MĂ« 2 shkurt 1492, me kapitullimin e MbretĂ«risĂ« sĂ« GranadĂ«s pĂ«rpara ushtrive tĂ« Mbretit Ferdinand V tĂ« AragonĂ«s dhe MbretĂ«reshĂ«s Isabella I tĂ« Kastiljes, pĂ«rfundoi njĂ« epokĂ« gati tetĂ«qindvjeçare e pranisĂ« myslimane nĂ« Gadishullin Iberik. Me kĂ«tĂ« akt simbolik dhe politik, Rekonkuista spanjolle â procesi i gjatĂ« i ârivendosjesâ sĂ« territoreve nga sundimi islam â arriti kulmin e saj, duke shĂ«nuar fundin e civilizimit maur nĂ« SpanjĂ«.
Granada, e vendosur në jug të vendit, në bashkimin e lumenjve Darro dhe Genil, ishte një nga qytetet më të fortifikuara dhe më të bukura të botës mesjetare. Qyteti u konsolidua si qendër maure gjatë sundimit të Almoravidëve në shekullin XI dhe më pas u shndërrua në kryeqytetin e fundit mysliman të Spanjës. Në vitin 1238, pas avancimit të pandalshëm të forcave të krishtera drejt jugut, myslimanët spanjollë u tërhoqën në këtë territor, ku u themelua Emirati i Granadës si streha e fundit e qytetërimit maur.
Për gati dy shekuj, Granada lulëzoi si qendër politike, ekonomike dhe kulturore. Ajo u bë simbol i bashkëjetesës së ndërlikuar mes feve dhe kulturave, një vend ku arti, shkenca dhe arkitektura arritën kulme të jashtëzakonshme, të mishëruara në komplekse si Alhambra, një nga kryeveprat e trashëgimisë islame në Evropë.
Megjithatë, në fund të shekullit XV, shenjat e rënies u bënë të dukshme. Konfliktet e brendshme brenda dinastisë Nasride, dobësimi ekonomik dhe presioni i vazhdueshëm ushtarak e politik nga mbretëritë e bashkuara të Kastiljes dhe Aragonës e vunë Granadën në një pozitë gjithnjë e më të pafavorshme. Ndërkohë, konsolidimi i pushtetit mbretëror nën Ferdinandin dhe Isabellën, të njohur si Mbretërit Katolikë, krijoi një shtet të fortë e të centralizuar, të aftë për të përmbyllur atë që kishte nisur shekuj më parë.
Kapitullimi i Granadës në vitin 1492 nuk ishte vetëm një fitore ushtarake, por edhe një pikë kthese historike për Spanjën dhe Evropën. Ai shënoi fundin e sundimit mysliman në Gadishullin Iberik dhe hapi rrugën për një epokë të re, të karakterizuar nga unifikimi politik, zgjerimi kolonial dhe përpjekjet për uniformitet fetar, pasojat e të cilave do të ndiheshin thellë në shekujt që pasuan.
Nisin festimet për 100-vjetorin e lindjes së divës
nga Alessandra Baldini
Libra, shfaqje, ekspozita dhe madje edhe një paletë ngjyrash: një gamë e gjerë iniciativash janë planifikuar për 100-vjetorin e lindjes së Marilyn Monroe, ylli par excellence i Hollivudit, simbol i mitit, dëshirës dhe tragjedisë. Përvjetori bie më 1 qershor.
Gjithashtu kĂ«tĂ« pranverĂ«, njĂ« pĂ«rvojĂ« udhĂ«timi gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«se do tĂ« nisĂ« nga Hollywood-i, duke ofruar ambiente shumĂ«-shqisore, fotografi 3D, memorabili tĂ« rralla dhe pĂ«rmbajtje interaktive, me synimin pĂ«r tâi zhytur vizitorĂ«t nĂ« jetĂ«n dhe legjendĂ«n e Marilyn, yllit tĂ« filmave ikonikĂ« si Some Like It Hot, The Seven Year Itch dhe The Prince and the Showgirl.
E lindur në një familje jofunksionale dhe fillimisht modele aspirante, ylli i Marilyn filloi të shkëlqente kur u zbulua nga aktori Ben Lyon, në moshën vetëm njëzetvjeçare. Monroe mishëroi arketipin e femme fatale dhe idenë e lirisë seksuale, në një kohë kur shoqëria përpiqej të çlirohej nga kufizimet e botës së vjetër. Jeta e saj do të jetë në qendër të Marilyn: 100 Years of a Legend, një shfaqje teatrale dhe muzikore që do të vihet në skenë në Crazy Cogs në Londër, në prill, ku sozia dhe imituesja e saj Suzie Kennedy do ta rikrijojë aktoren në skenë.
Festimet përfshijnë edhe një bashkëpunim me Pantone: ka debutuar tashmë Pantone Marilyn Monroe Collection Palette, një gamë ngjyrash e konceptuar për të kapur aspekte të ndryshme të identitetit të divës, me nuanca evokuese si Star White dhe High Risk Red.
Eve Arnold, Elliott Erwitt, Bruce Davidson dhe Henri Cartier-Bresson e përjetësuan atë gjatë xhirimeve të disa prej filmave të saj më të famshëm; Cecil Beaton dhe Richard Avedon kapën bukurinë e saj joshëse; ndërsa fotografi më intime nga Alfred Eisenstaedt, Sam Shaw, George Barris dhe Milton Greene zbulojnë një anë më personale të ikonës së Hollivudit.
Vëllimi përmbyllet me The Last Sitting të Bert Stern, së bashku me imazhe të rizbuluara së fundmi të një Marilyn të ndritshme dhe të buzëqeshur, të shkrepura nga Allan Grant gjatë një xhirimi për revistën Life dhe të botuara fillimisht vetëm dy ditë para vdekjes së yllit.
Ora e Kiametit po tik-takon gjithnjĂ« e mĂ« fort, ndĂ«rsa mekanizmat e kontrollit tĂ« armĂ«ve po dĂ«shtojnĂ« dhe udhĂ«heqĂ«sit po sillen gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« pamatur. Koha pĂ«r tâu alarmuar Ă«shtĂ« tani.
Kthesa e kujdesshme e Keir Starmerit drejt Fronit tĂ« Dragoit Ă«shtĂ« pritur mirĂ« nĂ« Pekin, por jo nĂ« âTrump-landâ. Kjo ndodh pjesĂ«risht sepse, si shumĂ« liderĂ« perĂ«ndimorĂ« nĂ« nevojĂ«, kryeministri britanik shmangu temat e pakĂ«ndshme si shkeljet e tĂ« drejtave tĂ« njeriut, skandali Jimmy Lai, spiunazhi dhe Tajvani. Por nĂ« bisedimet me presidentin Xi Jinping, njĂ« çështje jetike u shmang krejtĂ«sisht â dhe nuk duhej shmangur: ndĂ«rtimi i rrezikshĂ«m, i pashpjeguar, sekret dhe i pĂ«rshpejtuar i arsenalit bĂ«rthamor tĂ« KinĂ«s.
MĂ« shumĂ« se kriza klimatike, uria globale, militarizmi prusian i âKaiserâ Trumpit dhe kĂ«rcĂ«nimi gjithnjĂ« i pranishĂ«m i pandemive, pĂ«rhapja e pakontrolluar e armĂ«ve tĂ« shkatĂ«rrimit nĂ« masĂ« Ă«shtĂ« kĂ«rcĂ«nimi mĂ« i menjĂ«hershĂ«m dhe ekzistencial pĂ«r njerĂ«zimin. JavĂ«n e kaluar, Ora e Kiametit u zhvendos nĂ« 85 sekonda para mesnatĂ«s â mĂ« afĂ«r Armagedonit se kurrĂ« mĂ« parĂ«. âRreziqet bĂ«rthamore dhe tĂ« tjera globale po pĂ«rshkallĂ«zohen me shpejtĂ«si dhe nĂ« mĂ«nyra tĂ« paprecedentaâ, paralajmĂ«roi Buletini i ShkencĂ«tarĂ«ve AtomikĂ«.
Diplomacia e çarmatimit bërthamor është në ngërç global. Konsensusi për veprim të përbashkët në të ardhmen pritet sërish të dështojë në konferencën e rishikimit të Traktatit për Mospërhapjen e Armëve Bërthamore (NPT), që mbahet në prill në Nju Jork. Të enjten skadon New Start, traktati i fundit i mbetur që kufizon forcat strategjike bërthamore të SHBA-së dhe Rusisë. Ndërkohë, një garë ndërkombëtare e frikshme armatimi bërthamor po zhvillohet pa asnjë kontroll, siç detajohet në raportin e vitit 2025 të Institutit Ndërkombëtar të Kërkimeve për Paqen në Stokholm (Sipri).
Pothuajse tĂ« nĂ«ntĂ« shtetet me armĂ« bĂ«rthamore â SHBA, Rusia, Kina, Franca, Britania e Madhe, India, Pakistani, Koreja e Veriut dhe Izraeli â po ndjekin âprograme intensive modernizimi bĂ«rthamorâ, raporton Sipri, pĂ«rfshirĂ« armĂ« tĂ« reja si raketat hipersonike dhe bomba taktike me fuqi tĂ« ulĂ«t, tĂ« ashtuquajtura âtĂ« pĂ«rdorshmeâ. Testimet bĂ«rthamore mund tĂ« rifillojnĂ« sĂ« shpejti. âNga inventari global prej rreth 12.241 koka bĂ«rthamore nĂ« janar 2025, rreth 9.614 ndodheshin nĂ« depo ushtarake pĂ«r pĂ«rdorim tĂ« mundshĂ«mâ, thuhet nĂ« raport. Prej tyre, rreth 90% i pĂ«rkasin SHBA-sĂ« dhe RusisĂ«.
Me rreth 600 koka bĂ«rthamore, Kina Ă«shtĂ« ende pas â por po afrohet me shpejtĂ«si. âArsenali bĂ«rthamor i KinĂ«s po rritet mĂ« shpejt se i çdo vendi tjetĂ«r, me rreth 100 koka tĂ« reja nĂ« vit qĂ« nga 2023⊠[Ajo] mund tĂ« ketĂ« potencialisht po aq raketa balistike ndĂ«rkontinentale (ICBM) sa Rusia ose SHBA deri nĂ« fund tĂ« dekadĂ«sâ, llogarit Sipri. Pekini nuk jep asnjĂ« shpjegim apo arsyetim pĂ«r kĂ«tĂ« rritje dramatike â dhe refuzon bisedimet shumĂ«palĂ«she pĂ«r kontrollin e armĂ«ve.
NjĂ« dokument zyrtar, i publikuar nga Kina nĂ« nĂ«ntor, riafirmoi qĂ«ndrimin e saj se vendet me arsenalet mĂ« tĂ« mĂ«dha bĂ«rthamore duhet tĂ« hedhin hapin e parĂ«, duke bĂ«rĂ« âreduktime drastike dhe thelbĂ«soreâ nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« njĂ«anshme. Deri atĂ«herĂ«, thuhet nĂ« dokument, Kina do tâi mbajĂ« aftĂ«sitĂ« e saj bĂ«rthamore ânĂ« nivelin minimal tĂ« nevojshĂ«m pĂ«r sigurinĂ« kombĂ«tareâ. Dokumenti, me leverdi, nuk specifikon se cili Ă«shtĂ« ky nivel.
Kritika e Kinës se SHBA dhe të tjerët po injorojnë angazhimin e tyre sipas NPT-së për çarmatim është e saktë, edhe pse hipokrite. Ajo ka më shumë bazë kur kundërshton planin e Donald Trumpit për një mburojë raketore shumë-shtresore, të lidhur me Groenlandën, të quajtur Golden Dome, e cila, nëse realizohet ndonjëherë, mund të prishë në mënyrë të rrezikshme ekuilibrin e frikës.
PavarĂ«sisht avantazheve aktuale, SHBA Ă«shtĂ« e shqetĂ«suar. Pentagoni paralajmĂ«roi nĂ« dhjetor se ândĂ«rtimi historik ushtarak i KinĂ«s e ka bĂ«rĂ« territorin amerikan gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« cenueshĂ«mâ. Ai theksoi njĂ« qĂ«ndrim bĂ«rthamor mĂ« tĂ« gatshĂ«m pĂ«r sulm, âme gisht nĂ« kĂ«mbĂ«zâ, dhe pretendoi se rreth 100 ICBM ishin instaluar sĂ« fundmi nĂ« silosĂ« nĂ« KinĂ«n veriore. Gjithashtu, u tha se Pekini po teston aftĂ«sinĂ« e tij âpĂ«r tĂ« goditur forcat amerikane nĂ« PaqĂ«sorâ, duke rrezikuar seriozisht ndihmĂ«n e ardhshme ushtarake amerikane pĂ«r Tajvanin. âKina pret tĂ« jetĂ« nĂ« gjendje tĂ« luftojĂ« dhe tĂ« fitojĂ« njĂ« luftĂ« pĂ«r Tajvanin deri nĂ« fund tĂ« vitit 2027â, thuhet nĂ« deklaratĂ«n e Pentagonit.
ĂfarĂ« po synon Xi? Shtysa e KinĂ«s drejt armĂ«ve bĂ«rthamore mund tĂ« jetĂ« thjesht çështje statusi. Ndoshta Xi dĂ«shiron tĂ« barazohet (ose tĂ« tejkalojĂ«) SHBA-nĂ« dhe RusinĂ«. Ndoshta ai ka frikĂ« reale nga njĂ« sulm. Ai i tha Starmerit se fuqitĂ« âe shfrenuaraâ, me kĂ«tĂ« nĂ«nkuptuar Trumpin, po ndjekin âligjin e xhunglĂ«sâ. Ose ndoshta, duke menduar pĂ«r trashĂ«giminĂ« e tij, Xi beson se demonstrimi i forcĂ«s bĂ«rthamore â ose diçka mĂ« e keqe â mund ta ndihmojĂ« tĂ« pushtojĂ« Tajvanin dhe tĂ« pĂ«rmbushĂ« ambicien pĂ«r ta bĂ«rĂ« KinĂ«n superfuqinĂ« udhĂ«heqĂ«se botĂ«rore.
Xi ka fituar njĂ« pushtet thuajse perandorak pas 13 vitesh nĂ« krye. Por ai Ă«shtĂ« gjithashtu njĂ« politikan i pasigurt, i gabueshĂ«m dhe jo veçanĂ«risht imagjinativ, i ekspozuar ndaj trendeve dhe presioneve globale. Nga njĂ«ra anĂ«, ai sheh SHBA-nĂ« e Trumpit duke modernizuar armĂ«t bĂ«rthamore, duke shkatĂ«rruar marrĂ«veshje kyçe tĂ« kontrollit tĂ« armĂ«ve, si traktati i vitit 1987 pĂ«r forcat bĂ«rthamore me rreze tĂ« mesme, dhe duke sulmuar sipas qejfit Iranin jo-bĂ«rthamor dhe VenezuelĂ«n. Nga ana tjetĂ«r, ai sheh njĂ« aleat dhe diktator tĂ« ngjashĂ«m, Vladimir Putinin e RusisĂ«, qĂ« kĂ«rcĂ«non PerĂ«ndimin me luftĂ« bĂ«rthamore ndĂ«rsa pĂ«rpiqet tĂ« pushtojĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paligjshme UkrainĂ«n. ĂshtĂ« e vĂ«shtirĂ« tĂ« mos tundohesh nga ky shembull.
ShqetĂ«suese Ă«shtĂ« edhe dyshimi se, pavarĂ«sisht pamjes sĂ« jashtme, Xi mund tĂ« mos ketĂ« kontroll tĂ« plotĂ« mbi forcat e armatosura kineze. Shkarkimi i bujshĂ«m javĂ«n e kaluar i gjeneralit Zhang Youxia, i dyti pas tij nĂ« hierarkinĂ« ushtarake, mbetet njĂ« mister. Zhang, njĂ« veteran i ashpĂ«r, akuzohet se ka qenĂ« i pabesĂ« ndaj shefit tĂ« tij mĂ« pak tĂ« kalitur nĂ« luftĂ« â dhe se ka rrjedhur sekrete bĂ«rthamore te SHBA.
A Ă«shtĂ« e mundur qĂ« dy burrat tĂ« kenĂ« pasur mosmarrĂ«veshje mbi politikat agresive tĂ« Xi-t pĂ«r armĂ«t bĂ«rthamore dhe Tajvanin? Xi ka spastruar mĂ« parĂ« komandantĂ« tĂ« forcave raketore, por duket se ende po pĂ«rpiqet tâi vĂ«rĂ« gjeneralĂ«t nĂ« rresht. Si nĂ« njĂ« jehonĂ« tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«, rikthehet pyetja shqetĂ«suese e Dr. Strangelove-it: kush e ka gishtin mbi buton?
ĂfarĂ«do qĂ« po mendon presidenti kinez, kĂ«to janĂ« kohĂ« alarmante pĂ«r kĂ«do qĂ« shqetĂ«sohet pĂ«r njĂ« luftĂ« termobĂ«rthamore globale â dhe kjo duhet tĂ« jetĂ« tĂ« gjithĂ«. Thuhet se bisedimet e Starmerit me Xi-nĂ« pĂ«rfshinĂ« kĂ«rcĂ«nime kineze ndaj sigurisĂ« kombĂ«tare tĂ« MbretĂ«risĂ« sĂ« Bashkuar. ĂfarĂ« kĂ«rcĂ«nimi mĂ« tĂ« madh ka se pĂ«rhapja e armĂ«ve bĂ«rthamore? E megjithatĂ«, nga sa dihet, ai nuk e ngriti kĂ«tĂ« çështje.
Heshtja e Starmerit nuk është befasuese. Nën udhëheqjen e tij, edhe Britania po zgjeron forcën e saj goditëse bërthamore, duke blerë avionë luftarakë amerikanë F-35A të aftë për armë bërthamore. Po ashtu, raportohet se po lejon SHBA-në të depozitojë bomba bërthamore në bazën RAF Lakenheath për herë të parë pas 20 vitesh. Britania nuk është në pozitë të kritikojë. Përkundrazi, mesazhi i pashprehur ndaj Xi-t është i ftohtë dhe i qartë: bombat të fluturojnë!
Në shkurt të vitit 1959, një nga enigmat më të errëta të shekullit XX u shënua në vargmalin verior të Uraleve. Nëntë alpinistë sovjetikë, të gjithë të rinj dhe me përvojë të konsiderueshme në ekspedita dimërore, humbën jetën në rrethana që edhe sot mbeten të pashpjeguara plotësisht.
Grupi, i udhĂ«hequr nga studenti i inxhinierisĂ« Igor Dyatlov, kishte ngritur kampin nĂ« shpatet e malit Kholat Syakhl, njĂ« emĂ«r nga gjuha e popullit Mansi qĂ« do tĂ« thotĂ« âMali i tĂ« Vdekurveâ. Pas tragjedisĂ«, zona u quajt Kalimi Dyatlov, nĂ« nder tĂ« udhĂ«heqĂ«sit tĂ« ekspeditĂ«s.
Gjatë natës, për arsye ende të panjohura, alpinistët duket se u detyruan të largoheshin me nxitim nga çadrat e tyre. Ato u gjetën të çara nga brenda, çka sugjeron një arratisje të dëshpëruar. Anëtarët e grupit ikën drejt pyllit, të veshur në mënyrë të papërshtatshme për kushtet ekstreme të dimrit siberian, me temperatura nën zero dhe stuhi dëbore.
Trupat e tyre u gjetën të shpërndarë, disa me shenja dëmtimesh të rënda fizike, të tjerë pa plagë të dukshme, duke ushqyer për dekada me radhë teori të shumta: nga ortekët dhe fenomenet natyrore të rralla, te testet ushtarake sekrete apo shpjegime më fantastike.
Tragjedia e Kalimit Dyatlov mbetet edhe sot një nga misteret më të famshme të historisë moderne, një histori ku faktet e ftohta shkencore përplasen me frikën, heshtjen dhe imagjinatën njerëzore.
Pas 28,000 vjetësh, një autopsi zbulon fundin e Princit të Rërave të Bardha: një sulm nga ariu. Ja detajet e zbulimit që rishkruajnë historinë.
Liguria është vendi ku ndodhet një nga varrimet më të famshme të Italisë: ai i Princit të Shpellës Arene Candide, në provincën e Savonës. Ai ishte një adoleshent që jetoi 28,000 vjet më parë, gjatë kulturës Gravettiane, periudhë e njohur midis arkeologëve për prodhimin e jashtëzakonshëm artistik. Mbetjet e Princit janë të njohura që nga vitet 1940, por deri më tani nuk dihej saktësisht çfarë e vrau atë.
Sot, njĂ« studim i ri multidisiplinar ka zbuluar identitetin e âautorit tĂ« krimitâ. Hulumtimi u krye nga universitetet e Kaljarit, Firences, GjenovĂ«s dhe PizĂ«s, sĂ« bashku me MbikĂ«qyrjen e ArkeologjisĂ« Liguriane dhe Muzeun Qytetar tĂ« ArkeologjisĂ« Liguriane. Universiteti i Montrealit dhe Konsorciumi i MeksikĂ«s sĂ« Re gjithashtu bashkĂ«punuan. Rezultatet, tĂ« botuara nĂ« Journal of Anthropological Sciences, tregojnĂ« se sulmuesi ka shumĂ« tĂ« ngjarĂ« tĂ« ketĂ« qenĂ« njĂ« ari i murrmĂ« ose ari shpellash.
Autopsia me teknologji të lartë: shenjat e luftës me arinjtë
Princi u zbulua në vitin 1942 dhe u varros me sende të pasura, duke përfshirë guaska, varëse fildishi dhe një teh prej çakri. Këto gjetje ruhen në Muzeun e Arkeologjisë Liguriane në Gjenovë. Studimi i ri nuk u përqendrua te aksesorët, por analizoi skeletin për herë të parë, duke kërkuar shenja të traumave para vdekjes.
Analiza konfirmoi se Princi u sulmua dhe u vra nga një kafshë e madhe. Lëndimet në kafkë, fytyrë dhe shpatull janë të dukshme. Midis tyre është humbja e gjysmës së nofullës dhe një pjese të klavikulës, shenja tipike të kafshimeve ose kthetrave. U gjetën gjithashtu fraktura në rruazat e qafës, një kafshim në fibulën e djathtë dhe një plagë me kthetra në kafkë. Sipas autorëve, gjendja inflamatore e kockave tregon se i riu nuk vdiq menjëherë, por mbijetoi për dy ose tre ditë pas sulmit.
Festimi i një ngjarjeje traumatike
âPamja traumatike Ă«shtĂ« çuditĂ«risht e ngjashme me lĂ«ndimet e vĂ«rejtura te viktimat moderne tĂ« sulmeve nga arinjtĂ«,â thonĂ« studiuesit, duke theksuar se mbijetesa e Princit pĂ«r disa ditĂ« lidhet drejtpĂ«rdrejt me luksin e varrimit tĂ« tij. Kjo nuk ishte vetĂ«m njĂ« shfaqje e statusit shoqĂ«ror, por ritualizimi i njĂ« ngjarjeje jashtĂ«zakonisht traumatike.
Analiza zbuloi një detaj të fundit: përveç traumës nga sulmi, Princi tregoi shenja frakturash dhe lëndimesh në këmbë. Ky ishte një rrezik i zakonshëm për gjuetarët-mbledhës të kohës, shpesh me efekte shkatërruese në jetëgjatësinë e tyre.
Ky interpretim është në përputhje me varrime të tjera nga e njëjta periudhë, të cilat tregojnë një incidencë jashtëzakonisht të lartë të lëndimeve traumatike.
Burimi: Focus.it/ Nga Gabriele Ferrari/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Pesëmbëdhjetë vjet pas librit të saj shpërthyes mbi rritjen në dinastinë politike sunduese të Pakistanit, Fatima Bhutto ka shkruar një rrëfim shkatërrues mbi abuzimin që ka përjetuar që atëherë. Ajo flet për një jetë të jetuar në arrati dhe për vendosjen përfundimtare në një ambient të qetë.
NĂ«se do tĂ« ishte lĂ«nĂ« e lirĂ« tĂ« shkruante sipas dĂ«shirĂ«s sĂ« saj, libri i ardhshĂ«m i Bhuttos do tĂ« ishte pothuajse plotĂ«sisht pĂ«r marrĂ«dhĂ«nien e saj me qenushin e saj, Coco. âE di qĂ« tingĂ«llon çmendurisht,â qesh ajo. Dhe Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« dashuria ekstreme pĂ«r kafshĂ«t nuk pĂ«rputhet plotĂ«sisht me perceptimin publik tĂ« Bhuttos si shkrimtare, gazetare, aktiviste dhe anĂ«tare e dinastisĂ« mĂ« tĂ« famshme politike tĂ« Pakistanit. Por pandemia e detyroi tĂ« ndodhte njĂ« çlirim krijues dhe, kur Bhutto bĂ«ri bilancin, kuptoi se mund tĂ« shkruante vetĂ«m pĂ«r Coco. Agjenti i saj sugjeroi me kujdes se libri mund tĂ« kishte nevojĂ« pĂ«r diçka mĂ« shumĂ«. NjĂ« draft i dytĂ« u shkrua, pastaj u la mĂ«njanĂ«.
âDerisa mendova, po tĂ« them tĂ« vĂ«rtetĂ«n? Dhe pastaj dolĂ«n gjĂ«rat nga unĂ« â nuk derdheshin, ato thjesht dolĂ«n.â NĂ« rreth tre javĂ«, Bhutto rishkroi draftin dhe, gjatĂ« kĂ«tij procesi, zbuloi njĂ« kapitull tronditĂ«s tĂ« jetĂ«s sĂ« saj qĂ« e kishte mbajtur sekret nga tĂ« gjithĂ« rreth saj.
Libri i pĂ«rfunduar, The Hour of the Wolf, Ă«shtĂ« njĂ« rrĂ«fim i hapur dhe i prekshĂ«m mbi njĂ« marrĂ«dhĂ«nie abuzive qĂ« zgjati njĂ« dekadĂ«, tĂ« cilĂ«n Bhutto e pĂ«rjetoi duke besuar se ishte dashuri. Ai dokumenton realizimin e dhimbshĂ«m se ky burrĂ« (qĂ« ajo e quan vetĂ«m si âBurriâ), qĂ« ajo pĂ«rshkruan si âi ndryshĂ«m nga çdo njeri qĂ« kam njohur ndonjĂ«herĂ«: i pakufizuar, tepĂ«r i sigurt nĂ« vetvete⊠i bukur, i fortĂ«, mashkullor nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« vjetĂ«r⊠shpirt i lirĂ«â, e kishte manipuluar pĂ«r tĂ« besuar se shpĂ«rthimet e shpeshta tĂ« mirĂ«kuptimit dhe aventurat sporadike ishin tĂ« vĂ«rteta.
Të dy u takuan në Nju Jork në vitin 2011, kur Bhutto ishte në turne me librin e saj famëkeq për familjen, Songs of Blood and Sword. Libri shkaktoi një bujë të madhe në Pakistan dhe jashtë tij, duke rishikuar dinastinë Bhutto, e cila shpesh krahasohet me familjen Kennedy; Fatima mbante përgjegjësi të pjesshme mbi të ëmën Benazir për vdekjen e babait të saj. Hidhërimi ishte i dukshëm.
Bhutto filloi njĂ« marrĂ«dhĂ«nie largĂ«sie me âBurrinâ, takoheshin rreth njĂ« herĂ« nĂ« muaj pĂ«r njĂ« periudhĂ« 11-vjeçare. I shĂ«rbente, pasi shpesh udhĂ«tonte pĂ«r detyra gazetareske ose pĂ«r tĂ« folur nĂ« evente letrare dhe festivale nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n. Shkruante romane dhe ese. U nominua pĂ«r çmimin e Grave nĂ« letĂ«rsi. AsgjĂ« nga kĂ«to nuk i interesonte âBurritâ, i cili u bĂ« kontrollues. AnĂ«t mĂ« tĂ« errĂ«ta tĂ« tij ishin tĂ« mbushura me zemĂ«rim; ai e trajtonte me abuzim, pastaj heshtje, pĂ«rbuzje dhe pĂ«rçmim. Sipas pĂ«rshkrimit tĂ« Bhuttos, ai mund tĂ« kalonte papritur nga sharmues nĂ« demonik. Ai e izoloi nga shoqet e saj.
Memoari i saj Ă«shtĂ« i shkurtĂ«r, por i jashtĂ«zakonshĂ«m, i artikuluar me prozĂ« tĂ« qetĂ« dhe tĂ« matur, qĂ« e bĂ«n akoma mĂ« tĂ« dhimbshme mizorinĂ« qĂ« Bhutto ka pĂ«rjetuar. Coco Ă«shtĂ« ende pjesĂ« e rĂ«ndĂ«sishme. Por mbi tĂ« gjitha, libri Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« e nevojshme se tĂ« jesh âe fortĂ«â, e suksesshme, e admiruar dhe shumĂ« e zgjuar nuk tĂ« jep njĂ« mburojĂ« mbrojtĂ«se. AsnjĂ« nga kĂ«to cilĂ«si nuk ofron njĂ« gruaje imunitet nga dhuna psikologjike e njĂ« burri kontrollues dhe abuziv.
âNuk doja ta bĂ«ja vĂ«rtet,â thotĂ« ajo pĂ«r shkrimin mbi marrĂ«dhĂ«nien e saj. âSepse ndihesha e turpĂ«ruar, e sikletosur, ndjeva tĂ« gjitha ato gjĂ«ra. Por gjithashtu e di se nĂ«se do tĂ« kisha lexuar diçka tĂ« tillĂ«, do tĂ« mĂ« kishte ndihmuar.â
Kjo Ă«shtĂ« hera e parĂ« qĂ« Bhutto flet publikisht pĂ«r librin. MarrĂ«dhĂ«nia pĂ«rfundoi nĂ« vitin 2021, kur, pas viteve tĂ« shprehjes sĂ« dĂ«shirĂ«s pĂ«r tĂ« pasur njĂ« familje dhe pĂ«r tâu vendosur, pĂ«rfshirĂ« edhe procedurat pĂ«r ruajtjen e fertilitetit nĂ« SpanjĂ«, Bhutto kuptoi se âBurriâ nuk do tâi siguronte kurrĂ« atĂ« qĂ« i nevojitej. Ajo ishte 39 vjeç. E la atĂ«, takoi burrin e saj, Graham, nĂ« 2022 dhe brenda tre vjetĂ«ve pati dy fĂ«mijĂ«.
Fatima Bhutto lindi nĂ« 1982 dhe kaloi vitet e hershme nĂ« rezidencĂ«n e madhe tĂ« gjyshit tĂ« saj nĂ« Karachi. Ajo ishte shumĂ« e lidhur me babanĂ«, i cili mbajti kujdestarinĂ« e plotĂ« pas divorcit nga nĂ«na e saj kur ishte ende e vogĂ«l. Pas vdekjes sĂ« vĂ«llait tĂ« vogĂ«l Shahnawaz, ata kaluan pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« fĂ«mijĂ«risĂ« sĂ« saj sĂ« bashku â nĂ« arrati â nĂ« Siri. Ajo e adhuronte babain dhe shkroi Songs of Blood and Sword kryesisht si njĂ« biografi e drejtĂ« e tij.
RrĂ«fimi i saj Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« e dhimbshme dhe personale e pasojave tĂ« dhunĂ«s dhe frikĂ«s, qĂ« ka jetuar nĂ« familjen Bhutto, njĂ« familje qĂ« historia e saj Ă«shtĂ« e ngatĂ«rruar me historinĂ« e Pakistanit. Ajo ka pĂ«rjetuar kontroll, izolim, frikĂ« dhe traumĂ« qĂ« nga fĂ«mijĂ«ria, duke formuar mĂ«nyrĂ«n se si ajo ka pĂ«rballuar marrĂ«dhĂ«nien e saj abuzive me âBurrinâ.
Libri i saj i ri, The Hour of the Wolf, është një rrëfim i guximshëm, i dhimbshëm dhe prekës për përvojat abuzive dhe reziliencën e Fatima Bhuttos.
Sanae Takaichi mund të duket se mban vlera të vjetruara, por është oferta e saj ekonomike ajo që ka kapur imagjinatën e të rinjve.
Karin Kaneko*
Japonia rrallëherë ka pasur një kryeministre kaq të guximshme dhe kaq të aftë në përdorimin e rrjeteve sociale sa Sanae Takaichi, udhëheqësja e parë femër e vendit.
NdĂ«rsa kryeministra tĂ« mĂ«parshĂ«m janĂ« bĂ«rĂ« viralĂ« pĂ«r momente aspak dinjitoze â si pamja e njĂ«rit qĂ« gĂ«lltiste njĂ« onigiri me njĂ« kafshim tĂ« çrregullt, apo njĂ« tjetri i kapur duke fjetur nĂ« parlament gjatĂ« njĂ« vote kyçe â Takaichi po lexohet nga mbĂ«shtetĂ«sit e saj si simbol i njĂ« epoke tĂ« re udhĂ«heqjeje, njĂ« epokĂ« qĂ« ata mendojnĂ« se JaponisĂ« i ka munguar vitet e fundit.
Vetëm në muajin janar, daljet e para diplomatike të Takaichit kanë prodhuar imazhe virale të një lloji që politika japoneze rrallëherë gjeneron. Një video ku ajo i bie daulles bashkë me presidentin e Koresë së Jugut, Lee Jae Myung, nën ritmet e këngës Dynamite të BTS-së dhe Golden nga seriali i Netflix-it KPop Demon Hunters, u përhap me shpejtësi në internet, aq sa disa menduan se ishte krijuar nga inteligjenca artificiale. Shumë prisnin një përplasje mes saj dhe Lee-së, ndaj ky moment ndihmoi në forcimin e imazhit të saj si një udhëheqëse e besueshme, e aftë të lundrojë mes sfidave gjeopolitike.
Popullariteti i saj nuk kufizohet vetĂ«m nĂ« diplomaci. Ajo Ă«shtĂ« aq e dashur sa ka krijuar edhe njĂ« lloj âfandom-iâ tĂ« vetin, tĂ« quajtur âSana-katsuâ â diçka qĂ« zakonisht lidhet me idhujt e popit, jo me kryeministrat â ku mbĂ«shtetĂ«sit shpĂ«rndajnĂ« video dhe imitojnĂ« stilin e saj, deri edhe duke pĂ«rdorur tĂ« njĂ«jtin stilolaps.
Por nĂ« zemĂ«r tĂ« kĂ«tij popullariteti, veçanĂ«risht mes tĂ« rinjve, qĂ«ndron njĂ« paradoks interesant. JashtĂ« JaponisĂ«, Takaichi shpesh portretizohet si jo fort feministe pĂ«r shkak tĂ« qĂ«ndrimeve tĂ« saj socialisht konservatore, pĂ«rfshirĂ« kundĂ«rshtimin ndaj reformave ligjore qĂ« do tâu lejonin çifteve tĂ« martuara tĂ« mbanin mbiemra tĂ« ndryshĂ«m, si edhe ndaj martesave mes personave tĂ« tĂ« njĂ«jtit seks. Tradicionalisht, kĂ«to janĂ« çështje qĂ« do tĂ« priteshin tĂ« ishin tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r njĂ« elektorat tĂ« ri dhe progresist.
AtĂ«herĂ«, çfarĂ« e shpjegon mbĂ«shtetjen e pazakontĂ« qĂ« ajo gĂ«zon nĂ« kĂ«to grupmosha? Sipas njĂ« sondazhi tĂ« Sankei Shimbun/FNN, tĂ« zhvilluar nĂ« mesin e dhjetorit, miratimi pĂ«r kabinetin e saj ishte 92% mes tĂ« rinjve nga 18 deri nĂ« 29 vjeç â njĂ« shifĂ«r e rrallĂ«, kur dihet se shumica e votuesve tĂ« rinj shpesh janĂ« tĂ« shkĂ«putur nga politika.
NĂ« pamje tĂ« parĂ«, mund tĂ« duket sikur Japonia po zhvendoset djathtas â njĂ« prirje qĂ« po vĂ«rehet nĂ« mbarĂ« botĂ«n â veçanĂ«risht teksa ankthi rreth emigracionit dhe pranisĂ« sĂ« tĂ« huajve po bĂ«het temĂ« gjithnjĂ« e mĂ« e dukshme politike. NĂ« Japoni, kjo ndjesi Ă«shtĂ« edhe mĂ« e theksuar, pasi qytetarĂ«t pĂ«rballen me identitetin e tyre si shoqĂ«ri homogjene dhe realitetin e njĂ« popullsie nĂ« rĂ«nie.
Por një vështrim më i thellë sugjeron se arsyeja është më tepër ekonomike sesa ideologjike. Për votuesit e rinj, jeta po bëhet gjithnjë e më e papërballueshme: pagat nuk po ecin me rritjen e çmimeve, ndërsa jeni i dobët ul fuqinë blerëse. Në të njëjtën kohë, kontrata sociale duket gjithnjë e më e pabarabartë. Të rinjtë paguajnë taksa dhe sigurime shoqërore gjithnjë e më të larta, por dyshojnë se do të përfitojnë të njëjtin nivel sigurie në të ardhmen, sidomos për pensionet, në një shoqëri që po plaket me shpejtësi. Sipas projeksioneve zyrtare të qeverisë, Japonia ka kaluar nga 7.7 punëtorë që mbështesnin një të moshuar në vitin 1975, në rreth 1.9 punëtorë për një të moshuar në vitin 2025.
Si njĂ« grua nĂ« mesin e tĂ« 20-ave, e ndiej peshĂ«n qĂ« mban brezi im â ndjesinĂ« se objektivat qĂ« prindĂ«rit tanĂ« arritĂ«n nĂ« kĂ«tĂ« moshĂ« janĂ« sot shumĂ« mĂ« tĂ« vĂ«shtira. BashkĂ«moshatarĂ«t e mi ankohen shpesh pĂ«r rritjen e çmimeve tĂ« pĂ«rditshme (produktet bazĂ«, si orizi, janĂ« dyfishuar nĂ« çmim brenda njĂ« viti) dhe pĂ«r vĂ«shtirĂ«sitĂ« nĂ« krijimin e njĂ« familjeje, kur njĂ« tĂ« ardhur e vetme rrallĂ«herĂ« mjafton dhe shtatzĂ«nia apo kujdesi pĂ«r fĂ«mijĂ«t ende mund tĂ« shkatĂ«rrojnĂ« njĂ« karrierĂ«.
NĂ« kĂ«tĂ« kontekst bie mesazhi ekonomik i Takaichit. Ajo ka mbĂ«shtetur lehtĂ«sime fiskale, pĂ«rfshirĂ« rritjen e pragut tĂ« tatimit mbi tĂ« ardhurat dhe zgjerimin e zbritjeve tatimore pĂ«r tĂ« rritur tĂ« ardhurat neto. PĂ«r njĂ« tĂ« ri qĂ« sheh zbritjet mujore tĂ« rriten ndĂ«rsa fuqia reale blerĂ«se bie, premtimi pĂ«r mĂ« shumĂ« para nĂ« xhep Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu shpĂ«rfillur.
Meqë Takaichi ka shpallur zgjedhje të parakohshme për 8 shkurt, premtimi i saj varet nga fakti nëse ajo mund të fitojë shumicën. Por duhet të ecë me kujdes. Sipas Reuters, miratimi për të ka rënë, ndërsa votuesit po bëhen gjithnjë e më skeptikë nëse paketa e saj stimuluese, e nisur në fund të vitit të kaluar, do ta ndihmojë realisht votuesin mesatar përballë kostove në rritje. Shqetësimet se Japonia mund të marrë edhe më shumë borxh për të financuar këto masa nuk e kanë ndihmuar imazhin e saj.
Megjithatë, në situatën aktuale ekonomike, një pjesë e apelit të saj të pamohueshëm qëndron në faktin se ajo nuk vjen nga një dinasti politike. Në një sistem të mbushur me burra që duket se trashëgojnë vendet në Dietë si pronë familjare, Takaichi dallohet si dikush që ka arritur majat në një kulturë politike që rrallëherë ua ka lehtësuar rrugën grave.
Mes bashkĂ«moshatarĂ«ve tĂ« mi, guximi i saj Ă«shtĂ« pjesĂ« e tĂ«rheqjes. âDikush qĂ« mund tâi bĂ«jĂ« gjĂ«rat tĂ« ndodhinâ Ă«shtĂ« njĂ« shprehje qĂ« e dĂ«gjoj shpesh. Edhe pse jam njĂ« votuese me prirje progresiste, nuk mund ta mohoj karizmĂ«n e Takaichit dhe forcĂ«n tĂ«rheqĂ«se qĂ« ajo ka. Ka shumĂ« gjĂ«ra pĂ«r tâu admiruar tek ajo, si diplomacia e saj e sigurt dhe stili modern i udhĂ«heqjes.
Por nuk jam e bindur se ajo Ă«shtĂ« pĂ«rgjigjja. Koha e zgjedhjeve tĂ« parakohshme Ă«shtĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu mbrojtur, kur duket si njĂ« pĂ«rpjekje cinike pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar nga kulmi i sondazheve, mĂ« shumĂ« sesa si vendimi mĂ« i mirĂ« pĂ«r vendin. Financimi dhe zbatimi i premtimeve tĂ« saj elektorale â si uljet e pĂ«rkohshme tĂ« taksave pĂ«r produktet bazĂ« â mbeten tĂ« paqarta. Dhe pamja Ă«shtĂ« e keqe kur partia e saj rikonfirmon figura tĂ« lidhura mĂ« parĂ« me njĂ« skandal fondesh tĂ« fshehta, pasi nĂ« vitin 2023 disa anĂ«tarĂ« tĂ« partisĂ« qĂ« ajo drejton tani u zbuluan se kishin marrĂ« fonde tĂ« padeklaruara qĂ« arrinin pothuajse 600 milionĂ« jen.
Duke parĂ« se si vende tĂ« tjera kanĂ« rĂ«nĂ« pre e narrativave karizmatike tĂ« âtĂ« huajveâ politikĂ«, jam e kujdesshme tĂ« mos e ngatĂ«rroj njĂ« imazh bindĂ«s me aftĂ«sinĂ« reale pĂ«r tĂ« qeverisur, sidomos kur vendi ka kaq shumĂ« probleme reale pĂ«r tĂ« zgjidhur.
*Karin Kaneko është gazetare e pavarur dhe ish-reportere e Japan Times/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Në historinë e kinemasë shqiptare ka aktorë që kanë mbetur në kujtesë jo për zhurmën e roleve të mëdha, por për peshën e heshtjes, për qetësinë me të cilën mbartin dramën dhe për dinjitetin me të cilin qëndrojnë në ekran. Fitim Makashi është një prej tyre. Ai i përket atij brezi themeltar që e ndërtoi filmin shqiptar nga brenda, duke i dhënë fytyrë, zë dhe karakter një kinemaje që ende po kërkonte veten, gjuhën e saj artistike dhe figurën e aktorit me peshë dramatike.
I lindur mĂ« 10 prill 1944 nĂ« GjirokastĂ«r, qytet me traditĂ« tĂ« fortĂ« kulturore dhe shpirt letrar, Makashi e mori me vete qĂ« herĂ«t njĂ« ndjeshmĂ«ri tĂ« veçantĂ« pĂ«r karakterin, fjalĂ«n dhe heshtjen â elemente qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« rrugĂ«s sĂ« tij artistike. NĂ« vitin 1963 nisi studimet nĂ« Institutin e Arteve, nĂ« degĂ«n e aktrimit, tĂ« cilat i pĂ«rfundoi nĂ« vitin 1967, duke u emĂ«ruar menjĂ«herĂ« pedagog â njĂ« tregues i qartĂ« i formimit serioz dhe i besimit qĂ« institucioni kishte tek ai.
Në këtë shkrim po sjellim disa nga batutat e roleve të tij në kinematografinë shqiptare, fragmente dialogësh që sot funksionojnë si dëshmi jo vetëm të personazheve që ka interpretuar, por edhe të një kohe, të një fryme dhe të një mënyre të të bërit film.
Karriera e tij si aktor nisi po nĂ« vitin 1967 me filmin âDuheli i heshturâ, njĂ« debutim domethĂ«nĂ«s nĂ« njĂ« kohĂ« kur kinemaja shqiptare po afirmohej si mjet narrativ dhe ideologjik.
-Motovedeta. MĂ«rkul Kalos i ka ardhur e fejuara te porta.
-MĂ«rkurit i erdhi pako.
Pas këtij roli, Makashi u bë pjesë e një vargu filmash që sot përbëjnë arkivin themelor të kinemasë shqiptare.
âPritaâ, prodhim i vitit 1968, nĂ« rolin e Sulos:
-O nĂ«nat⊠Nuk ka vdekur akoma shqiptari tĂ« shkelni mbi kĂ«tĂ« tokë⊠PĂ«r ty, Shaniko⊠Nuk kaloni dot ju derra⊠Nuk kaloni mbi kĂ«tĂ« gjak⊠Jo⊠joâŠ
âNjĂ«siti guerilâ, prodhim i vitit 1969, ku interpreton njĂ« prej anĂ«tarĂ«ve tĂ« rezistencĂ«s, i cili vritet nga trupat fashiste.
âNdĂ«rgjegjiaâ (prodhim i vitit 1972, nĂ« rolin e Petros:
-Ti guxon tĂ« mĂ« ngushĂ«llosh. Ti qĂ« je shkaktar i gjithĂ« kĂ«saj fatkeqĂ«sie. ShokĂ«, ju nuk e njihni mirĂ« atĂ«. Pandehni se Ă«shtĂ« krenaria e kolektivit tonĂ«. GĂ«njeshtar. Egoist. Do tâua tregoj tĂ« gjithĂ«ve punĂ«n e valvulĂ«s sĂ« paregjistruar. Pastaj le tĂ« ketĂ« guxim e tĂ« mburet me krenarinĂ« e tij profesionale.
âRrugicat qĂ« kĂ«rkonin diellâ, prodhim i vitit 1975:
-Sa mĂ« shumĂ« qĂ« heshtim, aq mĂ« shumĂ« vuajmĂ«. NĂ« traktin qĂ« lexova thuhet se çâduhet tĂ« bĂ«jmĂ«. Aty, vĂ«llezĂ«r, thuhet se vetĂ«m gryka e pushkĂ«s i lan hesapet me ata qĂ« na pijnĂ« gjakun.
âNĂ« fillim tĂ« verĂ«sâ, prodhim i vitit 1975:
-Postkomanda në Boras u asgjësua. Afrimi i çetës pranë fshatrave ka shkaktuar panik tek fashistët.
âIlegalĂ«tâ, prodhim i vitit 1976:
Ishte një nga djemtë e mëhallës, Xhevat Rahmiu. Bëri një sabotim në kantier, për pak e pësoi. Milua ka mendim të mirë për të.
âNga mesi i errĂ«sirĂ«sâ (1978), nĂ« rolin e Faslliut:
-Petrit, më bli një paketë cigare kur të kthehesh, se jam me shërbim.
âIntendentiâ (prodhim i vitit 1980), nĂ« rolin e Tomit:
-Lufta në prapavijë bëhet e ashpër pa krisma armësh, por edhe ne e shkrepim nga një herë. Dhe janë krisma të mprehta si tehe thikash.
âGjurmĂ« nĂ« kaltĂ«rsiâ, prodhim i vitit 1981, nĂ« rolin e Musait:
-MĂ« dĂ«gjo me vĂ«mendje. 505-sa do tĂ« ulemi bashkĂ«, mĂ« kupton. Fillo, rrotullohu djathtas. -Ruaje kursin. Stabilizoje. Humb lartĂ«si, llogarit uljen. Ruaje kĂ«ndin. Stabilizohu. Merre gazin. FrenoâŠ, freno. Rruaje qendrĂ«n, mos dil nga pistaâŠ
-O Musa, që nesër do të fillosh lejen. Të ikësh e të mos vish më beqar.
âTre njerĂ«z me gunaâ, prodhim i vitit 1985, nĂ« rolin e XhemĂ«s:
-Nuk mund tĂ« shkojmĂ« nĂ« shtĂ«pinĂ« time, do tâju çoj tek krushku im, Rizai.
âShpella e piratĂ«veâ, prodhim i vitit 1991:
-Ti me gjyshin tim keni dalë në det më të vegjël se ne. He, çfarë do thuash tani?
-E o derman, por sâkemi qenĂ« kurrĂ« kĂ«shtu si ju. Mua babai mĂ« lidhi me litar me kalpi pĂ«r kĂ«mbĂ« dhe mĂ« hodhi nĂ« det qĂ« katĂ«r vjeç. O dil, mĂ« tha, o mbytu.
âVdekja e kalitâ (prodhim i vitit 1992), nĂ« rolin e komandant Vangjelit:
Ajo dëshmi më ka tronditur, më ka lënë pa gjumë. Atje, në bankën e të akuzuarve, mund të isha unë. Por ne heshtëm. U treguam të zgjuar, prandaj jemi këtu. Ndërsa ai u tregua naiv.
Ajo që e dallon Fitim Makashin nuk është spektakolarja apo roli i zhurmshëm, por qëndrueshmëria e figurës, aftësia për të ndërtuar personazhe të besueshëm, shpesh të përmbajtur, me tension të brendshëm dhe gravitet moral. Ai i përket atij lloji aktori që nuk kërkon vëmendjen, por e fiton atë përmes seriozitetit dhe disiplinës profesionale.
Si pedagog dhe aktor njëkohësisht, Makashi ka qenë pjesë e një brezi që jo vetëm interpretoi, por edhe formoi aktorin shqiptar. Në këtë kuptim, kontributi i tij nuk matet vetëm me filmat ku ka luajtur, por edhe me gjurmën e heshtur që ka lënë në edukimin artistik dhe në kujtesën kulturore shqiptare.
MĂ«ngjesi i 1 shkurtit 1974 nisi si çdo ditĂ« tjetĂ«r pune nĂ« qendrĂ«n e zhurmshme tĂ« SĂŁo Paulos. NĂ« orĂ«n 8:50, nĂ« katet e poshtme tĂ« grataçelĂ«s âEdifĂcio Joelmaâ, njĂ« ndĂ«rtesĂ« moderne 25-katĂ«she e ndĂ«rtuar vetĂ«m pak vite mĂ« parĂ«, shpĂ«rtheu njĂ« zjarr qĂ« do tĂ« shndĂ«rrohej brenda pak minutash nĂ« njĂ« nga katastrofat urbane mĂ« tĂ« rĂ«nda nĂ« historinĂ« e Brazilit.
Shkaku i zjarrit ishte një defekt elektrik në një kondicioner në katin e 12-të. Flakët u përhapën me shpejtësi për shkak të materialeve tepër të djegshme të përdorura në mobilimin e zyrave, ndërsa ndërtesa nuk kishte as sistem automatik shuarjeje, as dalje emergjente të përshtatshme. Rreth 15 minuta pas shpërthimit të zjarrit, një banor i një godine fqinje njoftoi Departamentin e Zjarrfikësve të São Paulos.
Njësitë e para mbërritën vetëm pesë minuta më vonë, por situata kishte dalë tashmë jashtë kontrollit. Flakët, të ushqyera nga korridoret e ngushta dhe shkallët që vepronin si oxhaqe vertikale, u ngjitën me shpejtësi deri në katin e 15-të, ku përkohësisht u ndalën për shkak të mungesës së materialeve të tjera të djegshme. Megjithatë, tymi i dendur dhe temperaturat ekstreme bënë që katet e sipërme të shndërroheshin në kurthe vdekjeje.
Rreth 300 persona arritĂ«n tĂ« evakuoheshin duke pĂ«rdorur ashensorĂ«t â njĂ« veprim jashtĂ« çdo protokolli sigurie, por i diktuar nga paniku dhe mungesa e alternativave. ShumĂ« tĂ« tjerĂ« mbetĂ«n tĂ« bllokuar. Me kalimin e minutave, qindra njerĂ«z u ngjitĂ«n drejt tarracĂ«s sĂ« godinĂ«s, me shpresĂ«n se helikopterĂ«t do tâi shpĂ«tonin. Pamjet dramatike tĂ« njerĂ«zve tĂ« rrethuar nga flakĂ«t, qĂ« valĂ«vitnin rrobat ose hidhnin letra pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr vĂ«mendjen, u bĂ«nĂ« simbol i tragjedisĂ«.
Por shpëtimi nga ajri ishte pothuajse i pamundur. Nxehtësia e madhe krijonte rryma të rrezikshme ajri, ndërsa tymi i zi e bënte të pamundur uljen e sigurt të helikopterëve. Disa persona, të pushtuar nga dëshpërimi, u hodhën nga lartësitë marramendëse, duke humbur jetën para syve të turmës së mbledhur poshtë.
Pas rreth dy orësh luftë me flakët, zjarrfikësit arritën ta vinin zjarrin nën kontroll. Operacionet e kërkim-shpëtimit vazhduan për orë të tëra. Kur ndërtesa u kontrollua plotësisht, bilanci ishte tronditës: 179 të vdekur dhe qindra të plagosur. Shumica e viktimave kishin humbur jetën nga asfiksia, ndërsa të tjerë nga djegiet ose rëniet fatale.
Tragjedia e âJoelmaâ-s shkaktoi njĂ« shok tĂ« thellĂ« nĂ« shoqĂ«rinĂ« braziliane. Hetimet nxorĂ«n nĂ« pah mangĂ«si tĂ« rĂ«nda nĂ« standardet e sigurisĂ« sĂ« ndĂ«rtesave tĂ« larta dhe mungesĂ«n e rregulloreve tĂ« forta kundĂ«r zjarrit. Si pasojĂ«, Brazili ndĂ«rmori reforma tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« kodet e ndĂ«rtimit, duke e kthyer kĂ«tĂ« tragjedi nĂ« njĂ« pikĂ« kthese pĂ«r sigurinĂ« urbane.
Sot, zjarri i âJoelmaâ-s mbetet njĂ« kujtesĂ« e dhimbshme e çmimit qĂ« paguhet kur moderniteti ndĂ«rtohet pa masa mbrojtĂ«se. NjĂ« datĂ« e zezĂ« nĂ« historinĂ« e SĂŁo Paulos, ku flakĂ«t jo vetĂ«m dogjĂ«n njĂ« ndĂ«rtesĂ«, por ekspozuan brishtĂ«sinĂ« e jetĂ«s njerĂ«zore pĂ«rballĂ« neglizhencĂ«s dhe kaosit.
Më 1 shkurt 1979, Ajatollah Ruhollah Khomeini u rikthye në Iran mes një pritjeje triumfale, pas 15 vitesh mërgimi të detyruar. Dy javë më parë, Shahu Mohammad Reza Pahlavi dhe familja e tij kishin braktisur vendin, duke i hapur rrugë një revolucioni që tashmë kishte marrë përmasa të pakthyeshme. Për miliona iranianë, kthimi i Khomeinit shënonte fundin e monarkisë dhe fillimin e një rendi të ri politik e fetar: Republikës Islamike.
Khomeini ishte biri i një dijetari fetar dhe, që në rini, ishte formuar në traditën rigorozë të islamit shiit, duke mësuar përmendësh Kuranin dhe duke u dalluar shpejt si klerik i devotshëm dhe predikues karizmatik. Me kalimin e viteve, ai u ngjit në hierarkinë informale shiite, duke grumbulluar rreth vetes një numër gjithnjë e më të madh ndjekësish, veçanërisht mes shtresave të pakënaqura dhe të rinjve.
NĂ« vitin 1941, Irani u pushtua nga trupat britanike dhe sovjetike, tĂ« cilat detyruan abdikimin e Reza Shahut dhe vendosĂ«n nĂ« fron djalin e tij, Mohammad Reza Pahlavin, Shahun e dytĂ« modern tĂ« vendit. I lidhur ngushtĂ« me PerĂ«ndimin, Shahu nisi nĂ« vitin 1963 âRevolucionin e BardhĂ«â, njĂ« program reformash qĂ« synonte modernizimin e Iranit: rishpĂ«rndarjen e tokĂ«s, kufizimin e pasurive tĂ« klerit, zgjerimin e tĂ« drejtave tĂ« grave dhe reforma sociale e ekonomike.
Khomeini u shndërrua në zërin më të fortë fetar kundër këtyre reformave, duke i denoncuar ato si antislame dhe si shërbim ndaj interesave perëndimore. Nga qyteti i shenjtë i Qomit, ai bëri thirrje të hapura për përmbysjen e Shahut dhe krijimin e një shteti islamik. Në vitin 1963 u arrestua, çka shkaktoi trazira të mëdha popullore, ndërsa më 4 nëntor 1964 u dëbua nga Irani.
Ai u vendos fillimisht nĂ« Naxhaf, qytet i shenjtĂ« shiit nĂ« Irak, ku vazhdoi predikimet e tij kundĂ«r regjimit, tĂ« regjistruara dhe tĂ« shpĂ«rndara fshehurazi nĂ« Iran. Ndikimi i tij u rrit ndjeshĂ«m gjatĂ« viteve â70, teksa pakĂ«naqĂ«sia ndaj Shahut u pĂ«rhap nĂ« tĂ« gjitha shtresat shoqĂ«rore. NĂ« vitin 1978, protestat masive tronditĂ«n vendin, dhe nĂ« dhjetor ushtria filloi tĂ« shkĂ«putej nga regjimi. MĂ« 16 janar 1979, Shahu u largua nga Irani, duke i dhĂ«nĂ« fund sundimit tĂ« tij.
Me rikthimin e Khomeinit, pushteti u konsolidua me shpejtësi. Ai nisi transformimin rrënjësor të Iranit në një shtet teokratik, ku autoriteti fetar mbizotëronte mbi institucionet civile. Më 4 nëntor 1979, në përvjetorin e mërgimit të tij, studentë radikalë sulmuan ambasadën amerikane në Teheran, duke marrë peng personelin diplomatik.
Me miratimin e Khomeinit, pengmarrësit kërkuan kthimin e Shahut në Iran. 52 amerikanë u mbajtën peng për 444 ditë, ndërsa Shahu vdiq në Egjipt në korrik 1980, pas një sëmundjeje të rëndë. Në dhjetor 1979, Irani miratoi një kushtetutë të re, e cila e shpalli Khomeinin udhëheqës suprem politik dhe fetar të vendit, me pushtet praktikisht të përjetshëm.
Nën sundimin e tij, të drejtat e grave u kufizuan ndjeshëm, mbajtja e shamisë u bë e detyrueshme, kultura perëndimore u ndalua dhe u rivendos ligji islamik i sharias, shpesh me dënime të rënda. Regjimi u tregua i pamëshirshëm ndaj kundërshtarëve politikë: mijëra disidentë u arrestuan, u gjykuan dhe u ekzekutuan gjatë dekadës së parë të Republikës Islamike.
NĂ« vitin 1980, Iraku i Saddam Husseinit pushtoi provincĂ«n iraniane tĂ« Kuzestanit, tĂ« pasur me naftĂ«. Pas sukseseve fillestare, forcat irakiane u zmbrapsĂ«n. NĂ« vitin 1982, Iraku kĂ«rkoi armĂ«pushim, por Khomeini vendosi tĂ« vazhdojĂ« luftĂ«n. Konflikti shkatĂ«rrues IranâIrak zgjati deri nĂ« vitin 1988, duke marrĂ« qindra mijĂ«ra jetĂ«.
Ajatollah Ruhollah Khomeini vdiq më 3 qershor 1989. Më shumë se dy milionë njerëz morën pjesë në funeralin e tij, një nga më të mëdhenjtë në historinë moderne. Në fillim të viteve 1990, Irani hyri gradualisht në një proces liberalizimi të kufizuar politik, i cili kulmoi me zgjedhjet e vitit 1997, kur president u zgjodh reformatori i moderuar Mohammad Khatami.
Për shumicën e politikanëve dhe gazetarëve, përgjigjja pothuajse për çdo pyetje është të shohësh lart. Jo nga hëna, yjet apo majat e oxhaqeve, por nga udhëheqësit: njerëzit që ulen në krye të institucioneve, ushtrojnë pushtet dhe përcaktojnë vijën që të tjerët ndjekin. Kreu i shtyllës totemike është pika e vetme e fokusit dhe historitë që vlejnë zakonisht vijnë nga lartësitë e pushtetit.
NĂ«se e pĂ«rkul qafĂ«n mjaftueshĂ«m pas, Davosi nuk Ă«shtĂ« mĂ« njĂ« panair bisedash nĂ« njĂ« resort zviceran skish, por njĂ« grumbullim liderĂ«sh botĂ«rorĂ«; fluturimi i Keir Starmer-it drejt Pekinit kthehet nĂ« njĂ« samit fuqish tĂ« mĂ«dha; madje edhe pyetja se kush duhet tĂ« jetĂ« deputeti pĂ«r Gorton dhe Denton, nĂ« thelb, lidhet me drejtimin e PartisĂ« Laburiste. PĂ«r kĂ«tĂ« shkrim, bibliotekarĂ«t e kĂ«rkimit tĂ« Guardian-it numĂ«ruan sa herĂ« shfaqeshin fjalĂ«t âleaderâ apo âleadershipâ nĂ« shtypin britanik. VetĂ«m gjatĂ« javĂ«s sĂ« fundit, shifra e pĂ«rafĂ«rt arrin nĂ« 2,000. NjĂ« e treta e kĂ«tyre historive kanĂ« tĂ« bĂ«jnĂ« me njĂ« njeri tĂ« vetĂ«m: Donald Trump.
âDimĂ« shumĂ« se si dukej Greqia e shekullit tĂ« pestĂ« pĂ«r njĂ« qytetar athinas,â vĂ«rente EH Carr nĂ« veprĂ«n e tij klasike ĂfarĂ« Ă«shtĂ« historia?, âpor pothuajse asgjĂ« se si dukej ajo pĂ«r njĂ« spartan, njĂ« korintas apo njĂ« teban â pĂ«r tĂ« mos pĂ«rmendur njĂ« persian, apo njĂ« skllav ose njĂ« banor tjetĂ«r joqytetar nĂ« AthinĂ«.â GjashtĂ«dhjetĂ« e pesĂ« vjet mĂ« vonĂ«, lajmet tona tĂ« pĂ«rditshme mbeten AthinĂ« nga mĂ«ngjesi nĂ« darkĂ«, me zor se dĂ«gjohet ndonjĂ« zĂ« spartan.
Deri në një javë si kjo, e cila na kujton se pushteti nuk u përket vetëm të pushtetshmëve. Mjafton të shohësh çrregullimin që Minneapolis-i, një qytet me pak më shumë banorë se Croydon-i, i shkaktoi Trump-it, kreut të superfuqisë së vetme botërore.
Pas muajsh rezistence nga banorĂ«t e MinesotĂ«s, shefi i emigracionit tĂ« presidentit, Gregory Bovino, Ă«shtĂ« detyruar tĂ« largohet nga qyteti. Drejtuesja e sigurisĂ« sĂ« brendshme tĂ« Trump-it, Kristi Noem, pĂ«rballet ose me shkarkimin ose me proces shkarkimi (impeachment). AnĂ«tarĂ« kyç tĂ« ekipit tĂ« tij po shqyejnĂ« njĂ«ri-tjetrin. Dhe politika e brendshme emblemĂ« e republikanĂ«ve â terrorizimi i qyteteve multikulturore demokrate nga mijĂ«ra mercenarĂ« bullizues, tĂ« maskuar dhe tĂ« armatosur sikur po shkojnĂ« nĂ« Basra â tashmĂ« kundĂ«rshtohet nga njĂ« shumicĂ« e qartĂ« e amerikanĂ«ve.
Po tâu lihej liderĂ«ve konvencionalĂ«, kjo nuk do tĂ« kishte ndodhur. VetĂ«m javĂ«n e kaluar nĂ« Uashington, njĂ« numĂ«r vendimtar pĂ«rfaqĂ«suesish demokratĂ« sfiduan partinĂ« e tyre pĂ«r tâu rreshtuar me Trump-in dhe pĂ«r tĂ« derdhur mĂ« shumĂ« para nĂ« goditjen ndaj emigracionit. VetĂ«m javĂ«n e kaluar nĂ« Davos, mijĂ«ra drejtuesit mĂ« tĂ« paguar nĂ« botĂ« â miliarderĂ« si Stephen Schwarzman, i cili fiton pĂ«r njĂ« orĂ« mĂ« shumĂ« se sa fiton njĂ« amerikan mesatar pĂ«r njĂ« vit â u rreshtuan me bindje pĂ«r tĂ« dĂ«gjuar Ego-n Portokalli tĂ« llomotiste. PĂ«rballĂ« pĂ«rzierjes klasike tĂ« administratĂ«s mes karotave dhe kĂ«rcĂ«nimeve, perandoritĂ« mediatike tĂ« SHBA-sĂ«, universitetet e saj mĂ« tĂ« mira dhe firmat kryesore ligjore u palosĂ«n si origami.
Trump-i pa dyshim priste tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« edhe nĂ« Midwest-in e akullt. NĂ« vend tĂ« kĂ«saj, trupat e tij u pĂ«rballĂ«n me njĂ« kundĂ«rpĂ«rgjigje jo tĂ« dhunshme. DhjetĂ«ra mijĂ«ra njerĂ«z nĂ« Minneapolis dhe Saint Paul dolĂ«n javĂ« pas jave nĂ« protesta, edhe kur ishte aq ftohtĂ« â shkruante njĂ« reporter â sa nuk mund tĂ« mbante shĂ«nime: âBoja nĂ« stilolapsat e mi ishte ngrirĂ«.â PavarĂ«sisht ekzekutimeve shtetĂ«rore qĂ« kanĂ« pushtuar lajmet botĂ«rore, pavarĂ«sisht gazit lotsjellĂ«s dhe dhunĂ«s, banorĂ«t e zakonshĂ«m tĂ« MinesotĂ«s vazhduan tĂ« dilnin.
Kur tĂ« tjerĂ« u fshehĂ«n pĂ«r tĂ« mos u pĂ«rballur me gangsterĂ«t e emigracionit, fqinjĂ«t e tyre u siguruan qĂ« ata tĂ« kishin ushqim dhe furnizime. TĂ« tjerĂ« vepruan si vĂ«zhgues tĂ« ICE-sĂ«, duke monitoruar dhunĂ«n dhe barbarinĂ« e banditĂ«ve tĂ« armatosur, rrogat e tĂ« cilĂ«ve paguhen nga taksapaguesit amerikanĂ«. ShumĂ« prej tyre kanĂ« vazhduar detyrat qytetare edhe pas vrasjes sĂ« Renee Good, poete dhe nĂ«nĂ«, tĂ« cilĂ«n punonjĂ«s tĂ« ICE-sĂ« e qĂ«lluan nĂ« fytyrĂ« dhe mĂ« pas e quajtĂ«n âkurvĂ« e ndyrĂ«â; si edhe Alex Pretti-n, njĂ« infermier i ekzekutuar nga njĂ« bandĂ« prej shtatĂ« agjentĂ«sh, gjoja sepse po mbante lart njĂ« telefon.
KĂ«ta dy njerĂ«z tĂ« zakonshĂ«m u vranĂ« nga qeveria e tyre dhe mĂ« pas u shpifĂ«n prej saj. Trupat e tyre u etiketuan si âterroristĂ« tĂ« brendshĂ«mâ. BashkĂ«qytetarĂ«t e tyre nĂ« MinesotĂ« u sulmuan si njĂ« âkryengritje ilegale e organizuarâ nga Joe Lonsdale, bashkĂ«themelues i Palantir-it. PĂ«r njĂ« gjĂ« ai kishte tĂ« drejtĂ«: aktivistĂ«t kanĂ« qenĂ« shumĂ« tĂ« organizuar, duke ofruar trajnim pĂ«r tĂ« sapoardhurit, duke i kthyer restorantet nĂ« spitale fushore, duke drejtuar rrjete tĂ« ndĂ«rlikuara pĂ«r tĂ« dĂ«rguar furnizime te familjet e MinesotĂ«s qĂ« kishin frikĂ« pĂ«r sigurinĂ« e tyre. Por kjo nuk Ă«shtĂ« njĂ« kryengritje, jo kur nĂ«na qĂ« fryjnĂ« bilbila pĂ«rballen me burra tĂ« maskuar me armĂ«, tĂ« paguar deri nĂ« 50,000 dollarĂ« vetĂ«m pĂ«r tâu regjistruar nĂ« ICE; jo kur njĂ« kamerĂ« telefoni pĂ«rdoret kundĂ«r gazit lotsjellĂ«s; apo kur protestuesit prangosen dhe tĂ«rhiqen zvarrĂ«.
Qendra e kĂ«saj veprimtarie Ă«shtĂ« jugu i Minneapolis-it, i cili doli pĂ«r herĂ« tĂ« fundit nĂ« titujt botĂ«rorĂ« gjashtĂ« vjet mĂ« parĂ«, si vendi ku George Floyd u vra nga oficerĂ« policie. Disa prej atyre qĂ« u ngritĂ«n nĂ« protestat e Black Lives Matter tĂ« asaj kohe duket se kanĂ« ringjallur rrjetet e vjetra. TĂ« tjerĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dukje se Minesota kryeson rregullisht matjet e besimit shoqĂ«ror: me fjalĂ« tĂ« tjera, banorĂ«t e saj janĂ« ndĂ«r mĂ« tĂ« prirurit pĂ«r tâi besuar fqinjit pĂ«rballĂ«, sesa liderit nĂ« majĂ« tĂ« piramidĂ«s.
Rezistuesit nĂ« Minneapolis ofrojnĂ« njĂ« shembull tĂ« asaj qĂ« historiani Moshik Temkin e quan udhĂ«heqje nga poshtĂ«. NĂ« librin e tij tĂ« fundit, LuftĂ«tarĂ«, rebelĂ« dhe shenjtorĂ«: Arti i udhĂ«heqjes nga Makiaveli te Malcolm X, Temkin shkruan se nĂ«n sundim autoritar, shoqĂ«ritĂ« do tâu drejtohen âliderĂ«ve qĂ« kanĂ« pak ndjekĂ«s dhe asnjĂ« pushtet institucionalâ. Ai jep si shembull rezistencĂ«n nĂ« FrancĂ«n e Vichy-t. âAta mund tĂ« mos jenĂ« nĂ« gjendje ta quajnĂ« veten hapur liderĂ«, apo ta zbulojnĂ« veten si tĂ« tillĂ«, madje as tĂ« zbulojnĂ« veten fare. Mund tĂ« mos i dimĂ« kurrĂ« as emrat e tyre.â Fuqia e tyre nuk vjen nga ndikimi i drejtpĂ«rdrejtĂ«, por nga shembulli.
PĂ«rballĂ« pĂ«rçarjes etnike tĂ« mbjellĂ« nga ShtĂ«pia e BardhĂ«, njĂ« numĂ«r i konsiderueshĂ«m banorĂ«sh tĂ« MinesotĂ«s kanĂ« treguar fqinjĂ«si. Duke u tĂ«rhequr nga agresioni dhe tejkalimi i kompetencave nga togerĂ«t e Trump-it, amerikanĂ«ve u Ă«shtĂ« ofruar njĂ« shembull solidariteti popullor. Beteja e Minneapolis-it nuk ka mbaruar: agjentĂ«t e ICE-sĂ« ende hedhin gaz lotsjellĂ«s nĂ«pĂ«r shkolla dhe kĂ«rcĂ«nojnĂ« protestuesit (âNgre zĂ«rin dhe ta fshij zĂ«rin,â thotĂ« njĂ« nga bullizuesit para kamerĂ«s, nga siguria e SUV-it tĂ« tij). ZĂ«vendĂ«suesi i Bovino-s, Tom Homan, nuk Ă«shtĂ« ndonjĂ« pĂ«rmirĂ«sim i madh: ai ndihmoi nĂ« krijimin e praktikĂ«s sĂ« ICE-sĂ« pĂ«r ndarjen e fĂ«mijĂ«ve nga prindĂ«rit. Por pas njĂ« viti nĂ« tĂ« cilin establishmenti amerikan ka folur pĂ«r njĂ« ândryshim vibeâ dhe pĂ«r njĂ« ortodoksi tĂ« re trumpiane, qytetarĂ«t nĂ« SHBA dhe nĂ« mbarĂ« botĂ«n mund tĂ« shohin se kjo nuk Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«: se ajo kundĂ«rshtohet prej tyre, pĂ«rballĂ« pajisjeve ushtarake dhe agresionit tĂ« pafalshĂ«m.
KĂ«tĂ« javĂ«, Minneapolis-i u ofron atyre qĂ« duan tĂ« tregojnĂ« historinĂ« e SHBA-sĂ« njĂ« narrativĂ« tjetĂ«r, edhe pse se çfarĂ« do tĂ« jetĂ« ajo, pashmangshĂ«m mbetet e paqartĂ«. PĂ«r EH Carr-in, rĂ«ndĂ«sia e çdo presidenti apo e turmave protestuese nuk vendoset njĂ«herĂ« e pĂ«rgjithmonĂ«, por debatohet pĂ«rgjithmonĂ« nga ata qĂ« kthehen pas me pyetjet e epokĂ«s sĂ« tyre. Siç shkroi ai: âHistoriani nuk i pĂ«rket sĂ« shkuarĂ«s, por sĂ« tashmes.â TĂ« gjithĂ« ne njĂ« ditĂ« do tĂ« pĂ«rbĂ«jmĂ« lĂ«ndĂ«n e parĂ« tĂ« historisĂ«; tĂ« gjithĂ« do tâi pĂ«rkasim sĂ« ardhmes. Kjo duhet tĂ« na ndryshojĂ«.
DĂ«shpĂ«rues, vdekjeprurĂ«s dhe zbrazĂ«t nga çdo zbulim â mund tĂ« bĂ«hej njĂ« dokumentar i denjĂ« pĂ«r ish-modelen nga Sllovenia, por ky Ă«shtĂ« i pashpĂ«tueshĂ«m
Xan Brooks
Takimi im me Melanian është rezervuar për të premten në drekë, në një park tregtar në periferi të Bristolit, brenda një kinemaje të madhe që duket se është fshirë e zbrazur në pritje. Kur dokumentari i diskutueshëm i Brett Ratner-it, i mbështetur nga Amazon, u shfaq paraprakisht në Shtëpinë e Bardhë fundjavën e kaluar, lista e të ftuarve përfshinte Mike Tyson-in, Mbretëreshën Rania të Jordanisë dhe vetë presidentin. Sot jemi vetëm unë në sallë dhe Melania në ekran. Kjo e bën përvojën më intime dhe ekskluzive.
Kjo ndjesi ngrohtĂ«sie shoqĂ«rore shtrihet deri te titrat hapĂ«s; aty, pikĂ«risht, bie tĂ« ftohtit dhe hyn novokaina, ndĂ«rsa ylli i filmit dhe producentja ekzekutive nis tĂ« na udhĂ«heqĂ« â me njĂ« ngadalĂ«si tĂ« dhimbshme, akullnajore â nĂ«pĂ«r pĂ«rgatitjet pĂ«r inaugurimin e dytĂ« presidencial tĂ« bashkĂ«shortit tĂ« saj. Ajo rrĂ«shqet nga prova e rrobave te shtrimi i tryezĂ«s, nga âdarka me qirinjâ te âballoja e yjeveâ, me njĂ« fytyrĂ« si grusht dhe njĂ« zĂ« si llamarinĂ«. âDritĂ« qirinjsh dhe frak i zi dhe vizioni im krijues,â thotĂ«, sikur tĂ« rendiste pĂ«rbĂ«rĂ«sit e njĂ« kazani. âSi zonjĂ« e parĂ«, fĂ«mijĂ«t do tĂ« mbeten gjithmonĂ« prioriteti im,â pĂ«shpĂ«rit, dhe pothuajse e imagjinon teksa i josh drejt shtĂ«pizĂ«s sĂ« saj prej xhenxhefili.
Pa dyshim qĂ« ka njĂ« dokumentar tĂ« madh pĂ«r tâu bĂ«rĂ« pĂ«r Melania Knauss-in, modelen ambicioze nga Sllovenia qĂ« u martua me njĂ« magnat tĂ« pasurive tĂ« paluajtshme nĂ« Nju Jork dhe mĂ« pas u gjend e hedhur nĂ« rolin e njĂ« Eva Braun-i tĂ« ditĂ«ve tona; por Melania i tmerrshĂ«m nuk Ă«shtĂ« ai. ĂshtĂ« nga ato filma tĂ« rrallĂ«, si njĂ«brirĂ«sh, qĂ« nuk kanĂ« asnjĂ« cilĂ«si shpenguese. Madje nuk jam i sigurt nĂ«se kualifikohet si dokumentar; mĂ« shumĂ« duket si njĂ« copĂ« taxidermie dizajni, e stĂ«rshtrenjtĂ« dhe e akullt nĂ« prekje, e ofruar si tribut mesjetar pĂ«r tĂ« qetĂ«suar mbretin lakmitar nĂ« fronin e tij.
Dhe kĂ«shtu vazhdon. Melania lĂ«viz nĂ«pĂ«r veprim si njĂ« automaton i plogĂ«sht, flet pa pushim por nuk thotĂ« asgjĂ«, shoqĂ«ruar nga Mar-a-Lago te Trump Tower e deri nĂ« destinacionin final, ShtĂ«pinĂ« e BardhĂ«. ĂfarĂ« pak drame ka, kryesisht varet nga shqetĂ«simi i saj se bluza e bardhĂ« i rri shumĂ« e lirĂ« nĂ« qafĂ« dhe duhet prerĂ« e pastaj shtrĂ«nguar, pĂ«r tmerrin e rrobaqepĂ«sve. Melania thotĂ« se i mungon nĂ«na; thotĂ« se e do Michael Jackson-in dhe Barron-in dhe ndoshta edhe bashkĂ«shortin e saj, megjithĂ«se vetĂ« Trump-i Ă«shtĂ« kryesisht njĂ« prani nĂ« sfond, qĂ« shfaqet herĂ« pas here pĂ«r tâu mburrur me fitoren elektorale dhe pĂ«r tâu ankuar se inaugurimi i tij pĂ«rplaset me transmetimet televizive tĂ« kampionatit universitar tĂ« futbollit amerikan. âNdoshta e bĂ«nĂ« me qĂ«llim,â thotĂ« ai.
ĂshtĂ« dĂ«shpĂ«ruese, Ă«shtĂ« vdekjeprurĂ«se dhe spektakolarisht e pazbulueshme. Filmi i Ratner-it luan si njĂ« ribĂ«rje e stolisur me ar e plehrash e The Zone of Interest tĂ« Jonathan Glazer-it, ku njĂ« HirushĂ« me sy si kopsa tregon stoli ari dhe fustane firmato, duke na shpĂ«rqendruar me mjeshtĂ«ri, ndĂ«rsa bashkĂ«shorti i saj dhe klientela e tij pĂ«rgatiten tĂ« çmontojnĂ« KushtetutĂ«n dhe tĂ« zhvatin asetet e qeverisĂ« federale. âE bardhĂ« dhe ari â kjo je ti,â gĂ«rrhet njĂ« nga servilĂ«t e saj, ndĂ«rsa ajo merret me skemĂ«n e ngjyrave tĂ« ballos dhe zonja e parĂ« e ardhshme pranon se po, vĂ«rtet, kjo Ă«shtĂ« e saktĂ«.
Nuk Ă«shtĂ« spoiler tĂ« zbulohet se, uf, falĂ« Zotit, inaugurimi i dytĂ« i Trump-it shkon mrekullisht mirĂ« nĂ« fund. Kjo pavarĂ«sisht pĂ«rplasjes sĂ« pafat me ndeshjen e futbollit universitar. Kjo pavarĂ«sisht lirshmĂ«risĂ« irrituese tĂ« bluzĂ«s sĂ« bardhĂ« tĂ« zonjĂ«s sĂ« parĂ«. PĂ«rgatitjet janĂ« rraskapitĂ«se, por euforia e momentit e mban gjallĂ« deri nĂ« fund, deri te balloja e yjeve ku ajo kĂ«rcen shkurtimisht nĂ«n ritmet e YMCA tĂ« Village People. âTĂ« qĂ«ndrosh zgjuar 22 orĂ« u ndje si asgjĂ«,â thotĂ« me entuziazĂ«m, gjĂ« e kĂ«ndshme pĂ«r tâu dĂ«gjuar dhe mirĂ« pĂ«r tĂ«. Por argĂ«timi nuk Ă«shtĂ« ngjitĂ«s, tĂ« ftuarit janĂ« njĂ« makth dhe dy orĂ« Melania ndihen si ferr i pastĂ«r, i pafund.
Edhe pse janĂ« krijuar pĂ«r libra komikĂ«, vizatimet e artistit â njĂ«herazi tĂ« shthurura dhe qesharake â mbi neurozat e veta dhe mbi âglamazonaâ me çizme deri nĂ« kofshĂ«, janĂ« befas fuqishĂ«m tronditĂ«se kur vendosen nĂ« muret e njĂ« galerie.
Eddy Frankel
ĂshtĂ« shqetĂ«suese tĂ« hysh nĂ« njĂ« galeri dhe tĂ« shohĂ«sh frikĂ«rat dhe ankthet e tua mĂ« tĂ« thella tĂ« shtrira hapur mbi mure, por pikĂ«risht kjo Ă«shtĂ« fuqia e Robert Crumb-it. Prej mĂ« shumĂ« se gjysmĂ« shekulli, ky artist i dobĂ«t, i çuditshĂ«m, i vĂ«shtirĂ« dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sikletshme i fiksuar pas seksit (sot nĂ« tĂ« tetĂ«dhjetat), ka prodhuar pa pushim komikĂ« âundergroundâ qĂ« zhveshin neurozat e tij mĂ« intime â dhe, nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, tâi kthejnĂ« ato pasqyruar lexuesit.
Tani ai po festohet nĂ« njĂ« galeri londineze ultra-luksoze, me faqe tĂ« shkĂ«putura nga blloqet e tij tĂ« shĂ«nimeve, tĂ« kornizuara si vepra arti tĂ« lartĂ«. VetĂ«m se kjo nuk Ă«shtĂ« âart i rafinuarâ: Ă«shtĂ« i ndyrĂ«, i zemĂ«ruar dhe paranojak. ĂshtĂ« Crumb klasik: burra tĂ« dobĂ«t qĂ« dridhen nga frika, ankthi dhe hormonet nĂ« njĂ« botĂ« mizore, tĂ« pamĂ«shirshme e pa kuptim â tĂ« mbushur, sigurisht, me gra gjigante me çizme deri nĂ« kofshĂ«.
PunĂ«t mĂ« tĂ« mira janĂ« mĂ« tĂ« thjeshtat, njĂ«lloj batutash vizuale. Crumb e vizaton veten duke u shpĂ«larĂ« nĂ« tualet, ndĂ«rsa nĂ« mur shkruhet me grafiti: âJa ku jam ulur dhe sâpo mĂ« ecĂ«n, u pĂ«rpoqa tĂ« bĂ«j jashtĂ« dhe vetĂ«m gazra nxora.â DĂ«shtim i mjerĂ« dhe humor i trashĂ« â ky Ă«shtĂ« universi i Crumb-it. NĂ« autoportrete tĂ« tjera, ai e ka tytĂ«n e njĂ« arme pas kokĂ«s sĂ« tij tĂ« madhe e qesharake, ose ankohet se askush sâmund ta kuptojĂ«. âNdoshta vetĂ«-ndĂ«shkim,â shkruhet nĂ« njĂ« vizatim, âose ndoshta Ă«shtĂ« e vĂ«rtetĂ«!â Ai Ă«shtĂ« njĂ« pĂ«rzierje e tmerrshme, por jashtĂ«zakonisht e identifikueshme, e vetĂ«-urrejtjes sĂ« tejskajshme dhe arrogancĂ«s ekstreme.
Si tĂ« mos ishte kĂ«shtu? Bota qĂ« ai sheh Ă«shtĂ« e ndyrĂ«, brutale dhe politikisht e ankthshme. NĂ« njĂ« imazh, njĂ« alien vajton lakminĂ« dhe mashtrimin e racĂ«s njerĂ«zore. NjĂ« burrĂ« i mjerĂ«, me hundĂ«n qĂ« i rrjedh, qan: âE kam shkatĂ«rruar jetĂ«n time, jam i humbur.â Kudo sheh njerĂ«z tĂ« lumtur e tĂ« shĂ«ndetshĂ«m qĂ« injorojnĂ« dhe pĂ«rçmojnĂ« krijesat e vogla, tĂ« torturuara dhe tĂ« çuditshme pĂ«rreth tyre.
E vetmja ngushĂ«llim vjen nga gratĂ«: amazona gjigante, tĂ« mĂ«dha e trupplota. Crumb i adhuron, i idhullizon, kapet dĂ«shpĂ«rimisht pas kĂ«mbĂ«ve tĂ« tyre tĂ« trasha. Ai vetĂ« Ă«shtĂ« njĂ« tip i thyer e i mjerĂ«, por kĂ«to gra janĂ« diçka e mirĂ« nĂ« botĂ«, diçka e pastĂ«r. NĂ« njĂ« vizatim gati tĂ« Ă«mbĂ«l, njĂ« burrĂ« i vogĂ«l, tullac, me rrobĂ« spitali, i thotĂ« njĂ« glamazone gjigante se Ă«shtĂ« shumĂ« i lumtur dhe plot dashuri. âĂdo çast Ă«shtĂ« domethĂ«nĂ«s!â shkruhet me germa tĂ« mĂ«dha nĂ« qiell. Ku janĂ« paranoia, mllefi dhe vetĂ«-ndĂ«shkimi? JanĂ« zhdukur, me sa duket, sapo njĂ« bukuroshe del nĂ« horizont.
PoshtĂ« janĂ« ekspozuar kryesisht stampa nga njĂ« bllok shĂ«nimesh i viteve â80; lart, kryesisht vizatime origjinale. TĂ« drejtpĂ«rdrejta, qesharake, eksperimentale: ai ka njĂ« sy tĂ« shkĂ«lqyer kompozicional, njĂ« mjeshtĂ«ri brilante tĂ« vijĂ«s dhe njĂ« stil absolutisht unik. KĂ«tu lart ka edhe mĂ« shumĂ« paranojĂ«, edhe mĂ« shumĂ« fiksim seksual â burra qĂ« ose shtrĂ«ngojnĂ« organet e tyre gjenitale, ose shkulen nga flokĂ«t. Nuk ka mesatare: ose devijancĂ« seksuale totale, ose ankth total. ĂfarĂ« jete.
NjĂ« portret i gruas sĂ« tij, Aline Kominsky-Crumb (edhe ajo njĂ« artiste e njohur e komikĂ«ve), duke notuar nĂ« Mesdhe, ndihet ndryshe. Nuk Ă«shtĂ« i shthurur, as paranojak, as i ndyrĂ« apo i ngarkuar â Ă«shtĂ« thjesht plot dashuri, i pastĂ«r dhe i drejtpĂ«rdrejtĂ«. NjĂ« çast i vogĂ«l gĂ«zimi tĂ« papĂ«rlyer nĂ« njĂ« botĂ« pĂ«rndryshe mjaft tĂ« neveritshme.
Nuk jam i sigurt çfarĂ« fitohet nga shikimi i shumicĂ«s sĂ« veprĂ«s sĂ« Crumb-it nĂ« njĂ« kontekst galerie, tĂ« kornizuar e tĂ« varur nĂ« mur, nĂ« vend qĂ« tĂ« lexohet e shtypur nĂ« njĂ« botim. NĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ«, kjo tĂ« jep kohĂ« dhe hapĂ«sirĂ« pĂ«r tĂ« soditur çdo imazh veçmas, pĂ«r ta marrĂ« secilin si njĂ« objekt tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m e tĂ« ngritur, dhe jo thjesht si njĂ« faqe tjetĂ«r ankthi nĂ« njĂ« varg tĂ« gjatĂ« faqesh ankthi. NĂ« rastin mĂ« tĂ« keq, shkatĂ«rron pĂ«rvojĂ«n e leximit, duke minuar qĂ«llimin dhe formatin origjinal. Imazhet mĂ« narrative, mĂ« tipike tĂ« komikut, nuk funksionojnĂ« aq mirĂ« tĂ« varura nĂ« mur. Crumb padyshim e meriton tĂ« ekspozohet nĂ« njĂ« galeri elegante tĂ« Mayfair-it, por po aq e vĂ«rtetĂ« Ă«shtĂ« se nuk ka asgjĂ« tĂ« keqe me librat komikĂ«. Ata janĂ« tĂ« lirĂ«, tĂ« lehtĂ«, tĂ« ndyrĂ« dhe tĂ« vĂ«rtetĂ« â njĂ«soj si Crumb.
Sido qĂ« tĂ« jetĂ«, Crumb mbetet unik dhe jashtĂ«zakonisht qesharak. âNuk ka fund marrĂ«zisĂ«,â shkruhet me germa tĂ« mĂ«dha nĂ« njĂ« mur poshtĂ« â dhe le tĂ« shpresojmĂ« qĂ« vĂ«rtet tĂ« mos ketĂ«. Sepse kur marrĂ«zia Ă«shtĂ« e Crumb-it, ajo Ă«shtĂ« tmerrĂ«sisht brilante.
Pas më shumë se një dekade hetimesh, polemikash diplomatike dhe pritjeje të dhimbshme për familjet e viktimave, më 31 janar 2001 u dha vendimi për një nga aktet terroriste më tronditëse të shekullit XX. Një gjykatë skoceze e posaçme, e mbledhur në Camp Zeist në Holandë, shpalli fajtor libianin Abdelbaset al-Megrahi për rolin e tij në hedhjen në erë të avionit Pan Am Flight 103, ndërsa liroi shtetasin tjetër libian, Lamin Khalifa Fhimah, për mungesë provash.
Ngjarja që tronditi botën kishte ndodhur më 21 dhjetor 1988, kur avioni i linjës Pan American, që fluturonte nga Londra drejt Nju Jorkut, shpërtheu mbi qytetin Lockerbie të Skocisë. Të 259 pasagjerët dhe anëtarët e ekuipazhit humbën jetën në ajër, ndërsa 11 banorë të qytetit u vranë nga copat e avionit që ranë mbi shtëpitë e tyre. Bilanci i përgjithshëm prej 270 viktimash e bëri këtë atentat sulmin më të rëndë terrorist ajror të asaj kohe.
Procesi gjyqësor ishte unik në historinë juridike ndërkombëtare: për arsye sigurie dhe neutraliteti politik, gjyqi u zhvillua jashtë Mbretërisë së Bashkuar, por sipas ligjit skocez, me gjyqtarë skocezë dhe pa juri. Vendimi i shpallur më 31 janar 2001 konkludoi se al-Megrahi kishte luajtur rol kyç në vendosjen e bombës, duke e dënuar me burgim të përjetshëm, ndërsa Fhimah u shpall i pafajshëm.
DĂ«nimi i al-Megrahit u konsiderua nga shumĂ«kush si njĂ« fitore e drejtĂ«sisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare, por edhe si njĂ« vendim i kontestuar, qĂ« do tĂ« vazhdonte tĂ« ngjallte debate pĂ«r vite me radhĂ«. MegjithatĂ«, ai shĂ«noi njĂ« moment kulmor nĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« pĂ«rgjigje njĂ« krimi qĂ« kishte lĂ«nĂ« plagĂ« tĂ« thella jo vetĂ«m nĂ« Skoci dhe Shtetet e Bashkuara, por nĂ« gjithĂ« botĂ«n.
ĂĂ«shtja Lockerbie mbetet edhe sot njĂ« simbol i terrorizmit ndĂ«rkombĂ«tar, i pasojave tĂ« tij tragjike dhe i vĂ«shtirĂ«sive pĂ«r tĂ« arritur drejtĂ«si tĂ« plotĂ« nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« ndarĂ« nga interesat politike dhe gjeopolitike.
Më 31 Janar të vitit 1933 ndahet nga jeta nobelisti britanik
 Nga Leonard Veizi
Mjegulla londineze e janarit tĂ« vitit 1933 dukej se kishte rĂ«nĂ« mbi qytet jo vetĂ«m si njĂ« dukuri stinore, por si njĂ« vello qĂ« po mbyllte kapitullin e fundit tĂ« njĂ« epoke. NdĂ«rsa bota po rrokullisej drejt pasigurisĂ« sĂ« viteve â30, njĂ« zĂ« qĂ« kishte shĂ«rbyer si busull morale pĂ«r shoqĂ«rinĂ« britanike u shua pĂ«rgjithmonĂ«âŠ
âŠMĂ« 31 janar, Xhon Golsuorthi ndĂ«rroi jetĂ«, duke lĂ«nĂ« pas jo vetĂ«m njĂ« trashĂ«gimi letrare, por edhe njĂ« pasqyrĂ« tĂ« qartĂ« ku klasa e mesme angleze mund tĂ« shihte, ndoshta pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, veten e saj pa maska. PĂ«r tĂ« nuk thuhej se ishte thjesht njĂ« shkrimtar; ai ishte kronisti i fundit i njĂ« bote qĂ« po perĂ«ndonte midis traditĂ«s dhe modernitetit. Me vdekjen e tij, Anglia humbi njĂ« vĂ«zhgues qĂ« dinte tĂ« shihte pas fasadĂ«s sĂ« rregullt tĂ« respektabilitetit borgjez. Me njĂ« pĂ«rzierje unike qetĂ«sie, ironie tĂ« hollĂ« dhe humanizmi tĂ« pashoq, ai ekspozoi konfliktet morale dhe âinstinktin e pronĂ«sisĂ«â qĂ« po brente themelet e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s.
Nga ligji te letërsia
I lindur mĂ« 14 gusht 1867, Golsuorthi u formua fillimisht si jurist, por kornizat e ngushta tĂ« ligjit nuk mund ta nxinin thirrjen e tij pĂ«r tĂ« eksploruar shpirtin njerĂ«zor. Ai e braktisi shumĂ« shpejt karrierĂ«n juridike pĂ«r tâiu pĂ«rkushtuar penĂ«s, duke u bĂ«rĂ« arkitekti i njĂ«rĂ«s prej sagave mĂ« monumentale tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore: âThe Forsyte Sagaâ apo siç ka ardhur dhe botuar nĂ« shqip âSaga e ForsajtĂ«veâ . Ky cikĂ«l romanesh nuk ishte thjesht historia e njĂ« familjeje tĂ« pasur, por njĂ« anatomi e detajuar e kalimit nga ngurtĂ«sia e epokĂ«s viktoriane drejt vrullit tĂ« turbullt tĂ« modernitetit. NĂ« qendĂ«r tĂ« veprĂ«s sĂ« tij qĂ«ndronte kritika ndaj materializmit tĂ« tepruar dhe ftohtĂ«sisĂ« emocionale, tĂ« cilat ai i shihte si muret e padukshme tĂ« njĂ« burgu shoqĂ«ror.
Analiza e ngadaltë
Stili i Golsuorthi -t ishte ashtu si ai vetë: i matur, i qartë dhe i zhveshur nga retorika e zhurmshme. Ai nuk besonte te shpërthimet dramatike apo te buja e rreme. Arti i tij mbështetej te analiza e ngadaltë dhe e thellë psikologjike, ku personazhet përballeshin me kufijtë e tyre moralë nën peshën e një bote që po ndryshonte në mënyrë të pakthyeshme. Përveç romaneve, ai shkroi drama, tregime dhe ese që e shndërruan atë në një figurë qendrore dhe të nderuar të jetës letrare britanike.
KurorĂ«zimi âNobelâ
NĂ« vitin 1932, vetĂ«m njĂ« vit para se tĂ« mbyllte sytĂ«, Akademia Suedeze i akordoi Ămimin Nobel pĂ«r LetĂ«rsinĂ«, duke vlerĂ«suar veçanĂ«risht âartin e tij tĂ« shquar tĂ« rrĂ«fimit, i cili kulmon nĂ« âForsyte Sagaââ. Edhe pse i sĂ«murĂ« dhe i pamundur pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar drejt Stokholmit, ky nderim erdhi si njĂ« dĂ«shmi botĂ«rore e rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« tij. Golsuorthi nuk shkroi pĂ«r lavdi, por pĂ«r tĂ« ndriçuar zonat e errĂ«ta tĂ« ndĂ«rgjegjes njerĂ«zore.
Trashëgimi humaniste
Xhon Golsuorthi vdiq në heshtje, ashtu siç kishte jetuar, me dinjitet dhe pa zhurmë. Ai mbetet sot portreti i shkrimtarit humanist, i cili besonte me paluhatshmëri se letërsia nuk duhet të bërtasë për të korrigjuar botën, por duhet të pëshpëritë të vërtetat e dhimbshme në veshin e lexuesit deri sa të zgjojë ndërgjegjen e tij. Në historinë e letërsisë, emri i tij qëndron si një kolonë e qetë, por e palëkundur, duke dëshmuar se kritika sociale më e fuqishme është ajo që lind nga kuptimi i thellë dhe dhembshuria për njeriun.
VetĂ«m 82 ditĂ« pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, Evropa ende nuk kishte gjetur paqen. NĂ« Glasgow tĂ« SkocisĂ«, zemĂ«r industriale e PerandorisĂ« Britanike, zemĂ«rimi social shpĂ«rtheu nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike mĂ« 31 janar 1919, nĂ« atĂ« qĂ« historia do ta njohĂ« si âE Premtja e PĂ«rgjakshmeâ.
Në sheshin George Square, mijëra punëtorë u mblodhën për të kërkuar orë më të shkurtra pune, veçanërisht javën 40-orëshe, një kërkesë që kishte marrë hov pas sakrificave të luftës dhe kthimit masiv të ushtarëve në tregun e punës. Protesta ishte pjesë e një vale grevash që përfshiu Skocinë dhe Britaninë, në një klimë të tensionuar nga frika e papunësisë, inflacioni dhe radikalizmi politik që po përhapej në Evropë pas Revolucionit Rus.
Tubimi fillimisht ishte paqësor, por situata u përshkallëzua shpejt. Përleshjet mes protestuesve dhe forcave të rendit shpërthyen në sheshin kryesor të qytetit, duke e kthyer George Square në një arenë dhune. Policët u sulmuan, demonstruesit u shpërndanë me forcë dhe kaosi u përhap në zemër të Glasgow-it.
Reagimi i qeverisĂ« britanike ishte i ashpĂ«r dhe simbolikisht tronditĂ«s. UdhĂ«heqĂ«sit e grevĂ«s u arrestuan, ndĂ«rsa autoritetet vendosĂ«n tĂ« shfaqin forcĂ« ushtarake pĂ«r tĂ« shmangur çdo pĂ«rshkallĂ«zim tjetĂ«r. Trupa tĂ« ushtrisĂ« britanike, tĂ« mbĂ«shtetura nga gjashtĂ« tanke, u dislokuan nĂ« pikat strategjike tĂ« Glasgow-it dhe nĂ« zonat pĂ«rreth â njĂ« pamje e pazakontĂ« dhe alarmante pĂ«r njĂ« qytet britanik nĂ« kohĂ« paqeje.
Vendosja e tankeve në rrugët e qytetit u interpretua nga shumëkush si shenjë e frikës së establishmentit nga një kryengritje e mundshme punëtore. Edhe pse nuk u shpall gjendje e jashtëzakonshme, prania ushtarake i dha fund protestave dhe rivendosi rendin me forcë.
âE Premtja e PĂ«rgjakshmeâ e Glasgow-it mbeti njĂ« moment kyç nĂ« historinĂ« sociale tĂ« BritanisĂ« sĂ« Madhe: njĂ« pĂ«rplasje mes shpresave tĂ« punĂ«torĂ«ve pĂ«r njĂ« jetĂ« mĂ« dinjitoze pas luftĂ«s dhe frikĂ«s sĂ« shtetit nga destabilizimi politik. Ajo shĂ«noi njĂ« pikĂ« kthese nĂ« marrĂ«dhĂ«niet mes qeverisĂ« dhe lĂ«vizjes punĂ«tore, duke treguar se paqja e pasluftĂ«s ishte, nĂ« fakt, ende shumĂ« e brishtĂ«.
Amerika ka rritur tensionet me Iranin. Dhe lufta mund të jetë në prag
23 janar 2026 â NismĂ« e re e Shteteve tĂ« Bashkuara
Presidenti Donald Trump njoftoi vendimin pĂ«r tĂ« dĂ«rguar njĂ« grup sulmues tĂ« marinĂ«s amerikane drejt Lindjes sĂ« Mesme si reagim ndaj tensioneve me Iranin dhe zhvillimeve tĂ« brendshme atje. Ai pĂ«rshkroi kĂ«tĂ« dislokim si njĂ« âarmadĂ«â ushtarake, duke theksuar se SHBA po shfaq kapacitetin e saj ushtarak pĂ«r tĂ« frenuar aktivitetet bĂ«rthamore iraniane dhe pĂ«r tĂ« mbrojtur interesat e tyre nĂ« rajon.
NĂ« thelb ishte aeroplanmbajtĂ«sja âUSS Abraham Lincolnâ, e shoqĂ«ruar nga njĂ« âCarrier Strike Groupâ me anije shoqĂ«ruese qĂ« mbanin raketa âTomahawkâ dhe avionĂ« luftarake.
25â26 janar 2026 â Zhvendosja e forcave drejt rajonit
Forcat amerikane nisën lëvizjen drejt Gjirit Persik dhe Detit Arabik, ndërsa aeroplanmbajtësja Lincoln u drejtua nga Oqeani Indian drejt Lindjes së Mesme.
Në këtë periudhë, Uashingtoni edhe njoftoi zhvillimin e stërvitjeve ajrore me avionë luftarakë si përgatitje operacionale, duke përfshirë mjetet ajrore dhe mbrojtëse ajrore, si pjesë e memorandumit përgatitor për vakumet e mundshme.
Në Teheran, pushteti iranian reagoi duke dërguar sinjale vizuale dhe retorike, përfshirë një poster publik që paralajmëronte kundër pranisë ushtarake amerikane.
27 janar 2026 â âArmadaâ dhe gjendja nĂ« terren
Presidenti Trump ripĂ«rsĂ«riti para mediave se njĂ« âarmadĂ« e madheâ ishte tashmĂ« dislokuar nĂ« region, ndoshta edhe mĂ« fuqishme sesa ajo qĂ« ishte pĂ«rdorur mĂ« parĂ« nĂ« operacione tĂ« tjera ushtarake. Ai shtoi se Uashingtoni shpresonte tĂ« mos kishte nevojĂ« ta pĂ«rdorte kĂ«tĂ« forcĂ«, por ajo ishte aty pĂ«r tâu gatitur pĂ«r çdo situatĂ«.
Sistemet Patriot dhe THAAD të mbrojtjes ajrore u vendosën gjithashtu në disa vende të Lindjes së Mesme për të mbrojtur trupat dhe asetet amerikane nga kërcënimet e mundshme.
28â29 janar 2026 â Forcimi i pranisĂ« dhe reagimet rajonale
Grupi i sulmit tĂ« USS Abraham Lincoln arriti nĂ« zonĂ« me mijĂ«ra anĂ«tarĂ« ekuipazhi dhe avionĂ« luftarake si Fâ35 dhe F/Aâ18, sĂ« bashku me afrim tĂ« shkatĂ«rruesve tĂ« tjerĂ« dhe shtesa tĂ« tjera luftarake.
Rritja e pranisë amerikane përfshinte vendosjen në Detin e Kuq të destrojerit USS Delbert D. Black, duke çuar forcën detare amerikane në një nivel të konsiderueshëm pranë rajonit të gjirit dhe Kanalit të Suezit.
Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian shpalli Gardën Revolucionare iraniane si organizatë terroriste, gjë që e bëri situatën më të ndjeshme dhe komplekse diplomatikisht.
Situata politike dhe rreziku i konfliktit
Edhe pse administrata amerikane ka nĂ«nvizuar se mobilizimi i kĂ«saj âarmadeâ synon deterimin dhe presionin politik, Trump ka prerĂ« kohĂ« dhe pĂ«rsĂ«ritur kĂ«rcĂ«nime tĂ« qarta ndaj Teheranit pĂ«r tâi ndaluar aspiratat bĂ«rthamore dhe dhunĂ«n ndaj protestuesve.
Autoritetet iraniane kanë deklaruar se çdo sulm ushtarak ndaj tyre do të trajtohej si luftë totale dhe se ata janë të gatshëm për një përgjigje të ashpër.
ĂfarĂ« vjen mĂ« tej?
NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, âarmadaâ amerikane nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ende objektiv i njĂ« sulmi tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ushtarak ndaj Iranit, por prezenca e fortĂ« ushtarake ka ngritur shqetĂ«sime ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r njĂ« pĂ«rshkallĂ«zim tĂ« mĂ«tejshĂ«m tĂ« konfliktit ose njĂ« krizĂ« diplomatike qĂ« mund tĂ« ketĂ« pasoja serioze nĂ« rajon dhe pĂ«r tregjet globale.
MĂ« 31 janar 1943, nĂ« rrĂ«nojat e ngrira tĂ« Stalingradit, u shĂ«nua njĂ« nga çastet mĂ« vendimtare tĂ« shekullit XX. Marshalli gjerman Friedrih Paulus, komandant i UshtrisĂ« sĂ« 6-tĂ« tĂ« Wehrmacht-it, iu dorĂ«zua trupave sovjetike, duke i dhĂ«nĂ« fund njĂ«rĂ«s nga betejat mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshme dhe mĂ« tĂ« pamĂ«shirshme tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Ishte hera e parĂ« qĂ« njĂ« marshall gjerman kapitulonte nĂ« fushĂ«betejĂ« â njĂ« goditje shkatĂ«rruese pĂ«r prestigjin ushtarak tĂ« Rajhut tĂ« TretĂ«.
Rruga drejt Stalingradit
Beteja kishte nisur në verën e vitit 1942, kur Adolf Hitleri urdhëroi ofensivën drejt jugut të Bashkimit Sovjetik, me synim kapjen e fushave të naftës në Kaukaz dhe pushtimin e qytetit industrial të Stalingradit, që mbante emrin e armikut të tij ideologjik, Josif Stalin. Qyteti mbi lumin Vollga kishte rëndësi strategjike dhe simbolike: kontrolli i tij do të ndërpriste linjat sovjetike të furnizimit dhe do të jepte një goditje morale të jashtëzakonshme.
Luftimet u shndĂ«rruan shpejt nĂ« luftĂ« urbane tĂ« egĂ«r, ku çdo ndĂ«rtesĂ«, fabrikĂ« dhe bodrum kthehej nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. Parulla sovjetike âAsnjĂ« hap prapaâ u bĂ« realitet brutal. Humbjet nĂ« tĂ« dyja anĂ«t ishin tĂ« frikshme, ndĂ«rsa dimri rus e pĂ«rkeqĂ«soi edhe mĂ« shumĂ« situatĂ«n e trupave gjermane.
Gjeneralfeldmarshalli
Friedrich Wilhelm Ernst Paulus ishte një Gjeneralfeldmarshall gjerman (Marshall Fushor), drejtuesi i Ushtrisë së 6-të Gjermane prej 265,000 trupash gjatë Betejës së Stalingradit. Paulus kishte luftuar edhe në Luftën e Parë Botërore në Francë dhe Ballkan. Ai konsiderohej një ushtarak premtues. Në kohën kur shpërtheu Lufta e Dytë Botërore, ai ishte graduar në gjeneral major. Paulus mori pjesë në pushtimet e Polonisë dhe Vendeve të Ulëta, pas së cilës u emërua zëvendësshef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Gjermane. Në këtë cilësi, Paulus ndihmoi në planifikimin e pushtimit të Bashkimit Sovjetik.
Rrethimi dhe shkatërrimi
NĂ« nĂ«ntor 1942, Ushtria e Kuqe ndĂ«rmori kundĂ«rofensivĂ«n âOperacioni Uranusâ, duke rrethuar UshtrinĂ« e 6-tĂ« gjermane brenda Stalingradit. Hitleri urdhĂ«roi Paulusin tĂ« mos tĂ«rhiqej, duke premtuar furnizim ajror â njĂ« premtim qĂ« dĂ«shtoi tragjikisht. Pa ushqim, pa municione dhe pa ngrohje, ushtarĂ«t gjermanĂ« u shkatĂ«rruan nga uria, sĂ«mundjet dhe sulmet e pandĂ«rprera sovjetike.
MĂ« 30 janar 1943, Hitleri e ngriti Friedrih Paulus-in nĂ« gradĂ«n âmarshallâ, duke shpresuar se ai do tĂ« vetĂ«vritej ose do tĂ« luftonte deri nĂ« fund, pasi asnjĂ« marshall gjerman nuk ishte dorĂ«zuar mĂ« parĂ«. Por realiteti nĂ« terren ishte i pamĂ«shirshĂ«m.
Dorëzimi
Mëngjesin e 31 janarit 1943, Paulus dhe shtabi i tij u dorëzuan te trupat sovjetike në sektorin jugor të qytetit. Dy ditë më vonë, edhe xhepat e fundit të rezistencës gjermane në veri u shuan plotësisht. Beteja e Stalingradit kishte përfunduar.
Bilanci ishte apokaliptik: qindra mijëra të vrarë, të plagosur dhe të zënë rob, me vlerësime që shkojnë mbi 2 milionë viktima në të dyja anët. Ushtria e 6-të gjermane u shkatërrua pothuajse tërësisht.
Një pikë kthese historike
Stalingradi u bë pika e madhe e kthesës në Luftën e Dytë Botërore. Për herë të parë, makineria ushtarake naziste pësoi një disfatë totale dhe të pakthyeshme. Nga ky moment, iniciativa strategjike kaloi gradualisht në duart e Bashkimit Sovjetik, i cili do të shtynte frontin drejt perëndimit, deri në Berlin.
Kapitulimi i Friedrih Paulus-it nuk ishte thjesht fundi i një beteje. Ai simbolizoi shembjen e mitit të pathyeshmërisë gjermane dhe shënoi fillimin e fundit për Rajhun e Tretë. Në rrënojat e Stalingradit, historia mori një drejtim të ri.
NĂ« historinĂ« e kinemasĂ« dhe televizionit, jo gjithmonĂ« ndodh qĂ« komedia tĂ« trajtohet si njĂ« akt i thellĂ« kulture. Ketrin OâHara Ă«shtĂ« njĂ« nga ato pĂ«rjashtime tĂ« rralla qĂ« sfidojnĂ« çdo kategorizim tĂ« thjeshtĂ«. Ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore komike, por njĂ« laborator i gjallĂ« shndĂ«rrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmĂ«ria njerĂ«zore bashkĂ«jetojnĂ« nĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« brishtĂ«, por tĂ« pĂ«rkryerâŠ
âŠQĂ« nĂ« fillimet e saj nĂ« skenĂ«n e âSecond Cityâ, OâHara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vĂ«zhgimi i imĂ«t i realitetit. Ajo pĂ«rthithi ritmet e jetĂ«s urbane, deformimet e karakterit njerĂ«zor dhe i rikrijoi nĂ« figura qĂ«, edhe kur janĂ« tĂ« ekzagjeruara, mbeten thellĂ«sisht tĂ« vĂ«rteta.
Formësimi i shkollës
PĂ«rkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi nĂ« formĂ«simin e njĂ« shkolle humori qĂ« nuk tallej me njerĂ«zit, por me dobĂ«sitĂ« e tyre â duke i kthyer ato nĂ« pasqyrĂ« kolektive. NĂ« kĂ«tĂ« prizĂ«m duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit nĂ« filmin âHome Aloneâ prodhim i vitit 1990, film i cili nĂ« shqip Ă«shtĂ« trasmetuar nĂ«n titullimn :I vetĂ«,m nĂ« shtĂ«piâ. Ankthi i saj nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« mekanizĂ«m narrativ pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje fabulĂ«n, por njĂ« metaforĂ« e frikĂ«s moderne: humbja, ndarja, pamundĂ«sia pĂ«r ta mbajtur familjen tĂ« bashkuar nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«. OâHara i jep kĂ«tij personazhi njĂ« humanizĂ«m tĂ« rrallĂ«, duke e zhveshur figurĂ«n e nĂ«nĂ«s nga heroizmi artificial dhe duke e bĂ«rĂ« atĂ« thellĂ«sisht njerĂ«zore â tĂ« gabueshme, tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« palĂ«kundur nĂ« dashuri.
Mbretëresha e mijëra fytyrave
NĂ«se arti i aktrimit do tĂ« ishte njĂ« mozaik ngjyrash, Ketrin OâHara do tĂ« ishte penelata mĂ« e guximshme dhe mĂ« e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymĂ«, zĂ« dhe njĂ« shpirt qĂ« lĂ«kundet mes komikes absurde dhe tragjikes sĂ« heshtur. Nga britma e dĂ«shpĂ«ruar e njĂ« nĂ«ne nĂ« âHome Aloneâ te aristokracia groteske e Moira Rouz nĂ« âSchittâs Creekâ, OâHara ka skalitur njĂ« vend tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« panteonin e ikonave tĂ« ekranit.
âSecond Cityâ, inkubatori i transformimit
E lindur nĂ« Toronto, nĂ« njĂ« familje tĂ« madhe me shtatĂ« fĂ«mijĂ«, Catherine OâHara u rrit nĂ« njĂ« ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. RrugĂ«timi i saj artistik nisi nĂ« skenat e improvizimit tĂ« Second City, ku ajo mĂ«soi artin e shndĂ«rrimit tĂ« menjĂ«hershĂ«m, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« karakter nĂ« pak sekonda dhe pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« paharrueshĂ«m. Ishte pikĂ«risht aty qĂ« ajo mprehu disiplinĂ«n dhe guximin qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s.
Nga ikona familjare te rilindja artistike
Edhe pse filmografia e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«planĂ«she, âHome Aloneâ mbetet pika ku OâHara hyri nĂ« imagjinatĂ«n globale. MegjithatĂ«, vitet e fundit shĂ«nuan atĂ« qĂ« kritikĂ«t e quajtĂ«n âOâHarassanceâ â rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi njĂ« nga personazhet mĂ« komplekse dhe mĂ« qesharake nĂ« historinĂ« e televizionit: njĂ« figurĂ« groteske, e thyer, teatrale, por nĂ« thelb tragjikisht njerĂ«zore. Ky rol jo vetĂ«m qĂ« e ktheu OâHara-n nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« re tĂ« kulturĂ«s pop, por i solli edhe triumfin e plotĂ« nĂ« Emmy Awards.
âAktrimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hesh dikush tjetĂ«r, por tĂ« gjesh veten brenda rrethanave tĂ« dikujt tjetĂ«râ â ky parim pĂ«rshkon gjithĂ« karrierĂ«n e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkĂ«punimet brilante me Kristofer Gest nĂ« filmat mockumentary, ku improvizimi bĂ«het art i pastĂ«r.
Jeta përtej reflektorëve
Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherĂ« kaotikĂ«, jeta private e Catherine OâHara-s Ă«shtĂ« diskrete dhe e qĂ«ndrueshme. Martesa e saj shumĂ«vjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmĂ«s sĂ« panevojshme tĂ« Hollivudit dĂ«shmojnĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« rrallĂ« mes famĂ«s dhe thjeshtĂ«sisĂ«.
Sot, Ketrin OâHara mbetet njĂ« frymĂ«zim pĂ«r brezat e rinj tĂ« aktorĂ«ve. Ajo na ka mĂ«suar se e qeshura mund tĂ« jetĂ« forma mĂ« e lartĂ« e inteligjencĂ«s dhe se mosha nuk Ă«shtĂ« pengesĂ« pĂ«r kreativitetin. NjĂ« forcĂ« e qetĂ«, por e pandalshme, qĂ« na ka befasuar nĂ« vazhdimĂ«si, jo duke na bĂ«rĂ« thjesht tĂ« qeshim, por duke na bĂ«rĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« veten.
Aktorja kanadeze Catherine OâHara mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« dashura tĂ« kinemasĂ« dhe televizionit amerikan, e njohur veçanĂ«risht pĂ«r rolin e saj si Kate McCallister, nĂ«na e Kevinit, nĂ« filmin kult âHome Aloneâ (âI vetĂ«m nĂ« shtĂ«piâ). Me interpretimin e saj tĂ« ngrohtĂ«, energjik dhe plot humor, ajo u bĂ« pjesĂ« e pandashme e kujtesĂ«s kolektive tĂ« disa brezave shikuesish.
E lindur dhe rritur nĂ« Toronto, Catherine OâHara Ă«shtĂ« e dyta mĂ« e vogĂ«l nga shtatĂ« fĂ«mijĂ«. QĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re ajo tregoi njĂ« prirje tĂ« fortĂ« drejt aktrimit dhe komedisĂ«, duke u bĂ«rĂ« pjesĂ« e trupĂ«s legjendare Second City, njĂ« inkubator i talenteve tĂ« mĂ«dha tĂ« humorit amerikan.
Karriera e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«dimensionale. PĂ«rveç suksesit tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me Home Alone (1990â1992), OâHara ka shkĂ«lqyer nĂ« filma si âBeetlejuiceâ, âBest in Showâ, âA Mighty Windâ, si dhe nĂ« serialin shumĂ« tĂ« vlerĂ«suar âSchittâs Creekâ, ku interpretimi i saj si Moira Rose i solli dy çmime Emmy, duke e konsoliduar si njĂ« nga aktoret mĂ« tĂ« fuqishme komike tĂ« kohĂ«s sonĂ«.
Një tjetër arritje e rëndësishme në karrierën e saj është Emmy i vitit 1982, fituar për bashkë-shkrimin e skenarit të emisionit legjendar SCTV Network 90, një nga formatet më novatore të humorit televiziv.
NĂ« jetĂ«n private, Catherine OâHara Ă«shtĂ« e martuar qĂ« prej vitit 1992 me dizajnerin e njohur tĂ« produksionit Bo Welch, tĂ« cilin e njohu gjatĂ« xhirimeve tĂ« njĂ« filmi tĂ« Tim Burton. Ăifti ka dy djem, Matthew dhe Luke.
Me njĂ« karrierĂ« qĂ« shtrihet nĂ« mĂ« shumĂ« se katĂ«r dekada, Catherine OâHara mbetet njĂ« figurĂ« e gjallĂ«, aktive dhe thellĂ«sisht e respektuar nĂ« industrinĂ« e argĂ«timit â njĂ« aktore qĂ« ka ditur tĂ« kombinojĂ« humorin, ndjeshmĂ«rinĂ« dhe inteligjencĂ«n artistike nĂ« role qĂ« nuk harrohen.
Catherine OâHara vdiq pas njĂ« sĂ«mundjeje tĂ« shkurtĂ«r nĂ« shtĂ«pinĂ« e saj nĂ« Los Angeles.
Login
