❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

10:00 Zhyl Vern, shkrimtari i fantazive të çmendura që u bënë realitet

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

-8 shkurt 1828 – NĂ« ditĂ«n e lindjes sĂ« shkrimtarit tĂ« madh francez-

Nga Leonard Veizi

I pabesueshĂ«m nĂ« fantazinĂ« e tij, ai solli pĂ«rmes letĂ«rsisĂ« njĂ« botĂ« ireale qĂ«, çuditĂ«risht, vite mĂ« pas u bĂ« krejt reale. NjĂ« objekt hekuri qĂ« zhytej nĂ« det – pra njĂ« nĂ«ndetĂ«se, por jo bĂ«rthamore – njĂ« balonĂ« qĂ« fluturonte rreth globit, dhe mĂ« pas çmenduria bĂ«het edhe mĂ« e madhe kur flitet pĂ«r njĂ« udhĂ«tim nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«. Dhe ishte puna e tij qĂ« e ktheu nĂ« postulat shprehjen: “AtĂ« qĂ« njĂ« njeri mund tĂ« imagjinojĂ«, njĂ« tjetĂ«r do tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje ta arrijĂ« njĂ« ditĂ«â€â€Š


CilĂ«sohet si njĂ« autor produktiv, shkrimet e tĂ« cilit hodhĂ«n shumĂ« nga themelet e trillimeve shkencore moderne. Dhe nuk ka njeri nĂ« botĂ« qĂ« ka bĂ«rĂ« qoftĂ« njĂ« arsim fillestar, tĂ« mos e njohĂ« autorin e pĂ«rbotshĂ«m tĂ« letrave franceze. Zhyl Vern Ă«shtĂ« i mirĂ«njohur pĂ«r romane tĂ« tilla revolucionare shkencore si “Rreth botĂ«s pĂ«r 80 ditĂ«â€, “NjĂ«zet mijĂ« lega nĂ«n det”, “PesĂ« javĂ« nĂ« balonĂ«â€, “UdhĂ«tim nĂ« qendĂ«r tĂ« tokĂ«s”, dhe mĂ« pas “Nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«â€. Me siguri, ka qenĂ« pak “i lojtur nga fiqiri” qĂ«, tĂ« paktĂ«n 150 vjet mĂ« parĂ«, kur shkenca revolucionare ende nuk kishte filluar tĂ« merrte superxhirot e saj, ai guxoi tĂ« shkruante njĂ« letĂ«rsi krejt realiste mbi njĂ« fantazi tĂ« shthurur.

Fillimet

Në jetëshkrimin e tij të botuar nga Britannica, thuhet se babai i Vern-it, duke synuar që Zhyl të ndiqte hapat e tij si avokat, e dërgoi atë në Paris për të studiuar drejtësi. Por i riu Vern ra në dashuri me letërsinë, veçanërisht teatrin. Ai shkroi disa drama, punoi si sekretar i Théùtre Lyrique apo Teatri Lirik, dhe botoi tregime të shkurtra dhe ese shkencore në revistën Musée des Familles.

NĂ« 1857 Vern u martua dhe pĂ«r disa vite punoi si ndĂ«rmjetĂ«s nĂ« bursĂ«n e Parisit. GjatĂ« kĂ«saj periudhe ai vazhdoi tĂ« shkruante, tĂ« bĂ«nte kĂ«rkime nĂ« BibliothĂšque Nationale (Biblioteka KombĂ«tare), dhe tĂ« Ă«ndĂ«rronte pĂ«r njĂ« lloj tĂ« ri romani – qĂ« do tĂ« kombinonte faktet shkencore me trillimet aventureske.

I frymëzuar nga dashuria për udhëtime dhe aventura, Vern bleu një anije dhe, së bashku me gruan, shpenzuan shumë kohë duke lundruar dhe qëndruar në porte të ndryshme, të cilat i ofruan materiale pa fund për tregimet dhe romanet e tij.

Në shtator 1862, Vern u takua me botuesin Pierr-Zhyli Hitzala, i cili ra dakord të botonte pjesën e parë nga Udhëtimet e jashtëzakonshme të Vern, e njohur me titullin Pesë javë në balonë.

Romani u bĂ« bestseller ndĂ«rkombĂ«tar dhe Hitzala i ofroi Zhyl Vern-it njĂ« kontratĂ« afatgjatĂ« pĂ«r tĂ« prodhuar shumĂ« vepra tĂ« tjera tĂ« “fiksionit shkencor”. Vern mĂ« pas la punĂ«n e tij nĂ« bursĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« shkrimtar me kohĂ« tĂ« plotĂ« dhe filloi atĂ« qĂ« do tĂ« rezultonte tĂ« ishte njĂ« bashkĂ«punim shumĂ« i suksesshĂ«m autor-botues, qĂ« zgjati pĂ«r mĂ« shumĂ« se 40 vjet dhe rezultoi nĂ« mĂ« shumĂ« se 60 vepra nĂ« serinĂ« e njohur “Voyages Extraordinaires”.

Gjatë këtyre viteve, Vern u vendos me familjen e tij në Amiens dhe bëri një udhëtim të shkurtër në Shtetet e Bashkuara për të vizituar qytetin e Nju Jorkut dhe Ujëvarat e Niagarës. Gjatë kësaj periudhe, ai bashkëpunoi për të adaptuar disa prej romaneve të tij në teatër dhe fitoi famë botërore, por një pasuri modeste.

Problemet

Nga viti 1886 deri në vdekjen e tij në 1905 mund të konsiderohet periudha pesimiste e Vern-it.

Edhe pse po shijonte një sukses të madh profesional në vitet 1870, Zhyl Vern nisi të kishte shumë probleme dhe konflikte në jetën e tij personale. Kishte probleme në rritje me djalin e tij rebel, Mishel. Ai e dërgoi djalin në një kolegj riedukimi më 1876, dhe disa vjet më vonë Mishel i shkaktoi edhe më shumë telashe pas marrëdhënieve të tij të paligjshme me një vajzë të mitur.

Vështirësitë financiare e detyruan të shesë jahtin. Por mori goditje emocionale edhe nga vdekjet e njëpasnjëshme të nënës dhe mentorit të tij Hitzala.

Në vitin 1886, Vern u qëllua aksidentalisht në këmbë nga nipi i tij Gaston, me probleme mendore, duke mbetur i çalë për pjesën e mbetur të jetës.

Ndikimi

Megjithatë, shkrimtari vazhdoi të ishte produktiv deri në fund të jetës së tij më 1905.

Kur Vern vdiq, ai la një sirtar me dorëshkrime pothuajse të përfunduara në tryezën e tij. Ndikimi i Vern shtrihet përtej letërsisë dhe filmit, në botën e shkencës dhe teknologjisë, ku ai frymëzoi breza të tërë shkencëtarësh, shpikësish dhe eksploruesish.

GjatĂ« shekullit XX, veprat e Vern-it u pĂ«rkthyen nĂ« mĂ« shumĂ« se 140 gjuhĂ«, duke e bĂ«rĂ« atĂ« njĂ« nga autorĂ«t mĂ« tĂ« pĂ«rkthyer nĂ« botĂ«. NjĂ« numĂ«r filmash tĂ« suksesshĂ«m u bĂ«nĂ« nga romanet e tij, duke filluar nĂ« 1916 me “20,000 lega nĂ«n det”, film i cili u ribĂ« nĂ« vitin 1954 nga Walt Disney. MĂ« pas u ekranizua Ishulli misterioz me dy prodhime nĂ« vitet 1929 dhe 1961, filmi “Nga Toka nĂ« HĂ«nĂ«â€ u realizua nĂ« vitin 1958, ndĂ«rsa “UdhĂ«tim nĂ« qendĂ«r tĂ« TokĂ«s” mĂ« 1956.

NĂ« vitin 1954, Marina e Shteteve tĂ« Bashkuara lĂ«shoi nĂ«ndetĂ«sen e parĂ« nĂ« botĂ« me energji bĂ«rthamore, tĂ« quajtur Nautilus, nĂ« nder tĂ« shkrimtarit tĂ« madh francez. Ky ishte emri qĂ« Zhyl Vern i kishte vĂ«nĂ« anijes sĂ« tij qĂ« lundronte nĂ«n ujĂ« nĂ« romanin “20,000 lega nĂ«n det”.

↗

10:00 Dritëro Agolli, i përjetshmi i letërsisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 03/02/2026 by Leonard

U nda nga jeta më 3 shkurt 2017

Leonard Veizi

PĂ«r njĂ« rastĂ«si fatlume, ai lindi po nĂ« 13 tetor. Vinte nĂ« jetĂ« 20 vite pas paraardhĂ«sit tĂ« tij gjithashtu poet i jashtĂ«zakonshĂ«m. Veç njĂ«ri lindi nĂ« ShkodrĂ«n qytet dhe quhej Millosh, ndĂ«rsa tjetri nĂ« Devoll, tek fshati Menkulas dhe emri iu vu DritĂ«ro. Por dy dekada janĂ« njĂ« kohĂ« e papĂ«rfillshme, pĂ«r njĂ« komb i cili nxjerr dy poetĂ« qĂ« dominojnĂ« nĂ« mĂ«nyra krejt tĂ« ndryshme skenĂ«n letrare tĂ« vendit. Sot, nĂ« kandarin e vlerave, ku gramĂ«t nuk bĂ«jnĂ« punĂ« dhe shenja treguese dridhet mes dy anĂ«ve, pesha e tyre nuk merr kurrfarĂ« rĂ«ndĂ«sie, sepse koha vetĂ«, me njĂ« njĂ«si matĂ«se krejt tĂ« pagabueshme i ka ngjitur lart nĂ« piedestal



Titulli si “patriarku i letrave shqipe” nuk bie me vdekjen e tij. PĂ«rkundrazi, tanimĂ« ai qĂ«ndron mbi tĂ« gjitha çmimet e titujt qĂ« kishte marrĂ« sa ishte gjallĂ«. Dhe titujt e çmimet pĂ«r tĂ« nuk kanĂ« munguar. Gjithsesi, DritĂ«ro Agolli cilĂ«sohet ndryshe dhe si njĂ« nga shkrimtarĂ«t mĂ« tĂ« mirĂ« nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe, nĂ« lĂ«vrimin e vargjeve poetike dhe nĂ« tĂ« shkruarin e prozĂ«s gjithashtu.

DritĂ«roi ishte njeri i thjeshtĂ« e popullor. Isha rritur nĂ«n hijen e mistershme e disi tĂ« rĂ«ndĂ« qĂ« atij i jepte qenĂ«sia e Kryetarit tĂ« Lidhjes sĂ« ShkrimtarĂ«ve e Deputet i Kuvendit tĂ« dikurshĂ«m Popullor. Pushtet politik me doza tĂ« mĂ«dha, por shumĂ« mĂ« tepĂ«r njĂ« pushtet letrar, si dhe njĂ« makinĂ« “Polski Fiat” tĂ« cilĂ«n e kishte nĂ« dispozicion sa zbriste poshtĂ« shkallĂ«ve tĂ« shtĂ«pisĂ«. Sepse pĂ«r njĂ« rastĂ«si tjetĂ«r, aspak oportune, apartamenti ku unĂ« banoja nĂ« vitet ‘80 ishte vetĂ«m 150 metra larg nga ai qĂ« cilĂ«sohej si “Pallati i ShkrimtarĂ«ve” – nĂ« hyrje tĂ« rrugĂ«s “Bardhok Biba” me pamje nga “Rruga e DibrĂ«s”, – ku banonte DritĂ«ro Agolli, si dhe Ismail Kadare. Sepse, – edhe pse nĂ« tĂ« njĂ«jtin pallat banonin disa personalitete tĂ« tjera tĂ« artit, – unĂ« vetĂ« njihja vetĂ«m kĂ«ta tĂ« dy, si persona fizikĂ« tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« pajisur gjithashtu me armĂ«n e rĂ«ndĂ« tĂ« njĂ« letĂ«rsie brilante.

Pas viteve ’90, teksa njihesha me DritĂ«roin, – tanimĂ« me njĂ« peshĂ« tĂ« dyfishtĂ« pĂ«r atĂ« çfarĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte, edhe pse jo mĂ« si Kryetar i Lidhjes, – hija e tij e rĂ«ndĂ« u zhbĂ« njĂ«herazi. Sepse ai ishte DritĂ«roi, babaxhan e hokatar, me tĂ« cilin mund tĂ« bashkĂ«bisedoje lirshĂ«m madje dhe tĂ« tĂ« dĂ«gjonte gjatĂ«, duke tumosur vazhdimisht njĂ« cigare, pĂ«r ato ç’ka mund t’i llomotisje, qĂ« mbase pĂ«r tĂ« nuk pĂ«rbĂ«nin as njĂ« kuriozitet tĂ« pĂ«rciptĂ«.

Si rrallëkush, ai u tërhoq nga jeta politike, por mbeti strumbullari i mendimeve të kthjellëta e plot debat, të cilët gazetarët ia merrnin më së shumti nëpërmjet telefonatave, që ai nuk i refuzonte kurrë.

Me flokë të thinjura që gati i binin mbi supe, ai mbeti fisnik në brendësinë e tij, po aq sa transmetonte në pamjen e parë.

Sot nĂ« bibliotekĂ«n personale, librat e DritĂ«ro Agollit qĂ«ndrojnĂ« nĂ« radhĂ«. JanĂ« aty poemat “NĂ«nĂ« ShqipĂ«ri” dhe “Devoll Devoll”, por dhe romanet “Komisari Memo”, “Njeriu me top”, “TrĂ«ndafili nĂ« gotĂ«â€ si dhe “ShkĂ«lqimi dhe rĂ«nia e shokut Zylo”. PĂ«r mĂ« tej, do tĂ« mĂ« duhet tĂ« shkoj sĂ«rish nĂ« librari, sepse krijimtaria e tij Ă«shtĂ« shumĂ« mĂ« e gjerĂ« se kaq.

Ai vinte nĂ« TiranĂ«n e viteve ’60, pasi ishte diplomuar nĂ« Fakutetin e Arteve tĂ« ShĂ«n Petersburgut qĂ« asokohe quhej Leningrad. Ishte i ri dhe plot energji, ndaj jo vetĂ«m shkruante lajme e reportazhe pĂ«r gazetĂ«n “ZĂ«ri i Popullit” ku punonte, por thurte vargje pambarim nĂ« copa letrash dhe proza i zinte njĂ« kohĂ« tĂ« pamjaftueshme.

Vite mĂ« pas teksa konsolidohej, u cilĂ«sua si poeti i tokĂ«s dhe i dashurisĂ«, shkrimtari i filozofisĂ« dhe i dhimbjes njerĂ«zore. Kritika e kohĂ«s ishte shprehur pĂ«r tĂ« se u shfaq nĂ« letĂ«rsi si njĂ« autor me kĂ«rkesa tĂ« larta pĂ«r poezinĂ«. E sipas kĂ«saj kritike ai krijoi traditĂ«n e re tĂ« letĂ«rsisĂ« shqiptare. PĂ«r mĂ« tej se kaq do tĂ« futeshim nĂ« njĂ« labirinth shprehjesh tĂ« ngurta e skematike, çka nĂ« vend ta lartĂ«sonte shkrimtarin e madh, mĂ« shumĂ« do t’ia zbehte vlerat. Por gjithsesi na lejohet qĂ« pĂ«r njĂ« kompromis tĂ« shkurtĂ«r e teknik tĂ« themi se gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s sĂ« tij artistike DritĂ«ro Agolli ka lĂ«vruar: poezinĂ« dhe poemĂ«n, tregimet dhe novelat, romanin dhe dramĂ«n, reportazhin dhe kritikĂ«n, analizĂ«n dhe raportin e lajmit, e pĂ«r sĂ« fundi dhe skenarin e filmit.

Më i plotësuar se kaq nuk mund të bëhet një shkrimtar, që kishte punuar jo pak kohë dhe si gazetar e njohës i terrenit në përditshmëri, gjë që me siguri e ka bërë ta njohë jetën shqiptare shumë më thellë se një gazetar e shkrimtar që realitetin e sheh vetëm pas xhamave të zyrës.

Dritëro Agolli u lind në Menkulas të Devollit të cilit i këndoi aq shumë e aq shumë i kushtoi vargje. Por ndërroi jetë tek një spital universitar në Tiranë. Prej katër muajsh kishte mbushur 85-vitet e jetës së tij, kur sëmundja pulmonare nga e cila vuante prej ca kohësh e shkëputi nga përditshmëria. Ishte e premte
 3 shkurt 2017.

Sot, pakkush e di ku ndodhet vendvarrimi i tij, por nĂ« bibliotekat personale librat qĂ« ai shkroi qĂ«ndrojnĂ« nĂ« radhĂ«. Dhe po aq nĂ« pelikulĂ«n e kinemasĂ« janĂ« stampuar skenarĂ«t e tij nĂ« formĂ«n e njĂ« filmi artistik. Ndaj DritĂ«roi Ă«shtĂ« po aty, “nĂ« ndonje fjalĂ« a ndonjĂ« shkronjĂ«, – mjafton qĂ« librin pak ta heqesh – ai do te zbres do t’vi prane teje
 ”

↗

10:00 Fitim Makashi në kujtesën e kinemasë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

Në historinë e kinemasë shqiptare ka aktorë që kanë mbetur në kujtesë jo për zhurmën e roleve të mëdha, por për peshën e heshtjes, për qetësinë me të cilën mbartin dramën dhe për dinjitetin me të cilin qëndrojnë në ekran. Fitim Makashi është një prej tyre. Ai i përket atij brezi themeltar që e ndërtoi filmin shqiptar nga brenda, duke i dhënë fytyrë, zë dhe karakter një kinemaje që ende po kërkonte veten, gjuhën e saj artistike dhe figurën e aktorit me peshë dramatike.

I lindur mĂ« 10 prill 1944 nĂ« GjirokastĂ«r, qytet me traditĂ« tĂ« fortĂ« kulturore dhe shpirt letrar, Makashi e mori me vete qĂ« herĂ«t njĂ« ndjeshmĂ«ri tĂ« veçantĂ« pĂ«r karakterin, fjalĂ«n dhe heshtjen – elemente qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« rrugĂ«s sĂ« tij artistike. NĂ« vitin 1963 nisi studimet nĂ« Institutin e Arteve, nĂ« degĂ«n e aktrimit, tĂ« cilat i pĂ«rfundoi nĂ« vitin 1967, duke u emĂ«ruar menjĂ«herĂ« pedagog – njĂ« tregues i qartĂ« i formimit serioz dhe i besimit qĂ« institucioni kishte tek ai.

Në këtë shkrim po sjellim disa nga batutat e roleve të tij në kinematografinë shqiptare, fragmente dialogësh që sot funksionojnë si dëshmi jo vetëm të personazheve që ka interpretuar, por edhe të një kohe, të një fryme dhe të një mënyre të të bërit film.

Karriera e tij si aktor nisi po nĂ« vitin 1967 me filmin “Duheli i heshtur”, njĂ« debutim domethĂ«nĂ«s nĂ« njĂ« kohĂ« kur kinemaja shqiptare po afirmohej si mjet narrativ dhe ideologjik.

-Motovedeta. MĂ«rkul Kalos i ka ardhur e fejuara te porta.

-MĂ«rkurit i erdhi pako.

Pas këtij roli, Makashi u bë pjesë e një vargu filmash që sot përbëjnë arkivin themelor të kinemasë shqiptare.

“Prita”, prodhim i vitit 1968, nĂ« rolin e Sulos:

-O nĂ«nat
 Nuk ka vdekur akoma shqiptari tĂ« shkelni mbi kĂ«tĂ« tokë  PĂ«r ty, Shaniko
 Nuk kaloni dot ju derra
 Nuk kaloni mbi kĂ«tĂ« gjak
 Jo
 jo


“NjĂ«siti gueril”, prodhim i vitit 1969, ku interpreton njĂ« prej anĂ«tarĂ«ve tĂ« rezistencĂ«s, i cili vritet nga trupat fashiste.

“NdĂ«rgjegjia” (prodhim i vitit 1972, nĂ« rolin e Petros:

-Ti guxon tĂ« mĂ« ngushĂ«llosh. Ti qĂ« je shkaktar i gjithĂ« kĂ«saj fatkeqĂ«sie. ShokĂ«, ju nuk e njihni mirĂ« atĂ«. Pandehni se Ă«shtĂ« krenaria e kolektivit tonĂ«. GĂ«njeshtar. Egoist. Do t’ua tregoj tĂ« gjithĂ«ve punĂ«n e valvulĂ«s sĂ« paregjistruar. Pastaj le tĂ« ketĂ« guxim e tĂ« mburet me krenarinĂ« e tij profesionale.

“Rrugicat qĂ« kĂ«rkonin diell”, prodhim i vitit 1975:

-Sa mĂ« shumĂ« qĂ« heshtim, aq mĂ« shumĂ« vuajmĂ«. NĂ« traktin qĂ« lexova thuhet se ç’duhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Aty, vĂ«llezĂ«r, thuhet se vetĂ«m gryka e pushkĂ«s i lan hesapet me ata qĂ« na pijnĂ« gjakun.

“NĂ« fillim tĂ« verĂ«s”, prodhim i vitit 1975:

-Postkomanda në Boras u asgjësua. Afrimi i çetës pranë fshatrave ka shkaktuar panik tek fashistët.

“IlegalĂ«t”, prodhim i vitit 1976:

Ishte një nga djemtë e mëhallës, Xhevat Rahmiu. Bëri një sabotim në kantier, për pak e pësoi. Milua ka mendim të mirë për të.

“Nga mesi i errĂ«sirĂ«s” (1978), nĂ« rolin e Faslliut:

-Petrit, më bli një paketë cigare kur të kthehesh, se jam me shërbim.

“Intendenti” (prodhim i vitit 1980), nĂ« rolin e Tomit:

-Lufta në prapavijë bëhet e ashpër pa krisma armësh, por edhe ne e shkrepim nga një herë. Dhe janë krisma të mprehta si tehe thikash.

“GjurmĂ« nĂ« kaltĂ«rsi”, prodhim i vitit 1981, nĂ« rolin e Musait:

-Më dëgjo me vëmendje. 505-sa do të ulemi bashkë, më kupton. Fillo, rrotullohu djathtas. -Ruaje kursin. Stabilizoje. Humb lartësi, llogarit uljen. Ruaje këndin. Stabilizohu. Merre gazin. Freno
, freno. Rruaje qendrën, mos dil nga pista


-O Musa, që nesër do të fillosh lejen. Të ikësh e të mos vish më beqar.

“Tre njerĂ«z me guna”, prodhim i vitit 1985, nĂ« rolin e XhemĂ«s:

-Nuk mund tĂ« shkojmĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« time, do t’ju çoj tek krushku im, Rizai.

“Shpella e piratĂ«ve”, prodhim i vitit 1991:

-Ti me gjyshin tim keni dalë në det më të vegjël se ne. He, çfarë do thuash tani?

-E o derman, por s’kemi qenĂ« kurrĂ« kĂ«shtu si ju. Mua babai mĂ« lidhi me litar me kalpi pĂ«r kĂ«mbĂ« dhe mĂ« hodhi nĂ« det qĂ« katĂ«r vjeç. O dil, mĂ« tha, o mbytu.

“Vdekja e kalit” (prodhim i vitit 1992), nĂ« rolin e komandant Vangjelit:

Ajo dëshmi më ka tronditur, më ka lënë pa gjumë. Atje, në bankën e të akuzuarve, mund të isha unë. Por ne heshtëm. U treguam të zgjuar, prandaj jemi këtu. Ndërsa ai u tregua naiv.

Ajo që e dallon Fitim Makashin nuk është spektakolarja apo roli i zhurmshëm, por qëndrueshmëria e figurës, aftësia për të ndërtuar personazhe të besueshëm, shpesh të përmbajtur, me tension të brendshëm dhe gravitet moral. Ai i përket atij lloji aktori që nuk kërkon vëmendjen, por e fiton atë përmes seriozitetit dhe disiplinës profesionale.

Si pedagog dhe aktor njëkohësisht, Makashi ka qenë pjesë e një brezi që jo vetëm interpretoi, por edhe formoi aktorin shqiptar. Në këtë kuptim, kontributi i tij nuk matet vetëm me filmat ku ka luajtur, por edhe me gjurmën e heshtur që ka lënë në edukimin artistik dhe në kujtesën kulturore shqiptare.

↗

10:00 Xhon Golsuorthi, arkitekti i sagës moderne angleze

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 31 Janar të vitit 1933 ndahet nga jeta nobelisti britanik

 Nga Leonard Veizi

Mjegulla londineze e janarit tĂ« vitit 1933 dukej se kishte rĂ«nĂ« mbi qytet jo vetĂ«m si njĂ« dukuri stinore, por si njĂ« vello qĂ« po mbyllte kapitullin e fundit tĂ« njĂ« epoke. NdĂ«rsa bota po rrokullisej drejt pasigurisĂ« sĂ« viteve ’30, njĂ« zĂ« qĂ« kishte shĂ«rbyer si busull morale pĂ«r shoqĂ«rinĂ« britanike u shua pĂ«rgjithmonë 


MĂ« 31 janar, Xhon Golsuorthi ndĂ«rroi jetĂ«, duke lĂ«nĂ« pas jo vetĂ«m njĂ« trashĂ«gimi letrare, por edhe njĂ« pasqyrĂ« tĂ« qartĂ« ku klasa e mesme angleze mund tĂ« shihte, ndoshta pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, veten e saj pa maska. PĂ«r tĂ« nuk thuhej se ishte thjesht njĂ« shkrimtar; ai ishte kronisti i fundit i njĂ« bote qĂ« po perĂ«ndonte midis traditĂ«s dhe modernitetit. Me vdekjen e tij, Anglia humbi njĂ« vĂ«zhgues qĂ« dinte tĂ« shihte pas fasadĂ«s sĂ« rregullt tĂ« respektabilitetit borgjez. Me njĂ« pĂ«rzierje unike qetĂ«sie, ironie tĂ« hollĂ« dhe humanizmi tĂ« pashoq, ai ekspozoi konfliktet morale dhe “instinktin e pronĂ«sisĂ«â€ qĂ« po brente themelet e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s.

Nga ligji te letërsia

I lindur mĂ« 14 gusht 1867, Golsuorthi u formua fillimisht si jurist, por kornizat e ngushta tĂ« ligjit nuk mund ta nxinin thirrjen e tij pĂ«r tĂ« eksploruar shpirtin njerĂ«zor. Ai e braktisi shumĂ« shpejt karrierĂ«n juridike pĂ«r t’iu pĂ«rkushtuar penĂ«s, duke u bĂ«rĂ« arkitekti i njĂ«rĂ«s prej sagave mĂ« monumentale tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore: “The Forsyte Saga” apo siç ka ardhur dhe botuar nĂ« shqip “Saga e ForsajtĂ«ve” . Ky cikĂ«l romanesh nuk ishte thjesht historia e njĂ« familjeje tĂ« pasur, por njĂ« anatomi e detajuar e kalimit nga ngurtĂ«sia e epokĂ«s viktoriane drejt vrullit tĂ« turbullt tĂ« modernitetit. NĂ« qendĂ«r tĂ« veprĂ«s sĂ« tij qĂ«ndronte kritika ndaj materializmit tĂ« tepruar dhe ftohtĂ«sisĂ« emocionale, tĂ« cilat ai i shihte si muret e padukshme tĂ« njĂ« burgu shoqĂ«ror.

Analiza e ngadaltë

Stili i Golsuorthi -t ishte ashtu si ai vetë: i matur, i qartë dhe i zhveshur nga retorika e zhurmshme. Ai nuk besonte te shpërthimet dramatike apo te buja e rreme. Arti i tij mbështetej te analiza e ngadaltë dhe e thellë psikologjike, ku personazhet përballeshin me kufijtë e tyre moralë nën peshën e një bote që po ndryshonte në mënyrë të pakthyeshme. Përveç romaneve, ai shkroi drama, tregime dhe ese që e shndërruan atë në një figurë qendrore dhe të nderuar të jetës letrare britanike.

KurorĂ«zimi “Nobel”

NĂ« vitin 1932, vetĂ«m njĂ« vit para se tĂ« mbyllte sytĂ«, Akademia Suedeze i akordoi Çmimin Nobel pĂ«r LetĂ«rsinĂ«, duke vlerĂ«suar veçanĂ«risht “artin e tij tĂ« shquar tĂ« rrĂ«fimit, i cili kulmon nĂ« ‘Forsyte Saga’”. Edhe pse i sĂ«murĂ« dhe i pamundur pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar drejt Stokholmit, ky nderim erdhi si njĂ« dĂ«shmi botĂ«rore e rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« tij. Golsuorthi nuk shkroi pĂ«r lavdi, por pĂ«r tĂ« ndriçuar zonat e errĂ«ta tĂ« ndĂ«rgjegjes njerĂ«zore.

Trashëgimi humaniste

Xhon Golsuorthi vdiq në heshtje, ashtu siç kishte jetuar, me dinjitet dhe pa zhurmë. Ai mbetet sot portreti i shkrimtarit humanist, i cili besonte me paluhatshmëri se letërsia nuk duhet të bërtasë për të korrigjuar botën, por duhet të pëshpëritë të vërtetat e dhimbshme në veshin e lexuesit deri sa të zgjojë ndërgjegjen e tij. Në historinë e letërsisë, emri i tij qëndron si një kolonë e qetë, por e palëkundur, duke dëshmuar se kritika sociale më e fuqishme është ajo që lind nga kuptimi i thellë dhe dhembshuria për njeriun.

↗

20:39 Ketrin O’Hara ose arti i shndĂ«rrimit, komedia si formĂ« e inteligjencĂ«s sĂ« lartĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 30/01/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

NĂ« historinĂ« e kinemasĂ« dhe televizionit, jo gjithmonĂ« ndodh qĂ« komedia tĂ« trajtohet si njĂ« akt i thellĂ« kulture. Ketrin O’Hara Ă«shtĂ« njĂ« nga ato pĂ«rjashtime tĂ« rralla qĂ« sfidojnĂ« çdo kategorizim tĂ« thjeshtĂ«. Ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore komike, por njĂ« laborator i gjallĂ« shndĂ«rrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmĂ«ria njerĂ«zore bashkĂ«jetojnĂ« nĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« brishtĂ«, por tĂ« pĂ«rkryer



QĂ« nĂ« fillimet e saj nĂ« skenĂ«n e “Second City”, O’Hara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vĂ«zhgimi i imĂ«t i realitetit. Ajo pĂ«rthithi ritmet e jetĂ«s urbane, deformimet e karakterit njerĂ«zor dhe i rikrijoi nĂ« figura qĂ«, edhe kur janĂ« tĂ« ekzagjeruara, mbeten thellĂ«sisht tĂ« vĂ«rteta.

Formësimi i shkollës

PĂ«rkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi nĂ« formĂ«simin e njĂ« shkolle humori qĂ« nuk tallej me njerĂ«zit, por me dobĂ«sitĂ« e tyre – duke i kthyer ato nĂ« pasqyrĂ« kolektive. NĂ« kĂ«tĂ« prizĂ«m duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit nĂ« filmin “Home Alone” prodhim i vitit 1990, film i cili nĂ« shqip Ă«shtĂ« trasmetuar nĂ«n titullimn :I vetĂ«,m nĂ« shtĂ«pi”. Ankthi i saj nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« mekanizĂ«m narrativ pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje fabulĂ«n, por njĂ« metaforĂ« e frikĂ«s moderne: humbja, ndarja, pamundĂ«sia pĂ«r ta mbajtur familjen tĂ« bashkuar nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«. O’Hara i jep kĂ«tij personazhi njĂ« humanizĂ«m tĂ« rrallĂ«, duke e zhveshur figurĂ«n e nĂ«nĂ«s nga heroizmi artificial dhe duke e bĂ«rĂ« atĂ« thellĂ«sisht njerĂ«zore – tĂ« gabueshme, tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« palĂ«kundur nĂ« dashuri.

Mbretëresha e mijëra fytyrave

NĂ«se arti i aktrimit do tĂ« ishte njĂ« mozaik ngjyrash, Ketrin O’Hara do tĂ« ishte penelata mĂ« e guximshme dhe mĂ« e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymĂ«, zĂ« dhe njĂ« shpirt qĂ« lĂ«kundet mes komikes absurde dhe tragjikes sĂ« heshtur. Nga britma e dĂ«shpĂ«ruar e njĂ« nĂ«ne nĂ« “Home Alone” te aristokracia groteske e Moira Rouz nĂ« “Schitt’s Creek”, O’Hara ka skalitur njĂ« vend tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« panteonin e ikonave tĂ« ekranit.

“Second City”, inkubatori i transformimit

E lindur nĂ« Toronto, nĂ« njĂ« familje tĂ« madhe me shtatĂ« fĂ«mijĂ«, Catherine O’Hara u rrit nĂ« njĂ« ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. RrugĂ«timi i saj artistik nisi nĂ« skenat e improvizimit tĂ« Second City, ku ajo mĂ«soi artin e shndĂ«rrimit tĂ« menjĂ«hershĂ«m, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« karakter nĂ« pak sekonda dhe pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« paharrueshĂ«m. Ishte pikĂ«risht aty qĂ« ajo mprehu disiplinĂ«n dhe guximin qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s.

Nga ikona familjare te rilindja artistike

Edhe pse filmografia e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«planĂ«she, “Home Alone” mbetet pika ku O’Hara hyri nĂ« imagjinatĂ«n globale. MegjithatĂ«, vitet e fundit shĂ«nuan atĂ« qĂ« kritikĂ«t e quajtĂ«n “O’Harassance” – rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi njĂ« nga personazhet mĂ« komplekse dhe mĂ« qesharake nĂ« historinĂ« e televizionit: njĂ« figurĂ« groteske, e thyer, teatrale, por nĂ« thelb tragjikisht njerĂ«zore. Ky rol jo vetĂ«m qĂ« e ktheu O’Hara-n nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« re tĂ« kulturĂ«s pop, por i solli edhe triumfin e plotĂ« nĂ« Emmy Awards.

“Aktrimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hesh dikush tjetĂ«r, por tĂ« gjesh veten brenda rrethanave tĂ« dikujt tjetĂ«r” – ky parim pĂ«rshkon gjithĂ« karrierĂ«n e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkĂ«punimet brilante me Kristofer Gest nĂ« filmat mockumentary, ku improvizimi bĂ«het art i pastĂ«r.

Jeta përtej reflektorëve

Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherĂ« kaotikĂ«, jeta private e Catherine O’Hara-s Ă«shtĂ« diskrete dhe e qĂ«ndrueshme. Martesa e saj shumĂ«vjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmĂ«s sĂ« panevojshme tĂ« Hollivudit dĂ«shmojnĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« rrallĂ« mes famĂ«s dhe thjeshtĂ«sisĂ«.

Sot, Ketrin O’Hara mbetet njĂ« frymĂ«zim pĂ«r brezat e rinj tĂ« aktorĂ«ve. Ajo na ka mĂ«suar se e qeshura mund tĂ« jetĂ« forma mĂ« e lartĂ« e inteligjencĂ«s dhe se mosha nuk Ă«shtĂ« pengesĂ« pĂ«r kreativitetin. NjĂ« forcĂ« e qetĂ«, por e pandalshme, qĂ« na ka befasuar nĂ« vazhdimĂ«si, jo duke na bĂ«rĂ« thjesht tĂ« qeshim, por duke na bĂ«rĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« veten.

↗

16:59 Nga Miss Brazil te MotĂ«r Eva: Historia e Camila Rodrigues Cardoso qĂ« la modĂ«n pĂ«r t’u bĂ«rĂ« murgeshĂ«!

✇Gazeta Fjala
By: Monika

Historia e Camila Rodrigues Cardoso, një bukuroshe 21-vjeçare braziliane e cila hoqi dorë nga karriera e saj në konkurset e modës dhe bukurisë për të ndjekur një jetë të vetmuar ka shkaktuar reagime të forta dhe mijëra komente në mediat sociale.

Camila, dikur e konsideruar si një nga fytyrat më në modë në skenën braziliane të bukurisë, tani njihet me emrin fetar Motër Eva dhe i përket Kishës Ortodokse në Brazil. Në një video të vitit 2025, e cila ka mbledhur gati pesë milionë shikime në platformën X (ish Twitter), ajo shfaqet duke buzëqeshur me veshjen e saj fetare, duke folur për jetën e saj në një komunitet rural.

MegjithatĂ«, pamja e saj shkaktoi edhe polemika tĂ« forta. Komuniteti i veçantĂ« kishtar lejon grimin dhe lyerjen e thonjve, njĂ« praktikĂ« qĂ« zakonisht nuk shihet midis murgeshave katolike. Kjo shkaktoi komente qĂ« vinin nĂ« dyshim vĂ«rtetĂ«sinĂ« e zgjedhjes sĂ« saj. “VetĂ«m ajo buzĂ«qeshje mĂ« tregon se ajo Ă«shtĂ« nĂ« njĂ« lloj sekti dhe po e shijon atĂ« nĂ« maksimum”, shkroi njĂ« pĂ«rdorues. NjĂ« tjetĂ«r komentoi: “Ajo i pĂ«rket Kongregacionit tĂ« Sancta Dei Genitrix, i cili nuk Ă«shtĂ« i lidhur me KishĂ«n Katolike Romake. Kryetari Ă«shtĂ« prifti ortodoks JosĂ© Ribamar R. DĂ­az.

Ajo ka nevojĂ« pĂ«r ndihmĂ« psikologjike dhe shpirtĂ«rore.” Pati edhe komente mĂ« tĂ« ashpra, tĂ« tilla si: “A nuk Ă«shtĂ« ajo anĂ«tare e njĂ« sekti tĂ« frikshĂ«m skizmatik? A nuk Ă«shtĂ« ajo njĂ« murgeshĂ« e vĂ«rtetĂ«?” ose “NjĂ« murgeshĂ« dhe nĂ« celular nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«?”

NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, disa pĂ«rdorues nxituan nĂ« mbrojtje tĂ« saj. “TĂ« lĂ«sh botĂ«n pas pĂ«r tĂ« ndjekur Jezusin nuk Ă«shtĂ« e lehtĂ«. ËshtĂ« vĂ«rtet e fuqishme”, shkroi njĂ« grua. TĂ« tjerĂ« ishin mĂ« skeptikĂ«, duke e quajtur atĂ« njĂ« “imazh tĂ« inskenuar”, ndĂ«rsa nuk munguan komentet pozitive, tĂ« tilla si: “Ka mĂ« shumĂ« nĂ« jetĂ« sesa tĂ« tĂ« shfrytĂ«zojnĂ«â€./mxh

↗

10:00 Modiliani dhe Zhënë, dashuria tragjike që e ndoqi në vdekje

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

Me sa duket në këtë botë ka njerëz që vijnë me një trup prej qelqi, por me një shpirt që refuzon të, qoftë dhe nga harresa. Amedeo Modiljani dukej se e mbante vdekjen si një shoqe rruge që në hapat e parë; ai e dinte se koha e tij nuk ishte një lumë i gjatë, por një rrymë e vrullshme që nxitonte drejt derdhjes



Ethet e fĂ«mijĂ«risĂ« dhe mushkĂ«ritĂ« e brishta nuk ishin thjesht sĂ«mundje, por “mĂ«sueset” e para qĂ« i treguan kufirin e materies. Ndoshta kjo Ă«shtĂ« arsyeja pse ai nisi tĂ« pikturonte njerĂ«z qĂ« duken sikur po treten ngadalĂ« nĂ« ajĂ«r – figura qĂ« zgjaten drejt qiellit, duke u bĂ«rĂ« tĂ« tejdukshme, por kurrĂ« tĂ« padukshme.

Fillimet

Ai lindi nĂ« Livorno, nĂ« vitin 1884, nĂ« njĂ« shtĂ«pi ku varfĂ«ria trokiste nĂ« derĂ«, por muret ishin tĂ« veshura me letĂ«rsi dhe dashuri. NĂ«na e tij, e vetmja qĂ« diti tĂ« lexonte “kodin” e fshehtĂ« tĂ« djalit tĂ« saj, shkruante nĂ« ditar se brenda Amedeos fshihej diçka e jashtĂ«zakonshme. Ajo nuk e mjekoi vetĂ«m me ilaçe, por me liri. Kjo mbĂ«shtetje e heshtur u bĂ« thalmi i artit tĂ« tij: Modiljani nuk kĂ«rkonte thjesht tĂ« pikturonte portrete, ai kĂ«rkonte tĂ« gjente nĂ« fytyrat e botĂ«s atĂ« miratim tĂ« qetĂ« dhe atĂ« dritĂ« qĂ« kishte parĂ« nĂ« sytĂ« e nĂ«nĂ«s.

NĂ« Paris

Kur mbĂ«rriti nĂ« Paris nĂ« fillim tĂ« shekullit XX, ai u bĂ« “princi i bohemĂ«ve”, por mbeti pĂ«rjetĂ«sisht njĂ« i huaj. Mes mjegullĂ«s sĂ« absintit dhe kollĂ«s qĂ« i griste kraharorin nĂ« rrugicat e Montmartre-it, ai nuk pikturonte pĂ«r tĂ« pasqyruar realitetin, por pĂ«r ta zhveshur atĂ«. Te Modljani, qafat zgjaten si korda violine dhe fytyrat humbasin simetrinĂ« tokĂ«sore pĂ«r tĂ« fituar njĂ« harmoni hyjnore.

“Modiljani nuk i pikturonte njerĂ«zit ashtu siç dukeshin. Ai i pikturonte ashtu siç ndiheshin kur mbeteshin vetĂ«m me veten.”

SytĂ« nĂ« tablotĂ« e tij—shpesh thjesht bajame tĂ« errĂ«ta pa bebĂ«za—janĂ« dritare tĂ« mbyllura pĂ«r botĂ«n e jashtme, por tĂ« hapura drejt shpirtit. Ai nuk kĂ«rkonte duartrokitjet e salloneve tĂ« mĂ«dha; ai kĂ«rkonte atĂ« heshtje mistike qĂ« ndodh kur njĂ« shikues ndalon para njĂ« pikture dhe ndjen se po shihet nga brenda.

Bashkëjetesa

NĂ« vitin 1917, Modljani filloi tĂ« pikturonte njĂ« seri prej rreth 30 nudo tĂ« mĂ«dha femrash qĂ«, me ngjyrat e tyre tĂ« ngrohta, tĂ« ndezura dhe format sensuale, tĂ« rrumbullakosura, janĂ« ndĂ«r veprat e tij mĂ« tĂ« mira. NĂ« dhjetor tĂ« atij viti, BertĂ« Veil organizoi njĂ« ekspozitĂ« personale pĂ«r tĂ« nĂ« galerinĂ« e saj, por policia i gjykoi nudot tĂ« pahijshme dhe i hoqi ato. Po atĂ« vit, artisti filloi njĂ« lidhje dashurie me piktoren e re ZhĂ«nĂ« Hebutern (Jeanne HĂ©buterne), me tĂ« cilĂ«n shkoi tĂ« jetonte nĂ« KĂŽte d’Azur. Vajza e tyre, ZhĂ«nĂ«, lindi nĂ« nĂ«ntor 1918.

Dashuria e tij, Zhënë Hebutern, ishte e vetmja që mundi të banonte në vetminë e tij. Ajo nuk ishte thjesht një muzë, por një pasqyrë e ankthit dhe brishtësisë së tij. Modljani e pikturoi atë me një butësi pothuajse fetare, sikur peneli të kishte frikë se mos e lëndonte lëkurën e saj prej porcelani. Ata jetuan në një simbiozë tragjike, ku kufiri mes artit, dashurisë dhe sëmundjes u fshi plotësisht.

Fundi tragjik

Më 24 janar 1920, në moshën 35-vjeçare, Amedeo mbylli sytë për herë të fundit, i lodhur nga një betejë që trupi nuk mund ta fitonte dot më. Por tragjedia nuk u ndal aty. Të nesërmen, Zhënë, e veshur me dëshpërimin e saj dhe me një jetë të re që rritej në bark, zgjodhi ta ndiqte në amshim. Nuk ishte një akt dorëzimi, por një refuzim për të jetuar në një botë ku ngjyrat e Modiljanit ishin tharë.

Aktualitet

Sot, bota i përket atij. Pikturat e tij, dikur të shpërfillura, tani kurohen si thesare të shenjta. Por përtej famës dhe miliona dollarëve, mbetet ai djaloshi i brishtë nga Livorno, që e bëri dhimbjen e tij të bukur. Fytyrat e tij vazhdojnë të na vështrojnë me atë melankoli të sinqertë, duke na kujtuar se arti nuk shërben për të treguar si jemi, por për të zbuluar se kush mbetemi kur koha na zhvesh nga gjithçka.

↗

10:00 Merlin Monro dhe Artur Miler, fundi i një miti intim

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

24 janari i vitit 1961 ishte dhe fundi i rrugës së përbashkët  për Monroedhe Miler

Nga Leonard Veizi

NĂ« vitin 1961, kur dritat e projektorĂ«ve u fikĂ«n mbi martesĂ«n e Merlin Monro dhe Artur Miler, bota nuk pa thjesht fundin e njĂ« romance, por dĂ«shtimin e njĂ« eksperimenti shoqĂ«ror. Ishte çasti kur Amerika kuptoi se as mendja mĂ« e mprehtĂ« e letĂ«rsisĂ« dhe as imazhi mĂ« i adhuruar i ekranit nuk mund tĂ« ndĂ«rtonin njĂ« urĂ« mbi humnerĂ«n qĂ« ndan famĂ«n nga e vĂ«rteta. Ky divorc ishte kapitulli i fundit i njĂ« pĂ«rpjekjeje dĂ«shpĂ«ruese pĂ«r tĂ« bashkuar dy pole qĂ«, sapo prekeshin, shkaktonin shkĂ«ndija shkatĂ«rruese



PĂ«rtej kronikave rozĂ« dhe arkivave ligjore, “Fenomeni Miller-Monroe” pĂ«rfaqĂ«sonte njĂ« alkimi tĂ« rrezikshme qĂ« Amerika e viteve ’50 dĂ«shironte ta shihte tĂ« realizuar me çdo kusht. Ishte pĂ«rpjekja e parĂ« e madhe e epokĂ«s moderne pĂ«r tĂ« pajtuar dy polet e saj mĂ« ekstreme: Intelektin e LartĂ« dhe IkonĂ«n e Paprekshme. Kur dramaturgu i ndĂ«rgjegjes u bashkua me muzĂ«n e pafajĂ«sisĂ« sĂ« humbur, publiku nuk pa dy individĂ«, por njĂ« alegori tĂ« gjallĂ«. Ky bashkim u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« laborator ku njĂ« komb i tĂ«rĂ« vĂ«zhgonte nĂ«se mund tĂ« ekzistonte njĂ« paqe mes kĂ«rkimit tĂ« kuptimit – qĂ« ishte Miler, –  dhe tregtimit tĂ« Ă«ndrrĂ«s, – qĂ« ishte Monroe. Ishte njĂ« martesĂ« mes dy gjuhĂ«ve qĂ« nuk kishin fjalor tĂ« pĂ«rbashkĂ«t: ai fliste me strukturĂ«n e tragjedisĂ«, ajo fliste me dritĂ«n e imazhit.

Presioni i pamëshirshëm i mediave

Shtypi i kohĂ«s nuk u mjaftua me raportimin e lajmit; ai e shndĂ«rroi lidhjen e tyre nĂ« njĂ« cirk mediatik. GazetarĂ«t e pagĂ«zuan çiftin si “The Egghead and the Hourglass” (Intelektuali dhe Ora e RĂ«rĂ«s).

Miler u akuzua shpesh si njĂ« “pĂ«rfitues” cinik qĂ« po pĂ«rdorte famĂ«n globale tĂ« Merlin-it pĂ«r tĂ« pastruar imazhin e tij politik pas pĂ«rndjekjeve nga McCarthy-izmi. Nga ana tjetĂ«r, Merlin shihej si njĂ« “trofe” qĂ« po kĂ«rkonte tĂ« blinte prestigj intelektual pĂ«rmes martesĂ«s. Ky presion i jashtĂ«m krijoi njĂ« ndjenjĂ« mbytĂ«se: ata nuk ishin mĂ« dy njerĂ«z qĂ« dashuroheshin, por dy simbole qĂ« duhej tĂ« performonin njĂ« rol. Mileri, njeriu i fjalĂ«s, u gjend i burgosur nĂ« njĂ« botĂ« ku imazhi ishte gjithçka, ndĂ«rsa publiku priste me padurim tĂ« shihte se kur “Truri” do tĂ« lodhej nga “Bukuria”.

Merlin përtej Mitit

Përtej skenarëve të Milerit, Merlin shkruante poezitë e saj në fletore të fshehura, të cilat u zbuluan dekada më vonë. Këto vargje dëshmojnë dimensionin e saj letrar dhe dëshirën për të komunikuar në një gjuhë që nuk ishte ajo e buzeqëshjeve të sforcuara.

NĂ« shĂ«nimet e saj, ajo shkruante me njĂ« brishtĂ«si rrĂ«qethĂ«se: “NdihmĂ«, ndihmĂ« / Ndiej se jeta po mĂ« vjen mĂ« afĂ«r / Kur gjithçka qĂ« dua / Ă«shtĂ« tĂ« vdes.”

Kjo ishte Merlin qĂ« Mileri njohu, por ndoshta nuk mundi ta shĂ«ronte. Poezia e saj ishte fragmentare, pa rima, e zhveshur dhe plot ankth ekzistencial. NdĂ«rsa Mileri shkruante drama me struktura tĂ« pĂ«rsosura morale, Merlin shkruante britma shpirti mbi letra tĂ« grisura. Ky mospĂ«rputhje mes “Artit tĂ« Madh” tĂ« Milerit dhe “Dhimbjes sĂ« PapĂ«rpunuar” tĂ« Monroe-s ishte fillimi i fundit.

“The Misfits” dhe tradhtia e letĂ«rsisĂ«

GjatĂ« xhirimeve tĂ« filmit “The Misfits”, martesa mori goditjen pĂ«rfundimtare. Mileri, nĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r ta ndihmuar, e ktheu jetĂ«n e saj nĂ« njĂ« skenar. Kur Merlin lexoi rreshtat qĂ« ai kishte shkruar pĂ«r tĂ«, ajo ndjeu se ai nuk po e mbronte, por po e “autopsionte” pĂ«r hir tĂ« artit. Ai kishte pĂ«rdorur dĂ«shtimet e saj, frikĂ«n e saj nga braktisja dhe dobĂ«sitĂ« e saj mĂ« tĂ« thella pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« personazh fiktiv. NĂ« atĂ« çast, ajo kuptoi se as penda e shkrimtarit nuk ishte njĂ« strehĂ«, por njĂ« thikĂ« tjetĂ«r.

Një metaforë e pasluftës

Divorci i vitit 1961 mbetet njĂ« udhĂ«kryq kulturor. Merlin Monro mbeti e ngrirĂ« nĂ« kohĂ« si viktima e njĂ« makinerie qĂ« e adhuronte dhe e shkatĂ«rronte njĂ«kohĂ«sisht. Artur Miler vazhdoi tĂ« shkruante, por vepra e tij e mĂ«vonshme, veçanĂ«risht drama “After the Fall”, u pa si njĂ« pĂ«rpjekje e dhimshme (dhe pĂ«r shumĂ«kĂ«nd, e pamoralshme) pĂ«r tĂ« shpjeguar dĂ«shtimin e tij pĂ«r ta shpĂ«tuar atĂ«.

Ndarja e tyre nuk është thjesht një histori dashurie e thyer; është dëshmia se Amerika e pasluftës ishte një vend ku ëndrra dhe ankthi ecnin krah për krah. Ata ishin dy gjysma të një kombi: shkëlqimi i verbër dhe ndërgjegjja e rëndë, që mund të takoheshin vetëm në një përqafim tragjik, përpara se të ndaheshin përgjithmonë në vetminë e tyre.

↗

10:00 Salvador Dalí, peneli provokues dhe magjepsës i surrealizmit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
-Më 23 janar 1989, Salvador Dalí, vdiq në qytetin e tij të lindjes, Figueres të Spanjës, në moshën 84-vjeçare-
Nga Leonard Veizi
Ai pĂ«rshkroi nĂ« mĂ«nyrĂ« magjepsĂ«se njĂ« botĂ« Ă«ndrrash nĂ« tĂ« cilĂ«n objektet e zakonshme deformoheshin ose metamorfozoheshin nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« çuditshme dhe irracionale. Ndaj u njoh dhe si piktori mĂ« me ndikim pĂ«r eksplorimet e tij tĂ« imazheve tĂ« nĂ«nndĂ«rgjegjes, duke mbetur njĂ«kohĂ«sisht dhe piktor surrealist nga mĂ« tĂ« rrallĂ«t qĂ« nxori bota. GjatĂ« karrierĂ«s sĂ« tij pĂ«rfundoi 1648 piktura, pa pĂ«rmendur librat e ilustruar, dizenjimet e skenave dhe kostumeve pĂ«r teatĂ«r, njĂ« numĂ«r tĂ« madh vizatimesh, duzina skulpturash dhe projekte tĂ« tjerĂ«, pĂ«rfshirĂ« dhe njĂ« film vizatimor pĂ«r “Disney”


NĂ« ShqipĂ«rinĂ« e viteve tĂ« komunizmit, informacioni pĂ«r botĂ«n e jashtme ishte shumĂ« i pakĂ«t. Dhe bĂ«hej mĂ« si vĂ«shtirĂ« penetrimi kur flitej pĂ«r arte moderne qĂ« ishin nĂ« kundĂ«rshtim me praktikat e realizmit socialist. Informacioni pĂ«r pikturĂ«n, mund tĂ« kishte ndonjĂ« dritare nĂ« AkademinĂ« e Arteve, por aspak pĂ«r masĂ«n. Ndaj njĂ« libĂ«r kritik si “Labirintet e modernizmit” shkruar nga Alfred Uçi, mbetej njĂ« mundĂ«si pĂ«r tĂ« marrĂ« informacion bashkĂ« me kritikĂ«n socrealiste, qĂ« shkonte deri nĂ« banalitet. Si pjesĂ« e informacionit ishin dhe ilustrimi i vĂ«llimit me njĂ« seri pikturash tĂ« autorĂ«ve modernĂ«, tĂ« cilat ishin tĂ« stampuara me ngjyra nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r estetike. Nga kjo mund tĂ« krijoje njĂ« pĂ«rfytyrim mĂ« tĂ« saktĂ« rreth asaj qĂ« nĂ« ShqipĂ«rinĂ« e kohĂ«s cilĂ«sohej si art dekadent dhe degjenerues pĂ«r rininĂ« me moralin e shĂ«ndoshĂ« komunist. Dhe kĂ«shtu u njoha me DalinĂ«, pĂ«r tĂ« cilin kisha dĂ«gjuar aty-kĂ«tu informacione me kursim.
Labirintet
 e Dalisë
Dha ja çfarĂ« shkruan mes tĂ« tjerash profesor Uçi, nĂ« librin e tij “Labirintet e modernizmin – Kritika e estetikĂ«s moderniste”: “Figura me e rĂ«ndĂ«sishme e artit surrealist deri vitet e para pas LuftĂ«s se DytĂ« BotĂ«rore, ka qenĂ« Salvador Dali. Jeta dhe veprimtaria e DalisĂ« janĂ« shumĂ« kuptimplote pĂ«r personalitetin e degjeneruar tĂ« artistit modernist nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. PĂ«r tablotĂ« e tij Dalia ka thĂ«nĂ« se janĂ« produkt i njĂ« realiteti krejt spontan e irracional pĂ«r tĂ« fiksuar Ă«ndrrat, kllapitĂ« dhe halucinacionet, por, nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«, tablotĂ« e tij janĂ« tĂ« sajuara, tĂ« ndĂ«rtuara me kujdes e me vetĂ«dije tĂ« plotĂ«, duke kombinuar artificialisht figurat e sendeve ose tĂ« pjesĂ«ve te tyre. Piktura e tij Ă«shtĂ« njĂ« shkatĂ«rrim i vĂ«rtetĂ« i arti”.
NĂ« definicionin e tij estetisti pĂ«r mĂ« tej Alfred Uçi shkruan: “Pikturat surrealiste nuk i dhurojnĂ« spektatorit asnjĂ« kĂ«naqĂ«si pozitive estetike; ato ngjallin vetĂ«m emocione negative, frikĂ« dhe neveri. NĂ« historinĂ« e artit tĂ« shekullit XX surrealizmi mbetet si njĂ« simbol i llahtarshĂ«m i degjenerimit tĂ« artit borgjez e revizionist”
Kaq për sa i përket informacionit të dikurshëm mbi një artist botëror. Ndërsa sot për Salvador Dalinë gjen informacione pa fund dhe për më tepër në këndvështrime të tjera.
Fillimet e Dalisë
U lind mĂ« 11 Maj, 1904 nĂ« Figueres tĂ« SpanjĂ«s, pranĂ« kufirit francez nĂ« Katalonia. PĂ«r DalĂ­nĂ« thuhet se ishte njĂ« fĂ«mijĂ« i parakohshĂ«m dhe inteligjent. Pas njohjes sĂ« talentit tĂ« tij tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m, prindĂ«rit e dĂ«rguan nĂ« shkollĂ«n e vizatimit nĂ« Colegio de Hermanos Maristas dhe nĂ« Institutin e Figueres nĂ« SpanjĂ«, nĂ« vitin 1916. Nuk ishte njĂ« student serioz, preferonte tĂ« Ă«ndĂ«rronte dhe u dallua si ekscentrik i klasĂ«s, veshur me rroba tĂ« çuditshme dhe flokĂ« tĂ« gjatĂ«. Pas vitit tĂ« parĂ« nĂ« shkollĂ«n e artit, zbuloi pikturĂ«n moderne. Vitin pasardhĂ«s, i ati organizoi njĂ« ekspozitĂ« me punimet e tij nĂ« karbon.  NĂ« vitin 1922, DalĂ­ u regjistrua nĂ« Academia de San Fernando nĂ« Madrid. Si student arti DalĂ­ pĂ«rvetĂ«soi njĂ« numĂ«r tĂ« madh stilesh artistikĂ« dhe shfaqi njĂ« strukturĂ« tĂ« pazakontĂ« teknike si piktor. MegjithatĂ«, deri nĂ« fund tĂ« viteve 1920, dy ngjarje sollĂ«n zhvillimin e stilit tĂ« tij tĂ« pjekur artistik: zbulimi i shkrimeve tĂ« Sigmund Frojdit mbi rĂ«ndĂ«sinĂ« erotike tĂ« imazheve nĂ«nndĂ«rgjegjeshĂ«m dhe pĂ«rkatĂ«sia e tij me surrealistĂ«t e Parisit, njĂ« grup artistĂ«sh dhe shkrimtarĂ«sh, me tĂ« cilĂ«t u pĂ«rpoq tĂ« vendoste “realitetin mĂ« tĂ« madh” tĂ« nĂ«nndĂ«rgjegjeshĂ«m njerĂ«zor mbi arsyen. PĂ«r tĂ« sjellĂ« imazhe nga nĂ«nndĂ«rgjegjja e tij, DalĂ­ nisi tĂ« nxiste gjendje haluçinative nĂ« vetvete me njĂ« proces qĂ« ai e pĂ«rshkroi si “kritikĂ« paranojake”.  Metoda pĂ«rshkruante njĂ« gjendje mendore tĂ« çorientuar qĂ«llimisht qĂ« do t’i lejonte njĂ« individi tĂ« lidhte gjĂ«ra tĂ« palidhura, duke krijuar rrugĂ« tĂ« reja tĂ« mendimit dhe krijimit. Sapo pĂ«rvetĂ«soi metodĂ«n, stili i tij i pikturĂ«s u poq me njĂ« shpejtĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme dhe mes viteve 1929 -1937 prodhoi pikturat qĂ« e bĂ«nĂ« atĂ« artistin mĂ« tĂ« njohur surrealist nĂ« botĂ«.
Martesa e Dalisë
NĂ« gusht 1929, Dali takoi Elena Dmitrievna Diakonova, njĂ« emigrante ruse, e cila ishte 10 vjet mĂ« e madhe nĂ« moshĂ«. Aso kohe, ajo ishte gruaja e shkrimtarit surrealist Paul Éluard. Mes DalisĂ« dhe DiakonovĂ«s  pati njĂ« tĂ«rheqje tĂ« fortĂ« psikike dhe fizike, ndaj kjo bĂ«ri qĂ« Elena tĂ« largohej nga Éluard, pĂ«r t’iu pĂ«rkushtuar tĂ« dashurit tĂ« ri. E njohur gjithashtu si “Gala”, Diakonova u bĂ« muza dhe frymĂ«zimi i Dalit. Ajo ndihmoi nĂ« balancimin – ose mund tĂ« thuhet kundĂ«rpeshĂ«n – e forcave krijuese nĂ« jetĂ«n e piktorit. I kushtuar fantazisĂ« sĂ« tij tĂ« egra, ai nuk ishte i aftĂ« tĂ« kontrollonte paratĂ« apo thjesht qĂ« artin e tij ta kthente nĂ« biznes. KĂ«shtu qĂ« Gala u kujdes pĂ«r çështjet e tij ligjore dhe financiare duke negociuar kontrata me tregtarĂ«t dhe promovuesit e ekspozitave. Çifti i martua zyrtarisht nĂ« vitin 1934.
Pikëpamjet politike të Dalisë
Pikëpamjet e tij politike ambivalente gjatë ngritjes së fashizmit i larguan kolegët e tij.
NdĂ«rsa lufta po afrohej nĂ« EvropĂ«, veçanĂ«risht nĂ« SpanjĂ«, DalĂ­ u pĂ«rplas me anĂ«tarĂ«t e lĂ«vizjes Surrealiste. NĂ« njĂ« “gjyq” tĂ« zhvilluar nĂ« vitin 1934, ai u pĂ«rjashtua nga grupi. Kishte refuzuar tĂ« mbante njĂ« qĂ«ndrim kundĂ«r diktatorit spanjoll Françisko Franko. Zyrtarisht, DalĂ­ u njoftua se dĂ«bimi i tij ishte pĂ«r shkak tĂ« “aktivitetit tĂ« pĂ«rsĂ«ritur kundĂ«r-revolucionar qĂ« pĂ«rfshinte kremtimin e fashizmit nĂ«n Adolf Hitlerin”.
Surealizmi i Dalisë
Do tĂ« mbeste si njĂ« emblemĂ« sentenca e tij gjatĂ« njĂ« replike: “UnĂ« vetĂ« jam surrealizĂ«m”.
I njohur për personalitetin e tij madhështor ai u njoh gjithashtu për rolin e provokatorit të djallëzuar, po aq sa edhe për virtuozitetin e tij teknik të pamohueshëm.
Kritika është shprehur se pikturat e tij shfaqin një magjepsje për artin klasik dhe të rilindjes, qartësisht e dukshme përmes stilit të tij hiper-realist dhe simbolizmit fetar.
DalĂ­ i portretizoi objektet me detaje tĂ« pĂ«rpikta, pothuajse tĂ« dhimbshme realiste dhe zakonisht i vendoste ato brenda peizazheve tĂ« zymta tĂ« ndriçuara nga dielli. Ndoshta mĂ« e famshmja nga ato imazhe enigmatike Ă«shtĂ« “The Persistence of Memory” punuar nĂ« vitin 1931, nĂ« tĂ« cilĂ«n orĂ«t e thyera pushojnĂ« nĂ« njĂ« peizazh tĂ« qetĂ« e tĂ« frikshĂ«m. Kritika shpjegon se piktura pĂ«rcjell disa ide brenda imazhit, kryesisht se koha nuk Ă«shtĂ« e ngurtĂ« dhe gjithçka Ă«shtĂ« e shkatĂ«rrueshme.
NĂ« fund tĂ« viteve 1930, DalĂ­ kaloi nĂ« pikturĂ« nĂ« njĂ« stil mĂ« akademik nĂ«n ndikimin e piktorit tĂ« Rilindjes Rafael. MĂ« pas, ai kaloi pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« kohĂ«s sĂ« tij duke projektuar skena teatrore, ambiente tĂ« brendshme tĂ« dyqaneve nĂ« modĂ«. Por ekspozoi gjenialitetin e tij me punime tĂ« bujshme nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku jetoi nga viti 1940 deri nĂ« 1955. NĂ« periudhĂ«n nga 1950 – 1970, DalĂ­ pikturoi shumĂ« vepra me tema fetare, megjithĂ«se vazhdoi tĂ« eksploronte tema erotike, tĂ« pĂ«rfaqĂ«sonte kujtimet e fĂ«mijĂ«risĂ« dhe tĂ« pĂ«rdorte tema tĂ« pĂ«rqendruara te gruaja e tij, Gala.
Fundi i Dalisë
Në vitin 1980, Dalí u detyrua të tërhiqej nga piktura për shkak të një çrregullimi që i shkaktoi dridhje të përhershme dhe dobësi në duar. Duke mos qenë më në gjendje të mbante një penel, ai kishte humbur aftësinë për të shprehur veten ashtu siç dinte më mirë. Në vitin 1982, bashkëshortja e tij vdiq. Këto dy ngjarje e çuan në një depresion të thellë. Ai u zhvendos në Pubol, në një kështjellë që e kishte blerë dhe rimodeluar për bashkëshorten. Në vitin 1984, Dalí u dogj rëndë në një zjarr. Për shkak të plagëve të marra, ai u kufizua në karrige me rrota. Më 23 janar 1989, Salvador Dalí, ky gjeni i pikturës surrealiste, vdiq në qytetin e tij të lindjes nga një sulm në zemër. Ishte në moshën 84-vjeçare.

↗

10:00 Xhorxh Oruelli, anatomia e pushtetit ose roja e fundit e së vërtetës

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

U lind më 25 qershor 1903 në Indi, por  vdiq me 21 janar 1950 ne Londër

Nga Leonard Veizi

“TĂ« gjithĂ« kafshĂ«t janĂ« tĂ« barabarta, por disa janĂ« mĂ« tĂ« barabarta se tĂ« tjerat”. Kjo sentencĂ« u ngrit nĂ« pjedestal. Dhe nuk Ă«shtĂ« thjesht cinizĂ«m letrar, por diagnozĂ« e saktĂ« e pushtetit qĂ« pĂ«rdor barazinĂ« si maskĂ« pĂ«r privilegjin


..Ka shkrimtarĂ« qĂ« thjesht i pĂ«rkasin kohĂ«s sĂ« tyre. Por ka dhe tĂ« tjerĂ« qĂ« duken sikur e kanĂ« pĂ«rgjuar tĂ« ardhmen. Xhorxh Oruelli Ă«shtĂ« nga kĂ«ta tĂ« fundit. Ai nuk shkroi pĂ«r tĂ« zbukuruar realitetin, por pĂ«r ta zhveshur atĂ« deri nĂ« kockĂ«, pĂ«r t’i hequr maskat dhe pĂ«r tĂ« treguar fytyrĂ«n e vĂ«rtetĂ« tĂ« pushtetit. NĂ« njĂ« shekull tĂ« pĂ«rgjakshĂ«m, ku ideologjitĂ« premtuan shpĂ«tim dhe prodhuan kampe, frikĂ« dhe heshtje, Oruelli u bĂ« roja i fjalĂ«s sĂ« lirĂ« dhe i sĂ« vĂ«rtetĂ«s sĂ« pambrojtur.

Fillimet

I lindur si Erik Artur Bler në Motihari të Indisë koloniale, nën hijen e Perandorisë Britanike, ai u rrit në një botë privilegjesh të vogla dhe padrejtësish të mëdha. Që herët, Oruelli e kuptoi se pushteti nuk është vetëm strukturë politike, por gjendje mendore dhe morale. Ky tension mes klasës nga vinte dhe ndjeshmërisë që e shtynte drejt të përjashtuarve u bë nervi i gjithë krijimtarisë së tij.

Përpara se të shndërrohej në shkrimtarin që do të trondiste ndërgjegjen e botës, Oruelli zgjodhi të jetonte në skaje. Si oficer policie në Birmani, ai pa nga brenda mekanizmin e ftohtë të imperializmit dhe mësoi ta urrejë atë pa kthim. Më pas, në Paris dhe Londër, u zhyt me vetëdije në varfëri, në dhomat e ftohta dhe punët poshtëruese, duke kërkuar të kuptonte jo nga librat, por nga përvoja, se çfarë do të thotë të jesh i padukshëm në shoqëri. Ai nuk i vëzhgonte njerëzit nga lartësia morale e intelektualit, por nga brenda, si njëri prej tyre.

Kthesa e madhe erdhi në Spanjë. Ndryshe nga shumë shkrimtarë të kohës që revolucionin e soditnin nga tryezat e kafeneve, Oruelli mori pushkën dhe shkoi në luftë. Atje, në baltën dhe frikën e Luftës Civile Spanjolle, ai pa tradhtinë më të rëndë të shekullit të njëzetë: idealin revolucionar të gërryer dhe shkatërruar nga vetë ata që flisnin në emër të tij. Aparati stalinist nuk po luftonte vetëm fashizmin, por po zhdukte çdo mendim të lirë brenda së majtës. Prej atij momenti, Oruelli mbeti socialist në bindje, por u bë armik i pamëshirshëm i çdo totalitarizmi. Ai kuptoi se pa lirinë e fjalës, çdo ide, sado fisnike në letër, shndërrohet në vegël shtypjeje. Dhe këtë ai e pasqyroi së paku në dy librat e tij monumental.

“Ferma e KafshĂ«ve”

Kjo e vĂ«rtetĂ« merr formĂ« tĂ« pĂ«rkryer nĂ« “Ferma e KafshĂ«ve”, njĂ« libĂ«r i vogĂ«l nĂ« pamje, por shkatĂ«rrues nĂ« pĂ«rmbajtje. Revolta e kafshĂ«ve kundĂ«r zotit Xhons nis si Ă«ndĂ«rr çliruese dhe pĂ«rfundon si makth. Derrat qĂ« premtojnĂ« barazi pĂ«rfundojnĂ« duke e uzurpuar pushtetin dhe duke rishkruar rregullat sipas interesit tĂ« tyre. Oruelli nuk shkruan thjesht pĂ«r Revolucionin Rus, por pĂ«r çdo revolucion qĂ« harron njeriun nĂ« momentin kur merr pushtetin. Ndryshimi i urdhĂ«resave nĂ« murin e fermĂ«s Ă«shtĂ« njĂ« nga skenat mĂ« tĂ« frikshme tĂ« letĂ«rsisĂ« moderne, sepse aty vritet kujtesa, dhe pa kujtesĂ«, e vĂ«rteta nuk ka mĂ« mbrojtje. Fjalia e fundit, se tĂ« gjithĂ« janĂ« tĂ« barabartĂ« por disa mĂ« tĂ« barabartĂ« se tĂ« tjerĂ«t, nuk Ă«shtĂ« satirĂ«. ËshtĂ« epitafi i çdo utopie tĂ« tradhtuar.

“1984”

NĂ«se “Ferma e KafshĂ«ve” Ă«shtĂ« shikim pas, “1984” Ă«shtĂ« shikim drejt humnerĂ«s qĂ« na pret. I shkruar nĂ« vetminĂ« e ishullit Jura, ndĂ«rsa trupi i autorit po shuhej nga tuberkulozi, ky roman nuk Ă«shtĂ« fantazi, por paralajmĂ«rim. NĂ« botĂ«n e 1984 pushteti nuk mjaftohet me bindjen e trupit. Ai kĂ«rkon nĂ«nshtrimin e mendjes. VĂ«llai i Madh nuk Ă«shtĂ« njeri, por prani e pĂ«rhershme. Gjuha e Re nuk Ă«shtĂ« thjesht reformĂ« gjuhĂ«sore, por projekt pĂ«r tĂ« shkatĂ«rruar mendimin. Mendimi i DyfishtĂ« Ă«shtĂ« dhuna mĂ« e rafinuar, sepse e detyron individin tĂ« gĂ«njejĂ« veten dhe ta quajĂ« kĂ«tĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«.

Fundin e romanit Oruelli e bën qëllimisht të padurueshëm. Uinston Smithi nuk vdes hero. Ai thyhet. Ai dorëzohet. Ai mëson ta dojë pushtetin që e ka shkatërruar. Kjo është fitorja absolute e tiranisë dhe frika më e madhe e Oruellit për fatin e njeriut modern.

Stili i tij është i zhveshur, i ftohtë, pa zbukurime. Oruelli besonte se një fjali e qartë është akt rezistence. Ai e dinte se propaganda fillon aty ku gjuha humbet kuptimin. Prandaj shkroi thjesht, drejt dhe pa alibi estetike. Për të, të shkruarit mirë ishte një dritare e pastër dhe jo një perde për të fshehur të vërtetën.

Xhorxh Oruell, ka shkruar 9 libra, dy përmbledhje me ese të shkurtra dhe disa qindra recensione dhe artikuj publicistikë për gazetat e kohës.

Epilog

Sot, në epokën e lajmeve të rreme, survejimit dixhital dhe rishkrimit të pandërprerë të historisë, Oruelli nuk lexohet si klasik, por si bashkëkohës i rrezikshëm. Ai na mëson të dyshojmë, të ruajmë fjalën dhe të mos pranojmë kurrë që dy plus dy të bëjnë pesë, sado fort ta kërkojë pushteti.

Në këtë kuptim, Xhorxh Oruelli nuk është thjesht shkrimtar. Ai është roja e fundit e së vërtetës në një botë që vazhdon të ketë frikë prej saj.

↗

10:00 Eta Xhejms, diva me zërin e thellë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard
Eta Xhejms u lind më 25 janar 1938 në dhe vdiq po në janar, në datën 20 të vitit 2012, në moshën 74 vjeçare.
Nga Leonard Veizi
Emri i saj rezonon thellësisht në peizazhin e gjerë të muzikës bluz. Kishte një timbër të rrallë dhe vazhdon të konsiderohet si një nga këngëtaret më dinamike të muzikës. Zotëronte një fuqi vokale emocionuese që mund të kalonte kufijtë, duke depërtuar në zemrat e dëgjuesve. I thellë dhe tokësor zëri i saj kapërceu hendekun mes ritmit të bluzit dhe rock and roll-it. Trashëgimia dhe ndikimi i saj në muzikë mbeten të gjalla shumë kohë pasi zëri i saj është shuar. Pavarësisht nëse këndoi për trishtimin apo gëzimin, ajo u bë mbretëresha e pazëvendësueshme të dhimbjes dhe dashurisë në çdo melodi. E megjithëse ishte ndër këngëtaret femra më të vlerësuara dhe me ndikim ajo nuk arriti dot një sukses të të jashtëzakonshëm mbarëpopullor.
Nisja
Janari shënon datën e lindjes dhe të vdekjes së saj, sepse doli në jetë më 25 janar 1938 në dhe vdiq po në janar, vetëm se në datën 20 të vitit 2012. Ishte 74 vjeç, dhe vuajti nga një koleksion sëmundjesh.
E njohur profesionalisht si Eta Xhejms zyrtarisht ajo quhej Xhejmsata Houkins. U lind nga një nënë 14 vjeçare dhe nuk e njohu kurrë babanë e saj.
Gjatë jetës dinamike u përball me një numër problemesh personale, duke përfshirë varësinë ndaj heroinës, abuzimin e rëndë fizik dhe burgosjen. Por kjo ishte Eta.
Karriera
Si një këngëtare amerikane interpretoi në zhanre të ndryshme, duke përfshirë gospel, blues, jazz, R&B, rock and roll dhe soul. Në moshën 5-vjeçare, me inkurajimin e nënës së saj, nisi të këndoj në korin e kishës dhe në radio. Në moshën 12 vjeçarë krijoi një grup prej tre vajzash.
E filloi karrierĂ«n nĂ« vitin 1954, dhe fitoi famĂ« me hite si “The Wallflower”, “At Last”, “Tell Mama”, “Something’s Got a Hold on Me”, dhe “I’d Rather Go Blind”.
Por talenti e EtĂ«s nuk ishte i rezervuara vetĂ«m pĂ«r balada tĂ« fuqishme. Ajo dinte tĂ« tundte muret e njĂ« shtĂ«pie dhe kĂ«tĂ« e bĂ«ri me kĂ«ngĂ« tĂ« tilla si “Something’s Got a Hold On Me” nĂ« 1962, “In The Basement” nĂ« 1966 dhe “I’d Rather Go Blind” nĂ« 1968.
Puna e Xhejms fitoi vëmendje pozitive nga kritikët si dhe nga fansat.
Qasja e saj si ndaj këngës ashtu si dhe ndaj jetës ishte një angazhim i egër, shpesh i dëshpëruar që përfshinte dhunën, varësinë nga droga, grabitjen e armatosur dhe sjelljen shumë kapriçioze. Xhejms këndoi me dhimbje dhe një uri emocionale të pashoqe. Egërsia e zërit të saj dokumentoi një fëmijë të lënë pas dore, një grua që hynte vazhdimisht në marrëdhënie të këqija dhe një artiste që tërbohej kundër një shoqërie që e kishte diskriminuar në mënyrë rutinore.
Ajo shkroi disa këngë të mëdha që i këndoi po vet. Zëri i saj, i cili mund të kalonte brenda një çasti nga i butë në të egër, frymëzoi këngëtaret si Emi Uajnhaus dhe Adele.
Eta Xhejms ishte një yll, por me sa duket e vendosur në vetëshkatërrim.
KĂ«nga “Tell Mama’s”, njĂ« baladĂ« e mprehtĂ«, e dhimbshme e humbjes dhe xhelozisĂ«, tani qĂ«ndron si regjistrimi mĂ« i famshĂ«m i Eta Xhejms dhe njĂ« nga klasiket e muzikĂ«s shpirtĂ«rore.
Çmimet
Ajo fitoi tre çmime “Grammy” pĂ«r albumet e saj dhe 17 Çmime tĂ« MuzikĂ«s Blues. U pĂ«rfshi nĂ« “Rock and Roll Hall of Fame” nĂ« 1993, “Grammy Hall of Fame” nĂ« 1999, dhe “Blues Hall of Fame” nĂ« 2001. Ajo gjithashtu mori njĂ« çmim Grammy pĂ«r arritje jetĂ«sore nĂ« 2003.
Revista “Rolling Stone” e renditi Eta Xhejms nĂ« vendin e 22-tĂ« nĂ« listĂ«n e 100 kĂ«ngĂ«tarĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave. Por ajo u rendit nga “Rolling Stone” gjithashtu nĂ« vendin e 62-tĂ« nĂ« listĂ«n e 100 artistĂ«ve mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave. Lista e Billboard-it e vitit 2015 me “35 ArtistĂ«t mĂ« tĂ« mĂ«dhenj R&B tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave” pĂ«rfshinte gjithashtu Eta Xhejms.
“Rock and Roll Hall of Fame” e cilĂ«soi atĂ« “njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« mĂ«dhenj tĂ« shekullit tĂ« saj”
Me veprime sugjestive skenike, Xhejms vazhdoi tĂ« performonte dhe tĂ« regjistronte deri nĂ« vitet 1990. GjithmonĂ« plot shpirt, zĂ«ri i saj i jashtĂ«zakonshĂ«m u shfaq me efekt tĂ« madh nĂ« publikimet e fundit, duke pĂ«rfshirĂ« “Blue Gardenia”, e cila u ngjit nĂ« krye tĂ« tabelĂ«s sĂ« xhazit Billboard.
Epilogu
NĂ« vitin 2003, Xhejms iu nĂ«nshtrua njĂ« operacioni “bypass gastrik” dhe humbi mbi 90 kilogramĂ«. RĂ«nia drastike e peshĂ«s pati njĂ« ndikim nĂ« zĂ«rin e saj. Dhe siç tha ajo pĂ«r revistĂ«n “Ebony”. “UnĂ« mund tĂ« kĂ«ndoj mĂ« poshtĂ«, mĂ« lart dhe mĂ« fort”
Ndërsa hyri në të 70-at, nisi të luftonte me probleme shëndetësore. Ajo u shtrua në spital në vitin 2010 për një infeksion gjaku, së bashku me sëmundje të tjera. Më vonë u zbulua se këngëtarja legjendare vuante nga demenca dhe po merrte trajtim për leuçeminë.
Eta Xhejms publikoi albumin e saj tĂ« fundit nĂ« studio, “The Dreamer”, nĂ« nĂ«ntor 2011, i cili mori komente pozitive. Disa javĂ« mĂ« vonĂ«, mjeku njoftoi se kĂ«ngĂ«tarja ishte e sĂ«murĂ« pĂ«rfundimisht.
Eta Xhejms vdiq në shtëpinë e saj në Riverside, Kaliforni, më 20 janar 2012.
Autobiografia e saj, “Rage to Survive” e shkruar dhe me ndihmĂ«n e David Ritz, u botua nĂ« vitin 1995.

↗

12:30 Histori/ 19 janar 2007 – Kur vritet fjala, rekuiem pĂ«r gazetarin Hrant Dink

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 19 janar 2007, Stambolli u zgjua nĂ« njĂ« ditĂ« tĂ« ftohtĂ« dimri, qĂ« pak orĂ« mĂ« pas do tĂ« nxehej nga tri tĂ« shtĂ«na arme. NĂ« trotuarin e rrugĂ«s “Halaskargazi”, pĂ«rpara redaksisĂ« sĂ« gazetĂ«s “Agos”, u shtri pĂ«r tokĂ« njĂ« njeri mbi supet e tĂ« cilit rĂ«ndonte pesha e dy historive tĂ« pĂ«rgjakura dhe njĂ« shprese tĂ« brishtĂ« pajtimi. Me Hrant Dinkun u vra jo vetĂ«m njĂ« gazetar, por u qĂ«llua fjala e lirĂ« nĂ« zemĂ«r tĂ« qytetit.

Ai ishte një njeri që guxonte të fliste aty ku të tjerët zgjidhnin heshtjen. Një zë i qetë, por i palëkundur, që kërkonte dialog në një hapësirë të helmuar nga frika, nacionalizmi dhe mohimi. Dhe pikërisht për këtë arsye, fjala e tij u konsiderua rrezik.

NjĂ« pasdite e pĂ«rgjakur nĂ« ƞiƟli

MesditĂ«n e asaj tĂ« premteje, njĂ« i ri 17-vjeçar, OgĂŒn Samast, i ushqyer me propagandĂ« ultra-nacionaliste dhe urrejtje tĂ« kultivuar, i doli pas shpine dhe e qĂ«lloi pĂ«r vdekje. Trupi i Dinkut mbeti i shtrirĂ« nĂ« asfalt, me kĂ«pucĂ«t e vjetruara tĂ« drejtuara nga qielli i hirtĂ« i Stambollit, ndĂ«rsa mbi tĂ« u hodh njĂ« çarçaf i bardhĂ« – njĂ« simbol i menjĂ«hershĂ«m i pafajĂ«sisĂ« sĂ« vrarĂ«.

Dëshmitarët mbetën të mpirë. Por ajo që u shtri në tokë nuk ishte vetëm një trup. Aty u rrëzuan iluzionet për një Turqi që kishte mbyllur hesapet me demonët e saj dhe themelet e një lirie shprehjeje që ekzistonte më shumë në letër sesa në realitet.

“PĂ«llumbi” qĂ« e ndiente rrezikun

VetĂ«m pak ditĂ« para se tĂ« vritej, Hrant Dink kishte shkruar njĂ« nga tekstet mĂ« profetike dhe mĂ« tĂ« dhimbshme tĂ« gazetarisĂ« turke. Ai fliste pĂ«r frikĂ«n e pĂ«rditshme, pĂ«r kĂ«rcĂ«nimet dhe izolimin, por edhe pĂ«r besimin e tij naiv – ose fisnik – se fjala mund tĂ« mbijetojĂ«:

“Po, e ndiej veten me shqetĂ«simin e njĂ« pĂ«llumbi. Por e di se nĂ« kĂ«tĂ« vend njerĂ«zit nuk i prekin pĂ«llumbat. Ata jetojnĂ« mes nesh, pak tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« lirĂ«.”

Më 19 janar 2007, u vërtetua se edhe pëllumbat mund të bëhen shënjestër, kur klima politike ushqehet me urrejtje dhe shteti zgjedh të mos dëgjojë paralajmërimet.

Ura që nuk u lejua të qëndronte

Misioni i Hrant Dink ishte i rrallë dhe i rrezikshëm: ai kërkonte të ishte urë, jo flamur. Ai nuk fliste për hakmarrje, por për njohje dhe përgjegjësi. Ai besonte se turqit dhe armenët nuk mund të shërojnë plagët e së shkuarës duke i mohuar, por vetëm duke i parë në sy.

Ai foli hapur për gjenocidin armen, duke thyer tabu që në Turqi kushtonin burg, ndjekje penale dhe demonizim publik. Por Dink nuk ishte zë vetëm i armenëve. Ai u bë mbrojtës i çdo pakice, i çdo qytetari që besonte se demokracia nuk ndërtohet mbi heshtje të detyruar.

Për këtë arsye, ai u shndërrua në shënjestër të një sistemi që toleron nacionalizmin agresiv, por ndëshkon mendimin kritik.

“TĂ« gjithĂ« jemi Hrant Dink”

Vrasësit dhe frymëzuesit e tyre gabuan rëndë në një pikë thelbësore: ata menduan se fjala vdes bashkë me trupin. Por reagimi i shoqërisë ishte i papritur dhe tronditës.

Dhjetëra mijëra njerëz dolën në rrugët e Stambollit në funeralin e tij, në një marshim të heshtur që u kthye në një britmë morale. Parullat që u ngritën atë ditë hynë në histori:

“Hepimiz Hrant’ız, hepimiz Ermeniyiz”
Të gjithë jemi Hrant, të gjithë jemi armenë.

Ishte një moment i rrallë kur shoqëria turke e sfidoi veten, duke pranuar se problemi nuk ishte një vrasës i vetëm, por klima që e prodhoi atë.

Trashëgimia e një fjale që nuk u vra

Hrant Dink la pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« nuk matet me artikuj apo editorialĂ«, por me guximin pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n nĂ« njĂ« ambient armiqĂ«sor. Ai dĂ«shmoi se patriotizmi nuk Ă«shtĂ« mbrojtje e krimeve, por pĂ«rpjekje pĂ«r t’i pranuar ato, qĂ« tĂ« mos pĂ«rsĂ«riten.

Ai na kujtoi se demokracia nuk vritet me grushte shteti, por me plumba kundër fjalës së lirë. Dhe se një shoqëri matet jo nga mënyra si trajton shumicën, por nga mënyra si mbron zërat që e shqetësojnë.

Kur vritet fjala, rrezikohet shpirti i një vendi.
Me Hrant Dinkun u tentua tĂ« vritej fjala. Por ajo vazhdon tĂ« jetojĂ« – si kujtesĂ«, si akuzĂ« dhe si detyrim moral qĂ« ende pret drejtĂ«si.

↗

10:00 Rudiard Kipling, ca fjalĂ« “tĂ« varfra” pĂ«r njĂ« poemĂ« madhĂ«shtore

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

NĂ«se do tĂ« duhej njĂ« material letrar ku tĂ« bashkoheshin arsyeja, morali, prakticiteti dhe vetĂ« filozofia e jetĂ«s, do tĂ« mjaftonte tĂ« lexoheshin 33 vargjet e poemĂ«s “If” tĂ« Rudiard Kiplingut. NjĂ« poezi qĂ« nĂ« shqip ka ardhur si “NĂ«se” ose, nĂ« pĂ«rkthimin tashmĂ« tĂ« kanonizuar, “NĂ« mundsh”.

NĂ« mundsh ta ruash arsyen, kur bota humbet fillin
 e fajin ty ta hedh dhe vetes t’i besosh,
 sa herĂ« tek ti dyshojnĂ« e s’tĂ« pĂ«rfillin,
 por edhe dyshimet drejt t’i gjykosh


KĂ«to janĂ« vargjet e poetit brilant britanik Rudiard Kipling. Poezia e tij ishte mĂ« shumĂ« se e famshme — dhe sot Ă«shtĂ« edhe mĂ« tepĂ«r sesa nĂ« kohĂ«n kur u shkrua. NjĂ« “poemĂ«â€ qĂ« mĂ« ka mahnitur gjithmonĂ«, qoftĂ« kur e lexoja vetĂ« nĂ«n zĂ«, qoftĂ« kur e dĂ«gjoja tĂ« interpretuar nga tĂ« tjerĂ«. NĂ« shqip ajo ka ardhur pĂ«rmes pĂ«rkthimeve tĂ« mjeshtĂ«rve tĂ« mĂ«dhenj Fan Noli dhe Robert Shvarci.

Në mundsh të rrish në pritje, nga pritja pa u lodhur,
 e, kur t’urrejnĂ«, urrejtje mos t’ushqesh,
 madje, ndaj shpifjeve të rrish pa folur,
 me thjeshtësi, me to pa rënë ndesh


JanĂ« dy pĂ«rkthime qĂ«, nĂ« mĂ«nyra tĂ« ndryshme dhe po aq tĂ« njĂ«jta, i kanĂ« dhĂ«nĂ« jetĂ« njĂ« poezie qĂ« vlen njĂ«soj si pĂ«r baballarĂ«t, ashtu edhe pĂ«r bijtĂ« e tyre. Dhe ndĂ«rsa Noli do ta sillte nĂ« njĂ« variant tosk tĂ« shqipes, “NĂ« munç”, Shvarci do tĂ« ishte mĂ« afĂ«r gjuhĂ«s sĂ« njĂ«suar: “NĂ« mundsh”

NĂ« mundsh t’mendosh, por jo gjer nĂ« shkatĂ«rrim,
 të ëndërrosh, por jo si rob ëndërrimesh,
 dhe t’i trajtosh njĂ«lloj e pa dallim
 ngadhnjim e shpartallim, burim mashtrimesh


Rudiard Kipling e shkroi këtë poezi në vitin 1895, kur ishte në të tridhjetat e tij. Por magjia e saj u përhap shumë shpejt dhe mori domethënien e vet për këdo që hynte brenda saj.

Në durofsh dot thëniet e tua të drejta
 nĂ« kurthe pĂ«r trutharĂ«t, kopuket qĂ« t’i kthejnĂ«,
 t’i shohĂ«sh tĂ« thyera gjĂ«rat mĂ« tĂ« shtrenjta
 e prapĂ« t’i ndĂ«rtosh me vegla qĂ« nuk vlejnë 

PĂ«r shumĂ«kĂ«nd, poezia Ă«shtĂ« njĂ« platformĂ«, njĂ« refleksion marramendĂ«s, ku nĂ« pak vargje tĂ« sintetizuara jepet leksioni i çmuar pĂ«r baballarĂ«t e pĂ«r çdo fĂ«mijĂ«: cilat janĂ« parimet nĂ« jetĂ« pĂ«r t’u bĂ«rĂ« njĂ« burrĂ« me “rr” tĂ« fortĂ«.

NĂ« mundsh fitoret qĂ« ke korrur t’i flijosh
 si në kumar, në një të vetme lojë,
 tĂ« rrezikosh, tĂ« humbasĂ«sh e prapĂ« t’ia fillosh,
 dhe humbjen kurrĂ« tĂ« mos e zĂ«sh nĂ« gojë 

Rudiard Kipling ishte gazetar, shkrimtar, tregimtar, poet dhe novelist. U lind në Bombei-n e dikurshëm të Indisë,e që sot quhet Mumbai, një vend që frymëzoi shumë nga veprat e tij. Por ai udhëtoi në të gjithë botën, duke shkruar vazhdimisht.

Në i detyrofsh dot muskul, nerv e puls e zemër
 të të shërbejnë edhe kur gjithçka duket e kotë,
 e tĂ« qĂ«ndrosh kur s’ke asgjĂ« mĂ« veç vullnetit,
 qĂ« vetĂ«m fjalĂ«n “QĂ«ndro!” gjithmonĂ« tĂ« thonë 

Por Kipling njihet edhe pĂ«r vepra tĂ« tjera po aq tĂ« jashtĂ«zakonshme, tĂ« cilat na kanĂ« bĂ«rĂ« tĂ« Ă«ndĂ«rrojmĂ« aventura tĂ« çuditshme e tĂ« paharrueshme, si nĂ« rastin e “Libri i XhunglĂ«s” apo “Kapiteni Guximtar”. Proza e tij na jep njĂ« pasqyrĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme tĂ« jetĂ«s sĂ« botĂ«s indiane, por edhe tĂ« jetĂ«s sĂ« ushtarĂ«ve britanikĂ«, e posaçërisht tĂ« botĂ«s sĂ« fĂ«mijĂ«ve dhe tĂ« kafshĂ«ve, sidomos pas njĂ« qĂ«ndrimi disa­vjeçar nĂ« AfrikĂ«.

Në mundsh të flasësh me maskarenj, por nderin tënd ta ruash,
 e t’ecĂ«sh pĂ«rkrah mbretit pa krenari qĂ« tĂ« verbon

 NĂ«se armiku apo miku s’tĂ« bĂ«jnĂ« dot tĂ« vuash,
 dhe gjithkĂ«nd e çmon, por veç sa meriton


Kipling ishte fitues i Çmimit Nobel pĂ«r LetĂ«rsi nĂ« vitin 1907. Ky çmim iu dha pĂ«r veprĂ«n e tij, ndĂ«r tĂ« tjera edhe pĂ«r “The Jungle Book” apo “Libri i XhunglĂ«s”. Rudiard Kipling mbetet laureati mĂ« i ri i Nobelit pĂ«r LetĂ«rsi, tĂ« cilin e fitoi nĂ« moshĂ«n 41-vjeçare.

NĂ« mundsh t’i mbushĂ«sh ti minutat aq tĂ« rĂ«nda
 me vepra që peshojnë dije dhe mos kij asnjë dyshim,
 se jotja do tĂ« jetĂ« Bota, me ç’ka brenda,
 dhe NJERI do të jesh, o biri im!

“MĂ« tregoni gjashtĂ« vitet e para tĂ« jetĂ«s sĂ« njĂ« fĂ«mije dhe pastaj unĂ« do t’ju tregoj pjesĂ«n tjetĂ«r”, ka shkruar Kipling. Ai e shkroi “If” si njĂ« elegji me filozofi personale. MegjithatĂ«, jeta e tij njohu edhe dhimbje tĂ« thella: ai pĂ«rjetoi vdekjen e djalit tĂ« tij 18-vjeçar gjatĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, dhe mĂ« herĂ«t kishte duruar edhe humbjen e vajzĂ«s sĂ« tij shtatĂ«vjeçare, JozefinĂ«s.

Rudiard Kipling vdiq në Londër në vitin 1936, pasi kishte jetuar 70 vjet nga jeta e tij.
NĂ« njĂ« sondazh tĂ« kryer nga BBC nĂ« vitin 1996, “If” u votua si poezia mĂ« e preferuar nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, duke fituar dy herĂ« mĂ« shumĂ« vota se poezia e renditur nĂ« vendin e dytĂ«.

↗

12:30 Al Kapone, gangsteri i alkoolit që simboli mafien

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 17 janar tĂ« vitit 1899 u lind Al Capone – Janari ishte muaji i tij: U lind nĂ« janar, u lirua nga burgu nĂ« janar dhe vdiq po nĂ« janar.

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Ai do tĂ« mbahet mend pĂ«r thĂ«nien e famshme pĂ«rpara gjykatĂ«sve: “Ju jeni klientĂ«t e mi.” Quhej Alfons Gabriel Kapone, por u njoh nĂ« mbarĂ« botĂ«n si Al Kapone. PikĂ«risht mbi figurĂ«n e tij u ndĂ«rtuan mĂ« pas personazhet e filmave me gangsterĂ«, gjatĂ« periudhĂ«s sĂ« ndalimit tĂ« alkoolit nĂ« Shtetet e Bashkuara, mes viteve 1920–1933. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, Kapone u konsiderua njĂ« nga gangsterĂ«t mĂ« tĂ« famshĂ«m, edhe sepse u pĂ«rjetĂ«sua nĂ« dhjetĂ«ra filma tĂ« Hollivudit



U lind nĂ« Brooklyn, Nju Jork, nga prindĂ«r emigrantĂ« italianĂ« qĂ« kishin mbĂ«rritur nga rrethinat e Napolit. U pĂ«rfshi nĂ« veprimtari kriminale qĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re. U pĂ«rjashtua nga shkolla kur ishte vetĂ«m 14 vjeç, pasi kishte rrahur njĂ« mĂ«sues nĂ« klasĂ«. NĂ« moshĂ«n 16-vjeçare kishte tashmĂ« mbi supe akuza pĂ«r rrahje, grabitje dhe vjedhje. Pak mĂ« vonĂ« i dha lamtumirĂ«n Nju Jorkut pĂ«r t’u zhvendosur nĂ« Çikago.

Në të njëzetat e tij nisi të përfitonte nga kontrabanda e pijeve alkoolike, një aktivitet që e shtyu edhe më thellë në botën e krimit. Pavarësisht kësaj, Kapone u shndërrua në një figurë të dashur për publikun. Dhuratat që ai shpërndante për kisha, shkolla, jetimore dhe organizata bamirëse, duke përdorur para të fituara nga veprimtari të paligjshme, bënë që shumë njerëz ta shihnin me adhurim.

Por “emri i mirĂ«â€ i tij u cĂ«nua rĂ«ndĂ« nĂ« vitin 1929, me MasakrĂ«n e DitĂ«s sĂ« ShĂ«n Valentinit, kur shtatĂ« anĂ«tarĂ« tĂ« njĂ« bande rivale u ekzekutuan. Dyshimet ranĂ« mbi Kaponen, edhe pse ai i dĂ«noi publikisht vrasjet. MegjithatĂ«, nuk ishin krimet e dhunshme qĂ« e çuan nĂ« burg, por refuzimi pĂ«r tĂ« paguar taksat. Kapone shprehej se, meqenĂ«se paratĂ« i kishte fituar nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme, nuk kishte pse tĂ« paguante taksa pĂ«r tĂ« ardhura qĂ«, sipas tij, nuk ishin tĂ« ligjshme. Gjykata, megjithatĂ«, kishte njĂ« mendim krejt tjetĂ«r.

Fakte

E çuditshme, por e vërtetë: janari ishte muaji i tij. U lind në janar, u lirua nga burgu në janar dhe vdiq po në janar.

Pseudonimi i tij ishte “Scarface” (FytyrĂ«mbresĂ«), njĂ« nofkĂ« qĂ« e urrente. E mori pasi u plagos nĂ« fytyrĂ« nga vĂ«llai i njĂ« vajze qĂ« ai kishte ngacmuar.

Aktivitetin kriminal e nisi me kontrabandën e alkoolit, por më pas u përfshi edhe në kumar dhe prostitucion.

NĂ« vitin 1918, Kapone njohu njĂ« vajzĂ« tĂ« quajtur Meri. MĂ« 4 dhjetor 1918 lindi djali i tyre, Albert “Sonny” Francis. Kapone dhe Meri u martuan mĂ« 30 dhjetor tĂ« po atij viti.

Al Kapone fitonte rreth 100 mijĂ« dollarĂ« nĂ« javĂ«. NjĂ« vilĂ« luksoze, njĂ« makinĂ« Cadillac e blinduar qĂ« peshonte rreth 7 tonĂ«, njĂ« shpurĂ« truprojash dhe, mbi tĂ« gjitha, kontrolli i tregut tĂ« uiskit nĂ« gjithĂ« Çikagon, e bĂ«nĂ« atĂ« pa diskutim gangsterin mĂ« tĂ« famshĂ«m dhe mĂ« tĂ« pasur tĂ« kohĂ«s.

Sipas tĂ« dhĂ«nave tĂ« policisĂ« dhe prokurorisĂ« amerikane, gangsteri mĂ« i njohur i viteve ’20 tĂ« shekullit XX kishte nĂ«n kontroll monopolin e tregtisĂ« sĂ« birrĂ«s dhe uiskit.

Arrestimet

Kapone u arrestua disa herë dhe në dosjen e tij penale figuron një sërë akuzash: kontrabandë pijesh, mospagim taksash, vrasje dhe porositje vrasjesh. Një tjetër akuzë lidhej me Masakrën e Ditës së Shën Valentinit.

U arrestua për herë të parë në vitin 1926 për vrasjen e tre personave, por kaloi vetëm një natë në qeli për shkak të mungesës së provave.

U fut sërish në burg në maj të vitit 1929, këtë herë për armëmbajtje pa leje, por u lirua pas një kohe të shkurtër.

NĂ« vitin 1930, nĂ« kulmin e fuqisĂ« sĂ« tij, Kapone u pĂ«rfshi nĂ« listĂ«n e 28 kriminelĂ«ve mĂ« tĂ« rrezikshĂ«m tĂ« Çikagos dhe u shpall “Armiku Publik NumĂ«r NjĂ«â€. NdĂ«rkohĂ«, autoritetet federale e pĂ«rfshinĂ« nĂ« listĂ«n e personave mĂ« tĂ« kĂ«rkuar nĂ« SHBA.

Më 3 maj 1932 u riarrestua dhe u dërgua në burgun federal të Atlantës për të vuajtur një dënim prej 10 vitesh, kryesisht për evazion fiskal. Qeveria amerikane e akuzoi se i detyrohej shtetit 215.080,48 dollarë taksa të papaguara.

Juria e shpalli të pafajshëm në 18 nga 23 akuzat, por gjyqtari Wilkerson e dënoi me 10 vjet burg. Për shkak të sjelljes së mirë, Kapone vuajti vetëm rreth 8 vjet. Gjoba e vendosur ishte 37.617 dollarë e 51 cent.

Edhe në burg, Kapone përfitoi privilegje të veçanta. U vendos në një qeli të mobiluar, me qilim, makinë shkrimi dhe Enciklopedinë Britanike, pas së cilës ishte i fiksuar. U lirua më 6 janar 1939.

Pas lirimit, kaloi një periudhë të shkurtër në spital dhe më pas u kthye në rezidencën e tij në Palm Island, ku jetoi i qetë pjesën e mbetur të jetës.

Fundi i një epoke

Kapone ishte diagnostikuar me sifiliz që gjatë qëndrimit në burgun e Alkatrazit. Sëmundja i dëmtoi rëndë sistemin nervor dhe trurin, duke e bërë të paaftë për jetën publike. Një vit para vdekjes hoqi dorë nga çdo aktivitet. Në vitin 1946, mjeku i tij dhe një psikiatër nga Baltimora konstatuan se Kapone kishte kapacitetin mendor të një fëmije 12-vjeçar.

Më 25 janar 1947, Al Kapone ndërroi jetë nga një infarkt. Ishte vetëm 48 vjeç. Në varrimin e tij morën pjesë rreth 10 mijë persona. Arkivoli prej bronzi kushtoi 2 mijë dollarë, ndërsa mijëra dollarë të tjerë u shpenzuan për lulet.

Ai u varros fillimisht nĂ« varrezat Mount Olivet, nĂ« jug tĂ« Çikagos, pranĂ« varreve tĂ« babait dhe vĂ«llait tĂ« tij. NĂ« mars tĂ« vitit 1950, eshtrat e tyre u zhvendosĂ«n nĂ« varrezat Mount Carmel. NĂ« epitafin e varrit tĂ« tij shkruhet: “MĂ«shirĂ«, Jezusi im!”

Kuriozitete

Dosja e Al Kapones në arkivat e FBI-së përmban 2.397 faqe, ndërsa agjenti Frank Wilson e ndoqi për vite me radhë, duke hetuar llogaritë e tij bankare.

Përveç famës si gangster, Kapone kishte edhe pasione artistike: ishte adhurues i muzikës xhaz dhe veçanërisht i një grupi të quajtur New Orleans.

Figura e tij vazhdon tĂ« rikthehet nĂ« kinematografi. PĂ«r Al Kaponen janĂ« realizuar disa filma, mes tyre “Masakra e ShĂ«n Valentinit” (1967), “Capone” (1975) dhe “TĂ« Paprekshmit” (1987), ku rolin e tij e interpreton Robert De Niro.

↗

10:00 MoliÚre, shkrimtari që i hoqi maskat shoqërisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Shkrimtari i madh francez u pagëzua më 15 janar 1622 dhe kjo njihet dhe si dita e lindjes së tij

Nga Leonard Veizi

NĂ« historinĂ« e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pak emra kanĂ« arritur tĂ« mbeten kaq bashkĂ«kohorĂ« dhe therĂ«s sa MoliĂšre. I regjistruar si Jean-Baptiste Poquelin, ai braktisi komoditetin e jetĂ«s borgjeze pĂ«r t’u bĂ«rĂ« simboli i komedisĂ« klasike franceze dhe njĂ« pasqyrĂ« e pamĂ«shirshme e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s sĂ« tij



MoliĂšre lindi mĂ« 15 janar 1622, duke shĂ«nuar fillimin e njĂ« epoke tĂ« re pĂ«r teatrin botĂ«ror. Ai mbylli sytĂ« po aq dramatikisht sa jetoi, mĂ« 17 shkurt 1673, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« trashĂ«gimi qĂ« duket sikur Ă«shtĂ« shkruar posaçërisht pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer paradokset njerĂ«zore – pĂ«rfshirĂ« edhe ato tĂ« shoqĂ«risĂ« sonĂ«.

Një vëzhgues midis dritëhijeve të oborrit

MoliĂšre nuk ishte thjesht njĂ« dramaturg; ai ishte njĂ« “institucion” teatror – aktor, regjisor dhe vĂ«zhgues i mprehtĂ« i natyrĂ«s njerĂ«zore. NĂ« njĂ« FrancĂ« tĂ« prangosur nga etiketa e rreptĂ« dhe hierarkitĂ« e hekurta tĂ« VersajĂ«s, ai guxoi tĂ« demaskonte gjithçka qĂ« konsiderohej e shenjtĂ«: moralin e rremĂ« dhe devotshmĂ«rinĂ« e shtirur, mjekĂ«sinĂ« e paaftĂ« qĂ« fshihej pas latinishtes, martesĂ«n si pazar interesash dhe autoritetin prindĂ«ror tĂ« verbĂ«r.

Teatri si diagnozë shoqërore

Kryeveprat e tij – nga “Tartufi” dhe “Kopraci” te “Mizantropi” dhe “I sĂ«muri imagjinar” – tejkalojnĂ« kufijtĂ« e komedisĂ« sĂ« thjeshtĂ« tĂ« situatave. Ato janĂ« anketa sociale, ku e qeshura shĂ«rben si skalpel pĂ«r tĂ« zbĂ«rthyer veset njerĂ«zore.

Personazhet e tij nuk janë thjesht karikatura, por arketipe universale që mbijetojnë në çdo epokë: hipokriti që fshihet pas fesë, koprraci që humbet njerëzoren për arin dhe mendjemadhi që kërkon lavdi përmes injorancës.

Tehu i hollë i ironisë

Gjuha e MoliÚre-it është një përzierje mjeshtërore e elegancës dhe mprehtësisë, e aftë të godasë pa rënë në vulgaritet. Ironia e tij nuk shkatërron për hir të cinizmit; ajo synon ndërgjegjësimin.

PikĂ«risht ky qĂ«llim e pĂ«rplasi atĂ« me muret e larta tĂ« censurĂ«s. “Tartufi”, sot gur themeli i teatrit botĂ«ror, u ndalua pĂ«r vite me radhĂ« nga kleri, i cili e shihte veten tĂ« pasqyruar nĂ« portretin e mashtruesit fetar. MegjithatĂ«, mbrojtja e Mbretit Diell (Luigji XIV) i lejoi MoliĂšre-it tĂ« vazhdonte luftĂ«n e tij pĂ«rmes artit.

Vdekja në skenë

MoliĂšre jetoi dhe vdiq si njĂ« artist i vĂ«rtetĂ«. Por vdekja e tij mbetet njĂ« nga momentet mĂ« ironike tĂ« historisĂ«. Ironia e fatit deshi qĂ« ai tĂ« rrĂ«zohej nĂ« skenĂ« gjatĂ« shfaqjes sĂ« katĂ«rt tĂ« “I sĂ«muri imagjinar”, – apo siç njihet nĂ« shqip ” I sĂ«muri pĂ« mend”, – nĂ« vitin 1673. Edhe pse nĂ« dhimbje tĂ« tmerrshme, ai insistoi ta çonte shfaqjen deri nĂ« fund, pĂ«r tĂ« mos zhgĂ«njyer shikuesit dhe pĂ«r tĂ« mos u hequr rrogĂ«n e ditĂ«s aktorĂ«ve tĂ« tij.

Ai dha shpirt pak orĂ« mĂ« vonĂ«. ShoqĂ«ria qĂ« ai kishte demaskuar i dha “shuplakĂ«n” e fundit: Kisha refuzoi ta varroste nĂ« tokĂ« tĂ« bekuar, sepse ishte aktor – njĂ« profesion qĂ« atĂ«herĂ« konsiderohej i pamoralshĂ«m. U desh ndĂ«rhyrja e Mbretit qĂ« ai tĂ« gjente njĂ« vend prehjeje, ndonĂ«se natĂ«n dhe pa ceremoni.

Ky fund tragjik dhe simbolik vulosi jetën e një njeriu që e ktheu teatrin në një akt ekzistencial.

Trashëgimia

Sot, MoliÚre mbetet një nga shtyllat e kulturës evropiane. Ai na mëson se teatri nuk është vetëm argëtim, por një mjet për të parë të vërtetën. Në çdo shoqëri ku pushteti kthehet në farsë dhe morali në dekor, e qeshura e MoliÚre-it vazhdon të kumbojë si një akt rebelimi.

↗

12:00 Haruki Murakami, shkrimtari që i dha zë heshtjes moderne

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

NĂ« 12 janar tĂ« vitit 1949, nĂ« qytetin e lashtĂ« tĂ« Kyotos, ku hijet e tempujve rrĂ«fejnĂ« histori tĂ« harruara dhe koha rrjedh nĂ« mĂ«nyra tĂ« çuditshme, lindi Haruki Murakami. NjĂ« fĂ«mijĂ« i pasluftĂ«s, i rritur mes kujtesĂ«s sĂ« copĂ«tuar tĂ« JaponisĂ« dhe tingujve tĂ« njĂ« bote qĂ« ndryshonte me shpejtĂ«si. LetĂ«rsia e tij nis aty ku logjika hesht: nĂ« buzĂ« tĂ« njĂ« pusi tĂ« errĂ«t, nĂ«n dritĂ«n e dy hĂ«nave qĂ« nuk ndodhen askund nĂ« qiellin tonĂ«, ose nĂ« shoqĂ«rinĂ« e njĂ« maceje qĂ« zhduket pa lĂ«nĂ« gjurmë 


NĂ« krijimtari, çdo fjali e Murakamit tingĂ«llon si njĂ« notĂ« muzike, njĂ« xhaz i ngathĂ«t i ndarĂ« mes nostalgjisĂ« dhe magjisĂ«. NĂ« ShqipĂ«ri, ai nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« autor i huaj; Ă«shtĂ« njĂ« dritare e hapur drejt njĂ« universi tjetĂ«r, ku koha dhe ndjenja gĂ«rshetohen nĂ« ritmin e vetĂ«dijes. FalĂ« mjeshtĂ«risĂ« sĂ« pĂ«rkthyesve tanĂ«, lexuesi shqiptar mund tĂ« hyjĂ« nĂ« “dhomat e errĂ«ta tĂ« ndĂ«rgjegjes”, aty ku çdo simbol dhe çdo tingull ka kuptim tĂ« fshehtĂ«.

Universi i Murakamit në gjuhën shqipe

Shumica e veprave tĂ« tij nĂ« shqip kanĂ« ardhur nĂ«n logon e shtĂ«pisĂ« botuese “Skanderbeg Books”, e cila ka ndjekur me pĂ«rpikĂ«ri korpusin e tij kryesor. PĂ«rkthyes si Ilir Baçi, Artan Kuçi, Merita Meçe, Orjeta Marku
 kanĂ« ndihmuar qĂ« ajo atmosferĂ« melankolike dhe ritmi i veçantĂ« i prozĂ«s tĂ« ruhet, duke i dhĂ«nĂ« lexuesit njĂ« ndjesi afĂ«rsi me botĂ«n e tij surreale.

Edhe pse veprimet e romaneve të tij ndodhin në lagjet e Tokios si Shinjuku dhe Shibuya, lexuesi shqiptar gjen lehtësisht veten te personazhet e tij. Murakami flet për ndjenja universale: vetminë në një qytet të madh, kërkimin e një zëri në heshtje, dashurinë që mbetet e paqartë dhe muzika që shëron dhe çmend në të njëjtën kohë. Xhazi dhe muzika klasike që dëgjojnë personazhet e tij pasqyrojnë shpirtin e shumë të rinjve shqiptarë, të cilët në tingujt perëndimorë gjetën arratisje, rezistencë dhe ëndërr.

Ashtu si Japonia, edhe Shqipëria mban plagët e saj të historisë. Personazhet e Murakamit, që gërmojnë në puset e së kaluarës, rezonojnë thellë me lexuesin tonë: dhimbja, nostalgjia, dhe shpresa për një dritë të vogël janë universale.

Disiplina e maratonistit

PĂ«rtej miteve dhe misterit, Murakami Ă«shtĂ« i njohur pĂ«r njĂ« disiplinĂ« pothuajse ushtarake. Ai zgjohet nĂ« orĂ«n 4:00 tĂ« mĂ«ngjesit, shkruan pĂ«r 5-6 orĂ« dhe pastaj vrapon ose noton çdo ditĂ«. Ky ritĂ«m i ngurtĂ« pasqyrohet nĂ« librin e tij “ÇfarĂ« flas” kur flas pĂ«r vrapimin, qĂ« frymĂ«zon jo vetĂ«m drejt letĂ«rsisĂ«, por edhe drejt sportit, vetĂ«kontrollit dhe pĂ«rqendrimit. NĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« heshtur, Murakami na mĂ«son se shkrimi dhe jeta janĂ« tĂ« lidhura: çdo hap, çdo frymĂ«marrje, çdo tingull ka rĂ«ndĂ«si.

Një udhërrëfyes i heshtur

Sot, Haruki Murakami mbetet njĂ« nga autorĂ«t mĂ« tĂ« kĂ«rkuar, jo vetĂ«m nĂ« libraritĂ« e botĂ«s por dhe ato tĂ« TiranĂ«s dhe qyteteve tĂ« tjera shqiptare. Ai nuk bĂ«rtet, nuk jep leksione morale dhe nuk kĂ«rkon tĂ« jetĂ« profet. Ai thjesht na merr pĂ«r dore dhe na zhyt nĂ« puset tona tĂ« brendshme, duke na treguar se edhe nĂ« errĂ«sirĂ«n mĂ« tĂ« thellĂ«, njĂ« dritĂ« e vogĂ«l ekziston gjithmonĂ« – qoftĂ« njĂ« melodi e harruar, njĂ« kujtim i dashur, apo shpresa pĂ«r tĂ« parĂ« dy hĂ«nat nĂ« qiellin tonĂ« tĂ« brendshĂ«m.

↗

13:42 Zyliha Miloti, ikona e elegancës dhe shpirti i humorit shkodran

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 11/01/2026 by Leonard

80-vjetori i aktores së madhe shqiptare

Nga Leonard Veizi

Ajo njihet si  aktorja e 1.000 roleve.

— “O Tusho, hajde nji her
 Se nji ktu ma ka pru. I kam dhan nja pesĂ«dhjetĂ« fotografi, por s’po merr asnji
”

Kjo është Zyliha Miloti, aktorja e mrekullueshme e Estradës së Shkodrës e cila edhe pa u dukur fizikisht, të bën të qeshësh.

U lindi nĂ« ShkodĂ«r mĂ« 11 janar 1946, nĂ« qytetin ku humori nuk Ă«shtĂ« thjesht art, por mĂ«nyrĂ« tĂ« menduari. NĂ« atĂ« djep kulture ku fjala ka ritĂ«m dhe batuta lind natyrshĂ«m, Zyliha u rrit me instinktin e skenĂ«s. RrugĂ«timi i saj artistik nisi herĂ«t dhe u kurorĂ«zua me diplomimin nĂ« Liceun Artistik “Jordan Misja” nĂ« vitin 1965. Ishte vetĂ«m fillimi i njĂ« karriere qĂ« do ta shndĂ«rronte nĂ« njĂ« institucion tĂ« gjallĂ« tĂ« artit shqiptar.

Një jetë në skenë

QĂ« nga viti 1967, emri i Zyliha Milotit u bĂ« i pandashĂ«m nga Estrada Profesioniste e ShkodrĂ«s. PĂ«r mĂ« shumĂ« se katĂ«r dekada, ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore humori, por njĂ« prani magnetike, e aftĂ« tĂ« mbushte skenĂ«n me finesĂ«, hir dhe njĂ« timbĂ«r zĂ«ri tĂ« dallueshĂ«m. Eleganca e saj natyrore bashkĂ«jetonte nĂ« harmoni me komiken, duke krijuar njĂ« profil unik – femĂ«ror, inteligjent dhe thellĂ«sisht njerĂ«zor.

Bashkëpunimi me kolosët

Suksesi i Zylihasë nuk mund të konceptohet pa bashkëpunimet e saj të jashtëzakonshme me figurat emblemë të humorit shkodran:

Me Tano Banushin, ajo ndërtoi duete që sot janë pjesë e antologjisë së estradës shqiptare. Zyliha ishte partnerja ideale: elegante, e përmbajtur, duke i dhënë batutës së mprehtë një kontrapunkt të rafinuar.

Me Paulin Prekën, solli skeçe që mbeten referencë për humorin e situatës dhe dialogun e shpejtë, të saktë, pa teprime.

Duke interpretuar me plejadĂ«n e artĂ« tĂ« estradĂ«s shkodrane, si Hasan Smaja, Gjosho Vasia, Zef Deda dhe Besnik Çinari ajo u bĂ« pjesĂ« e njĂ« ansambli qĂ« e ktheu qytetin verior nĂ« kryeqendrĂ«n e buzĂ«qeshjes shqiptare.

Shkëlqimi në kinematografi

Edhe pse e kurorĂ«zuar si “mbretĂ«resha e estradĂ«s”, Zyliha Miloti e shtriu talentin e saj edhe nĂ« kinematografi, ku ruajti tĂ« njĂ«jtĂ«n natyrshmĂ«ri dhe finesĂ« interpretimi:

“Shoku ynĂ« Tili”  i vitit 1981 i dha njĂ« rol plot jetĂ« dhe autenticitet, qĂ« pasqyron me delikatesĂ« realitetin social tĂ« kohĂ«s.
–“Mos thirr, o Qemal, mos thirr. Po na dĂ«gjojnĂ« edhe komshinjtĂ«. Avash, se ia kĂ«pute veshin djalit, o Qemal. Shko tani tĂ« lahesh, se po tĂ« ftohet uji.”

“Dy herĂ« mat” i vitit 1986 – njĂ« tjetĂ«r dĂ«shmi e elasticitetit tĂ« saj aktorial.
–“Cuk, po kur je, mor gĂ«njeshtar! Edhe ti mashtrues. E di si ma ke lĂ«nĂ« shtĂ«pinĂ«, apo jo? GjithĂ« tallash. MĂ« çmendi era e tutkallit. ÇfarĂ« Kopi mor, urdhĂ«ro unĂ« kĂ«tu. Ma di inatin, apo jo?”

“Pak fresk sonte” i vitit 1994 ishte njĂ« titull skenari e regjie qĂ« i shkon aq shumĂ« natyrĂ«s sĂ« saj skenike.
 –“Po ty, mor karafil! TĂ« kishin pat zanĂ« nĂ« flagrancë  MĂ« thanĂ« njerĂ«z seriozĂ«. Po unĂ« ta nxjerri shpirtin! Kush ka qenĂ« ajo, njĂ« herĂ« ma thuaj. S’tĂ« vjen marre, baba i gjashtĂ« fĂ«mijĂ«ve?”

“Maja”  i vitit 2011 ishte njĂ« rikthim dinjitoz nĂ« ekran, qĂ« tregoi se pjekuria artistike e saj ishte pasuruar edhe mĂ« shumĂ« me vitet.

Titujt

Me 60 vite karrierë, 260 premiera dhe qindra role në teatër, estradë dhe film, Zyliha Miloti mbetet një figurë emblematike e artit shqiptar. Përdorimi i saj i matur dhe artistik i nëndialektit shkodran e ngriti të folurën lokale në nivel arti, duke i dhënë fjalës ritëm, muzikalitet dhe shpirt.

E nderuar me titujt “Mjeshtre e Madhe” dhe “Qytetare Nderi e ShkodrĂ«s”, Zyliha Miloti Ă«shtĂ« njĂ« pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme e kujtesĂ«s sonĂ« kolektive, njĂ« ikonĂ« qĂ« e ktheu buzĂ«qeshjen nĂ« art dhe artin nĂ« dashuri pĂ«r njerĂ«zit.

↗

10:00 Xhorxh Formën, vullkani i heshtur i Teksasit

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

NĂ«n qiellin e pamatĂ« tĂ« Teksasit tĂ« vitit 1949, aty ku pluhuri i varfĂ«risĂ« pĂ«rzihej me nxehtĂ«sinĂ« pĂ«rvĂ«luese dhe tensionet racore drithĂ«ronin ajrin, lindi njĂ« fĂ«mijĂ« qĂ« do tĂ« mĂ«sonte ta shndĂ«rronte zemĂ«rimin nĂ« mburojë 


Xhorxh Eduard FormĂ«n nuk ishte thjesht njĂ« djalosh i rritur nĂ« rrugĂ«t e ashpra tĂ« Hjustonit; ai ishte njĂ« forcĂ« e fjetur e natyrĂ«s. I heshtur, me njĂ« vĂ«shtrim qĂ« dukej se peshonte mĂ« shumĂ« se grushtet e tij, pak kush mund ta imagjinonte se ky djalĂ« “problematik” do tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« njerĂ«zore tĂ« mitologjisĂ« sportive moderne: njeriun qĂ« rrĂ«zoi gjigantĂ«t dhe, mĂ« pas, ringriti vetveten nga hiri.

“Big Xhorxh” ose epoka e shkatĂ«rrimit

Karriera e tij shpĂ«rtheu si njĂ« vullkan. NĂ« LojĂ«rat Olimpike tĂ« Meksikos, mĂ« 1968, bota pa njĂ« 19-vjeçar qĂ« lĂ«vizte nĂ« ring me egĂ«rsinĂ« e njĂ« luani tĂ« ri. Kur fitoi medaljen e artĂ«, ai valĂ«viti njĂ« flamur tĂ« vogĂ«l amerikan — njĂ« gjest qĂ« nĂ« atĂ« kohĂ« u lexua si patriotizĂ«m i thjeshtĂ«, por brenda tij ziente njĂ« ambicie e pangopur: tĂ« bĂ«hej mbret i botĂ«s.

Kurora erdhi shpejt. NĂ« vitin 1973, nĂ« Kingston tĂ« XhamajkĂ«s, FormĂ«n u pĂ«rball me kampionin e pamposhtur Xho FrejzhĂ«r. Ajo qĂ« ndodhi nĂ« ring ishte njĂ« tronditje globale: brenda dy raundeve, FormĂ«n e rrĂ«zoi FrejzhĂ«rin gjashtĂ« herĂ«. “Down goes Frazier!”, ulĂ«rinte komentatori, ndĂ«rsa bota po dĂ«shmonte lindjen e njĂ« force tĂ« pamĂ«shirshme. FormĂ«n nuk boksonte; ai ekzekutonte. Fuqia e tij brutale dukej se sfidonte vetĂ« kufijtĂ« e trupit njerĂ«zor.

Rënia në Kinshasa dhe vdekja e egos

Por çdo mit ka çastin e tij tĂ« thyerjes. PĂ«r Xhorxh FormĂ«n, ai çast ishte Zairi, viti 1974. NĂ« ndeshjen legjendare “Rumble in the Jungle”, pĂ«rballĂ« tij doli gjeniu Muhamed Ali. FormĂ«n hyri nĂ« ring si njĂ« makinĂ« lufte; doli prej andej si njĂ« njeri i zhveshur nga iluzioni i pathyeshmĂ«risĂ«. Strategjia “rope-a-dope” e Aliut nuk goditi vetĂ«m trupin e tij, por edhe egon. Ajo humbje nuk ishte thjesht statistikĂ« sportive; ishte njĂ« vdekje shpirtĂ«rore.

Pas kësaj, ai humbi busullën. U tërhoq në vetmi, dhe pas një humbjeje tjetër në vitin 1977, përjetoi një kthesë radikale: gjeti besimin, la ringun dhe u bë predikues. Boksi, për një kohë të gjatë, u duk si një kapitull i mbyllur.

Mrekullia e flokëve të thinjur

PĂ«r gati dhjetĂ« vjet, dorashkat mblodhĂ«n pluhur, ndĂ«rsa FormĂ«n mbante BiblĂ«n nĂ« dorĂ« dhe u shĂ«rbente tĂ« varfĂ«rve. Por nĂ« fund tĂ« viteve ’80, bota u befasua: njĂ« FormĂ«n mĂ« i rĂ«ndĂ«, me flokĂ« tĂ« thinjur, me bark paksa tĂ« lĂ«shuar dhe me njĂ« buzĂ«qeshje qĂ« kishte zĂ«vendĂ«suar vĂ«shtrimin e egĂ«r, shpalli rikthimin. SkeptikĂ«t qeshĂ«n; e quajtĂ«n njĂ« shaka pĂ«r para.

MĂ« 5 nĂ«ntor 1994, ndodhi e pamendueshmja. NĂ« moshĂ«n 45-vjeçare, i veshur me tĂ« njĂ«jtat mbathje tĂ« kuqe si kundĂ«r Aliut dy dekada mĂ« parĂ«, FormĂ«n goditi kampionin e ri MajkĂ«ll MurĂ«r me njĂ« grusht tĂ« vetĂ«m, tĂ« pastĂ«r, nĂ« mjekĂ«r. Kur referi numĂ«roi deri nĂ« dhjetĂ«, FormĂ«n ra nĂ« gjunjĂ« nĂ« cepin e ringut — jo nga lodhja, por nĂ« lutje. Ai u bĂ« kampioni mĂ« i vjetĂ«r i botĂ«s nĂ« peshat e rĂ«nda, duke provuar se mosha Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« numĂ«r, kur vullneti Ă«shtĂ« prej çeliku.

Nga grushti te grilli

JashtĂ« ringut, Xhorxh FormĂ«n realizoi njĂ« tjetĂ«r “knock-out”, kĂ«tĂ« herĂ« nĂ« botĂ«n e biznesit. Me “George Foreman Grill” apo “Grilli i Xhorxh FormĂ«n”, ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« marketingut global, duke dĂ«shmuar se pas muskujve fshihej njĂ« mendje e mprehtĂ« sipĂ«rmarrĂ«se. Emri i tij u transformua nga sinonim i frikĂ«s nĂ« sinonim besimi dhe afĂ«rsie.

Epilog

Sot, Xhorxh FormĂ«n Ă«shtĂ« portreti i njeriut qĂ« jetoi dy jetĂ«. NjĂ«ra ishte jeta e forcĂ«s sĂ« papĂ«rmbajtshme, ku ai u shpall “njeriu mĂ« i fortĂ« nĂ« botĂ«â€. Tjetra, ajo e urtĂ«sisĂ«, ku tregoi se forca e vĂ«rtetĂ« nuk matet me sa fort godet, por me aftĂ«sinĂ« pĂ«r t’u ngritur sĂ«rish pasi jeta tĂ« ka rrĂ«zuar pĂ«rtokĂ«. Ai mbetet njĂ« legjendĂ« e gjallĂ«, dĂ«shmi se ringu mĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r t’u fituar Ă«shtĂ« ai me vetveten.

↗

08:07 Dr. House bëhet
 arkeolog në gërmimet greke

✇Gazeta Fjala
By: Kesjana

Aktori i famshëm britanik Hugh Laurie, i njohur në mbarë botën për rolin e tij si Dr. House, nis në Greqi për xhirimet e një seriali të ri me përmasa ndërkombëtare dhe me tematikë arkeologjike.

Prodhimi i ri, i titulluar “Dig”, bazohet nĂ« librin “Excavations” tĂ« Kate Myers dhe pritet tĂ« shfaqet fillimisht nĂ« rrjetin amerikan Peacock, ndĂ«rsa shpĂ«rndarja globale do tĂ« realizohet nga Universal.

Seriali mban firmĂ«n e Amy Poehler dhe Mike Schur, krijues tĂ« serialit tĂ« njohur “Parks and Recreation”, dhe ndĂ«rthur trillimin me elemente realiste, duke sjellĂ« nĂ« ekran histori misterioze mes siteve arkeologjike dhe peizazheve historike tĂ« GreqisĂ«.

Përveç Hugh Laurie-t, në kast bëjnë pjesë edhe Amy Poehler, Geraldine Viswanathan dhe Fina Strazza.

RegjinĂ« e serialit e ka marrĂ« pĂ«rsipĂ«r Dean Holland, i njohur pĂ«r punĂ«n e tij nĂ« seriale tĂ« suksesshme si “The Office” dhe “Entourage”, ndĂ«rsa autorja e librit, Kate Myers, Ă«shtĂ« gjithashtu pjesĂ« e ekipit tĂ« producentĂ«ve ekzekutivĂ«.

Roli i ri shënon një tjetër rikthim të rëndësishëm për Hugh Laurie, i cili me personazhin e Dr. House ka lënë gjurmë edhe në publikun shqiptar.

Me këtë projekt, xhirimet në Greqi pritet të tërheqin vëmendje ndërkombëtare, duke promovuar trashëgiminë arkeologjike dhe kulturore të vendit përmes një prodhimi televiziv të nivelit të lartë./CNA, përkthyer nga Protothema/kb

↗

10:10 Noli, mënçuraku i pazëvendësueshëm

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 6 janar të vitit 1882, u lind Theofan Stilian Noli

Nga Leonard Veizi

Ai mbetet i rrallë dhe i pazëvendësueshëm. Një mendje brilante që i ushtroi dijet e mbledhura ngado në gjithfarë fushash. Dhe la mbi skrivaninë e tij një thesar të tërë, kryevepra botërore, që mbetën në përdorim mes shqiptarësh



Pakkush si ai mund tĂ« ishte njĂ«herazi “hirĂ«sia e tij” dhe “shkĂ«lqesi” po ashtu. Pakkush si ai mund tĂ« bĂ«nte meshtarin nĂ« Altarin e KishĂ«s dhe polemikun nĂ« sallĂ«n e Parlamentit. TĂ« ishte nĂ« krye tĂ« njĂ« partie politike si “shef opozite” dhe nĂ« krye tĂ« shtetit si ministĂ«r i jashtĂ«m e kryeministĂ«r pĂ«r sĂ« fundi. VetĂ«m ai mundi tĂ« vinte nĂ« pushtet me anĂ« tĂ« njĂ« tĂ« ashtuquajturi “revolucion” dhe tĂ« largohej nga pallati qeveritar nĂ«n kĂ«rcĂ«nimin e armĂ«ve tĂ« njĂ« ushtrie tĂ« huaj, qĂ« kishte ardhur pĂ«r tĂ« ngjitur nĂ« fron kundĂ«rshtarin e tij. Dhe po aq, vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« firmoste gjithfarĂ« udhĂ«zimesh mbi jetĂ«n politike, ekonomike dhe ushtarake tĂ« vendit, dhe me po tĂ« njĂ«jtĂ«n penĂ« tĂ« vazhdonte tĂ« pĂ«rkthente “Rubairat” e Omar Khajamit. Dhe ishte po ai qĂ« kur kĂ«rkonte tĂ« çlodhej sadopak nga punĂ«t e rĂ«nda tĂ« njĂ« shteti qĂ« kĂ«rkonte reformĂ« thellĂ«sore, i binte flautit.

Ai ishte Fan Noli. Dhe emrin e babait e kishte Stilian. Kishte lindur në territorin turk, İbriktepe, por ishte shqiptar, nga Qyteza e Kolonjës. Të parët e tij e kishin ruajtur të pastër gjuhën dhe traditat shqiptare. I tillë ishte edhe ai. Pasardhës i Frashërllinjve, Qirjazëve dhe i vetë Petro Luarasit. Shqipja gurgullonte në gojën e tij. Nuk kish si shqiptohej më bukur.

Pra ishte një kolonjar i vërtetë.

Pakkush si ai mund tĂ« sillte nĂ« shqip monologun hamletjan tĂ« Shekspirit dhe bĂ«mat e Don Kishotit me mullinjtĂ« e erĂ«s shkruar nga Servantes. E pas kĂ«saj tĂ« thurte vargje pĂ«r Marathonomakun dhe njĂ« himn pĂ«r flamurin kombĂ«tar. TĂ« shkruante “Historia e SkĂ«nderbeut”, dhe monografinĂ« “Bet’hoveni dhe Revolucionin Francez”. Dhe sĂ« fundi tĂ« kompozonte njĂ« seri veprash simfonike, tĂ« pakonceptuara deri asokohe nga njĂ« shqiptar.

Po aq, pakkush si ai zotëronte 12 a 13 gjuhë të huaja, duke e pasuruar begraundin e tij studimor e akademik me pesë diploma të ndryshme.

Në luftën e tij të përhershme për të marrë sa më shumë njohuri, ai punoi në gjithfarë zanatesh pa u lodhur dhe u shkollua si një nxënës besnik pa u lodhur gjithashtu.

Pasi pĂ«rfundoi me rezultate “ekselent” gjimnazin grek tĂ« AdrianopojĂ«s, nĂ« moshĂ«n 30-vjeçare do tĂ« merrte diplomĂ«n “Bachelor of Arts” nĂ« Harvard. Ishte 55-vjeç kur mbaroi studimet nĂ« Konservatorin e Nju Englandit tĂ« Bostonit, duke u diplomuar pĂ«r kompozicion. VetĂ«m njĂ« vit mĂ« pas, diplomohet pĂ«r Muzikologji nĂ« Konservatorin e Bostonit. NdĂ«rsa nĂ« moshĂ«n 63-vjeçare, do tĂ« shpaloste me sukses nĂ« Universitetin e Bostonit studimin e tij monografik me temĂ«n “Gjergj Kastrioti – SkĂ«nderbeu”. Kjo do t’i jepte gradĂ«n shkencore tĂ« doktorit nĂ« filozofi.

Ishte i madh Noli, dhe i rëndë sigurisht. Aq sa një universitet e një diplomë nuk ia mbanin dot të gjithë peshën.

Dhe vetĂ«m njĂ« njeri si ai mund t’i jepte pavarĂ«sinĂ« KishĂ«s Ortodokse Shqiptare duke e shkĂ«putur nga çdo ndikim i huaj. Nuk ishte blasfemi, por dashuria pĂ«r ta bĂ«rĂ« kishĂ«n shqiptare, nĂ« njĂ« vend si ShqipĂ«ria, tĂ« fliste shqip.

NĂ« tĂ« rinjtĂ« e tij nuk i bĂ«ri naze asnjĂ« lloj zanati, ndaj punoi si kopist, sufler e aktor me njĂ« trupĂ« teatri shĂ«titĂ«s. Por energjia e tij do ta çonte drejt vendlindjes, nĂ« ShqipĂ«ri. Aty do t’i kushtohej revolucionarizimit tĂ« jetĂ«s, pĂ«r mĂ« shumĂ« pĂ«rparim dhe pastrim nga e vjetra otomane. Por dhe kĂ«tu do tĂ« thyente dogmat e rregullat. VetĂ«m njĂ« njeri si ai mund tĂ« shugurohej si peshkop i Korçës dhe mitropolit i DurrĂ«sit nĂ« nĂ«ntor tĂ« vitit 1923, ndĂ«rsa vetĂ«m njĂ« muaj mĂ« pas, nĂ« dhjetor 1923 do tĂ« zgjidhej deputet i Korçës.

Klerik dhe politikan në të njëjtën kohë.

Por me sa dukej për të nuk kish kurrfarë rëndësie, përderisa ishte në shërbim të Shqipërisë.

Natyrisht ai ishte një burrë shteti, që bëri që shumë për çështjen shqiptare, si brenda ashtu dhe jashtë vendit, me ndikimin e tij.

Padyshim Fan Noli mbetet një nga figurat më emblematike të intelektualizmit shqiptar. Publicist, intelektual, diplomat e orator, një personaliteti i spikatur që përbën një figurë komplekse, e cila vazhdon të analizohet në thellësi e të mos ketë shterim.

Me diplomĂ« tĂ« Harvardit, poet, shqipĂ«rues, peshkop, deputet, ministĂ«r e kryeministĂ«r, emrin e tĂ« cilit nĂ« mos Akademia e Shkencave duhet ta mbante Universiteti i TiranĂ«s. Por ky ka qenĂ« njĂ« akord i paarritur. Ç’ështĂ« e vĂ«rteta, nĂ« Korçë, Noli Ă«shtĂ« i vlerĂ«suar, ndaj emrin ia kanĂ« vĂ«nĂ« universitetit lokal. Por nĂ« TiranĂ« janĂ« mjaftuar qĂ« emrin e tij ta mbajĂ« njĂ« shkollĂ« 9-vjeçare.

Dhe ky ishte një nga burrat më të ditur që ka pasur Shqipëria.

Me sa duket, regjimi i Hoxhës e kishte një inat me të. Ndërsa të tjerët pas tij as që u ra ndonjëherë ndërmend.

Në vitin 1924 Fan Noli u largua nga Shqipëria për në Amerikën e largët. Nuk u kthye dot më pas. Edhe pse u tha se me regjimin komunist i kishte marrëdhëniet të mira, ai nuk iu përgjigj ftesës së Enver Hoxhës për ta vizituar Shqipërinë. Dhe mbeti konsekuent: një demokrat në shpirt, larg diktaturës dhe pushtetit monarkik.

Mbeti një meshtar në tentativën e përhershme për të qenë më pranë Zotit.

Vdiq nĂ« marsin e vitit 1965. Ishte 83 vjeç. Sepse ishte lindur nĂ« janarin e vitit 1882. Banesa e tij e fundit ndodhet nĂ« “Forrest Hill Cemetery”, tĂ« Bostonit.

❌