❌

Normal view

There are new articles available, click to refresh the page.
Today — 12 February 2026Main stream

07:00 Dossier/ 2 shkurt 1912 – Puji abdikon, perandorin e fundit tĂ« KinĂ«s gardistĂ«t e Mao Ce Dunit e kthyen nĂ« lulishtar

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
12 February 2026 at 07:00

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Më 12 shkurt të vitit 1912, një nga epokat më të gjata perandorake në historinë e njerëzimit mori fund, kur perandori i fundit i Kinës, Pu Yi, abdikoi nga froni, duke i dhënë përfundimisht fund dinastisë Qing dhe më shumë se dy mijë vjet sundimi perandorak



Abdikimi i tij nuk ishte thjesht njĂ« akt formal, por simboli i rrĂ«zimit tĂ« njĂ« rendi tĂ« vjetĂ«r qĂ« nuk mundi t’i rezistonte presionit tĂ« revolucioneve, modernizimit dhe krizave tĂ« brendshme. Kina hyri kĂ«shtu nĂ« njĂ« epokĂ« tĂ« re republikane, tĂ« mbushur me trazira politike dhe kĂ«rkime pĂ«r identitet kombĂ«tar, ndĂ«rsa figura e vogĂ«l e perandorit-fĂ«mijĂ« mbeti njĂ« kujtim i gjallĂ« i njĂ« bote qĂ« po zhdukej.

Kurorëzimi

NĂ« vitin 1908, vetĂ«m dy vjeç, Aisin-Gioro Puji u ngjit nĂ« fronin e DinastisĂ« Çing dhe u shpall Perandor i KinĂ«s. Emri i epokĂ«s sĂ« tij ishte, “Xuantong”, qĂ« merr kuptimin “shpallje e unitetit”. Babai i tij ishte Princi Caifon Çun II. Ai thuajse nuk do ta takonte dot mĂ« nĂ«nĂ«n e tij dhe u rrit nga eunukĂ«t. Ishte njĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« nuk kuptonte asgjĂ« nga pesha e fronit mbi tĂ« dhe qĂ« u bĂ« simbol i fundit i njĂ« monarkie mijĂ«ravjeçare.

Abdikimi

Puji do tĂ« mbahej mend si Perandori i fundit i KinĂ«s, sepse nĂ« vitin 1911, revolucionari i njohur San Jat Sen shpalli RepublikĂ«n e KinĂ«s, duke i dhĂ«nĂ« fund DinastisĂ« Çing dhe epokĂ«s sĂ« perandorĂ«ve.

Pas abdikimit, Puji mbeti në Qytetin e Ndaluar, duke jetuar më shumë si një kujtim i gjallë i një bote që kishte marrë fund. Ai nuk kishte pushtet real, vetëm rikujtimin e një titulli që botës moderne nuk i duhej më.

Fati i tij ndryshoi sĂ«rish nĂ« vitet ’30, kur Japonia pushtoi MançurinĂ« dhe krijoi shtetin kukull Mançukuo. JaponezĂ«t e pĂ«rdorĂ«n Puji-n nĂ« mĂ«nyrĂ« propagandistike, duke e emĂ«ruar si “perandor” formal tĂ« Mançukuos, por nĂ« realitet ai ishte thjesht njĂ« udheheqĂ«s kukull, i kontrolluar deri nĂ« detaj nga qeveria e Tokios.

Fundi i luftës

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, në vitin 1945, Puji u kap nga sovjetikët dhe iu dorëzua më vonë qeverisë komuniste kineze. Për të nisën vitet e gjata të burgimit dhe riedukimit, ku regjimi kërkonte ta shndërronte ish-perandorin në një qytetar socialist të zakonshëm.

Pas lirimit, Puji jetoi njĂ« jetĂ« krejt modeste. Filloi punĂ« si kopshtar, pastaj si punonjĂ«s nĂ« njĂ« bibliotekĂ« shtetĂ«rore nĂ« Pekin. Ai u pĂ«rpoq me vĂ«shtirĂ«si tĂ« ambientoheshte me njĂ« shoqĂ«ri qĂ« nuk kishte mĂ« asnjĂ« vend pĂ«r tĂ« dhe pĂ«r botĂ«n ku ai kishte lindur. MĂ« vonĂ« botoi edhe kujtimet e tij, tĂ« cilat regjimi i pĂ«rdori si shembull tĂ« “transformimit” tĂ« ish-klasave sunduese.

Puji vdiq në vitin 1967, gjatë Revolucionit Kulturor, në një Kinë tërësisht të re, krejt të huaj për një ish-perandor.

“Perandori i Fundit”

Historia e tij u bĂ« edhe mĂ« e njohur nĂ« mbarĂ« botĂ«n falĂ« filmit tĂ« famshĂ«m “Perandori i Fundit” apo “The Last Emperor”. Film solli nĂ« ekran tragjedinĂ« dhe paradoksin e jetĂ«s sĂ« njĂ« njeriu qĂ« lindi pĂ«r tĂ« sunduar, por u rrit duke mos sunduar as veten e vet.

Filmi “Perandori i Fundit” i regjisorit italian Bernardo Bertoluçi Ă«shtĂ« njĂ« epope filmike monumentale qĂ« rrĂ«fen me njĂ« estetikĂ« tĂ« rrallĂ« dhe me njĂ« ndjeshmĂ«ri poetike jetĂ«n dramatike tĂ« Pujit, perandorit tĂ« fundit tĂ« KinĂ«s. I xhiruar nĂ« vetĂ« Qytetin e Ndaluar — diçka e paprecedentĂ« nĂ« historinĂ« e kinemasĂ«, pasi Kina komuniste nuk e kishte lejuar kurrĂ« mĂ« parĂ« filmimin nĂ« kĂ«tĂ« hapĂ«sirĂ« tĂ« shenjtĂ« — filmi ofron njĂ« pĂ«rzierje tĂ« fuqishme mes madhĂ«shtisĂ«, brishtĂ«sisĂ« dhe absurditetit tĂ« pushtetit. Bertoluçi ndĂ«rthur me mjeshtĂ«ri pamjet e luksit tĂ« oborrit perandorak me boshllĂ«kun emocional tĂ« njĂ« fĂ«mije tĂ« mbyllur pas mureve tĂ« arta, qĂ« rritet duke mos njohur realitetin jashtĂ« tyre. Filmi ndjek udhĂ«timin e Pujit nga ngritja nĂ« fron si foshnjĂ«, tek jeta e tij si udhĂ«heqĂ«s kukull i MançurisĂ« nĂ«n kontrollin japonez, e deri te rĂ«nia e tij totale, burgosja, riedukimi dhe pĂ«rfundimisht transformimi i tij nĂ« njĂ« qytetar tĂ« zakonshĂ«m tĂ« RepublikĂ«s Popullore. Me fotografi tĂ« mrekullueshme tĂ« Vitorio StorasĂ«s, me muzikĂ«n e paharruar tĂ« Raiçi Sakamotos dhe David Börnit, dhe me interpretimin hipnotik tĂ« Xhon Lloun, filmi arrin tĂ« kapĂ« tĂ«rĂ« tragjedinĂ« njerĂ«zore tĂ« njĂ« njeriu qĂ« ishte perandor vetĂ«m nĂ« letĂ«r, por i burgosur nĂ« jetĂ«n e tij. Fitues i 9 çmimeve “Oscar”, pĂ«rfshirĂ« filmin mĂ« tĂ« mirĂ«, regjinĂ« dhe fotografinĂ«, “Perandori i Fundit” mbetet njĂ« nga dramat historike mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme dhe mĂ« tĂ« sofistikuara tĂ« kinemasĂ« botĂ«rore, njĂ« reflektim i thellĂ« mbi natyrĂ«n e pushtetit, identitetit dhe fatit njerĂ«zor.

Yesterday — 11 February 2026Main stream

09:00 Histori/ 2013 – DorĂ«heqja e Papa Benediktit XVI: fundi i njĂ« epoke dhe fillimi i njĂ« precedentit tĂ« ri

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
11 February 2026 at 09:00

Më 11 shkurt 2013, në një ceremoni të zakonshme në Vatikan, ndodhi një nga ngjarjet më të pazakonta në historinë moderne të Kishës Katolike. Papa Benedikti XVI shpalli, në gjuhën latine, se do të jepte dorëheqjen nga detyra e tij si ipeshkëv i Romës dhe udhëheqës i më shumë se një miliard katolikëve në botë. Ishte hera e parë që një papë largohej vullnetarisht nga froni papnor pas gati gjashtë shekujsh, që nga dorëheqja e Gregorit XII në vitin 1415.

Vendimi tronditi botĂ«n katolike dhe opinionin publik ndĂ«rkombĂ«tar. VetĂ« Benedikti, nĂ« deklaratĂ«n e tij, pranoi se forcat fizike dhe mendore i ishin dobĂ«suar pĂ«r shkak tĂ« moshĂ«s sĂ« avancuar dhe se nuk ndihej mĂ« i aftĂ« tĂ« ushtronte siç duhet “shĂ«rbesĂ«n petrine”, e cila kĂ«rkon jo vetĂ«m fjalĂ« e vepra, por edhe qĂ«ndrueshmĂ«ri shpirtĂ«rore dhe fizike.
Ai ishte 85 vjeç në momentin e shpalljes dhe kishte drejtuar Kishën që nga viti 2005, pas pontifikatit të gjatë të Gjon Palit II.

Dorëheqja u bë efektive më 28 shkurt 2013, duke e lënë Selinë e Shenjtë bosh për disa javë deri në mbledhjen e konklavës që do të zgjidhte pasardhësin.
Vendimi u konsiderua plotësisht në përputhje me të drejtën kanonike dhe, sipas Vatikanit, nuk lidhej me ndonjë sëmundje specifike apo krizë të menjëhershme, por me dobësimin e përgjithshëm që sjell mosha.

MegjithatĂ«, pesha historike e kĂ«tij akti shkon pĂ«rtej arsyes personale tĂ« njĂ« njeriu tĂ« moshuar. PĂ«r shekuj me radhĂ«, figura e papĂ«s ishte menduar si njĂ« mision deri nĂ« vdekje, njĂ« shĂ«rbesĂ« qĂ« nuk ndĂ«rpritej me vullnet njerĂ«zor. DorĂ«heqja e Benediktit e theu kĂ«tĂ« perceptim, duke e kthyer papatin – tĂ« paktĂ«n nĂ« aspektin institucional – nĂ« njĂ« detyrĂ« qĂ« mund tĂ« lihet kur forcat nuk mjaftojnĂ« mĂ«. Kjo krijoi njĂ« realitet tĂ« ri: pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« epokĂ«n moderne, Kisha u gjend me njĂ« papĂ« nĂ« detyrĂ« dhe njĂ« papĂ« emeritus qĂ« jetonte ende brenda mureve tĂ« Vatikanit.

Pas konklavës së vitit 2013 u zgjodh Papa Françesku, një figurë me stil dhe theks pastoral të ndryshëm, i cili do të orientonte Kishën drejt çështjeve sociale, dialogut ndërfetar dhe reformave institucionale.
Kështu, dorëheqja e Benediktit nuk ishte vetëm një akt personal përulësie përballë moshës, por edhe një moment kthese që ndikoi drejtpërdrejt në drejtimin teologjik dhe shoqëror të katolicizmit në shekullin XXI.

Në plan më të gjerë historik, ky gjest riktheu në vëmendje faktin se institucionet më të vjetra të botës nuk janë të ngrira në kohë. Edhe traditat që duken të pandryshueshme mund të rishkruhen nga rrethanat njerëzore. Dorëheqja e Papa Benediktit XVI mbetet, prandaj, jo vetëm një episod i rrallë kronike kishtare, por një reflektim mbi kufijtë e pushtetit, përulësinë e përgjegjësisë dhe aftësinë e historisë për të hapur rrugë të reja aty ku dukej se gjithçka ishte vendosur njëherë e përgjithmonë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Histori/ 1929 – Italia nĂ«nshkruan Traktatin Lateran, njeh pavarĂ«sinĂ« dhe sovranitetin e Vatikanit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
11 February 2026 at 07:00

MĂ« 11 shkurt 1929, nĂ« Pallatin Lateran nĂ« RomĂ«, u firmos njĂ« nga marrĂ«veshjet mĂ« domethĂ«nĂ«se politike dhe fetare tĂ« shekullit XX: Traktati i Lateranit, qĂ« i dha fund konfliktit tĂ« gjatĂ« midis shtetit italian dhe SelisĂ« sĂ« ShenjtĂ«, i njohur si â€œĂ‡Ă«shtja Romake”, e hapur qĂ« nga pushtimi i RomĂ«s nĂ« vitin 1870.

Dokumentet historike u nënshkruan nga kryeministri italian Benito Musolini, në emër të mbretit Viktor Emanuel III, dhe nga kardinali Pietro Gaspari, sekretar i shtetit të Papës Piu XI. Me këtë akt, Papa u njoh sërish si sovran tokësor mbi një territor të vogël të pavarur, ndërsa Italia fitoi njohjen zyrtare nga papati si shtet me Romën kryeqytet.

Lindja e shtetit më të vogël në botë

Traktati krijoi Qytetin e Vatikanit si një shtet sovran prej rreth 44 hektarësh brenda Romës, duke garantuar pavarësinë e plotë të Papës dhe juridiksionin e tij mbi territorin e ri.
Kjo marrĂ«veshje shĂ«noi fundin e periudhĂ«s kur papĂ«t e konsideronin veten “tĂ« burgosur nĂ« Vatikan” pas humbjes sĂ« Shteteve Papnore nĂ« shekullin XIX, duke hapur njĂ« epokĂ« tĂ« re nĂ« historinĂ« e KishĂ«s Katolike dhe diplomacisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare.

Paktet përbëheshin nga disa pjesë:

  • njĂ« traktat politik qĂ« krijonte shtetin e ri tĂ« Vatikanit;

  • njĂ« konventĂ« financiare qĂ« kompensonte humbjen e territoreve papnore;

  • njĂ« konkordat qĂ« rregullonte marrĂ«dhĂ«niet mes KishĂ«s dhe shtetit italian.

Rregullimi i marrëdhënieve mes Kishës dhe shtetit

Marrëveshja parashikoi gjithashtu një sërë dispozitash që ndikuan drejtpërdrejt në jetën shoqërore italiane: njohjen e martesës katolike nga shteti, mësimin fetar në shkollat publike dhe detyrimin që ipeshkvijtë të betoheshin për besnikëri ndaj shtetit.
Në atë kohë, katolicizmi u shpall fe shtetërore e Italisë, status që do të ndryshonte vetëm me rishikimin e konkordatit në vitin 1985.

Një marrëveshje me jehonë globale

Firmosja e Traktatit Lateran u prit me entuziazëm nga katolikët në mbarë botën dhe u konsiderua si hap drejt stabilitetit ndërmjet autoritetit shpirtëror dhe atij politik.
QĂ« nga ajo ditĂ«, Selia e ShenjtĂ« fitoi pavarĂ«si tĂ« plotĂ« diplomatike dhe mundĂ«si pĂ«r tĂ« vepruar si subjekt i sĂ« drejtĂ«s ndĂ«rkombĂ«tare, ndĂ«rsa Papa u njoh si kreu i njĂ« shteti sovran – edhe pse mĂ« i vogli nĂ« botĂ«.

Trashëgimia historike

Efektet e Pakteve Lateranense ndihen edhe sot: ato jo vetëm që përcaktuan statusin e Vatikanit, por edhe modeluan marrëdhëniet moderne mes fesë dhe shtetit në Evropë.
Kjo marrëveshje mbetet një nga shembujt më të qartë se si diplomacia mund të zgjidhë konflikte të thella historike, duke krijuar një ekuilibër të ri midis pushtetit politik dhe autoritetit shpirtëror.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

Before yesterdayMain stream

11:00 Histori/ Amsterdam, 1535 – Murgeshat nudo sfiduan frikĂ«n, proteste pa-dhunĂ« kundĂ«r varfĂ«risĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 February 2026 at 11:00

Ishte një mëngjes i zymtë pranvere, kur qyteti i Amsterdamit u zgjua nën një heshtje të çuditshme. Kanaleve të tij të qeta u mungonte zhurma e zakonshme e tregtarëve dhe karrocave, sikur vetë uji të priste diçka që nuk kishte ndodhur kurrë më parë.
Dhe pastaj, papritur, nëpër rrugët me kalldrëm u shfaqën ato: dyzet murgesha anabaptiste, trupat e zhveshur, këmbët e zbathura, sytë të ndezur nga një vendosmëri që nuk kërkonte armë.

Nuk bĂ«rtisnin. Nuk kĂ«rcĂ«nonin. Nuk mbanin asgjĂ« pĂ«rveç trupit tĂ« tyre tĂ« pambrojtur – dĂ«shminĂ« mĂ« tĂ« pastĂ«r tĂ« varfĂ«risĂ« kundĂ«r sĂ« cilĂ«s protestonin.

Kaluan mes dyqaneve të mbyllura, pranë shtëpive të pasura dhe hijes së kishave që predikonin bindje. Zhveshja e tyre nuk ishte turp, por gjuhë. Ishte një thirrje e heshtur kundër pasurisë së grumbulluar, kundër pushtetit që ushqehej me nënshtrim, kundër një bote ku të varfrit mbeteshin të padukshëm. Gjithçka ishte në shenjë proteste pa-dhunë kundër varfërisë

BanorĂ«t i panĂ« tĂ« tronditur, disa me frikĂ«, disa me pĂ«rbuzje, disa me njĂ« ndjesi tĂ« paqartĂ« admirimi qĂ« nuk guxonte tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« zĂ«. Sepse nĂ« atĂ« kohĂ«, mĂ«kati mĂ« i madh nuk ishte lakuriqĂ«sia – ishte sfida ndaj rendit.

TĂ« nesĂ«rmen, rendi u pĂ«rgjigj. ZyrtarĂ«t e qytetit i shpallĂ«n murgeshat heretike. Nuk pati mĂ«shirĂ«, as gjyq qĂ« tĂ« kĂ«rkonte tĂ« kuptonte. VetĂ«m ndĂ«shkim, i shpejtĂ« dhe i pamĂ«shirshĂ«m, qĂ« tĂ« shĂ«rbente si shembull. Trupat qĂ« kishin vrapuar tĂ« lirĂ« nĂ« rrugĂ« u shuan nĂ« gjak, dhe kokat e tyre u ngritĂ«n mbi shtylla nĂ« hyrje tĂ« qytetit – njĂ« horizont makabĂ«r qĂ« priste kĂ«do qĂ« do tĂ« hynte nĂ« Amsterdam.

Mesazhi ishte i qartë, i gdhendur jo në gur, por në frikë: Ngrihu, po deshe, kundër institucionit.

Dhe megjithatë, historia nuk i ruan vetëm si viktima. Ajo i mban mend si një çast kur dobësia u bë guxim, kur trupi u kthye në fjalë, dhe kur heshtja e dhunshme e pushtetit nuk arriti ta shuante plotësisht jehonën e një proteste pa armë. Sepse ka çaste kur edhe një vrapim i zhveshur nëpër rrugë bëhet më i fortë se çdo kështjellë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

10:00 Dossier/ 10 shkurt 1962 – ShkĂ«mbimi i spiunĂ«ve nĂ« urĂ«n “Glienicke”, episod simbolik i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 February 2026 at 10:00

Nga përplasja e fshehtë te diplomacia e heshtur që frymëzoi edhe kinemanë moderne

Nga Leonard Veizi

NĂ«n drejtimin e qetĂ«, pothuaj kirurgjikal tĂ« Steven Spielbergut, loja e Tom Hanksit tek “Ura e spiunĂ«ve” shndĂ«rrohet nĂ« njĂ« ushtrim tĂ« pastĂ«r humanizmi kinematografik. Ai nuk kĂ«rkoi madhĂ«shti retorike, as ndonjĂ« heroizĂ«m tĂ« zhurmshĂ«m; pĂ«rkundrazi, ndĂ«rtoi njĂ« figurĂ« qĂ« rrezatoi dinjitet pĂ«rmes heshtjes, maturisĂ« dhe besimit tĂ« palĂ«kundur te arsyeja. NĂ« fytyrĂ«n e tij, ku çdo dridhje muskulore dukej e peshuar me kujdes, lexohet frika e njĂ« epoke dhe kurajo e njeriut tĂ« zakonshĂ«m qĂ« refuzoi tĂ« dorĂ«zohet para cinizmit politik. Spielberg e ndoqi kĂ«tĂ« interpretim me njĂ« ndriçim tĂ« butĂ« moral, duke e kthyer personazhin e Hanks nĂ« ndĂ«rgjegjen e heshtur tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, njĂ« zĂ« i ulĂ«t qĂ«, pikĂ«risht sepse nuk bĂ«rtet, dĂ«gjohet larg



NĂ« kulmin e tensioneve tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, kur bota dukej e ndarĂ« nĂ« dy kampe armiqĂ«sore dhe çdo incident mund tĂ« pĂ«rshkallĂ«zohej nĂ« konflikt global, njĂ« ngjarje e jashtĂ«zakonshme diplomatike ndodhi nĂ« heshtje, nĂ« orĂ«t e vona tĂ« natĂ«s sĂ« 10 shkurtit 1962. NĂ« urĂ«n Glienicke, qĂ« lidhte Berlinin PerĂ«ndimor me territorin e kontrolluar nga Gjermania Lindore, Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Sovjetik realizuan njĂ« nga shkĂ«mbimet mĂ« tĂ« famshme tĂ« spiunĂ«ve nĂ« histori.

Piloti i U-2 dhe “njeriu i padukshĂ«m” sovjetik

Në qendër të marrëveshjes ishte piloti amerikan i avionit spiun U-2, Francis Gary Powers, i cili ishte rrëzuar dhe kapur nga sovjetikët në vitin 1960 gjatë një misioni zbulimi mbi territorin e tyre. Kapja e tij kishte shkaktuar krizë të madhe diplomatike dhe kishte thelluar mosbesimin midis dy superfuqive. Përballë tij qëndronte Rudolf Abel, një agjent i rëndësishëm sovjetik i arrestuar në SHBA në vitin 1957 dhe i dënuar me burgim afatgjatë. Vendimi për të mos e dënuar me vdekje u motivua pikërisht nga mundësia e një shkëmbimi të ardhshëm me një spiun amerikan të kapur nga Moska. Shkëmbimi në urën Glienicke realizoi këtë skenar: Powers u kthye në Perëndim, ndërsa Abel u rikthye në Bashkimin Sovjetik. Së bashku me pilotin amerikan u lirua edhe studenti amerikan Frederic Pryor, i arrestuar nga autoritetet e Gjermanisë Lindore në vitin 1961.

“Ura e spiunĂ«ve” – simbol i diplomacisĂ« sĂ« fshehtĂ«

Pas kĂ«tij episodi, ura Glienicke mori nofkĂ«n qĂ« e shoqĂ«ron edhe sot: “Ura e spiunĂ«ve”, njĂ« metaforĂ« e fuqishme e luftĂ«s sĂ« padukshme midis shĂ«rbimeve sekrete tĂ« Lindjes dhe PerĂ«ndimit. Ngjarja tregoi se, edhe nĂ« momentet mĂ« tĂ« tensionuara tĂ« pĂ«rplasjes ideologjike, ekzistonte njĂ« kanal komunikimi qĂ« shmangte pĂ«rshkallĂ«zimin drejt konfliktit tĂ« hapur. Ky shkĂ«mbim u bĂ« shembull klasik i diplomacisĂ« sĂ« heshtur tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« – njĂ« pĂ«rballje jo me tanke, por me negociata, kalkulime strategjike dhe figura tĂ« fshehta qĂ« vepronin nĂ« prapaskenĂ«.

Nga historia reale në ekranin e madh

Dramatika e kĂ«saj ngjarjeje historike frymĂ«zoi regjisorin Steven Spielberg, i cili nĂ« vitin 2015 solli filmin “Bridge of Spies”, me Tom Hanks nĂ« rolin kryesor. Filmi trajton arrestimin e Abel-it, incidentin e avionit U-2 dhe negociatat qĂ« çuan nĂ« shkĂ«mbimin e famshĂ«m nĂ« Berlin.

Kinemaja e riktheu kĂ«shtu nĂ« kujtesĂ«n kolektive njĂ« çast kur fati i individĂ«ve dhe ekuilibri i fuqive botĂ«rore u takuan mbi njĂ« urĂ« tĂ« vetme – njĂ« hapĂ«sirĂ« e ngushtĂ« fizike qĂ« mbante peshĂ«n simbolike tĂ« njĂ« epoke tĂ« tĂ«rĂ«.

Një kujtesë e tensionit global

Edhe sot, mĂ« shumĂ« se gjysmĂ« shekulli mĂ« vonĂ«, shkĂ«mbimi i vitit 1962 mbetet njĂ« nga episodet mĂ« domethĂ«nĂ«se tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«. Ai dĂ«shmon se pĂ«rtej retorikĂ«s sĂ« ashpĂ«r dhe garĂ«s ushtarake, diplomacia e fshehtĂ« mund tĂ« krijonte ura komunikimi – ndonjĂ«herĂ« nĂ« kuptimin mĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« fjalĂ«s.

Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, ura Glienicke është kujtesa e një bote të ndarë, por edhe shpresa se dialogu mund të mbijetojë edhe në kohët më të errëta.

07:00 Dossier/ Traktatet e Paqes në Paris, 1947: Fundi formal i luftës dhe rindërtimi i rendit evropian

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
10 February 2026 at 07:00

10 shkurt 1947 – Nga negociatat e vitit 1946 te rivendosja e sovranitetit tĂ« vendeve tĂ« mundura

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 10 shkurt 1947, nĂ« kryeqytetin francez u nĂ«nshkruan Traktatet e Paqes nĂ« Paris, njĂ« seri marrĂ«veshjesh midis fuqive aleate dhe pesĂ« shteteve evropiane tĂ« lidhura mĂ« parĂ« me Boshtin – ItalisĂ«, HungarisĂ«, RumanisĂ«, BullgarisĂ« dhe FinlandĂ«s – duke shĂ«nuar pĂ«rfundimin formal tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore nĂ« EvropĂ« dhe pĂ«rpjekjen pĂ«r krijimin e njĂ« rendi tĂ« ri paqĂ«sor nĂ« kontinent.

Konferenca që çoi në këto traktate u zhvillua në Paris nga korriku deri në tetor të vitit 1946, me pjesëmarrjen e përfaqësuesve nga 21 vende, të cilët negociuan kushtet politike, territoriale dhe ekonomike që do të përcaktonin të ardhmen e shteteve të mundura.

Rivendosja e kufijve dhe humbjet territoriale

NjĂ« nga elementet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« traktateve ishte rishikimi i hartĂ«s politike tĂ« EvropĂ«s. Italia humbi kolonitĂ« afrikane, njohu pavarĂ«sinĂ« e ShqipĂ«risĂ« dhe iu detyrua tĂ« dorĂ«zonte territore JugosllavisĂ« dhe ishujt DodekanezĂ« GreqisĂ«. Hungaria u rikthye praktikisht nĂ« kufijtĂ« e vendosur nga Traktati i Trianonit, duke humbur territore nĂ« favor tĂ« ÇekosllovakisĂ«, RumanisĂ« dhe JugosllavisĂ«.

Rumania humbi BesarabinĂ« dhe BukovinĂ«n Veriore nĂ« favor tĂ« Bashkimit Sovjetik, por rifitoi TransilvaninĂ« nga Hungaria, ndĂ«rsa Bullgaria pĂ«rfitoi DobruzhĂ«n Jugore. Finlanda, nga ana tjetĂ«r, u detyrua t’i kthente Bashkimit Sovjetik provincĂ«n e Petsamos.

Këto ndryshime kufitare u shoqëruan me zhvendosje masive popullsish dhe vuajtje të mëdha për komunitetet e prekura, duke e bërë procesin e pasluftës një periudhë të trazuar dhe të dhimbshme për miliona njerëz.

Reparacionet, çarmatimi dhe drejtësia pas luftës

Traktatet përfshinin gjithashtu detyrime të rënda ekonomike. Italia, Bullgaria dhe Hungaria u ngarkuan me pagesa reparacionesh ndaj vendeve fqinje dhe Bashkimit Sovjetik, ndërsa Rumania dhe Finlanda duhej të furnizonin Moskën me mallra në vlerë qindra milionë dollarë përgjatë disa viteve.

Përveç kësaj, marrëveshjet përcaktuan çarmatimin, ndëshkimin e kriminelëve të luftës dhe njohjen e të drejtave themelore të njeriut, duke synuar krijimin e një baze ligjore për stabilitetin e pasluftës dhe integrimin gradual të këtyre vendeve në komunitetin ndërkombëtar.

Një paqe e brishtë në prag të Luftës së Ftohtë

MegjithĂ«se traktatet rivendosĂ«n sovranitetin e shteteve tĂ« mundura dhe hapĂ«n rrugĂ«n pĂ«r anĂ«tarĂ«simin e tyre nĂ« organizata ndĂ«rkombĂ«tare, klima politike globale po pĂ«rkeqĂ«sohej me shpejtĂ«si, duke çuar drejt formimit tĂ« blloqeve antagoniste dhe ndarjes sĂ« EvropĂ«s nga “Perdja e Hekurt”.

NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, Traktatet e Paqes nĂ« Paris nuk ishin vetĂ«m fundi i njĂ« lufte botĂ«rore, por edhe preludi i njĂ« epoke tĂ« re tensioni gjeopolitik. Ato shĂ«nuan kalimin nga shkatĂ«rrimi i luftĂ«s drejt rindĂ«rtimit, por njĂ«kohĂ«sisht paralajmĂ«ruan se paqja e arritur ishte e kushtĂ«zuar dhe e brishtĂ« – njĂ« ekuilibĂ«r i pĂ«rkohshĂ«m nĂ« njĂ« EvropĂ« qĂ« po hynte nĂ« hijen e LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.

09:00 Histori/ ÇfarĂ« bĂ«nte kafka e njĂ« “gjiganti” viking, qĂ« i ishte nĂ«nshtruar njĂ« operacioni nĂ« tru, nĂ« njĂ« varr masiv nĂ« Kembrixh?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
9 February 2026 at 09:00

Nga Luigi Bignami

Kafka e një të riu, gati dy metra të gjatë, i cili i mbijetoi një trepanimi të kafkës në shekullin IX, është zbuluar në një varr masiv dhe mund të përfaqësojë një trofe lufte.

Kafka e trepanuar

Vrima ovale prej 3 cm në kafkë dhe analiza me radiokarbon sugjerojnë se burri ka qenë gjallë midis viteve 772 dhe 891 të erës sonë.
Foto: Arkeologjia e Universitetit të Kembrixhit / David Matzliach

Një ekip studentësh dhe arkeologësh nga Universiteti i Kembrixhit ka zbuluar një varr masiv që daton në shekullin IX pas Krishtit, i cili përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, përfshirë edhe atë të një burri shumë të gjatë për kohën, që shfaq shenja të qarta të trepanimit të kafkës.

Varrimi u gjet jashtë fortesës së lashtë të fortifikuar të Wandlebury-t, në atë që sot është Parku i Qarkut Wandlebury, në jug të Kembrixhit. Vendndodhja, dikur një fortesë e rëndësishme e Epokës së Hekurit, shtrihet në një zonë që në shekullin IX ishte territor kufitar midis mbretërisë saksone të Mercia-s dhe mbretërisë së Anglisë Lindore, e pushtuar nga vikingët rreth vitit 870 pas Krishtit.

Misteri i gjigantit

Midis mbetjeve tĂ« zbuluara nĂ« Wandlebury bie nĂ« sy skeleti i njĂ« tĂ« riu 17–24 vjeç, me gjatĂ«si rreth 1.95 m. Kjo pĂ«rbĂ«n njĂ« gjatĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r kohĂ«n, duke pasur parasysh se mashkulli mesatar ishte rreth 1.65 m. Kafka e tij paraqet njĂ« vrimĂ« prej 3 cm, shenjĂ« e qartĂ« e trepanimit – njĂ« procedurĂ« e lashtĂ« kirurgjikale pĂ«r heqjen e njĂ« pjese tĂ« kockĂ«s sĂ« kafkĂ«s.

Shenjat e shërimit të kockave tregojnë se burri i mbijetoi operacionit. Arkeologët mendojnë se mjekët e kohës mund të kenë tentuar të lehtësonin presionin intrakranial të shkaktuar nga një dëmtim ose, ndoshta, nga një tumor në gjëndrën e hipofizës. Kjo gjendje do të shpjegonte edhe rritjen e pazakontë të trupit të tij.
Megjithëse mbresëlënës, trepanimi nuk ishte një rast i izoluar: ai ishte një praktikë e njohur që nga grekët dhe romakët për trajtimin e migrenës, konvulsioneve dhe çrregullimeve të tjera neurologjike.

Ekzekutime dhe trofe: tmerri i varrit masiv

Gropa përmban eshtrat e të paktën dhjetë individëve, kryesisht burra të rinj. Përveç skeleteve të plota, në vend janë gjetur mbetje të copëtuara, përfshirë grumbuj këmbësh dhe kafka të ndara nga trupat. Disa skelete ndodheshin në pozicione që sugjerojnë se viktimat mund të kenë qenë të lidhura në momentin e vdekjes.

Sipas Dr. Oscar Aldred, i cili udhëhoqi gërmimet në bashkëpunim me Njësinë Arkeologjike të Kembrixhit dhe organizatën bamirëse Cambridge Past, Present and Future, këta burra mund të jenë ekzekutuar ose rrahur gjatë një ngjarjeje të dhunshme, më shumë sesa të vrarë në betejë.
NjĂ« individ paraqiste shenja tĂ« qarta prerjeje tĂ« kokĂ«s, ndĂ«rsa mbetje tĂ« tjera tregonin trauma tĂ« pĂ«rputhshme me luftimet ose ndĂ«shkimin fizik. Hipoteza Ă«shtĂ« se disa pjesĂ« trupash mund tĂ« jenĂ« ekspozuar si trofe para varrimit – njĂ« praktikĂ« e dokumentuar nĂ« konflikte tĂ« tjera tĂ« hershme mesjetare.

Analizat e ardhshme

Studimet do të vazhdojnë me datimin me radiokarbon, analizat izotopike dhe ADN-në e lashtë, për të kuptuar më mirë shëndetin, prejardhjen dhe marrëdhëniet e mundshme midis individëve.

Këto kërkime mund të ndihmojnë gjithashtu në përcaktimin nëse eshtrat u përkasin vikingëve pushtues apo saksonëve vendas të përfshirë në konfliktet e kohës.

Çudira nga dosja e “Epstein”, ekskursioni (pĂ«r fosile dinozaurĂ«sh) i pedofilit me elitĂ«n amerikane

✇Java News
By: A R
8 February 2026 at 12:25

Nga dosjet e Epstein, që duket se nuk kanë fund, dalin gjithmonë detaje dhe personazhe të rinj.

Ose, tĂ« paktĂ«n, disa ngjarje tashmĂ« tĂ« njohura dhe disa figura qĂ« ishin njohur si tĂ« lidhura mĂ« shumĂ« ose mĂ« pak me Jeffrey Epstein vazhdojnĂ« tĂ« ndĂ«rthuren nĂ« njĂ« rrjet tĂ« vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u shpjeguar.

Një nga këto ngjarje lidhet me kocka dinosauri dhe fosile. Personazhet kryesore, përveç financierit pedofil që vdiq në burg në 2019 dhe të fejuarës së tij Ghislaine Maxwell, e cila po vuan një dënim të gjatë, janë edhe Sekretari amerikan i Shëndetësisë, Robert F. Kennedy Jr. (i njohur si RFK Jr.), dhe paleontologu i famshëm Jack Horner.

Në një email të 4 gushtit 2012, Epstein i shkruante Maxwell:

Në kërkim të dinosaurëve dhe fosileve me Jack Horner, gjetëm guaska dhe fosile 90 milion vjeçare.

Ajo i përgjigjej:

Shumë bukur. Por nuk kishim shkuar me të dhe me Bobby Kennedy-n për të kërkuar fosile në North Dakota?

Epstein konfirmonte: Po!

Jack Horner Ă«shtĂ« njĂ« nga paleontologĂ«t mĂ« tĂ« njohur amerikanĂ« dhe ka qenĂ« kĂ«shilltar pĂ«r filmin “Jurassic Park”. Personazhi kryesor, Alan Grant, Ă«shtĂ« frymĂ«zuar pikĂ«risht nga Horner, siç e ka konfirmuar vetĂ« ai nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«r Smithsonian Magazine nĂ« 2014-Ă«n:

Mendoj se Grant është një përzierje mes meje dhe Bob Bakker (një tjetër paleontolog i njohur).

QĂ« Horner tĂ« kishte qenĂ« tĂ« paktĂ«n njĂ« herĂ« mysafir nĂ« njĂ« nga pronat e Epstein (me gjasĂ« nĂ« fermĂ«n e tij nĂ« New Mexico) ishte zbuluar mĂ« parĂ« nga email-et publike, ku ai shkruante se “Jeffrey dhe vajzat ishin mysafirĂ« tĂ« kĂ«ndshĂ«m”.

Referenca te “vajzat” mund tĂ« jetĂ« e pafajshme, por dikush ka rikthyer njĂ« artikull të People nga 2016-a, ku Horner thoshte se ishte “larguar nga puna” në Museum of the Rockies, ku kishte qenĂ« kurator pĂ«r mbi 30 vjet, pĂ«r njĂ« marrĂ«dhĂ«nie me njĂ« studente (jo tĂ« tijĂ«n).

Horner, atëherë 65 vjeç, u martua me të renë, 19-vjeçare, në 2012-ën. U divorcua 4 vite më vonë: asgjë e paligjshme, por dosjet e Epstein hedhin një hije të errët mbi gjithçka.

Në email të tjera, Horner fton Epstein në Montana.

Ekskursioni për gjetjen e fosileve në Dakota me RFK Jr. ishte përmendur gjithashtu nga Maxwell në bisedat e saj me zëvendësministrin e Drejtësisë Todd Blanche dhe nga vetë Kennedy.

Kur nĂ« 2023-in kandidonte si i pavarur pĂ«r presidencĂ« (Trump mĂ« pas e tĂ«rhoqi, duke i ofruar njĂ« ministĂ«r si “shpĂ«rblim”), RFK Jr. pĂ«r t’u mbrojtur nga akuzat e lidhjes me Epstein deklaroi nĂ« Fox News se kishte fluturuar me avionin e financierit vetĂ«m dy herĂ«: herĂ«n e parĂ« nĂ« 1993 pĂ«r tĂ« shkuar nĂ« Florida me gruan dhe fĂ«mijĂ«t pĂ«r tĂ« vizituar nĂ«nĂ«n e tij dhe herĂ«n e dytĂ«Â â€œkur mori fĂ«mijĂ«t pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar fosile nĂ« Pine Ridge Reservation, South Dakota”.

Por edhe kjo paraqet një problem, sepse mbledhja e fosileve në një rezervë si Pine Ridge pa lejen e fiseve të vendaseve që jetojnë aty është një shkelje e ligjit për pronësinë.

Kjo duket pak krahasuar me skandalet e tjera që dalin nga biblioteka e Epstein.

Por situata bëhet më shqetësuese nëse rezulton se ishte i përfshirë direkt edhe paleontologu më i famshëm amerikan.

Artikulli, marrë nga Corriere della Sera

09:00 Histori/ 8 shkurt 1993 – Tragjedia ajrore qĂ« tronditi Iranin, pĂ«rplasen dy avion vdesin 133 persona

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 February 2026 at 09:00

MĂ« 8 shkurt 1993, qielli mbi periferinĂ« perĂ«ndimore tĂ« Teheranit u kthye nĂ« skenĂ« tĂ« njĂ« prej fatkeqĂ«sive mĂ« tĂ« rĂ«nda ajrore tĂ« asaj kohe. Dy avionĂ« – njĂ« civil dhe njĂ« ushtarak – u pĂ«rplasĂ«n nĂ« ajĂ«r mbi qytetin Qods, duke marrĂ« me vete jetĂ«n e tĂ« gjithĂ« personave qĂ« ndodheshin nĂ« bord. NĂ« total humbĂ«n jetĂ«n 133 njerĂ«z, njĂ« bilanc qĂ« e bĂ«ri kĂ«tĂ« ngjarje katastrofĂ«n ajrore mĂ« vdekjeprurĂ«se tĂ« vitit 1993.

Fluturimi i fundit

Avioni civil ishte një Tupolev Tu-154M i kompanisë Iran Air Tours, i cili po kryente fluturimin çarter 962 nga aeroporti Mehrabad i Teheranit drejt qytetit të shenjtë Mashhad. Në bord ndodheshin 119 pasagjerë dhe 12 anëtarë ekuipazhi.

Në të njëjtën kohë, një avion luftarak Sukhoi Su-24 i Forcës Ajrore iraniane po përgatitej për ulje në të njëjtin aeroport. Gjatë fazës së ngjitjes së avionit civil dhe afrimit të avionit ushtarak për ulje, dy mjetet ajrore humbën kontaktin vizual dhe u përplasën në ajër rreth 15 kilometra larg aeroportit.

Përplasja ishte shkatërruese: pjesa e pasme e Tupolevit u këput, ekuipazhi humbi kontrollin dhe të dy avionët ranë mbi një depo ushtarake pranë zonës urbane. Asnjë person nuk mbijetoi.

Shkaqet e aksidentit

Hetimet treguan se tragjedia lidhej me mungesën e koordinimit mes kontrollit civil dhe atij ushtarak të trafikut ajror, si dhe me faktorë operacionalë gjatë afrimit dhe ngjitjes së avionëve.

Ky kombinim fatal gabimesh, në një hapësirë ajrore të përbashkët, çoi në përplasjen e pashmangshme që shkatërroi të dy mjetet dhe mori 133 jetë njerëzish.

Jehona e një katastrofe

Ngjarja tronditi opinionin publik iranian dhe komunitetin ndĂ«rkombĂ«tar tĂ« aviacionit. PĂ«rveç humbjeve njerĂ«zore, ajo nxori nĂ« pah rreziqet e bashkĂ«jetesĂ«s sĂ« trafikut civil dhe atij ushtarak pa koordinim tĂ« plotĂ« – njĂ« mĂ«sim i dhimbshĂ«m qĂ« mbetet aktual edhe sot.

Tragjedia mbi Qods mbetet një kujtesë e fortë se, në aviacion, një çast i vetëm gabimi mund të kthehet në histori zie për qindra familje. Në qiellin ku zakonisht shkruhen rrugët e udhëtimit dhe shpresës, atë ditë u shkrua një kapitull i errët i kujtesës njerëzore.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Dossier/ STASI: Perandoria e padukshme e frikës në Gjermaninë Lindore dhe arkitektura e survejimit në Shqipëri

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
8 February 2026 at 07:00

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Gjatë Luftës së Ftohtë, krijohet Policia Sekrete e Gjermanisë Lindore. Ai konsiderohet si një ndër shërbimet informative më të famshme dhe më represive, që ka ekzistuar ndonjëherë.

Lindja e një makinerie survejimi

NĂ« vitin 1950, nĂ« kulmin e tensioneve tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« dhe vetĂ«m pak vite pas ndarjes sĂ« GjermanisĂ« nĂ« dy shtete rivale, Republika Demokratike Gjermane krijoi MinistrinĂ« pĂ«r Sigurimin e Shtetit – tĂ« njohur si Stasi. NĂ« letĂ«r, ky institucion kishte pĂ«r detyrĂ« mbrojtjen e rendit socialist nga sabotazhi, spiunazhi dhe kundĂ«rrevolucioni. NĂ« realitet, ai u shndĂ«rrua shpejt nĂ« njĂ« aparat total kontrolli mbi shoqĂ«rinĂ«.

Modeli organizativ u ndërtua nën ndikimin e drejtpërdrejtë sovjetik. Këshilltarë të KGB-së ndihmuan në strukturimin e hierarkisë, metodave hetimore dhe rrjetit të informatorëve. Që në fillesë, Stasi nuk ishte thjesht një shërbim inteligjence; ai ishte instrument politik i partisë-shtet.

Vitet ’50–’60: Konsolidimi i frikĂ«s

Gjatë dy dekadave të para, Stasi përqendroi energjitë në shkatërrimin e opozitës reale ose të imagjinuar. Arrestimet politike, gjyqet e montuara dhe burgjet speciale u bënë pjesë e mekanizmit të përditshëm të pushtetit.

NdĂ«rtimi i Murit tĂ« Berlinit nĂ« vitin 1961 forcoi mĂ« tej rolin e Stasit. Kufiri fizik kĂ«rkonte edhe njĂ« kufi psikologjik. Çdo tentativĂ« arratisjeje, çdo kontakt me PerĂ«ndimin, çdo shfaqje mosbindjeje trajtohej si kĂ«rcĂ«nim ndaj shtetit.

Në këtë periudhë u hodhën themelet e një sistemi dosjesh gjigante, ku regjistrohej jeta private e qytetarëve me një detaj që sot duket i pabesueshëm.

Vitet ’70: ShoqĂ«ria nĂ«n vĂ«zhgim total

NĂ« vitet ’70, Stasi arriti kulmin e depĂ«rtimit nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore. Rrjeti i informatorĂ«ve u zgjerua nĂ« mĂ«nyrĂ« eksponenciale: bashkĂ«punĂ«torĂ« tĂ« fshehtĂ« gjendeshin nĂ« fabrika, universitete, institucione kulturore, madje edhe nĂ« rrethe familjare.

Kjo krijoi një klimë mosbesimi të përgjithshëm, ku kufiri mes jetës publike dhe asaj private pothuajse u zhduk. Frika nuk prodhohej vetëm nga dhuna e drejtpërdrejtë, por nga ndjesia se dikush gjithmonë po dëgjonte.

Vitet ’80: Zersetzung – represioni pa zhurmĂ«

NĂ« dekadĂ«n e fundit tĂ« ekzistencĂ«s sĂ« saj, Stasi zhvilloi metoda mĂ« tĂ« sofistikuara se burgosja klasike. Strategjia e njohur si “Zersetzung” synonte shpĂ«rbĂ«rjen psikologjike tĂ« individit.

Kundërshtarët nuk arrestoheshin domosdoshmërisht. Ata izoloheshin, diskreditoheshin, humbnin vendin e punës, përballeshin me ndërhyrje në jetën personale. Ishte një formë represioni e heshtur, por shpesh më shkatërruese se burgu.

NĂ« fund tĂ« viteve ’80, Stasi numĂ«ronte rreth 90 mijĂ« punonjĂ«s dhe mbi 170 mijĂ« informatorĂ«, njĂ« pĂ«rmasĂ« qĂ« e bĂ«nte njĂ« nga aparatet mĂ« tĂ« mĂ«dha tĂ« survejimit nĂ« histori.

1989: Shembja e murit dhe fundi i frikës

Kriza ekonomike, reformat në Bashkimin Sovjetik dhe presioni i protestave qytetare çuan në shpërbërjen e sistemit. Demonstratat masive në Leipzig dhe Berlin shënuan fillimin e fundit.

9 nĂ«ntori 1989 – rĂ«nia e Murit tĂ« Berlinit – nuk ishte vetĂ«m njĂ« moment gjeopolitik. Ishte kolapsi simbolik i njĂ« regjimi qĂ« kishte ndĂ«rtuar pushtetin mbi frikĂ«n dhe survejimin.

Në muajt e fundit, punonjësit e Stasit tentuan të shkatërronin miliona dokumente. Qytetarët pushtuan ndërtesat e shërbimit sekret për të ndalur zhdukjen e dosjeve, duke hapur një kapitull të ri: përballjen me të kaluarën.

Pas vitit 1990: Dosjet që flasin

Hapja graduale e arkivave zbuloi dimensionin real të kontrollit shtetëror. Miliona faqe dokumentesh treguan histori spiunimi mes miqsh, bashkëshortësh, kolegësh. Shoqëria gjermane u përball me një traumë kolektive, por edhe me mundësinë e transparencës.

Trashëgimia e Stasit mbetet sot një paralajmërim universal: teknologjia dhe pushteti, kur bashkohen pa kufij demokratikë, mund të shndërrohen në instrumente kontrolli total.

STASI dhe Sigurimi shqiptar

Sigurimi i Shtetit në Shqipëri dhe Stasi në Gjermaninë Lindore lindën nga i njëjti univers ideologjik. Të dy shërbimet synonin kontrollin total të shoqërisë dhe eliminimin e kundërshtimit politik përmes survejimit, ndëshkimit dhe frikës.

Ngjashmëritë ishin të dukshme në strukturë, metodë dhe kulturë institucionale.

Izolimi shqiptar dhe kufijtë e bashkëpunimit

Megjithëse pjesë e kampit socialist, Shqipëria u izolua thellë pas prishjes me Bashkimin Sovjetik në vitin 1961 dhe më pas me Kinën. Ky izolim kufizoi ndjeshëm çdo bashkëpunim operacional me shërbime të tjera, përfshirë Stasin.

Për pasojë, mungojnë prova për operacione të përbashkëta strategjike apo shkëmbime të rregullta agjenturore.

Bashkëpunimi i vonë, arkivat dhe kujtesa

VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« komunizmit u krijua njĂ« formĂ« reale bashkĂ«punimi – ajo historike dhe arkivore. Hapja e dosjeve nĂ« vendet e EvropĂ«s Lindore, pĂ«rfshirĂ« ShqipĂ«rinĂ« dhe GjermaninĂ«, mundĂ«soi studimin krahasues tĂ« mekanizmave tĂ« represionit.

Kjo fazë nuk lidhet më me kontrollin, por me kujtesën dhe transparencën.

Epilogu

Historia e Stasit nuk Ă«shtĂ« thjesht histori gjermane. Ajo Ă«shtĂ« histori evropiane – madje universale – mbi mĂ«nyrĂ«n se si frika mund tĂ« institucionalizohet dhe si liria mund tĂ« zhduket gradualisht, pa u vĂ«nĂ« re.

Por është edhe histori shprese. Sepse në fund, edhe sistemi më i fortë i survejimit nuk mundi të mbijetojë përballë dëshirës njerëzore për liri.

08:00 Histori/ 7 Shkurt 1863 – Mbytja e anijes “HMS Orpheus” pranĂ« Oklandit, tragjedia mĂ« e madhe detare nĂ« ZelandĂ«n e Re

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 February 2026 at 08:00

Më 7 shkurt 1863, korveta me avull e Marinës Mbretërore britanike HMS Orpheus u mbyt në hyrje të portit Manukau, në brigjet perëndimore të Oklandit në Zelandën e Re, duke shkaktuar humbjen e 189 jetëve nga 259 persona në bord. Kjo mbetet katastrofa detare me numrin më të madh të viktimave në ujërat e Zelandës së Re.

Anija po transportonte furnizime detare dhe përforcime ushtarake drejt Oklandit gjatë Luftërave të Zelandës së Re. Për të kursyer kohë, komandanti vendosi të hynte në portin Manukau në vend që të ndiqte rrugën më të sigurt drejt Waitematā. Hartat detare që përdorte ishin të vjetruara dhe kanali i hyrjes kishte ndryshuar; sinjalet paralajmëruese nga bregu nuk u kuptuan në kohë.

Pas goditjes në bankinën e rërës, dallgët e fuqishme e përplasën anijen vazhdimisht. Hapat u përmbytën, dritaret u thyen dhe uji nisi të hynte brenda, duke e bërë pothuajse të pamundur braktisjen e sigurt të anijes. Shumë marinarë u ngjitën në direkë për të shpëtuar, por shembja e tyre i hodhi në det; vetëm një varkë e vogël arriti të largohej.

Në mesin e viktimave ishin edhe vetë komandantët e skuadronit, ndërsa shumë prej të mbyturve ishin djem të rinj që shërbenin si marinarë në fillimet e karrierës së tyre. Tragjedia u hetua nga disa komisione, por përgjegjësia mbeti e diskutueshme.

Ngjarja e HMS Orpheus mbeti e gdhendur në kujtesën historike si simbol i rreziqeve të lundrimit dhe i pasojave fatale të gabimeve njerëzore në det, duke u përkujtuar më vonë me pllaka përkujtimore dhe memoriale për viktimat.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Histori/ 7 Shkurt 1992 – NĂ«nshkruhet Traktati i Mahstrihtit i Bashkimit Evropian

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
7 February 2026 at 07:00

Më 7 shkurt 1992, në qytetin holandez Maastricht, dymbëdhjetë shtete të Komunitetit Evropian hodhën një hap historik drejt bashkimit politik dhe ekonomik të kontinentit: nënshkrimin e Traktatit për Bashkimin Evropian, i njohur gjerësisht si Traktati i Maastrichtit. Ky akt shënoi fillimin e një etape të re në procesin e integrimit evropian dhe vendosi themelet e Bashkimit Evropian si një strukturë politike e përbashkët.

Traktati u nënshkrua nga Belgjika, Danimarka, Franca, Gjermania, Greqia, Irlanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja dhe Mbretëria e Bashkuar, ndërsa pas ratifikimit në secilin vend hyri në fuqi më 1 nëntor 1993, moment që shënoi zyrtarisht lindjen e Bashkimit Evropian.

PĂ«rmbajtja e marrĂ«veshjes ishte thelbĂ«sore pĂ«r tĂ« ardhmen e EvropĂ«s. Ajo krijoi qytetarinĂ« evropiane, duke u dhĂ«nĂ« qytetarĂ«ve tĂ« vendeve anĂ«tare tĂ« drejtĂ«n tĂ« lĂ«vizin, tĂ« jetojnĂ« dhe tĂ« marrin pjesĂ« nĂ« zgjedhje nĂ« çdo shtet tĂ« BE-sĂ«. Po ashtu, traktati parashikoi ndĂ«rtimin e njĂ« sistemi bankar qendror dhe tĂ« njĂ« monedhe tĂ« pĂ«rbashkĂ«t – euron – si dhe vendosi politika tĂ« pĂ«rbashkĂ«ta nĂ« fushĂ«n e sigurisĂ«, diplomacisĂ«, drejtĂ«sisĂ« dhe çështjeve tĂ« brendshme.

Në plan më të gjerë historik, nënshkrimi i Traktatit të Maastrichtit simbolizoi përpjekjen e kombeve të Evropës Perëndimore për të kapërcyer konfliktet e shekujve të mëparshëm dhe për të ndërtuar një hapësirë bashkëpunimi ekonomik, politik dhe shoqëror. Ai vendosi rregulla të qarta për monedhën e përbashkët, politikën e jashtme dhe bashkëpunimin në drejtësi, duke e kthyer integrimin evropian nga një projekt ekonomik në një bashkim me dimension të theksuar politik.

Sot, Traktati i Maastrichtit konsiderohet një nga gurët themeltarë të Evropës moderne. Ai jo vetëm që ndryshoi rrjedhën e historisë së kontinentit, por ndikoi drejtpërdrejt në jetën e përditshme të miliona qytetarëve evropianë, duke hapur rrugën drejt një bashkimi që vazhdon të evoluojë edhe në shekullin XXI.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

12:00 Histori – LojĂ«rat Olimpike DimĂ«rore 2026 dhe “mrekullia” e dĂ«shtuar e vitit 1944: kur lufta i ndali LojĂ«rat

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
6 February 2026 at 12:00

Imazhi i Cortina d’Ampezzo-s si njĂ« kryeqytet botĂ«ror i skive nuk lindi nĂ« vitet e bumit ekonomik, por nĂ« heshtjen e rĂ«ndĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Sot, ndĂ«rsa sytĂ« e botĂ«s drejtohen nga LojĂ«rat Olimpike DimĂ«rore 2026 dhe kujtesa rikthehet te edicioni i paharruar i vitit 1956 – LojĂ«rat e para DimĂ«rore tĂ« zhvilluara nĂ« Itali – pak kush mendon se ajo lavdi ishte, nĂ« njĂ«farĂ« mĂ«nyre, njĂ« shpĂ«rblim i vonuar i historisĂ«. Sepse, nĂ«se bota nuk do tĂ« ishte zhytur nĂ« konflikt, Italia do t’i kishte pritur LojĂ«rat qĂ« nĂ« vitin 1944.

Detyra e vitit 1939: një ëndërr në prag të katastrofës

NĂ« qershorin e vitit 1939, Komiteti Olimpik NdĂ«rkombĂ«tar zgjodhi Cortina d’Ampezzo-n si mikpritĂ«se tĂ« LojĂ«rave tĂ« pesta DimĂ«rore, duke lĂ«nĂ« pas Montrealin dhe Oslon. PĂ«r ItalinĂ«, kjo ishte mĂ« shumĂ« se njĂ« ngjarje sportive: ishte njĂ« skenĂ« prestigji ndĂ«rkombĂ«tar. Por pushtimi i PolonisĂ« shĂ«noi fillimin e fundit. Dokumentet e CONI-t dĂ«shmojnĂ« se pĂ«rpjekjet pĂ«r ta mbajtur gjallĂ« Ă«ndrrĂ«n vazhduan deri nĂ« vitin 1941, me shpresĂ«n – tashmĂ« iluzore – pĂ«r njĂ« paqe tĂ« shpejtĂ«.

Arkeologjia olimpike: nga viti 1944 te Milano–Kortina 2026

Mrekullia e parealizuar e vitit 1944 la pas gjurmĂ« konkrete. Planet pĂ«r trampolinĂ«n legjendare tĂ« kĂ«rcimit me ski “Italia”, nĂ« Zuel, ishin gati qĂ« atĂ«herĂ«. Edhe pse struktura ikonike u ndĂ«rtua mĂ« 1956, vendi dhe projekti i saj kishin marrĂ« formĂ« qĂ« nĂ« vitet ’30.

NjĂ« tjetĂ«r relike Ă«shtĂ« pista e bobsleigh-it. Sipas tĂ« dhĂ«nave komunale tĂ« Cortina-s, ajo ekzistonte qĂ« nĂ« vitin 1923, ndĂ«rsa modernizimi i saj ishte parashikuar pĂ«r vitin 1944. TĂ« ecĂ«sh sot pĂ«rgjatĂ« pistĂ«s “Eugenio Monti” – pjesĂ« thelbĂ«sore edhe e planeve pĂ«r Milano–Kortina 2026 – Ă«shtĂ« si tĂ« sodisĂ«sh njĂ« vepĂ«r inxhinierike qĂ« priti dymbĂ«dhjetĂ« vjet pĂ«r t’u bĂ«rĂ« legjendĂ«.

Teknologjia e akullit dhe trashëgimia për vitin 2026

LojĂ«rat e vitit 1944, po tĂ« ishin zhvilluar, me gjasĂ« do tĂ« kishin shĂ«nuar kalimin nga fushat natyrore tĂ« akullit drejt zgjidhjeve moderne teknologjike. Kronikat e kohĂ«s tregojnĂ« se pĂ«rgatitjet logjistike po studionin tashmĂ« rezistencĂ«n e materialeve ndaj ngricĂ«s – njohuri qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« bĂ«heshin themelore pĂ«r Stadiumin e Akullit tĂ« vitit 1956.

“Mrekullia e munguar” e ’44-s, megjithatĂ«, nuk ishte kohĂ« e humbur. Pa atĂ« kandidaturĂ«, Cortina nuk do tĂ« kishte fituar autoritetin qĂ« i hapi rrugĂ«n LojĂ«rave tĂ« vitit 1956 – dhe ndoshta as sfidĂ«s sĂ« sotme tĂ« Milano–Kortina 2026.

Burimi: focus.it/ Nga Roberto Graziosi/ Përgatiti për botim: L.Veizi

07:00 Histori/ 6 shkurt 1958 – Tragjedia e Mynihut, katastrofa ajrore qĂ« i mori jetĂ«n shtatĂ« futbollistĂ«ve tĂ« Manchester United

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
6 February 2026 at 07:00

Më 6 shkurt 1958, bota e futbollit u trondit nga një prej fatkeqësive më të mëdha në historinë e saj. Shtatë futbollistë të ekipit të njohur anglez Manchester United humbën jetën në një aksident të rëndë ajror në Mynih të Gjermanisë, duke lënë pas një plagë të thellë në sportin britanik dhe më gjerë.

Avioni i kompanisĂ« “British Airways”, qĂ« transportonte skuadrĂ«n dhe shoqĂ«ruesit e saj, u pĂ«rfshi nga flakĂ«t menjĂ«herĂ« pas pĂ«rpjekjes pĂ«r t’u ngritur nga aeroporti Riem i Mynihut. NĂ« bord ndodheshin 38 pasagjerĂ« dhe 6 anĂ«tarĂ« tĂ« ekuipazhit. Mosha mesatare e futbollistĂ«ve qĂ« humbĂ«n jetĂ«n ishte vetĂ«m 24 vjeç – njĂ« brez i ri talentesh qĂ« premtonte tĂ« ardhme tĂ« ndritur pĂ«r klubin anglez.

Mes viktimave ishin kapiteni Roger Byrne, si dhe Mark Jones, Eddie Colman, Tommy Taylor, Liam Whelan, David Pegg dhe Geoff Bent. NĂ« kĂ«tĂ« tragjedi humbĂ«n jetĂ«n edhe tetĂ« gazetarĂ« sportivĂ« britanikĂ« dhe disa zyrtarĂ« tĂ« klubit, duke e çuar numrin e pĂ«rgjithshĂ«m tĂ« viktimave nĂ« 21 persona. MbretĂ«resha Elizabeth II reagoi menjĂ«herĂ«, duke u shprehur se ishte “thellĂ«sisht e tronditur” nga ngjarja.

Skuadra e Manchester United po kthehej në Angli pas një ndeshjeje të Kupës së Evropës kundër Crvena Zvezdës në Beograd dhe ishte ndalur në Mynih për furnizim me karburant. Pas dy përpjekjeve të dështuara për ngritje, në tentativën e tretë avioni doli nga pista, u përplas me një shtëpi, më pas me një ndërtesë tjetër dhe shpërtheu në flakë.

Menaxheri i ekipit, Matt Busby, pësoi plagë të rënda dhe u dërgua me urgjencë në spital, ndërsa sulmuesi i ri Bobby Charlton shpëtoi me dëmtime të lehta në kokë. Sipas drejtuesve të kompanisë ajrore, aeroporti i Mynihut ishte përfshirë atë ditë nga një stuhi e fortë dëbore, gjë që kishte shkaktuar vonesa dhe shqetësime teknike, përfshirë dyshime mbi funksionimin e njërit prej motorëve.

Ky ishte aksidenti i parë fatal për atë model avioni, i cili që nga hyrja në shërbim në vitin 1952 kishte transportuar mbi 2.3 milionë pasagjerë në rreth 86 mijë fluturime. Tragjedia e Mynihut mbeti një moment i errët në historinë e futbollit, por edhe një kujtesë e dhimbshme e brishtësisë së jetës përtej lavdisë së fushës së blertë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

09:00 Histori/ 5 shkurt 1994 – Masakra e Markales, kur trinia e vdekjes goditi zemrĂ«n e SarajevĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
5 February 2026 at 09:00

GjatĂ« viteve 1992–1996, Sarajeva nuk ishte thjesht njĂ« qytet nĂ« luftĂ«; ajo ishte njĂ« burg nĂ«n qiell tĂ« hapur. Mes tĂ« gjitha tmerreve tĂ« atij rrethimi, emri “Markale” (tregu kryesor i qytetit) mbetet i skalitur si simboli i brutalitetit absolut kundĂ«r civilĂ«ve. Aty, buka dhe mbijetesa u paguan me gjak.

5 shkurt 1994, masakra e parë

Në një të shtunë të ftohtë dimri, tregu ishte plot me njerëz që tentonin të blinin ndonjë gjë të vogël për të ushqyer familjet e tyre. Në orën 12:10, një predhë mortaje 120 mm, e lëshuar nga pozicionet e ushtrisë serbo-boshnjake në kodrat përreth, ra direkt në mes të turmës.

Bilanci: 68 të vrarë dhe 144 të plagosur.

Pamjet e transmetuara në mbarë botën treguan një masakër të papërshkrueshme: tezga të përmbysura, trupa të pajetë mes mbetjeve të ushqimeve dhe një qytet që ulërinte për ndihmë.

Komuniteti ndërkombëtar u trondit, por hezitimi i OKB-së për të treguar me gisht fajtorin (pavarësisht raporteve teknike) lejoi që rrethimi të vazhdonte.

Përsëritja e tragjedisë

Edhe pse teksti yt fokusohet në vitin 1994, historia e Markales ka edhe një kapitull të dytë po aq të përgjakshëm. Më 28 gusht 1995, pesë predha goditën sërish zonën e tregut, duke vrarë 43 persona dhe plagosur 75 të tjerë.

“Nuk ishte thjesht luftĂ«; ishte gjueti njerĂ«zish ku civilĂ«t ishin preja, ndĂ«rsa snajperĂ«t dhe artileria ishin gjuetarĂ«t.”

Nga indiferenca te ndërhyrja

Masakrat e Markales shĂ«rbyen si katalizatorĂ« moralĂ«. Pas sulmit tĂ« dytĂ«, “vija e kuqe” u shkel pĂ«rfundimisht. NATO braktisi politikĂ«n e neutralitetit dhe nisi fushatĂ«n e bombardimeve ajrore kundĂ«r pozicioneve tĂ« forcave serbe. Ky presion ushtarak, i kombinuar me ofensivat nĂ« terren, detyroi palĂ«t tĂ« uleshin nĂ« tryezĂ«n e bisedimeve, duke çuar nĂ« MarrĂ«veshjen e Dayton-it.

Drejtësia dhe kujtesa

Gjykata NdĂ«rkombĂ«tare pĂ«r Krimet nĂ« ish-Jugosllavi (ICTY) dĂ«noi komandantĂ«t e lartĂ« serbĂ«, si Stanislav Galić dhe Dragomir MiloĆĄević, pĂ«r fushatĂ«n e terrorit kundĂ«r SarajevĂ«s, duke pĂ«rfshirĂ« specifikisht masakrat nĂ« Markale.

Sot, në murin e tregut Markale, emrat e viktimave janë të shkruar mbi një sfond të kuq, duke qëndruar si një plagë e hapur që kujton se paqja është e brishtë dhe se harresa është krimi i dytë pas vrasjes.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Histori/ 1941 – Beteja e Kerenit, muri i hekurt nĂ« malet e EritresĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
5 February 2026 at 07:00

Në fillim të vitit 1941, vëmendja e botës ishte e përqendruar në Evropë, por në bririn e Afrikës po luhej një nga kapitujt më përcaktues për fatin e kontrollit britanik mbi Detin e Kuq dhe rrugët furnizuese drejt Indisë. Beteja e Kerenit nuk ishte thjesht një përplasje ushtarake; ishte testi suprem i qëndrueshmërisë në një nga terrenet më armiqësore në planet.

KĂ«shtjella natyrore e Kerenit

Keren nuk ishte njĂ« qytet i zakonshĂ«m. I rrethuar nga njĂ« kurorĂ« malesh tĂ« larta dhe tĂ« thepisura, ai shĂ«rbente si njĂ« “portĂ«â€ natyrore qĂ« bllokonte rrugĂ«n drejt kryeqytetit tĂ« EritresĂ«, AsmarĂ«s. PĂ«r forcat italiane, ky qytet ishte vija e fundit e mbrojtjes.

Terreni: Majat si Mount Sanchil dhe Brig’s Peak dominonin luginĂ«n, duke u dhĂ«nĂ« italianĂ«ve njĂ« pamje tĂ« qartĂ« dhe fushĂ« zjarri mbi çdo lĂ«vizje tĂ« aleatĂ«ve.

Strategjia: Kush kontrollonte lartësitë, kontrollonte fatin e Afrikës Lindore Italiane.

Shkurt – Mars 1941: PĂ«rballja e TitanĂ«ve

Ofensiva britanike filloi nĂ« shkurt, por ajo qĂ« u mendua si njĂ« pĂ«rparim i shpejtĂ«, u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« luftĂ« rrĂ«nimi. Forcat e Komonuelthit — ku pĂ«rfshiheshin divizione indiane, sudaneze dhe trupa tĂ« “FrancĂ«s sĂ« LirĂ«â€ — u gjendĂ«n pĂ«rballĂ« njĂ« rezistence tĂ« papritur.

Mbrojtësit italianë, veçanërisht Grenadierët e Savojës dhe njësitë elitë Alpini, luftuan me një trimëri që befasoi komandantët britanikë. Së bashku me ushtarët vendas eritreanë (Askari), të cilët njiheshin për besnikërinë dhe njohjen e shkëlqyer të terrenit, ata arritën të zmbrapsnin sulme të njëpasnjëshme përgjatë Grykës së Dongolaas.

Shënim historik: Luftimet ishin aq të afërta sa shpesh përfundonin në përleshje brutale me bajoneta dhe granata dore nëpër shpate ku as kafshët e ngarkesës nuk ngjiteshin dot.

Bilanci dhe thyerja e mbrojtjes

Pas javësh bombardimesh të rënda dhe manovrash të guximshme anësore, britanikët arritën të shpërthenin bllokadën italiane në fund të marsit 1941. Kostoja ishte e lartë për të dyja palët:

Të vrarë / Të plagosur (përafërsisht)

Forcat Britanike & Aleatët 3,800 total (1,000 të vrarë)

Forcat Italiane & Askari12,000 total (mbi 2,000 të vrarë)

Humbja italiane nuk erdhi vetëm nga mungesa e trimërisë, por nga izolimi. Pa mbështetje ajrore dhe me rezerva municioni që po shteroheshin, garnizoni i Kerenit nuk mund të përballonte më makinerinë logjistike britanike.

Rënia e një perandorie

Rënia e Kerenit më 27 mars 1941, shkaktoi një efekt domino. Me marrjen e kësaj nyjeje, rruga drejt Asmarës dhe portit të rëndësishëm të Massawa-s ishte e hapur.

Siguria Detare: Fitorja eliminoi kërcënimin italian ndaj flotës aleate në Detin e Kuq, duke siguruar furnizimet për fushatën e Afrikës Veriore.

Fundi i AOI: Ishte fillimi i fundit për Africa Orientale Italiana. Brenda pak muajsh, prania italiane në Afrikën Lindore u shpërbë pothuajse plotësisht.

Sot, Keren kujtohet si vendi ku u zhvillua njĂ« nga betejat mĂ« tĂ« “pastra” ushtarakisht, por edhe mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshmet e asaj fronti, duke u konsideruar shpesh si “Monte Cassino e AfrikĂ«s”.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

08:00 Dossier/ 4 Shkurt 1964 – Themelohet Organizata pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s, lindja politike e njĂ« kauze pa shtet

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
4 February 2026 at 08:00

MĂ« 4 shkurt 1964, nĂ« Jerusalem Lindor – atĂ«herĂ« nĂ«n administrimin e MbretĂ«risĂ« Hashemite tĂ« JordanisĂ« – u hodhĂ«n themelet e OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s (OÇP / PLO), struktura politike qĂ« do tĂ« mishĂ«ronte pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« organizuar dhe ndĂ«rkombĂ«tarisht tĂ« njohshme, aspiratĂ«n palestineze pĂ«r vetĂ«vendosje dhe shtetĂ«si. Krijimi i saj shĂ«noi njĂ« kthesĂ« historike: çështja palestineze kaloi nga statusi i njĂ« problemi refugjatĂ«sh nĂ« njĂ« kauzĂ« kombĂ«tare me pĂ«rfaqĂ«sim politik.

Një popull pa shtet, një çështje pa zë

Pas luftës arabo-izraelite të vitit 1948 dhe shpalljes së shtetit të Izraelit, qindra mijëra palestinezë u shndërruan në refugjatë, të shpërndarë në Jordani, Liban, Siri, Gaza dhe Bregun Perëndimor. Për më shumë se një dekadë, fati i tyre u trajtua kryesisht si çështje humanitare, nën administrimin e OKB-së, pa një subjekt politik që të fliste në emër të tyre.

Vitet ’50 dhe fillimi i viteve ’60 shĂ«nuan rritjen e nacionalizmit arab, tĂ« frymĂ«zuar nga figura si Gamal Abdel Nasser nĂ« Egjipt. NĂ« kĂ«tĂ« klimĂ«, ideja e njĂ« organizate palestineze autonome u bĂ« gjithnjĂ« e mĂ« e pashmangshme. Regjimet arabe e kuptuan se mungesa e njĂ« strukture pĂ«rfaqĂ«suese palestineze po dobĂ«sonte legjitimitetin e tyre nĂ« konfliktin me Izraelin.

Kongresi Palestinez dhe akti themelues

Nga 28 maji deri mĂ« 2 qershor 1964, u mbajt nĂ« Jerusalem Kongresi i ParĂ« Palestinez, i mbledhur nĂ«n mbikĂ«qyrjen e Lidhjes Arabe. MĂ« 4 shkurt 1964, procesi institucional u kurorĂ«zua me shpalljen zyrtare tĂ« OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s.

NĂ« krye tĂ« saj u vendos Ahmad Shukeiri, diplomat palestinez me pĂ«rvojĂ« nĂ« OKB dhe figurĂ« e afĂ«rt me Nasserin. OÇP miratoi KartĂ«n KombĂ«tare Palestineze, e cila shpallte PalestinĂ«n si njĂ« territor tĂ« pandashĂ«m arab dhe e konsideronte Izraelin njĂ« entitet tĂ« paligjshĂ«m. Strategjia fillestare e organizatĂ«s ishte kryesisht politike dhe diplomatike, por ajo parashikonte edhe rezistencĂ«n e armatosur si mjet çlirimi.

Nga instrument arab në subjekt palestinez

NĂ« fazĂ«n e parĂ«, OÇP u perceptua si njĂ« instrument i politikave tĂ« shteteve arabe, veçanĂ«risht i Egjiptit. Ushtria Çlirimtare Palestineze, e krijuar si krah ushtarak, mbeti nĂ«n kontrollin efektiv tĂ« vendeve pritĂ«se.

Kjo do të ndryshonte rrënjësisht pas Luftës Gjashtëditore të vitit 1967, kur Izraeli pushtoi Gazën, Bregun Perëndimor, Jerusalemin Lindor, Gadishullin e Sinait dhe Lartësitë e Golanit. Humbja tronditëse e botës arabe shkatërroi mitin e çlirimit nga ushtritë shtetërore dhe i hapi rrugë një palestinizimi të kauzës.

NĂ« vitin 1969, Yasser Arafat, udhĂ«heqĂ«si i lĂ«vizjes Fatah, mori drejtimin e OÇP-sĂ«. QĂ« nga ai moment, organizata u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« aktor tĂ« pavarur politik dhe ushtarak, duke u bĂ«rĂ« simbol i rezistencĂ«s palestineze dhe zĂ«ri kryesor i identitetit kombĂ«tar palestinez.

Njohja ndërkombëtare dhe legjitimiteti politik

NĂ« vitet ’70, OÇP fitoi njohje tĂ« gjerĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« vitin 1974, Liga Arabe e shpalli atĂ« “pĂ«rfaqĂ«suesen e vetme legjitime tĂ« popullit palestinez”, ndĂ«rsa po atĂ« vit Yasser Arafat mbajti fjalimin historik nĂ« AsamblenĂ« e PĂ«rgjithshme tĂ« OKB-sĂ«, me fjalĂ«t: “Kam ardhur me njĂ« degĂ« ulliri dhe me njĂ« armĂ« nĂ« dorĂ«.”

MegjithatĂ«, OÇP mbeti njĂ« organizatĂ« kontradiktore: pĂ«rkrah diplomacisĂ« dhe kĂ«rkesĂ«s pĂ«r shtetĂ«si, ajo u lidh edhe me akte tĂ« dhunshme qĂ« e komprometuan imazhin e saj nĂ« PerĂ«ndim dhe e futĂ«n konfliktin izraelito-palestinez nĂ« njĂ« spirale tĂ« re gjaku.

Nga revolucioni te negociatat

NĂ« fund tĂ« viteve ’80 dhe fillim tĂ« viteve ’90, OÇP nisi njĂ« transformim strategjik. Ajo njohu tĂ« drejtĂ«n e Izraelit pĂ«r tĂ« ekzistuar dhe hyri nĂ« procesin e paqes qĂ« çoi nĂ« MarrĂ«veshjet e Oslos (1993). Kjo solli krijimin e Autoritetit Palestinez, por jo shtetin e shumĂ«pritur.

Sot, OÇP vazhdon tĂ« ekzistojĂ« si strukturĂ« politike formale, edhe pse roli i saj Ă«shtĂ« zbehur nga pĂ«rçarjet e brendshme palestineze dhe nga realiteti i ri nĂ« terren.

Trashëgimia e 4 shkurtit 1964

Themeli i OrganizatĂ«s pĂ«r Çlirimin e PalestinĂ«s mĂ« 4 shkurt 1964 shĂ«noi lindjen politike tĂ« njĂ« populli pa shtet, por jo fundin e vuajtjeve tĂ« tij. Ajo i dha palestinezĂ«ve njĂ« zĂ«, njĂ« flamur dhe njĂ« identitet politik, por nuk arriti t’u sigurojĂ« ende shtetin.

Historia e OÇP-sĂ« Ă«shtĂ« historia e njĂ« populli mes shpresĂ«s dhe zhgĂ«njimit, mes rezistencĂ«s dhe diplomacisĂ«, mes idealit dhe realpolitikĂ«s. NjĂ« histori qĂ«, edhe sot, mbetet e hapur dhe e pazgjidhur.

 

PĂ«rgatiti: L.Veizi

07:00 Dossier/ 4 Shkurt 1945 – NĂ« Krime nis Konferenca e JaltĂ«s, çasti kur u vizatua rendi i pasluftĂ«s

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
4 February 2026 at 07:00

Më 4 shkurt 1945, në gadishullin e Krimesë, në qytetin bregdetar të Jaltës, u hap një nga takimet më vendimtare të shekullit XX: Konferenca Ndërkombëtare e Jaltës. Në Pallatin Livadia, dikur rezidencë verore e carëve rusë, u mblodhën tre burrat që kishin në dorë fatin e botës pas Luftës së Dytë Botërore: Franklin D. Roosevelt, presidenti i Shteteve të Bashkuara; Winston Churchill, kryeministri i Britanisë së Madhe; dhe Josif Stalin, udhëheqësi absolut i Bashkimit Sovjetik.

Lufta ende nuk kishte pĂ«rfunduar, por fundi i saj ishte i pashmangshĂ«m. Gjermania naziste po shembej nĂ«n goditjet nga lindja dhe perĂ«ndimi, ndĂ«rsa AleatĂ«t kishin kaluar Rubikonin historik: tashmĂ« nuk diskutohej mĂ« si tĂ« fitohej lufta, por si do tĂ« fitohej paqja – dhe kush do ta kontrollonte atĂ«.

Një takim mes shprese dhe mosbesimi

Konferenca e Jaltës u zhvillua në një atmosferë paradoksale. Aleatët ishin fitimtarë, por jo të barabartë. Ushtria e Kuqe kishte pushtuar Evropën Lindore, ndërsa trupat anglo-amerikane po avanconin nga Perëndimi. Stalin fliste nga pozita force; Churchill nga pozita frike për balancën evropiane; Roosevelt, i sëmurë rëndë dhe vetëm dy muaj larg vdekjes, përpiqej të ndërtonte një arkitekturë ndërkombëtare që do të shmangte një luftë tjetër globale.

Besimi mes tyre ishte i brishtĂ«. Çdo marrĂ«veshje mbante nĂ« vetvete njĂ« kompromis dhe njĂ« dyshim. Jalta ishte mĂ« pak njĂ« tryezĂ« miqĂ«sore dhe mĂ« shumĂ« njĂ« negociatĂ« mes aleatĂ«sh qĂ« tashmĂ« e shihnin njĂ«ri-tjetrin si rivalĂ« tĂ« ardhshĂ«m.

Vendimet që ndryshuan botën

Në Jaltë u morën disa nga vendimet më të rëndësishme politike të shekullit XX:

– Gjermania do tĂ« ndahej nĂ« katĂ«r zona okupimi: amerikane, britanike, sovjetike dhe franceze. Berlini do tĂ« kishte tĂ« njĂ«jtin fat.

– U vendos çmilitarizimi dhe denazifikimi i plotĂ« i GjermanisĂ«.

– U ra dakord pĂ«r pagesĂ«n e reparacioneve tĂ« luftĂ«s, veçanĂ«risht ndaj Bashkimit Sovjetik.

– U pĂ«rcaktua se nĂ« vendet e çliruara tĂ« EvropĂ«s Lindore do tĂ« zhvilloheshin zgjedhje tĂ« lira, njĂ« formulĂ« qĂ« shumĂ« shpejt do tĂ« zbrazet nga pĂ«rmbajtja.

– U hodhĂ«n bazat pĂ«r krijimin e OrganizatĂ«s sĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara, me njĂ« KĂ«shill Sigurimi ku fuqitĂ« e mĂ«dha do tĂ« kishin tĂ« drejtĂ«n e vetos.

– Bashkimi Sovjetik u angazhua tĂ« hynte nĂ« luftĂ« kundĂ«r JaponisĂ«, tre muaj pas kapitullimit tĂ« GjermanisĂ«.

Në letër, këto vendime dukeshin si një projekt për paqe dhe stabilitet global. Në praktikë, ato u shndërruan në themelet e një bote të ndarë.

Europa e ndarë dhe lindja e Luftës së Ftohtë

Pas Jaltës, Evropa nuk u bashkua; ajo u nda. Premtimi për zgjedhje të lira në Poloni, Rumani, Bullgari, Hungari dhe vende të tjera të Evropës Lindore mbeti një iluzion diplomatik. Realiteti ishte pushteti sovjetik dhe instalimi i regjimeve komuniste nën mbikëqyrjen e Moskës.

Churchill do ta quante kĂ«tĂ« ndarje “Perde e Hekurt”, ndĂ«rsa historianĂ«t do ta shihnin JaltĂ«n si pikĂ«n ku Lufta e FtohtĂ« mori formĂ«, edhe pse ende pa emĂ«r.

Roosevelt besonte se mund ta zbutte Stalinin përmes institucioneve ndërkombëtare; Churchill e kuptonte rrezikun, por nuk kishte mjetet për ta ndalur; Stalini, nga ana tjetër, e shihte Evropën Lindore si një zonë sigurie pas shkatërrimit kolosal që kishte pësuar Bashkimi Sovjetik gjatë luftës.

Jalta sot: kompromis apo tradhti?

Konferenca e Jaltës mbetet edhe sot një nga ngjarjet më të debatuara të historisë moderne. Për disa, ajo ishte një kompromis i domosdoshëm, i diktuar nga realitetet ushtarake. Për të tjerë, ishte një tradhti ndaj Evropës Lindore, e lënë në mëshirë të diktaturave komuniste.

E vërteta historike qëndron diku në mes: Jalta nuk krijoi ndarjen e botës, por e formalizoi atë. Ajo shënoi momentin kur fituesit e luftës pranuan se paqja nuk do të ishte e përbashkët, por e ndarë në sfera influence.

Më 4 shkurt 1945, në Jaltë nuk u mbyll vetëm një kapitull i Luftës së Dytë Botërore; u hap një tjetër, po aq i gjatë dhe i rrezikshëm: kapitulli i botës bipolare, i frikës bërthamore dhe i ekuilibrit të terrorit. Një botë, hijet e së cilës vazhdojnë të bien edhe sot mbi politikën globale.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

12:00 Histori/ Sekrete të patreguara: jetët e dyta të kriminelëve nazistë në shërbimin e Izraelit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
3 February 2026 at 12:00

Pas luftës, disa kriminelë nazistë u rekrutuan për operacione inteligjence nga SHBA-ja, BRSS-ja, Izraeli dhe vende të tjera.

Historiani Danny Orbach, pĂ«rmes artikullit “Sekrete tĂ« patreguara” nga Riccardo Michelucci, marrĂ« nga arkivat e Focus Storia, tregon se si disa kriminelĂ« lufte nazistĂ« pĂ«rfunduan nĂ« shĂ«rbimet sekrete tĂ« fuqive kryesore botĂ«rore pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore.

Gjuetia e nazistëve

Kur mbaroi Lufta e DytĂ« BotĂ«rore, AleatĂ«t u zotuan tĂ« ndiqnin kriminelĂ«t nazistĂ« tĂ« luftĂ«s “deri nĂ« skajet e botĂ«s”. NĂ« realitet, megjithatĂ«, shumĂ« nga udhĂ«heqĂ«sit pĂ«rgjegjĂ«s pĂ«r tmerret e Holokaustit arritĂ«n tĂ« shpĂ«tonin, shpesh me mbrojtjen e Bashkimit Sovjetik ose tĂ« fuqive perĂ«ndimore, tĂ« cilat mĂ« pas i rekrutuan gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«.

Tabu

Rasti mĂ« famĂ«keq dhe sensacional i bashkĂ«punimit midis tĂ« arratisurve nga Rajhu i TretĂ« dhe shĂ«rbimeve tĂ« inteligjencĂ«s perĂ«ndimore Ă«shtĂ« ai i Klaus Barbie, ish-komandant i Gestapos franceze, i njohur me nofkĂ«n “Kasapi i Lionit”, i rekrutuar nga kundĂ«rzbulimi amerikan menjĂ«herĂ« pas luftĂ«s. Por ai nuk ishte i vetmi.

Ishte një përqafim vdekjeprurës, i nxitur nga realpolitika dhe paratë, që kapërceu ideologjitë dhe aleancat politike, duke u ndalur vetëm përballë një tabu-je të madhe: bashkëpunimit midis ish-nazistëve dhe Shtetit të Izraelit.

Hetimi

Për një kohë të gjatë, kjo çështje u konsiderua si një legjendë e errët dhe e pamundur, e denjë për një thriller spiunazhi hollivudian, por pa prova të qëndrueshme historike.

Historiani izraelit Danny Orbach, profesor nĂ« Universitetin Hebraik tĂ« Jerusalemit, Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur sĂ« fundmi tĂ« hedhĂ« dritĂ« mbi njĂ« kapitull tĂ« fshehtĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, duke u mbĂ«shtetur nĂ« dokumente tĂ« deklasifikuara nga Mossadi dhe arkivat gjermane e amerikane. NĂ« librin e tij tĂ« ri, “Fugitives: A History of Nazi Mercenaries During the Cold War” (C. Hurst & Co. Publishers), Orbach rindĂ«rton historitĂ« e dhjetĂ«ra nazistĂ«ve qĂ«, pas vitit 1945, gjetĂ«n strehim nĂ« SHBA, Bashkimin Sovjetik, SpanjĂ«, Itali, Siri dhe gjetkĂ«.

Madje edhe Izraeli

Kriminelë lufte të shndërruar në agjentë sekretë nga demokracitë perëndimore, regjimi sovjetik dhe fuqitë aziatike. Ndërsa ishte e njohur se CIA, KGB-ja dhe shërbimet e Paktit të Varshavës kishin punësuar prej kohësh ish-hitlerianë, pjesa e hulumtimit që lidhet me Izraelin është veçanërisht tronditëse.

Orbach tregon se, në periudhën pas Luftës së Dytë Botërore, edhe shteti i sapoformuar hebre, i rrethuar nga armiqësia e botës arabe, nuk hezitoi të rekrutonte ish-nazistë. Pikërisht mbi këtë aspekt të hetimit të tij historik u përqendruan pyetjet tona.

ÇfarĂ« do tĂ« thoshte tĂ« ishe nazist gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«?

Shumica e kriminelëve të luftës nazistë ishin të interesuar kryesisht për paratë dhe u shndërruan në tregtarë armësh, spiunë dhe agjentë sekretë. Disa punuan që herët për sovjetikët ose Gjermaninë Lindore, diçka që deri pak kohë më parë do të dukej e paimagjinueshme.

PĂ«r tĂ« tjerĂ«, antikomunizmi mbizotĂ«ronte mbi gjithçka, ndaj bashkĂ«punimi me amerikanĂ«t dukej i natyrshĂ«m. NdĂ«rsa njĂ« grup tjetĂ«r, i fiksuar pas urrejtjes antihebraike, Ă«ndĂ«rronte pĂ«r njĂ« “Rajh tĂ« KatĂ«rt” dhe u afrua me botĂ«n arabe nĂ« konflikt me Izraelin.

Si i zbuloi nazistët e rekrutuar nga Izraeli?

Pothuajse rastësisht. Fillimisht kisha planifikuar të shkruaja një libër tjetër, për gjuetarët e nazistëve. Por gjatë kërkimeve, u zhytëm gjithnjë e më thellë në aktivitetet e të arratisurve nazistë, si në shërbimet e inteligjencës ashtu edhe në trafikun e armëve, dhe zbulova rolin e tyre të papritur në konfliktin midis Izraelit dhe botës arabe.

Pjesa më e madhe e kërkimit bazohet në dokumente arkivore të pabotuara më parë, të aksesueshme vetëm së fundmi nga CIA, BND-ja gjermane dhe Mossadi.

Sa ish-nazistë punuan për Mossadin?

Bazuar në hulumtimin tim, mund të konfirmoj të paktën katër raste të bashkëpunimit aktiv me shërbimet sekrete izraelite. Nuk përjashtohet që të ketë pasur edhe të tjerë.

Në atë kohë, Mossadi dhe shërbimet e tjera izraelite nuk ndryshonin shumë nga homologët perëndimorë: realizmi politik dhe oportunizmi shpesh mbizotëronin mbi konsideratat morale. Për më tepër, përmasat e plota të Holokaustit ende nuk kuptoheshin plotësisht.

Rasti Walter Rauff

Rasti më i diskutueshëm është ai i Walter Rauff, ish-oficer SS, i përfshirë në zhvillimin e dhomave të lëvizshme të gazit. Ai u arratis, gjeti strehim në Siri dhe më pas u përfshi në lojërat e inteligjencës së Lindjes së Mesme, përpara se të bashkëpunonte përkohësisht edhe me Izraelin.

Otto Skorzeny

Lista përfshin edhe Otto Skorzeny-n, njeriun që udhëhoqi misionin për lirimin e Benito Musolinit në Gran Sasso. Pas luftës, ai u shndërrua në mercenar dhe tregtar armësh. Në vitin 1960, Mossadi vendosi ta rekrutonte për sabotimin e programit raketor egjiptian, me miratimin e kryeministrit David Ben-Gurion.

A u bind Skorzeny nga paratë?

Jo. Sipas dokumenteve të brendshme të Mossadit, Skorzeny kërkoi vetëm të hiqej nga lista e të kërkuarve të Simon Wiesenthalit. Kërkesa u refuzua, por bashkëpunimi vazhdoi deri në vdekjen e tij nga kanceri në Spanjë, në vitin 1975.

Burimi: focus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

08:30 Histori/ 1870 / 1913 – Dy amendamente qĂ« ndryshuan themelet e demokracisĂ« amerikane

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
3 February 2026 at 08:30

Uashington – Historia kushtetuese e Shteteve tĂ« Bashkuara shĂ«non dy momente kyçe nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n datĂ« kalendarike, por tĂ« ndara nga 43 vite, qĂ« do tĂ« transformonin rrĂ«njĂ«sisht marrĂ«dhĂ«nien midis shtetit dhe qytetarit.

Më 1870, SHBA ratifikuan Amendamentin e 15-të të Kushtetutës, duke sanksionuar parimin se e drejta e votës nuk mund të mohohet apo kufizohet për shkak të racës, ngjyrës së lëkurës apo statusit të mëparshëm të skllavërisë. Ky amendament ishte një nga shtyllat e periudhës së Rindërtimit pas Luftës Civile dhe synonte të integronte miliona afrikano-amerikanë në jetën politike të vendit, duke u dhënë atyre një të drejtë themelore qytetare: votën.

Megjithatë, edhe pse në letër përfaqësonte një hap historik drejt barazisë, zbatimi i Amendamentit të 15-të u përball për dekada me rezistencë të fortë, sidomos në shtetet jugore, ku ligje diskriminuese dhe praktika përjashtuese e zbehën fuqinë reale të tij deri në lëvizjet për të drejtat civile të shekullit XX.

Në të njëjtën datë, por më 1913, u ratifikua Amendamenti i 16-të, i cili i dha qeverisë federale autoritetin kushtetues për të vendosur dhe mbledhur taksë mbi të ardhurat. Ky ndryshim shënoi një kthesë të rëndësishme në strukturën fiskale të shtetit amerikan, duke i mundësuar qeverisë burime të qëndrueshme financiare për funksionimin e saj, investimet publike dhe politikat sociale.

Amendamenti i 16-të hapi rrugën për zgjerimin e rolit të shtetit federal në ekonomi dhe shoqëri, duke ndikuar drejtpërdrejt në ndërtimin e institucioneve moderne amerikane gjatë shekullit XX.

SĂ« bashku, kĂ«to dy amendamente – njĂ«ri qĂ« synonte zgjerimin e demokracisĂ« politike dhe tjetri konsolidimin e kapacitetit financiar tĂ« shtetit – pĂ«rfaqĂ«sojnĂ« dy shtylla themelore tĂ« AmerikĂ«s moderne, ku vota dhe taksa u bĂ«nĂ« instrumente kyçe tĂ« marrĂ«dhĂ«nies midis qytetarit dhe republikĂ«s.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

❌
❌