në para.

Megjithëse 41% e firmave të ndërtimit kanë kredi, niveli më i lartë i pjesëmarrjes në huamarrje ndër sektorë, të dhënat e disponueshme nuk tregojnë mbingarkesë të qartë me borxh.

Kjo sugjeron se aktiviteti financohet përmes një kombinimi të kredive bankare, kapitalit të pronarëve dhe mekanizmave alternativë si kleringu.

 

Fondet me burim të paqartë

Një studim nga Friedrich Ebert Foundation në vitin 2025 vlerëson se lejet e ndërtimit të miratuara gjatë periudhës 2015 – 2024 përfaqësonin një vlerë të përgjithshme tregu prej rreth 16.24 miliardë eurosh, për afro 11.48 milionë metra katrorë sipërfaqe ndërtimi.

Sipas të njëjtit vlerësim, vetëm rreth 7.11 miliardë euro mund të lidheshin me financim bankar ose investime të huaja të deklaruara, duke lënë një hendek prej afro 9.13 miliardë eurosh, ose 56% të totalit, me burim financimi të paqartë.

Në të njëjtën kohë, në vitin 2021, Global Initiative Against Transnational Organized Crime vlerëson se në Shqipëri qarkullojnë çdo vit rreth 280 – 700 milionë euro në mënyrë informale, ndërsa ndërtimi dhe pasuritë e paluajtshme konsiderohen ndër kanalet më të ekspozuara për integrimin e fondeve të paligjshme në ekonominë formale.

Raportet e organizatës përshkruajnë përdorimin e kompanive të ndërtimit, transaksioneve me para në dorë, shoqërive guaskë dhe blerjeve të pronave si mekanizma potencialë të këtij aktiviteti.

Në vitin 2024, The Times dhe Politico publikuan që rreth 1.3 miliardë euro në vit janë investuar në ndërtim dhe real estate me burim të paqartë.

Këto të dhëna nuk provojnë automatikisht qarkullim kapitali me burim të jashtëligjshëm, por ngrenë pikëpyetje mbi burimet e financimit dhe kapacitetin real operacional të një pjese të subjekteve që veprojnë në sektor.

Gjithashtu, tregojnë se transparenca financiare në Shqipëri mungon. Ky informalitet mund të rrisë kërkesën për banesa përtej nivelit që justifikohet nga pagat zyrtare, kreditimi dhe të ardhurat e deklaruara.

Fondet që hyjnë jashtë kanaleve formale financiare mund të përdoren për blerje me para në dorë, duke ushtruar presion shtesë mbi çmimet dhe duke dobësuar lidhjen tradicionale mes përballueshmërisë dhe vlerës së pronës.

Si rezultat, tregu mund të mbetet i shtrenjtë për familjet me të ardhura të deklaruara, ndërsa çmimet mbështeten pjesërisht nga kapital që është më i vështirë për t’u matur dhe për t’u kontrolluar.

 

Vlerësimi i investimit

Analiza sugjeron se Shqipëria nuk po përjeton një flluskë klasike të ushqyer nga kreditimi. Tregu është i segmentuar dhe mbështetet nga turizmi, diaspora, urbanizimi dhe kapitali i huaj, por përballet me përkeqësim të përballueshmërisë, normë të lartë banesash të pabanuara, rënie demografike dhe varësi të madhe të ekonomisë nga ndërtimi. Megjithatë, disa shenja paralajmëruese meritojnë vëmendje:

• Çmimet e banesave kanë tejkaluar ndjeshëm rritjen e të ardhurave familjare.

• Përballueshmëria vijon të përkeqësohet.
• Normat e banesave të pabanuara mbeten jashtëzakonisht të larta.
• Rënia e popullsisë krijon rrezik afatgjatë për kërkesën.
• Ndërtimi përfaqëson një pjesë jashtëzakonisht të madhe të aktivitetit ekonomik.
• Informaliteti mbetet i lartë dhe dobëson matjen e saktë të të ardhurave dhe kërkesës.

Zonat kryesore të Tiranës dhe destinacionet bregdetare me kërkesë reale turistike duken më të qëndrueshme se tregjet dytësore, ndërsa normat e ardhshme të kthimit do të varen gjithnjë e më shumë nga cilësia e lokacionit dhe përdorimi ekonomik i pronës.

Perspektiva e tregut deri në vitin 2030

Skenarët e mëposhtëm përfaqësojnë vlerësimin e autorit, të mbështetur në analizën e mësipërme dhe në të dhëna publike nga Banka e Shqipërisë, INSTAT-i, FMN-ja dhe Banka Botërore.

 

 

Skenari bazë: Rritja e PBB-së qëndron rreth 3.5–3.7%, ndërsa turizmi, ndërtimi dhe kërkesa e huaj vijojnë të mbështesin tregun, por përballueshmëria dhe normat e larta të banesave të pabanuara e ngadalësojnë rritjen e çmimeve.

Skenari optimist: Turizmi i fortë, IHD-të, përparimi drejt anëtarësimit në BE, investimet infrastrukturore, kërkesa e diasporës dhe rritja e pagave nxisin një tjetër cikël të fortë.

Skenari pesimist: Mbioferta, kërkesa e jashtme më e dobët, ngadalësimi i ndërtimit të lidhur me turizmin ose shtrëngimi i kreditimit sjellin stagnim ose rënie të çmimeve

Përfundim

Ekziston një rrezik mesatar deri në të lartë mbivlerësimi, por probabiliteti i një flluske klasike të drejtuar nga kredia mbetet relativisht i ulët, pasi niveli i huamarrjes hipotekore është ende i moderuar, bankat janë relativisht rezistente dhe turizmi e diaspora përfaqësojnë burime reale strukturore të kërkesës.

Tregu mbetet tërheqës, por po bëhet më selektiv. Në fazën e ardhshme, kthimet ka të ngjarë të përcaktohen më pak nga rritja e përgjithshme kombëtare dhe më shumë nga rezistenca demografike, turizmi, urbanizimi dhe qëndrueshmëria e kapitalit të jashtëm

 

*Autori ka përfunduar studimet në Inxhinieri Industriale dhe Menaxhim dhe aktualisht punon si Supply Chain Project Coordinator në ASML, në Holandë. Opinionet janë personale të autorit

 

 

 

The post Tregu shqiptar i pasurive të paluajtshme, a rrezikon një flluskë appeared first on Revista Monitor.

Në qendër të Detit Baltik po ndërtohet me ritme të avancuara ai që do të jetë tuneli i zhytur më i gjatë në botë. Një vepër gjigante infrastrukturore, që do të transformojë lidhjet mes Europës Qendrore dhe Gadishullit Skandinav, duke reduktuar varësinë nga tragetet që aktualisht lidhin brigjet gjermane dhe daneze të ngushticës së Fehmarnit.

 

Nga MSc Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Ngushtica Fehmarn ndodhet në Detin Baltik, midis ishullit danez Lolland (në Veri) dhe ishullit gjerman Fehmarn (në Jug), ajo ndan Danimarkën nga Gjermania dhe është një nga rrugët kryesore detare dhe tregtare mes Skandinavisë dhe Europës Qendrore.

Tuneli i ri “Fehmarn Belt Fixed Link”, i cili ka filluar të ndërtohet, do të kalojë nën këtë ngushticë duke lidhur drejtpërdrejt qytetin danez Rodbyhavn me lokalitetin gjerman Puttgarden.

Një projekt me vlerë 6.2 miliardë paund, që pritet të përfundojë në vitin 2029, tuneli do të përfshijë një autostradë me katër korsi për automjete, si dhe linja hekurudhore.

Projekti parashikon një tunel me përdorim të dyfishtë rrugor dhe hekurudhor, i cili do të përgjysmojë kohën e udhëtimit mes dy vendeve dhe do të ndryshojë rrënjësisht transportin e mallrave përgjatë një prej korridoreve tregtare më të ngarkuara të kontinentit.

Pas përurimit, ai do të jetë zyrtarisht tuneli i zhytur më i gjatë i ndërtuar deri tani për trafikun rrugor dhe hekurudhor duke thyer të gjitha rekordet e mëparshme dhe duke hyrë në Librin e rekordeve Guinness.

Mbreti i Danimarkës ka inauguruar simbolikisht segmentin e parë të përfunduar, një seksion prej 217 metrash, i cili tashmë është vendosur në fundin e detit nga ana daneze.

Ky është një moment historik për një projekt që ka kërkuar shumë vite përgatitje dhe që po ecën drejt përfundimit të planifikuar në vitin 2029.

Kostoja e projektit është rritur me kalimin e kohës, nga 4.6 miliardë paund të parashikuara fillimisht në 6.2 miliardë paund, pas finalizimit të marrëveshjes dypalëshe mes Danimarkës dhe Gjermanisë.

Financimi mbulohet nga Danimarka, e cila synon të rikuperojë investimin përmes tarifave që do të paguajnë përdoruesit e tunelit në dekadat pas hapjes së tij.

 

Si do të ndërtohet tuneli

Struktura, tuneli i plotë, përbëhet nga 89 elemente të parapërgatitura prej betoni të armuar secili me gjatësi 217 metra dhe peshë rreth 73 mijë tonë.

Çdo segment ndërtohet në tokë, transportohet me anije dhe vendoset në një kanal të hapur në fundin e detit, rreth 16 metra nën sipërfaqe, ku lidhet me segmentet e tjera përmes nyjave të papërshkueshme nga uji.

Tuneli do të ketë gjerësi prej 60 metrash dhe do të përfshijë, katër korsi rrugore nga dy në secilin drejtim dhe dy linja hekurudhore të ndara.

Automjetet do të mund të lëvizin me shpejtësi deri në 110 km/orë ndërsa trenat, deri në 200 km/orë. Falë këtyre parametrave, kalimi i ngushticës do të zgjasë vetëm 10 minuta me makinë dhe 7 minuta me tren, krahasuar me 45 minutat që nevojiten sot me tragetet e kompanisë Scandlines.

Ky ndryshim pritet të ketë ndikim të madh për udhëtarët, turistët dhe veçanërisht për sektorin logjistik dhe mjedisor.

Materiali i nxjerrë nga fundi i detit gjatë gërmimeve nuk do të hidhet, por do të ripërdoret për zgjerimin e vijës bregdetare.

Punimet do të krijojnë rreth 3 km² tokë të re, pjesërisht në ishullin danez të Lollandit dhe pjesërisht në ishullin gjerman të Fehmarnit, e cila do të shfrytëzohet për zona natyrore dhe hapësira të gjelbra bregdetare.

 

 

Rëndësia për transportin europian të mallrave

Një nga aspektet më të rëndësishme të projektit lidhet me transportin ndërkombëtar të mallrave. Tuneli Fehmarn Belt është pjesë e rëndësishme e korridorit skandinavo-mesdhetar, rrjetit hekurudhor që lidh Skandinavinë me Italinë përmes Gjermanisë.

Pasi të vihet në funksion, ai do të lejojë kalimin e 68 trenave të mallrave në ditë përmes ngushticës, ndërsa 30 trena të tjerë do të devijohen nga porti i Travemundes drejt jugut, në drejtim të Italisë.

Për Italinë, e cila eksporton dhe importon sasi të mëdha mallrash me hekurudhë përmes Gjermanisë, kjo do të thotë rritje e ndjeshme e kapaciteteve transportuese dhe ulje e kohës së tranzitit në një nga korridoret më strategjike të tregtisë europiane. Pra, bëhet fjalë për një tunel nën det, por me ndikim ekonomik dhe logjistik që shtrihet nga Deti Baltik deri në hapësirën mesdhetare.

Disa përfundime kryesore lidhur me ndikimet e këtij projekti dhe në përgjithësi të investimeve strategjike në fushën e transportit, tregtisë, turizmit, etj.

– Përshpejtimi i transportit dhe i tregtisë, tuneli do të shkurtojë ndjeshëm kohën e udhëtimit midis Danimarkës dhe Gjermanisë, mallrat do të transportohen më shpejt dhe me kosto më të ulët duke rritur efikasitetin e zinxhirëve të furnizimit në Europën Veriore.

– Forcimi i integrimit ekonomik europian, lidhja do të përmirësojë korridorin transportues midis Skandinavisë dhe Europës Qendrore nga ku pritet të rriten shkëmbimet tregtare dhe investimet ndërkufitare.

– Rritja e konkurrueshmërisë së rajonit, bizneset do të përfitojnë nga qasja më e shpejtë në tregje dhe porte, rajonet përreth tunelit mund të tërheqin investime të reja industriale dhe logjistike.

– Zhvillimi i turizmit, udhëtimet më të shpejta do të lehtësojnë lëvizjen e turistëve midis vendeve nordike dhe pjesës tjetër europiane, kjo do të sjellë të ardhura shtesë për sektorin e turizmit dhe shërbimeve.

– Përfitime për tregun e punës, projekti ka krijuar vende pune duke nisur që prej fazës së ndërtimit, dhe pas përfundimit mund të rritet lëvizshmëria e punëtorëve dhe bashkëpunimi ekonomik ndërmjet rajoneve.

– Ndikimi mjedisor afatgjatë, kalimi i një pjese të trafikut nga tragetet dhe rrugët drejt hekurudhës mund të ulë emetimet e CO₂ për njësi transporti, proces që mbështet objektivat e BE-së për transport më të qëndrueshëm.

The post Tuneli më i madh nënujor në botë Gjermania lidhet me Danimarkën appeared first on Revista Monitor.

Tanket gjermane po rikthehen në një rajon që dikur e shkatërruan, shkruan The Economist

 

Krijesat e çuditshme dalin me zhurmë nga pylli, me trupat e mbuluar me myshk, copa të grisura pëlhure dhe bar plastik, ndërsa kokat i kanë të mbuluara me rrjeta të zeza. Tanket Leopard dhe mjetet luftarake të këmbësorisë Puma të Brigadës së 45-të të Blinduar të Gjermanisë janë kamufluar në këtë mënyrë për t’u fshehur nga dronët armiq.

Për një muaj, njësia u stërvit përgjatë kufirit të Lituanisë me Bjellorusinë, një shtet aleat i Rusisë, në kuadër të stërvitjes së sapopërfunduar “Freedom Shield”. Qëllimi: të jetë gati të “luftojë sonte” për të mbrojtur Vilniusin, kryeqytetin e Lituanisë, dhe për të mbajtur nën kontroll Korridorin Suwałki, që lidh shtetet baltike me Poloninë.

Pikërisht për këtë mision, Brigada e 45-të nuk do të kthehet në Gjermani. Për herë të parë që nga përfundimi i Luftës së Ftohtë, Gjermania po vendos njësi ushtarake në mënyrë të përhershme jashtë vendit. Këto trupa janë maja e shtizës së një ushtrie që po zgjerohet për t’u bërë më e madhja në Europë.

Njësia do të pajiset me tanket, artilerinë, dronët dhe sistemet më moderne kundërajrore, ndërsa do të rritet nga 1,600 në rreth 5,000 ushtarë deri në fund të vitit 2027.

Ndërkohë, prania ushtarake amerikane në rajon po zvogëlohet. Një njësi tankesh amerikane – Batalioni i Parë, Regjimenti i 12-të i Kalorësisë – u stërvit për disa muaj në të njëjtën zonë. Por ajo u largua në qershor, së bashku me pjesën tjetër të brigadës së saj në Poloni. Askush nuk e di se kur, ose nëse, do të zëvendësohet nga një njësi tjetër amerikane.

 

Ndryshime tektonike gjermane

Edhe pse Gjermania po has vështirësi për të rekrutuar mjaftueshëm vullnetarë – aq sa disa ushtarë mund të detyrohen t’i bashkohen brigadës – lituanezët i presin trupat gjermane me mirënjohje, thotë nënkoloneli Sebastian Hagen, komandant i grupit shumëkombësh luftarak që përbën bërthamën e brigadës.

“Ajo që po bëjmë sot është ajo që të gjithë aleatët bënë për Gjermaninë gjatë Luftës së Ftohtë, – thotë ai. – Krahu lindor është zhvendosur më tej drejt lindjes dhe tani është radha e Gjermanisë të kthejë diçka mbrapsht”.

Ky mision është edhe më domethënës po të kihet parasysh se ushtritë gjermane – ato teutonike, prusiane, perandorake dhe naziste – historikisht kanë qenë pushtuese në këtë rajon. Gjatë Luftës së Dytë Botërore ato pushtuan Poloninë, shtetet baltike (Lituaninë, Letoninë dhe Estoninë) dhe një pjesë të madhe të Rusisë perëndimore.

Pas dorëzimit të Gjermanisë naziste në vitin 1945, Bashkimi Sovjetik aneksoi republikat baltike, të cilat rifituan pavarësinë vetëm pas shpërbërjes së tij në vitin 1991. Sovjetikët pushtuan gjithashtu qytetin gjerman të Königsbergut, i njohur sot si enklava ruse e Kaliningradit.

“Jemi plotësisht të vetëdijshëm për atë që Gjermania naziste bëri këtu në Lituani. Po ashtu jemi të vetëdijshëm për atë që pushtimi sovjetik i bëri Lituanisë”, – shton nënkoloneli Hagen. Kur nuk është në stërvitje, brigada ndihmon në mirëmbajtjen e varrezave të luftës dhe të varrezave hebraike.

Qëllimi i NATO-s, deklaronte Lord Ismay, Sekretari i parë i Përgjithshëm i aleancës, është “t’i mbajë rusët jashtë, amerikanët brenda dhe gjermanët të frenuar”. Por ndërsa presidenti Donald Trump përgatitet të takohet me udhëheqësit e tjerë të NATO-s në Ankara, më 7-8 korrik, Gjermania po forcohet për t’i mbajtur rusët jashtë dhe, shpreson ajo, amerikanët brenda. Sipas një plani të quajtur “NATO 3.0”, SHBA kërkon që vendet europiane të marrin përsipër rolin kryesor në mbrojtjen e tyre konvencionale, ndërsa Amerika të ofrojë ombrellën bërthamore.

Kjo përputhet me vendosmërinë e vetë Gjermanisë, që pas pushtimit rus të Ukrainës në vitin 2022, për t’u shndërruar nga një vend që ka mbetur pas në mbrojtje në një shtyllë kryesore të sigurisë europiane.

Ajo planifikon të arrijë objektivin e NATO-s për shpenzime në mbrojtje sa 3.5% e PBB-së deri në vitin 2029, shumë përpara afatit të vitit 2035. Deri në fund të dekadës, Gjermania mund të shpenzojë për Forcat e saj të Armatosura më shumë sesa Britania dhe Franca, të dyja fuqi bërthamore, së bashku.

Megjithatë, vetëm paratë nuk do ta bëjnë Europën të vetëmbështetur. Së bashku, anëtarët europianë të NATO-s shpenzojnë tashmë për mbrojtjen më shumë se çdo vend tjetër, me përjashtim të Shteteve të Bashkuara. Megjithatë, ata mbeten “strategjikisht të varur nga Shtetet e Bashkuara në të gjithë zinxhirin e operacioneve ushtarake”, thuhet në një raport të Institutit Kiel, një institut kërkimor gjerman.

Sa urgjent është ky ndryshim për Europën varet nga dy pyetje kryesore që rëndojnë mbi samitin. E para: sa kërcënues është Vladimir Putin?

Rusia ka riorganizuar frontin e saj përballë NATO-s, duke ngritur njësi, baza dhe shtabe të reja në pritje të forcave që mund të dislokohen në të ardhmen. NATO vlerëson se Rusia mund të përbëjë kërcënim për vendet anëtare vetëm pak vite pasi luftimet në Ukrainë të marrin fund ose të reduktohen. Gjermania synon të jetë gati deri në vitin 2029. Polonia beson se rreziku mund të shfaqet edhe më shpejt.

Pyetja tjetër është se çfarë nënkupton politika “America First” për Europën. Mund të imagjinohen katër versione të Donald Trump-it, të gjitha të besueshme. Njëri është ai i prindit të rreptë, që e shtyn Europën të forcohet, por është i gatshëm ta mbrojë në rast nevoje, në përputhje me Nenin 5 të NATO-s për mbrojtjen kolektive.

Një tjetër është miku që mungon, i cili nuk dëshiron të luftojë për Europën, por vazhdon të ofrojë një lloj mbështetjeje të tërthortë. I treti është ish-partneri toksik, që e braktis Europën, por nuk largohet nga shtëpia e përbashkët e NATO-s, duke ua vështirësuar jetën europianëve në përpjekjet e tyre për t’u organizuar. I fundit është grabitqari, që kërcënon vende si Groenlanda në krahun perëndimor të Europës, ndërkohë që Rusia kërcënon krahun lindor.

Ushtarakët, nga selia supreme e NATO-s në Mons, përmes komandave vartëse e deri te njësitë në vijën e parë, për momentin shohin kryesisht versionin e “prindit të rreptë” të Trump-it. Ushtarët europianë dhe amerikanë planifikojnë dhe stërviten siç kanë bërë prej dekadash. Ata shpresojnë që SHBA ta koordinojë tërheqjen e saj graduale me forcimin e kapaciteteve europiane, në mënyrë që të mos krijohet një boshllëk në mbrojtje.

Por z. Trump është i ndjeshëm dhe i paparashikueshëm. Në maj, Pentagoni njoftoi papritur se do të tërhiqte 5,000 ushtarë nga Gjermania, pasi Trump u zemërua nga kritikat e kancelarit gjerman Friedrich Merz ndaj luftës në Iran. Paradoksalisht, Pentagoni gjithashtu ka ndryshuar disa herë qëndrim lidhur me zëvendësimin e brigadës që së fundmi u largua nga Polonia dhe Lituania, dy nga vendet europiane më pro-amerikane.

Pete Hegseth, sekretari amerikan i Mbrojtjes, kritikoi aleatët europianë që, sipas tij, në mënyrë “të turpshme” nuk morën pjesë në luftën e Amerikës në Iran dhe, në disa raste, nuk lejuan përdorimin e bazave dhe hapësirës së tyre ajrore nga forcat amerikane. Ai njoftoi gjithashtu një rishikim gjashtëmujor të pranisë ushtarake amerikane në Europë, e cila deri tani është reduktuar nga rreth 100,000 në rreth 80,000 ushtarë.

Përveç reduktimit të njësive në vijën e parë, Pentagoni ka zvogëluar edhe forcat e reagimit të shpejtë që premton t’i dërgojë NATO-s në rast lufte, duke argumentuar se ato nevojiten për kriza aktuale ose të mundshme në Lindjen e Mesme dhe Paqësor.

Këto përfshijnë bombardues, avionë luftarakë, avionë cisternë për furnizim me karburant në ajër dhe anije luftarake, si aeroplanmbajtëse dhe nëndetëse sulmuese. Kjo vë në pikëpyetje Modelin e Forcave të NATO-s (NATO Force Model), i cili përcakton se me cilat forca mund të llogarisin komandantët e aleancës.

 

 

Dikur besnik

Disa zyrtarë të administratës Trump lënë të kuptohet se SHBA mund të mos luftojë për mbrojtjen e shteteve baltike. Më shqetësuese është se ata kanë ngritur dyshime edhe për rrezikun e përshkallëzimit të konfliktit nëse NATO vendos raketa që mund të godasin thellë në territorin rus. Administrata ka anuluar vendosjen e planifikuar në Gjermani të një njësie të pajisur me raketa lundruese Tomahawk, me rreze veprimi deri në 2,500 kilometra.

Gjithashtu, ka vonuar porosinë e Gjermanisë për raketa Tomahawk dhe, për një periudhë të shkurtër, u bllokoi aleatëve aksesin në modelet më të avancuara të Inteligjencës Artificiale. Sa i përket versionit “toksik” të Trump-it, administrata e tij vazhdon të destabilizojë politikën europiane duke nxitur narrativa të së djathtës ekstreme.

Sa më antieuropiane të bëhet Amerika, aq më shumë Rusia mund të tundohet të sfidojë NATO-n dhe aq më e vështirë do të jetë për europianët të reagojnë. Rusia nuk ka nevojë të ndërmarrë një sulm frontal. Shumë analistë druhen se një veprim i kufizuar dhe i paqartë mund të ekspozojë në mënyrë fatale përçarjet brenda NATO-s.

Për ta kuptuar ndërlikimin e situatës, mjafton të udhëtosh nga Lituania drejt qytetit polak Suwałki, përmes rripit të ngushtë të territorit që ndan Bjellorusinë nga Kaliningradi (shih hartën). Varrezat e këtij rajoni, që u përkasin shtatë besimeve të ndryshme fetare, dëshmojnë për kufijtë që kanë ndryshuar vazhdimisht dhe ushtritë që kanë kaluar aty ndër shekuj.

Me një gjerësi minimale prej rreth 65 kilometrash, Korridori i Suwałkit përshkohet nga dy arteriet kryesore që lidhin shtetet baltike me pjesën tjetër të Europës: autostrada Via Baltica dhe linja hekurudhore e shpejtësisë së lartë Rail Baltica.

Të dy projektet mbeten ende të papërfunduara, pjesërisht për shkak të mosmarrëveshjeve mes vetë vendeve baltike. Megjithatë, ato janë jetike si për tregtinë në kohë paqeje, ashtu edhe për logjistikën ushtarake në rast konflikti.

Edhe sot, në bazë të marrëveshjeve ekzistuese, trena specialë rusë kalojnë përmes jugut të Lituanisë, duke transportuar pasagjerë midis Kaliningradit dhe pjesës kontinentale të Rusisë katër herë në ditë, në vagonë të mbyllur dhe nën mbikëqyrjen e rojeve kufitare lituaneze. Edhe tranziti i mallrave në këtë korridor është i kufizuar.

Republikat baltike janë ndier prej kohësh të cenueshme, për shkak të popullsisë së tyre të vogël, pranisë së pakicave rusishtfolëse dhe prirjes revanshiste të Kremlinit.

Ato përballen vazhdimisht me forma presioni në të ashtuquajturën “zonë gri” nga Rusia – sulme kibernetike, shkelje të hapësirës ajrore nga avionë dhe dronë, sabotim të kabllove nënujore, fushata dezinformimi dhe veprime të tjera.

Vilniusi ndodhet vetëm 35 kilometra nga Bjellorusia, ku banda kriminale dërgojnë emigrantë dhe balona të mbushura me cigare kontrabandë përtej kufirit. Nëse Rusia do të pushtonte shtetet baltike, ajo mund të përpiqej të ndërpriste Korridorin e Suwałkit për të penguar ardhjen e përforcimeve të NATO-s, ndoshta vetëm me përdorimin e dronëve.

Si mund të zhvillohej një luftë e tillë, me ose pa ndihmën e Amerikës? Dikur NATO supozonte se do të duhej të tërhiqej, të grumbullonte përforcime dhe më pas të përpiqej të rimerrte Korridorin e Suwałkit. Sot, megjithatë, synimi është të mbahet sa më shumë territor që nga fillimi.

Lufta në Ukrainë ka treguar se ushtri më të vogla mund ta ndalin Rusinë, madje edhe ta zmbrapsin, nëse kanë kombinimin e duhur të vendosmërisë, teknologjisë dhe mbështetjes. NATO ka forcuar krahun e saj lindor, duke rritur nga katër në nëntë grupet luftarake me rotacion (batalione të përforcuara).

Disa prej tyre, si ai gjerman në Lituani, janë zgjeruar në brigada, të përbëra zakonisht nga tre batalione. Edhe shtetet baltike dhe Polonia kanë rritur ndjeshëm kapacitetet e tyre ushtarake. Shpenzimet për mbrojtjen në të gjitha këto vende pritet të arrijnë këtë vit në 5% ose më shumë të PBB-së.

Lituania po bashkon njësitë e saj të shpërndara në një divizion të rëndë të blinduar me tre brigada dhe rreth 20,000 ushtarë, i cili do të pajiset me tanke gjermane Leopard, mjete luftarake suedeze të këmbësorisë CV90, artileri franceze Caesar dhe sisteme raketore amerikane HIMARS.

Pjesa më e madhe e territorit të Lituanisë – me pyje dhe kënetë – favorizon mbrojtësin, aq më tepër në epokën e dronëve. Edhe nëse Korridori i Suwałkit do të ndërpritej, shtetet baltike do të ishin më të lehta për t’u furnizuar nga deti, falë anëtarësimit të Suedisë dhe Finlandës në NATO. Instruktorët amerikanë kanë trajnuar gjithashtu Unionin e Pushkatarëve të Lituanisë, një milici vullnetare, për operacione si bastisjet dhe rrëmbimet në kushte pushtimi.

Nëse Rusia do të sulmonte, thotë kundëradmirali Giedrius Premeneckas, një nga drejtuesit më të lartë ushtarakë të Lituanisë, “do të bënte një gabim shumë më të madh sesa ai që bëri duke sulmuar Ukrainën.”

NATO pranon se ka ende shumë për të mësuar nga fusha e betejës në Ukrainë, e dominuar nga dronët. Gjatë stërvitjeve të këtij viti, ekipet ukrainase të dronëve arritën të asgjësonin batalione të tëra të NATO-s.

Në stërvitjen “Freedom Shield”, grupi shumëkombësh luftarak përdori dronë dhe armë të tjera për të zmbrapsur një njësi gjermane që luante rolin e forcave pushtuese ruse. Megjithatë, nënkoloneli Sebastian Hagen këmbëngul se tanku nuk është aspak i tejkaluar.

Lufta e së ardhmes do të kërkojë mbrojtje më të mirë kundër dronëve dhe përdorim më të madh të mjeteve tokësore pa pilot, por, siç shprehet ai, “tanket do të mbeten të domosdoshme për të pushtuar dhe për të mbajtur territor.”

Me Amerikën në luftë, komandantët e NATO-s besojnë se operacionet shumëdimensionale në tokë, det, ajër, hapësirë dhe hapësirën kibernetike – të mbështetura nga rrjete të dhënash që lidhin sensorët me sistemet e goditjes dhe përpunohen me Inteligjencë Artificiale – do t’u mundësojnë forcave aleate të manovrojnë, t’u shmangen njësive me dronë dhe të mposhtin forcat ruse.

Aviacioni i NATO-s dhe raketat me rreze të gjatë veprimi do të neutralizonin sistemet ruse të mbrojtjes kundërajrore dhe kundër anijeve. Pika më e cenueshme e frontit mund të mos jetë Korridori i Suwałkit, por Kaliningradi, i cili, sipas kundëradmiralit Premeneckas, “nuk do të përjashtohet nga veprimet ushtarake nëse Rusia bën diçka të pamenduar.”

 

 

Nga Ismay te zhgënjimi

Si do të luftonte Europa nëse Amerika do të ndërpriste plotësisht mbështetjen? Brigada e 45-të këmbëngul se ka të gjitha pajisjet e nevojshme, si në Lituani ashtu edhe në Gjermani. Ruben Stewart, nga Instituti Ndërkombëtar për Studime Strategjike (IISS) në Londër, vëren në një analizë të fundit se ushtritë europiane janë të barabarta ose edhe më të afta se Rusia në shumë fusha.

Megjithatë, Amerika vazhdon të sigurojë “sistemin operativ” të NATO-s, duke përfshirë inteligjencën, dronët dhe satelitët e zbulimit, armët me rreze të gjatë veprimi, mbrojtjen ajrore dhe kapacitetet e transportit strategjik.

Pa Amerikën, argumenton Stewart, “ajo që do të mungonte më shumë nuk do të ishte masa e forcës, por integrimi”. Ushtritë europiane do të detyroheshin të luftonin “me më shumë kujdes dhe më ngadalë”. Ato do të kishin më pak paralajmërime për lëvizjet e trupave ruse dhe më pak siguri për drejtimin e tyre, ndaj do të detyroheshin të shpërndanin forcat në një front më të gjerë.

Bashkërendimi mes tyre do të dobësohej, pasi sinjalet satelitore, komunikimet dhe rrjedha e të dhënave do të bëheshin më pak të besueshme. Forcat ajrore dhe ato tokësore do të zhvillonin, në thelb, beteja të ndara. Sistemet ruse të mbrojtjes ajrore mund të mbijetonin, ndërsa europianëve mund t’u mungonin mjetet për të rrëzuar dronët dhe raketat ruse. E gjithë kjo do ta bënte më të vështirë goditjen e objektivave të largëta dhe do ta linte prapavijën e NATO-s më të ekspozuar ndaj sulmeve.

Europa nuk do të ishte në gjendje të zhvillonte një luftë manovrimi. “Do të ishte një luftë mbrojtjeje, konsumimi dhe qëndrueshmërie, që sakrifikon shpejtësinë për hir të rezistencës afatgjatë dhe synon të fitojë me kalimin e kohës, jo që në fillim”, shkruan Stewart.

Ose, siç shprehet një zyrtar i lartë i NATO-s, “do t’i ngjante shumë më tepër luftës në Ukrainë sesa fushëbetejës që do të dëshironim”. Një luftë statike, e përgjakshme dhe e zgjatur konsumimi do të ishte gjithashtu e vështirë të mbahej politikisht.

Armët e goditjes me rreze të gjatë veprimi, me rreze prej 1,000 kilometrash ose më shumë, ilustrojnë qartë dilemën e Europës. Raketat gjermane Taurus dhe raketat franko-britanike SCALP/Storm Shadow kanë një rreze veprimi prej rreth 500 kilometrash. Me SHBA-në që nuk është e gatshme të ofrojë raketat Tomahawk, europianët po kërkojnë alternativa.

Gjermania po bashkëpunon me Britaninë për zhvillimin e raketave lundruese hipersonike dhe me teknologji stealth, si dhe me Ukrainën për armë më të thjeshta, por të provuara në fushën e betejës. Edhe aktorë të tjerë, përfshirë konsorciumin MBDA, po zhvillojnë sisteme të ngjashme. Megjithatë, për t’i përdorur ato në mënyrë efektive, Europa ka nevojë për rrjete satelitore të zbulimit, vëzhgimit dhe komunikimit. Gjermania planifikon të shpenzojë 35 miliardë euro për këto kapacitete.

Çdo luftë do të zhvillohej gjithashtu nën hijen e armëve bërthamore. Rusia ka kërcënuar se mund t’i përdorë ato në Ukrainë. Ideja se edhe një Amerikë që ndjek qasjen e “dashurisë së ashpër” mund të ruajë efektin parandalues bërthamor, ndërsa redukton angazhimin e saj konvencional, mbetet e diskutueshme.

“Nëse amerikanët japin sinjalin se nuk duan të dërgojnë trupa tokësore për të mbrojtur Letoninë ose Poloninë, atëherë sa e besueshme është që do të jenë të gatshëm të rrezikojnë një luftë bërthamore?”, pyet Artur Kacprzyk nga Instituti Polak i Çështjeve Ndërkombëtare.

Britania dhe Franca, që zotërojnë nga pak më shumë se 200 koka bërthamore secila, krahasuar me mbi 5,000 që zotërojnë secila SHBA-ja dhe Rusia, kanë deklaruar se: “Nuk ekziston asnjë kërcënim ekstrem ndaj Europës që të mos shkaktojë një përgjigje nga dy vendet tona”. Megjithatë, pa ombrellën bërthamore amerikane, vendet europiane do të jenë të pashmangshme më të kujdesshme në përballjen me Rusinë.

Për më tepër, pa udhëheqjen amerikane, një NATO vetëm me vendet europiane rrezikon të bjerë në “ngërç në nivel politik”, thotë Christian Mölling nga instituti EDINA në Berlin. Një simulim lufte i zhvilluar vitin e kaluar, i mbështetur pjesërisht nga gazeta gjermane Die Welt, parashikonte një skenar ku Rusia përdorte një krizë humanitare në Kaliningrad si pretekst për të pushtuar Korridorin e Suwałkit.

SHBA refuzonte të aktivizonte Nenin 5 të NATO-s, ndërsa brigada gjermane nuk ndërhynte, pjesërisht sepse dronët rusë kishin minuar rrugët që dilnin nga baza e saj. Simulimi kishte mangësi – ai injoronte forcat e armatosura të vetë Lituanisë, të cilat nuk do të hezitonin të rezistonin – por nxori në pah dobësitë e mundshme.

Vendet europiane e dinë se duhet të ulin varësinë nga Amerika, por mbeten të ndara mbi përparësitë. A duhet të blejnë armë të gatshme, përfshirë ato amerikane, apo të investojnë kohë në zhvillimin e armëve europiane? Për disa zyrtarë francezë, detyra kryesore është krijimi i sistemeve europiane të komunikimit, platformave të përpunimit të të dhënave dhe modeleve të inteligjencës artificiale. Gjermania, përkundrazi, dëshiron të forcojë njësitë konvencionale, veçanërisht me tanke dhe municione. Shumë aleatë hezitojnë të heqin dorë nga Amerika, nga frika se vetë kjo mund të përshpejtojë largimin e saj.

Një analizë e Këshillit Europian për Marrëdhëniet me Jashtë (ECFR) argumenton se autonomia e plotë europiane mbetet jashtë arritjes. Ajo propozon që struktura komanduese e NATO-s të marrë një rol të dyfishtë, në mënyrë që të mund të drejtojë edhe operacione vetëm me vendet europiane, megjithëse kjo do të kërkonte miratimin e SHBA-së.

Sa kohë ka Europa? Trump, me karakterin e tij të paparashikueshëm, mund t’i kthejë shpinën kontinentit në çdo moment. Putini mund të vendosë të sfidojë europianët përpara se ata të jenë gati. Një tjetër pikëpyetje është nëse europianët do të arrijnë të qëndrojnë të bashkuar nëse populistët e së djathtës ekstreme marrin pushtetin në Britani, Francë apo Gjermani.

Në çdo rast, mbrojtja e Europës nis me mbështetjen e Ukrainës. Sa më gjatë të arrijë ajo t’i rezistojë Rusisë, aq më të mira do të jenë kushtet që mund të negociojë në një marrëveshje paqeje dhe aq më shumë kohë do të kenë europianët për t’u përgatitur.

Kjo nuk duhet të jetë një mision i pamundur. Siç shprehet ministri i Jashtëm i Polonisë, Radek Sikorski, Europa nuk ka nevojë të jetë “heroike” apo të arrijë nivelin e fuqisë amerikane: “Nuk kemi nevojë as të jemi aq të mirë sa Shtetet e Bashkuara. Mjafton të jemi më të mirë se Putini.”

The post NATO po shqyrton si të mbrojë Europën Lindore ndërsa SHBA tërhiqet appeared first on Revista Monitor.