❌

Reading view

There are new articles available, click to refresh the page.
↗

07:00 Histori/ 31 janar 1943 – GjermanĂ«t kapitullojnĂ« nĂ« Stalingrad: bie miti ushtarak i Rajhut III

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 31 janar 1943, nĂ« rrĂ«nojat e ngrira tĂ« Stalingradit, u shĂ«nua njĂ« nga çastet mĂ« vendimtare tĂ« shekullit XX. Marshalli gjerman Friedrih Paulus, komandant i UshtrisĂ« sĂ« 6-tĂ« tĂ« Wehrmacht-it, iu dorĂ«zua trupave sovjetike, duke i dhĂ«nĂ« fund njĂ«rĂ«s nga betejat mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshme dhe mĂ« tĂ« pamĂ«shirshme tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Ishte hera e parĂ« qĂ« njĂ« marshall gjerman kapitulonte nĂ« fushĂ«betejĂ« – njĂ« goditje shkatĂ«rruese pĂ«r prestigjin ushtarak tĂ« Rajhut tĂ« TretĂ«.

Rruga drejt Stalingradit

Beteja kishte nisur në verën e vitit 1942, kur Adolf Hitleri urdhëroi ofensivën drejt jugut të Bashkimit Sovjetik, me synim kapjen e fushave të naftës në Kaukaz dhe pushtimin e qytetit industrial të Stalingradit, që mbante emrin e armikut të tij ideologjik, Josif Stalin. Qyteti mbi lumin Vollga kishte rëndësi strategjike dhe simbolike: kontrolli i tij do të ndërpriste linjat sovjetike të furnizimit dhe do të jepte një goditje morale të jashtëzakonshme.

Luftimet u shndĂ«rruan shpejt nĂ« luftĂ« urbane tĂ« egĂ«r, ku çdo ndĂ«rtesĂ«, fabrikĂ« dhe bodrum kthehej nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. Parulla sovjetike “AsnjĂ« hap prapa” u bĂ« realitet brutal. Humbjet nĂ« tĂ« dyja anĂ«t ishin tĂ« frikshme, ndĂ«rsa dimri rus e pĂ«rkeqĂ«soi edhe mĂ« shumĂ« situatĂ«n e trupave gjermane.

Gjeneralfeldmarshalli

Friedrich Wilhelm Ernst Paulus ishte një Gjeneralfeldmarshall gjerman (Marshall Fushor), drejtuesi i Ushtrisë së 6-të Gjermane prej 265,000 trupash gjatë Betejës së Stalingradit. Paulus kishte luftuar edhe në Luftën e Parë Botërore në Francë dhe Ballkan. Ai konsiderohej një ushtarak premtues. Në kohën kur shpërtheu Lufta e Dytë Botërore, ai ishte graduar në gjeneral major. Paulus mori pjesë në pushtimet e Polonisë dhe Vendeve të Ulëta, pas së cilës u emërua zëvendësshef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Gjermane. Në këtë cilësi, Paulus ndihmoi në planifikimin e pushtimit të Bashkimit Sovjetik.

Rrethimi dhe shkatërrimi

NĂ« nĂ«ntor 1942, Ushtria e Kuqe ndĂ«rmori kundĂ«rofensivĂ«n “Operacioni Uranus”, duke rrethuar UshtrinĂ« e 6-tĂ« gjermane brenda Stalingradit. Hitleri urdhĂ«roi Paulusin tĂ« mos tĂ«rhiqej, duke premtuar furnizim ajror – njĂ« premtim qĂ« dĂ«shtoi tragjikisht. Pa ushqim, pa municione dhe pa ngrohje, ushtarĂ«t gjermanĂ« u shkatĂ«rruan nga uria, sĂ«mundjet dhe sulmet e pandĂ«rprera sovjetike.

MĂ« 30 janar 1943, Hitleri e ngriti Friedrih Paulus-in nĂ« gradĂ«n “marshall”, duke shpresuar se ai do tĂ« vetĂ«vritej ose do tĂ« luftonte deri nĂ« fund, pasi asnjĂ« marshall gjerman nuk ishte dorĂ«zuar mĂ« parĂ«. Por realiteti nĂ« terren ishte i pamĂ«shirshĂ«m.

Dorëzimi

Mëngjesin e 31 janarit 1943, Paulus dhe shtabi i tij u dorëzuan te trupat sovjetike në sektorin jugor të qytetit. Dy ditë më vonë, edhe xhepat e fundit të rezistencës gjermane në veri u shuan plotësisht. Beteja e Stalingradit kishte përfunduar.

Bilanci ishte apokaliptik: qindra mijëra të vrarë, të plagosur dhe të zënë rob, me vlerësime që shkojnë mbi 2 milionë viktima në të dyja anët. Ushtria e 6-të gjermane u shkatërrua pothuajse tërësisht.

Një pikë kthese historike

Stalingradi u bë pika e madhe e kthesës në Luftën e Dytë Botërore. Për herë të parë, makineria ushtarake naziste pësoi një disfatë totale dhe të pakthyeshme. Nga ky moment, iniciativa strategjike kaloi gradualisht në duart e Bashkimit Sovjetik, i cili do të shtynte frontin drejt perëndimit, deri në Berlin.

Kapitulimi i Friedrih Paulus-it nuk ishte thjesht fundi i një beteje. Ai simbolizoi shembjen e mitit të pathyeshmërisë gjermane dhe shënoi fillimin e fundit për Rajhun e Tretë. Në rrënojat e Stalingradit, historia mori një drejtim të ri.

↗

20:39 Ketrin O’Hara ose arti i shndĂ«rrimit, komedia si formĂ« e inteligjencĂ«s sĂ« lartĂ«

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 30/01/2026 by Leonard

Nga Leonard Veizi

NĂ« historinĂ« e kinemasĂ« dhe televizionit, jo gjithmonĂ« ndodh qĂ« komedia tĂ« trajtohet si njĂ« akt i thellĂ« kulture. Ketrin O’Hara Ă«shtĂ« njĂ« nga ato pĂ«rjashtime tĂ« rralla qĂ« sfidojnĂ« çdo kategorizim tĂ« thjeshtĂ«. Ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore komike, por njĂ« laborator i gjallĂ« shndĂ«rrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmĂ«ria njerĂ«zore bashkĂ«jetojnĂ« nĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« brishtĂ«, por tĂ« pĂ«rkryer



QĂ« nĂ« fillimet e saj nĂ« skenĂ«n e “Second City”, O’Hara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vĂ«zhgimi i imĂ«t i realitetit. Ajo pĂ«rthithi ritmet e jetĂ«s urbane, deformimet e karakterit njerĂ«zor dhe i rikrijoi nĂ« figura qĂ«, edhe kur janĂ« tĂ« ekzagjeruara, mbeten thellĂ«sisht tĂ« vĂ«rteta.

Formësimi i shkollës

PĂ«rkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi nĂ« formĂ«simin e njĂ« shkolle humori qĂ« nuk tallej me njerĂ«zit, por me dobĂ«sitĂ« e tyre – duke i kthyer ato nĂ« pasqyrĂ« kolektive. NĂ« kĂ«tĂ« prizĂ«m duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit nĂ« filmin “Home Alone” prodhim i vitit 1990, film i cili nĂ« shqip Ă«shtĂ« trasmetuar nĂ«n titullimn :I vetĂ«,m nĂ« shtĂ«pi”. Ankthi i saj nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« mekanizĂ«m narrativ pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje fabulĂ«n, por njĂ« metaforĂ« e frikĂ«s moderne: humbja, ndarja, pamundĂ«sia pĂ«r ta mbajtur familjen tĂ« bashkuar nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«. O’Hara i jep kĂ«tij personazhi njĂ« humanizĂ«m tĂ« rrallĂ«, duke e zhveshur figurĂ«n e nĂ«nĂ«s nga heroizmi artificial dhe duke e bĂ«rĂ« atĂ« thellĂ«sisht njerĂ«zore – tĂ« gabueshme, tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« palĂ«kundur nĂ« dashuri.

Mbretëresha e mijëra fytyrave

NĂ«se arti i aktrimit do tĂ« ishte njĂ« mozaik ngjyrash, Ketrin O’Hara do tĂ« ishte penelata mĂ« e guximshme dhe mĂ« e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymĂ«, zĂ« dhe njĂ« shpirt qĂ« lĂ«kundet mes komikes absurde dhe tragjikes sĂ« heshtur. Nga britma e dĂ«shpĂ«ruar e njĂ« nĂ«ne nĂ« “Home Alone” te aristokracia groteske e Moira Rouz nĂ« “Schitt’s Creek”, O’Hara ka skalitur njĂ« vend tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« panteonin e ikonave tĂ« ekranit.

“Second City”, inkubatori i transformimit

E lindur nĂ« Toronto, nĂ« njĂ« familje tĂ« madhe me shtatĂ« fĂ«mijĂ«, Catherine O’Hara u rrit nĂ« njĂ« ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. RrugĂ«timi i saj artistik nisi nĂ« skenat e improvizimit tĂ« Second City, ku ajo mĂ«soi artin e shndĂ«rrimit tĂ« menjĂ«hershĂ«m, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« karakter nĂ« pak sekonda dhe pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« paharrueshĂ«m. Ishte pikĂ«risht aty qĂ« ajo mprehu disiplinĂ«n dhe guximin qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s.

Nga ikona familjare te rilindja artistike

Edhe pse filmografia e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«planĂ«she, “Home Alone” mbetet pika ku O’Hara hyri nĂ« imagjinatĂ«n globale. MegjithatĂ«, vitet e fundit shĂ«nuan atĂ« qĂ« kritikĂ«t e quajtĂ«n “O’Harassance” – rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi njĂ« nga personazhet mĂ« komplekse dhe mĂ« qesharake nĂ« historinĂ« e televizionit: njĂ« figurĂ« groteske, e thyer, teatrale, por nĂ« thelb tragjikisht njerĂ«zore. Ky rol jo vetĂ«m qĂ« e ktheu O’Hara-n nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« re tĂ« kulturĂ«s pop, por i solli edhe triumfin e plotĂ« nĂ« Emmy Awards.

“Aktrimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hesh dikush tjetĂ«r, por tĂ« gjesh veten brenda rrethanave tĂ« dikujt tjetĂ«r” – ky parim pĂ«rshkon gjithĂ« karrierĂ«n e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkĂ«punimet brilante me Kristofer Gest nĂ« filmat mockumentary, ku improvizimi bĂ«het art i pastĂ«r.

Jeta përtej reflektorëve

Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherĂ« kaotikĂ«, jeta private e Catherine O’Hara-s Ă«shtĂ« diskrete dhe e qĂ«ndrueshme. Martesa e saj shumĂ«vjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmĂ«s sĂ« panevojshme tĂ« Hollivudit dĂ«shmojnĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« rrallĂ« mes famĂ«s dhe thjeshtĂ«sisĂ«.

Sot, Ketrin O’Hara mbetet njĂ« frymĂ«zim pĂ«r brezat e rinj tĂ« aktorĂ«ve. Ajo na ka mĂ«suar se e qeshura mund tĂ« jetĂ« forma mĂ« e lartĂ« e inteligjencĂ«s dhe se mosha nuk Ă«shtĂ« pengesĂ« pĂ«r kreativitetin. NjĂ« forcĂ« e qetĂ«, por e pandalshme, qĂ« na ka befasuar nĂ« vazhdimĂ«si, jo duke na bĂ«rĂ« thjesht tĂ« qeshim, por duke na bĂ«rĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« veten.

↗

20:08 Ndahet nga jeta Catherine O’Hara, nĂ«na ikonike e Kevinit qĂ« hyri nĂ« historinĂ« e kinemasĂ« familjare

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 30/01/2026 by Leonard

Aktorja kanadeze Catherine O’Hara mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« dashura tĂ« kinemasĂ« dhe televizionit amerikan, e njohur veçanĂ«risht pĂ«r rolin e saj si Kate McCallister, nĂ«na e Kevinit, nĂ« filmin kult “Home Alone” (“I vetĂ«m nĂ« shtĂ«pi”). Me interpretimin e saj tĂ« ngrohtĂ«, energjik dhe plot humor, ajo u bĂ« pjesĂ« e pandashme e kujtesĂ«s kolektive tĂ« disa brezave shikuesish.

E lindur dhe rritur nĂ« Toronto, Catherine O’Hara Ă«shtĂ« e dyta mĂ« e vogĂ«l nga shtatĂ« fĂ«mijĂ«. QĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re ajo tregoi njĂ« prirje tĂ« fortĂ« drejt aktrimit dhe komedisĂ«, duke u bĂ«rĂ« pjesĂ« e trupĂ«s legjendare Second City, njĂ« inkubator i talenteve tĂ« mĂ«dha tĂ« humorit amerikan.

Karriera e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«dimensionale. PĂ«rveç suksesit tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me Home Alone (1990–1992), O’Hara ka shkĂ«lqyer nĂ« filma si “Beetlejuice”, “Best in Show”, “A Mighty Wind”, si dhe nĂ« serialin shumĂ« tĂ« vlerĂ«suar “Schitt’s Creek”, ku interpretimi i saj si Moira Rose i solli dy çmime Emmy, duke e konsoliduar si njĂ« nga aktoret mĂ« tĂ« fuqishme komike tĂ« kohĂ«s sonĂ«.

Një tjetër arritje e rëndësishme në karrierën e saj është Emmy i vitit 1982, fituar për bashkë-shkrimin e skenarit të emisionit legjendar SCTV Network 90, një nga formatet më novatore të humorit televiziv.

NĂ« jetĂ«n private, Catherine O’Hara Ă«shtĂ« e martuar qĂ« prej vitit 1992 me dizajnerin e njohur tĂ« produksionit Bo Welch, tĂ« cilin e njohu gjatĂ« xhirimeve tĂ« njĂ« filmi tĂ« Tim Burton. Çifti ka dy djem, Matthew dhe Luke.

Me njĂ« karrierĂ« qĂ« shtrihet nĂ« mĂ« shumĂ« se katĂ«r dekada, Catherine O’Hara mbetet njĂ« figurĂ« e gjallĂ«, aktive dhe thellĂ«sisht e respektuar nĂ« industrinĂ« e argĂ«timit — njĂ« aktore qĂ« ka ditur tĂ« kombinojĂ« humorin, ndjeshmĂ«rinĂ« dhe inteligjencĂ«n artistike nĂ« role qĂ« nuk harrohen.

Catherine O’Hara vdiq pas njĂ« sĂ«mundjeje tĂ« shkurtĂ«r nĂ« shtĂ«pinĂ« e saj nĂ« Los Angeles.

Ajo ishte 71 vjeç.

 

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

15:00 Arti me të drejta autori, telefonat celularë, Groenlanda: mirë se vini në epokën tonë të vjedhjes së pacipë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Instinkti njerĂ«zor pĂ«r tĂ« vjedhur Ă«shtĂ« pĂ«rshpejtuar nga inteligjenca artificiale, pabarazia dhe udhĂ«heqĂ«sit tanĂ« politikĂ« – me pasoja tĂ« thella.

Jonathan Liew*

Javën e kaluar zbulova se një artikull që kisha shkruar për ekipin anglez të kriketit ishte kopjuar tashmë dhe ripaketuar, fjalë për fjalë dhe pa leje, nga një faqe interneti indiane. Cili është reagimi i duhur në këtë rast? Ta denoncosh dhe ta padisësh? Të ngrysësh supet dhe të vazhdosh përpara? Këtë pyetje e bluaj teksa shëtis në supermarketin e lagjes, ku filetot e skumbrisë janë të mbështjella me zinxhirë metalikë sigurie dhe tabletat për lavastovilje duhen kërkuar në magazinë, si ndonjë trajtim i vogël i paligjshëm.

RrugĂ«s pĂ«r nĂ« shtĂ«pi, bĂ«j screenshot dhe pres njĂ« artikull lajmi dhe e shpĂ«rndaj nĂ« njĂ« nga grupet e mia nĂ« WhatsApp. NĂ« njĂ« grup tjetĂ«r, njĂ« familjar ka postuar njĂ« video tĂ« gjeneruar nga IA (“e pĂ«rcjellĂ« shumĂ« herĂ«â€) ku Donald Trump-it i rruhet koka nga Xi Jinping, ndĂ«rsa Joe Biden qesh nĂ« sfond. E shikoj kĂ«tĂ« llucĂ« pa mend nĂ« telefon, ndĂ«rsa ec nĂ« rrugĂ«n kryesore, duke e shtrĂ«nguar instinktivisht telefonin pak mĂ« fort.

Gjithnjë e më shumë, me hapa të vegjël dhe pothuajse të padukshëm, duket se jetojmë në një botë të përcaktuar nga vjedhja e vogël; e vogël jo për nga përmasa apo vëllimi, por për nga ndjenja e të drejtës dhe pandëshkueshmërisë. Një shaka, një telefon, një artikull, ishulli i Groenlandës, i gjithë kanoni i letërsisë së botuar, një qese me tableta për lavastovilje: gjithçka, duket, është pre e lejuar. Si arritëm në këtë pikë dhe ku po shkojmë?

Ndoshta duhet tĂ« nisim nga interneti, ku teknologjia nĂ« thelb e ka legjitimuar dhe rrĂ«njosur vjedhjen nĂ« kulturĂ«n tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t digjitale. Faqet agreguese, llogaritĂ« virale tĂ« meme-ve, screenshot-et, kopjo-dhe-ngjit, bollĂ«ku dhe kudondodhja e “feed”-it: tĂ« gjitha kĂ«to mjegullojnĂ« marrĂ«dhĂ«nien mes krijuesit dhe krijimit, duke i mbledhur idetĂ«, mendimet dhe imazhet tona nĂ« njĂ« bufetĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. Ndjehet pa fĂ«rkime, pa viktima, madje fuqizuese. ShpĂ«rblimet pĂ«r viralitetin janĂ« tĂ« mĂ«dha dhe ndĂ«shkimet pothuajse inekzistente.

Dhe kĂ«shtu, kur modelet e para gjeneruese tĂ« IA-sĂ« nisĂ«n tĂ« trajnoheshin mbi miliarda njĂ«si pĂ«rmbajtjeje tĂ« grumbulluar – shkrime, muzikĂ« dhe art me tĂ« drejta autori – nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre ato thjesht po ndiqnin njĂ« traditĂ« tashmĂ« tĂ« vendosur. Siç shkruan Karen Hao nĂ« librin e saj Empire of AI, “ekzistonte njĂ« kulturĂ« mes zhvilluesve qĂ« shihte gjithçka dhe çdo gjĂ« si tĂ« dhĂ«na pĂ«r t’u kapur dhe konsumuar”. John Phelan nga Konfederata NdĂ«rkombĂ«tare e Botuesve tĂ« MuzikĂ«s e pĂ«rshkruan kĂ«tĂ« si “vjedhjen mĂ« tĂ« madhe tĂ« pronĂ«sisĂ« intelektuale nĂ« historinĂ« njerĂ«zore”.

Por nuk ka policĂ« nĂ« vendngjarje, nuk ka sirena ulĂ«ritĂ«se, as shpĂ«rblime apo postera “nĂ« kĂ«rkim”. NĂ«se teknologjia e madhe do gjĂ«rat e tua dhe qeveritĂ« anembanĂ« botĂ«s duan t’ua lejojnĂ« t’i marrin, nuk ka numĂ«r emergjence pĂ«r tĂ« telefonuar; ka vetĂ«m njĂ« mjegull justifikimesh dhe vajtime patetike pĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e modelit tĂ« biznesit. Ju lutemi, familja ime po vdes nga uria. Familja ime adhuron tĂ« hajĂ« foto private dhe tĂ« dhĂ«na personale. Gjithashtu, familja ime Ă«shtĂ« alergjike ndaj ligjit tĂ« tĂ« drejtave tĂ« autorit.

Por, sigurisht, interneti nuk e shpiku gjithë këtë. Vetë vjedhja është po aq e vjetër sa koha, ndoshta një nga sjelljet më të hershme njerëzore: një strategji përshtatjeje dhe imitimi të mësuar, e nxitur mbi të gjitha nga pabarazitë e pushtetit, pasurisë dhe mundësive. Shpesh justifikohet me të njëjtat terma. Pabarazia krijon hajdutë në të dyja anët, jo vetëm në njërën. Ajo e ngulit vjedhjen si një nga parimet themelore mbi të cilat funksionon shoqëria. Hajduti i rrugës dhe ndërtuesi i perandorive koloniale lidhen kështu nga një kuptim i përbashkët i rregullave të lojës, një lloj kodi anti-nderi, ku përvetësimi ribrandohet si një formë pushtimi fitimtar.

Ndoshta nuk është çudi që kjo kulturë mishërohet më fort nga një president amerikan që mburret me aftësinë e tij për të rrëmbyer çfarë të dojë: nga një cisternë nafte venezueliane, te dokumente të klasifikuara, te një ishull i ngrirë në Atlantik, e deri te pjesët intime të një gruaje. Donald Trump përfaqëson doktrinën e përvetësimit me forcë si një parim themelor. Plani i tij për rindërtimin e Gazës në stilin e Las Vegas-it, i shpalosur nga Jared Kushner në Davos javën e kaluar dhe i mbushur me imazhe të gjeneruara nga IA, lexohet si një ëndërr e lagësht kleptomaniaku.

Natyrisht, kjo Ă«shtĂ« ndihmuar edhe nga fakti se, nĂ« nivel global, tabu-ja kundĂ«r grabitjeve tĂ« hapura territoriale – nga Krimea te Bregu PerĂ«ndimor – Ă«shtĂ« gĂ«rryer ndjeshĂ«m. NĂ« njĂ« botĂ« tĂ« mbingarkuar me siguri, vjedhja e tokĂ«s mund tĂ« paraqitet thjesht si njĂ« mjet mbijetese. PĂ«r Trump-in dhe shumĂ« autokratĂ« si ai, epoka e re e ekspansionizmit neokolonial Ă«shtĂ« thjesht njĂ« zgjatim i ligjit natyror: plaçka e tĂ« qenit i fortĂ« nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« dobĂ«tish.

Me kĂ«ta hapa tĂ« vegjĂ«l tĂ« mĂ«suar, bota rimodelohet mbi vija tĂ« vjedhura. Dhe nĂ« njĂ« nivel mĂ« tĂ« thellĂ«, epoka e vjedhjes duket se shpreh diçka thelbĂ«sore pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si i shohim tĂ« tjerĂ«t si bashkĂ«qenie njerĂ«zore, pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si i trajtojmĂ« rregullat dhe konventat kur udhĂ«heqĂ«sit tanĂ« duken gjithnjĂ« e mĂ« pak tĂ« lidhur prej tyre. Kur shtete tĂ« tĂ«ra ndĂ«rtohen mbi punĂ« tĂ« vjedhur, kur popuj tĂ« tĂ«rĂ« dĂ«bohen nga toka e tyre pĂ«r t’u shndĂ«rruar nĂ« diçka qĂ« i ngjan njĂ« kazinoje, papritur shikimi i Everton kundĂ«r Leeds United nĂ« njĂ« transmetim pirat duket njĂ« krim krahasimisht i padĂ«mshĂ«m.

NĂ« disa nga Ă«ndĂ«rrimet e mia distopike mĂ« tĂ« plogĂ«ta, dikur pyesja veten se çfarĂ« do tĂ« ndodhte nĂ«se Google ose WhatsApp njĂ« mĂ«ngjes do tĂ« vendosnin t’i merrnin peng tĂ« gjitha email-et dhe mesazhet e tua dhe tĂ« kĂ«rkonin njĂ« shpĂ«rblim qĂ« ta ndryshonte jetĂ«n pĂ«r t’i liruar. A tingĂ«llon ende kaq distopike kjo? NĂ«se kufijtĂ« personalĂ« janĂ« tashmĂ« njĂ« kimere dhe pronĂ«sia Ă«shtĂ« thjesht pushtet i fortĂ« me njĂ« emĂ«r tjetĂ«r, nĂ« ç’pikĂ« vjedhja masive fillon tĂ« duket si njĂ« rast biznesi i pakundĂ«rshtueshĂ«m?

“NjĂ« fakt i madh dhe i turpshĂ«m qĂ« i ndjek tĂ« gjitha pĂ«rpjekjet pĂ«r ta paraqitur tregun si formĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« lirisĂ« njerĂ«zore: se historikisht, tregjet impersonale dhe tregtare lindin nga vjedhja.” NjĂ« fjali e shkĂ«lqyer, ndonĂ«se e vjedhur nga David Graeber, tĂ« cilin mĂ« pĂ«lqen tĂ« mendoj se do ta kishte vlerĂ«suar ironinĂ«. NdĂ«rkohĂ«, gjithçka qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« realisht Ă«shtĂ« tĂ« shtrĂ«ngojmĂ« telefonat pak mĂ« fort, tĂ« vendosim filigranĂ« dhe mure zjarri rreth krijimtarisĂ« sonĂ«, tĂ« votojmĂ« pĂ«r parti qĂ« do ta trajtojnĂ« pabarazinĂ« nĂ« vend qĂ« ta pĂ«rkeqĂ«sojnĂ«. Dhe, me njĂ« zĂ« tĂ« vogĂ«l e tĂ« sjellshĂ«m, t’i kĂ«rkojmĂ« shitĂ«sit tĂ« dyqanit nĂ«se nuk e ka problem tĂ« zhbllokojĂ« filetot e skumbrisĂ«, kur t’i vijĂ« momenti.

Jonathan Liew është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

11:00 Recension/ Laura Lima: The Drawing Drawing – nĂ«se gjithçka Ă«shtĂ« mbi rrota, pse kjo ekspozitĂ« nuk shkon askund?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Lima u bë e njohur me përballje surrealiste që synojnë të të çlirojnë nga mendimi i zakonshëm i përditshëm. Por është paksa shumë të kërkosh nga një dorë që kap çelësa, një çadër që vallëzon dhe disa kuba akulli që shkrihen.

Eddy Frankel

Një nga gjërat më të këqija që arti bashkëkohor mund të të bëjë është të të detyrojë të mendosh seriozisht për gjëra budallaqe. Po, ndonjëherë një urinare është e bukur, një kasolle interesante dhe një dhomë bosh është një enë e mbushur me ide të panumërta. Por nganjëherë, nuk ka asnjë kuptim të thellë që ia vlen të kërkohet. Nganjëherë është thjesht paksa qesharake.

Konceptualistja braziliane Laura Lima do tĂ« preferonte ta quante absurde. Ekspozita e saj nĂ« ICA – prezantimi i parĂ« personal nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, pavarĂ«sisht dekadave ekspozimesh ndĂ«rkombĂ«tare dhe pjesĂ«marrjesh nĂ« bienale – Ă«shtĂ« e mbushur me pĂ«rballje surrealiste, tĂ« gjitha tĂ« menduara pĂ«r tĂ« tĂ« nxjerrĂ« nga rutina mendore e pĂ«rditshme, e plogĂ«t (“modalitetet tona tĂ« zakonshme tĂ« vĂ«mendjes”) dhe pĂ«r tĂ« gjetur kuptim nĂ« tĂ« papriturĂ«n.

Sa e papritur të duket një klasë vizatimi nga jeta në një galeri arti varet, natyrisht, nga pritshmëritë e tua. Mjaft e pritshme, do të thosha. Por kjo është ndryshe: jo vetëm që lejohet pjesëmarrja, por gjithçka është mbi rrota. Marrëzi. Mbajtëset e telajos dhe modelet janë vendosur mbi platforma druri lëvizëse, që enden vetvetiu nëpër dhomë, duke të detyruar të zgjasësh qafën dhe të rrotullosh kokën për të parë modelin.

Sipas fletĂ«palosjes, gjithçka ka tĂ« bĂ«jĂ« me rastĂ«sinĂ« dhe kaosin, por sa rastĂ«sore dhe kaotike Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«? TĂ« gjitha referencat ndaj fatit, paparashikueshmĂ«risĂ« dhe “teorisĂ« atomiste tĂ« Epikurit” zbehen nga fakti se platformat janĂ«, nĂ« thelb, robotĂ« gjigantĂ« pastrimi me sensorĂ«. Ato rrotullohen brenda njĂ« zone tĂ« paracaktuar, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paraprogramuar. ËshtĂ« kaotike dhe e paparashikueshme vetĂ«m nĂ«se nuk mendon pĂ«r tĂ«.

Dhe nëse ideja është të të bëjë të shohësh gjërat nga këndvështrime të ndryshme, do të thosha se ta bësh këtë duke të ulur përpara një telajoje gjigante rrotulluese është paksa e rëndë dhe e drejtpërdrejtë.

NĂ« dhomĂ«n tjetĂ«r ka njĂ« tufĂ« çelĂ«sash nĂ« dysheme, me njĂ« krah njeriu qĂ« del nga poshtĂ« murit duke u pĂ«rpjekur t’i kapĂ«. NĂ« fillim funksionon disi: Ă«shtĂ« absurde, qesharake. Por pastaj nis tĂ« kĂ«rkosh kuptimin qĂ« supozohet tĂ« fshihet nĂ« periferi dhe gjithçka shembet. A Ă«shtĂ« ideja se kuptimi Ă«shtĂ« gjithmonĂ« pak jashtĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« kapjes, aty por pĂ«rfundimisht i paarritshĂ«m? AtĂ«herĂ« pse dora mĂ« nĂ« fund i arrin çelĂ«sat, i kap dhe pastaj i hedh sĂ«rish jashtĂ«? E vetmja gjĂ« qĂ« thotĂ« Ă«shtĂ« se kuptimi Ă«shtĂ« i paarritshĂ«m vetĂ«m sepse ia ke bĂ«rĂ« vetes tmerrĂ«sisht tĂ« vĂ«shtirĂ«.

Lart, njĂ« çadĂ«r e kuqe mbi rrota tĂ« motorizuara vallĂ«zon nĂ«pĂ«r galeri. Ngjitur, njĂ« frigorifer mban imazhe tĂ« ngrira nĂ« akull, tĂ« cilat supozohet t’i nxjerrĂ«sh dhe t’i shkrish pĂ«r t’i parĂ«. Nuk ia vlen shumĂ«.

Lima këmbëngul që ti të gjesh rëndësi në të papriturën pa të shtyrë drejt ndonjë substance reale. Por kjo është një mënyrë e leverdishme për të prodhuar vepra pa kuptim, duke u thënë shikuesve se thjesht nuk po shohin mjaftueshëm thellë.

Po tĂ« thoshte: “Hej, kjo Ă«shtĂ« thjesht absurde, surrealiste dhe poetike”, do tĂ« ishte nĂ« rregull. Por e gjithĂ« ekspozita Ă«shtĂ« kaq e ngarkuar me filozofi gjysmake dhe konceptualizĂ«m tĂ« dobĂ«t, sa nuk tĂ« lejon ta shijosh pĂ«r atĂ« qĂ« Ă«shtĂ«. Gjithçka supozohet tĂ« ketĂ« tĂ« bĂ«jĂ« me procesin dhe zbulimin. Nuk kam problem me formĂ«n e asgjĂ«je kĂ«tu; thjesht nuk mendoj se ka shumĂ« kuptim, se thotĂ« diçka – apo se duket aq mirĂ«.

U ula aty duke parë njerëz mbi robotë gjigantë që vizatonin një burrë lakuriq me një çadër dhe u përpoqa të mendoja për Epikurin, atomet dhe rastësinë. Vështrova çadrën që rrotullohej, shkriva disa tabaka akulli. U përpoqa vërtet ta kuptoja, të gjeja kuptim dhe bukuri. Mendova mendime serioze, por gjeta vetëm art budalla.

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

10:00 “Montserrati”, heroi qĂ« u ngrit mbi viktimat e tij tĂ« pafajshme

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Nga Leonard Veizi

Si mund të ndihet një njeri i vendosur nën një presion të jashtëzakonshëm, kur për hir të një qëllimi të shpallur si i lartë detyrohet të pranojë flijimin e jetëve të pafajshme, që pushkatohen para syve të tij?

Në të vërtetë, këtë mund ta dijë vetëm vetë personazhi. Ndoshta i afrohet, deri diku, edhe autori që e ka ndërtuar. Edhe aktori që e mishëron në skenë apo në ekran. Por asnjëra nuk mund të jetë përfundimtare, shteruese.

Sepse ai është i detyruar të mbajë brenda vetes një të vërtetë që nuk mund ta thotë, ndërkohë që njerëz pa asnjë lidhje me ngjarjen bien përdhé, duke u lutur për jetën. Ata nuk kanë bërë asgjë për të merituar një fund të tillë. Për ta, faji i vetëm ishte formula mizore: ndodheshin në vendin e gabuar, në kohën e gabuar.

Mes tyre Ă«shtĂ« njĂ« djalosh me Ă«ndrra revolucionare, njĂ« aktor, njĂ« vajzĂ« e bukur, njĂ« tregtar i pasur dhe njĂ« poçar i varfĂ«r. ËshtĂ« edhe njĂ« nĂ«nĂ«, qĂ« ka lĂ«nĂ« dy fĂ«mijĂ«t e saj tĂ« vegjĂ«l vetĂ«m nĂ« shtĂ«pi. TĂ« gjithĂ« tĂ« barabartĂ« pĂ«rballĂ« pushkĂ«s dhe heshtjes.

Ai i dëgjon ofshamat, lutjet, përgjërimet, premtimet për pasuri, për jetë tjetër, për shpëtim. I përballon një nga një, si goditje që nuk pushojnë. Dhe megjithëse i shtypur nga një presion i pandërprerë, ai nuk lëviz nga pozicioni i tij. Qëndron. Edhe pse, në thellësi, dridhet nga frika se mund të dorëzohet



Drama “Montserrat” e shkruar nĂ« vitin 1948 nga Emanuel Robles Ă«shtĂ« njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« njohura tĂ« dramaturgjisĂ« franceze tĂ« gjysmĂ«s sĂ« dytĂ« tĂ« shekullit XX. Ajo trajton temat e lirisĂ«, moralit dhe sakrificĂ«s nĂ« kontekstin e represionit kolonial.

Drama

Ngjarja luhet në korrik 1812. Njihet si drama më popullore e Robles-it, ku është historia e një oficeri të ri spanjoll që zgjedh të vdesë për çlirimin e Venezuelës në vend që të tregojë vendin e fshehur të Simón Bolívarit, që ishte dhe kreu i levizjes për pavarësi.

“Montserrat” Ă«shtĂ« njĂ« shfaqje nĂ« 3 akte. Shfaqja u shfaq pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« mĂ« 23 prill 1948 nĂ« Teatrin “Montparnasse” nĂ« Paris dhe po atĂ« ditĂ« nĂ« Teatrin “ColisĂ©e” nĂ« Algjer1. Ajo mori çmimin “Portique”. QĂ« nga krijimi i saj, kjo dramĂ«, nuk pushoi sĂ« luajturi nĂ« tĂ« gjithĂ« botĂ«n. ËshtĂ« pĂ«rshtatur nĂ« mĂ« shumĂ« se tridhjetĂ« gjuhĂ«, veçanĂ«risht nĂ« anglisht.

NĂ« shqip

“Montserrati” por qĂ« nĂ« shqip vjen si Monserrati, Ă«shtĂ« ngjitur nĂ« skenĂ« dhe nga trupa e Teatrit Popullor fillimisht nĂ« vitin 1963 e mĂ« pas Ă«shtĂ« rivĂ«nĂ« nĂ« vitin 1983 pĂ«rmes regjisĂ« sĂ« tĂ« mirĂ«njohurit Pirro Mani, ku nĂ« rolin kryesor interpreton Bujar Lako, nĂ« rolin e oficerit spanjoll Iskerdo, qĂ« drejton operacionin Ă«shtĂ« Ahmet Pasha e mĂ« pas vijnĂ« nĂ« role tĂ« tjera Roza Anagnosti, Anastas Kristofori, Xhemil Tagani, Anil FrashĂ«ri etj.

Natyrisht “Montserrat” Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« edhe nga pedagogia Drita Pelinku me studentĂ«t e Institutit tĂ« LartĂ« tĂ« Arteve nĂ« TiranĂ«.

NdĂ«rkohĂ« qĂ« ka edhe njĂ« version tjetĂ«r interpretuar nga trupa e teatrit profesionist tĂ« Prizrenit “Bekim Fehmiu” me regji tĂ« Roland Roshit ku interpretojnĂ«: GĂ«zim Rudi, Alban Krasniqi, Xheilane TĂ«rbunj. Rrezarta Foniqi, Bislim Muçaj, Fetah Paçarizi, Alban Çela, Luan Kryeziu, etj

Ngjarja

Drama vendoset nĂ« VenezuelĂ«n e fillimit tĂ« shekullit XIX, gjatĂ« luftĂ«s pĂ«r pavarĂ«si kundĂ«r kolonizatorĂ«ve spanjollĂ«. Personazhi kryesor, Monserrat, Ă«shtĂ« njĂ« oficer spanjoll 28 vjeçar qĂ« ka vendosur tĂ« mbĂ«shtesĂ« revolucionarĂ«t vendas i tmerruar nga trajtimi qĂ« bashkatdhetarĂ«t e tij u bĂ«jnĂ« vendasve. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, Robles na vendos pĂ«rballĂ« dilemave morale qĂ« shfaqen kur individi zgjedh tĂ« sfidojĂ« detyrimet e tij ushtarake dhe patriotike pĂ«r hir tĂ« njĂ« ideali mĂ« tĂ« lartĂ« – lirisĂ«.

Kur spanjollët planifikojnë të arrestojnë Bolivarin, udhëheqësin e revolucionarëve venezuelianë, Monserrat i paralajmëron ata dhe Bolivar arrin të arratiset. Spanjollët, nën komandën e togerit të parë Iskerdo, të vetëdijshëm se ishte Monserrat ai që e kishte paralajmëruar Bolivarin për ardhjen e tyre, e prangosin atë. Para se ta ekzekutojnë, ata përpiqen ta bëjnë atë të tregojë se ku fshihet Bolivar duke kapur gjashtë pengje të pafajshëm, të marrë rastësisht në rrugë, duke i mbyllur me të dhe duke i thënë se pengjet do të pushkatohen pas një ore nëse ai nuk tregon. Secili nga gjashtë të pafajshmit më pas do të përpiqet ta bindë Monserratin të rrëfejë, ose duke e bërë të ndihet fajtor, ose duke i shpjeguar se Bolivar mund të vdesë, edhe pa duke u kapur, pasi ai ishte i plagosur, dhe atëherë vdekja e tyre nuk do të kishte asnjë dobi.

Këtu Monserrati përballet me dilemën e tij tragjike: të zgjedhë midis të qëndruarit në heshtje dhe të sakrifikojë jetën e gjashtë të pafajshmëve, ose të tregojë duke e komprometuar revolucionin venezuelas.

Analiza

Monserrat është mishërimi i heroit tragjik dhe intelektualit idealist. Ai e kupton se liria është një e drejtë universale dhe vendos të ndjekë parimet e tij, edhe pse kjo e bën armik të vendit të tij. Monserrat nuk është thjesht një rebel; ai është një figurë morale që vendos ndjenjën e drejtësisë mbi besnikërinë ndaj shtetit. Ai përfaqëson një personazh që guxon të sfidojë autoritetin dhe të sakrifikojë gjithçka për lirinë e një populli tjetër.

Në zemër të dramës është pyetja: Sa vlen jeta përballë idealeve? Vendimi i Monserrat për të ndihmuar revolucionarin Simon Bolívar, duke e ditur se kjo do ta çojë drejt vdekjes, është qendror për temën. Drama eksploron idenë se liria është një ideal që kërkon sakrifica të mëdha, madje edhe flijimin e jetës.

Pjesa është e ngarkuar me tension dramatik. Oficerët spanjollë kapin Monserratin dhe përballë tij vendosin një zgjedhje tragjike: të zbulojë vendndodhjen e Bolívarit ose të shohë se si vriten të pafajshëm një nga një. Ky mekanizëm dramatik shërben për të thelluar kontrastin midis moralit personal të Monserratit dhe brutalitetit të sistemit kolonial.

Mesazhet

Edhe pse ngjarjet zhvillohen nĂ« njĂ« kontekst tĂ« veçantĂ« historik, “Montserrat” ka njĂ« mesazh universal. Ajo flet pĂ«r konfliktin midis njeriut dhe autoritetit, pĂ«r guximin moral pĂ«r tĂ« sfiduar padrejtĂ«sitĂ«, dhe pĂ«r ndjenjĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t tĂ« humanizmit. NĂ« fund, sakrifica e Monserratit Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« se liria shpesh arrihet pĂ«rmes pĂ«rpjekjeve tĂ« individĂ«ve qĂ« janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« rrezikojnĂ« gjithçka.

Autori i dramës përdor një stil të drejtpërdrejtë, të mbushur me dialog të tensionuar dhe situata të skajshme. Simbolika është e fuqishme: Monserrati përfaqëson lirinë, ndërsa oficerët spanjollë simbolizojnë represionin dhe brutalitetin e një sistemi të korruptuar. Drama ndërthur realizmin historik me një analizë filozofike të moralit dhe veprimit njerëzor.

“Montserrat” mbetet njĂ« vepĂ«r aktuale, qĂ« rezonon me luftĂ«n pĂ«r liri nĂ« çdo epokĂ«. Ajo fton audiencĂ«n tĂ« reflektojĂ« mbi çështjet e moralit, guximit dhe sakrificĂ«s, duke e kthyer atĂ« nĂ« njĂ« klasik tĂ« dramaturgjisĂ« me vlera universale.

↗

09:00 1835 – Atentati i parĂ« kundĂ«r njĂ« Presidenti amerikan, bllokimi i pistoletĂ«s shpĂ«toi Andrew Jackson-in

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 30 janar 1835, në Uashington, Shtetet e Bashkuara përjetuan një moment tronditës që do të hynte në histori: atentatin e parë të njohur kundër një presidenti në detyrë. Objektivi ishte Andrew Jackson, presidenti i shtatë i SHBA-së, një figurë e fortë dhe kontroverse e politikës amerikane. Autori i atentatit ishte Richard Lawrence, një emigrant me origjinë angleze, i cili tentoi ta vriste presidentin brenda godinës së Kongresit, në Dhomën e Përfaqësuesve.

Sulmi brenda Kongresit

Ngjarja ndodhi teksa Andrew Jackson po largohej nga ceremonia mortore e një kongresmeni. Në një hapësirë të mbyllur, përballë përfaqësuesve të popullit dhe zyrtarëve shtetërorë, Lawrence iu afrua presidentit dhe nxori një pistoletë. Ai qëlloi nga një distancë shumë e afërt.

Por arma nuk shkrep. Lawrence provoi menjĂ«herĂ« me njĂ« pistoletĂ« tĂ« dytĂ«. Edhe ajo dĂ«shtoi. Dy dĂ«shtime radhazi, nĂ« njĂ« epokĂ« kur armĂ«t me kapsollĂ« ishin tĂ« paqĂ«ndrueshme, u konsideruan nga shumĂ«kush si fat i jashtĂ«zakonshĂ«m – madje disa e quajtĂ«n mrekulli.

Presidenti që nuk u tërhoq

Andrew Jackson, atëherë 67 vjeç, nuk u tërhoq në panik. Përkundrazi, i njohur për temperamentin e tij luftarak, ai reagoi menjëherë dhe tentoi të godiste atentatorin me bastunin e tij. Ndërkohë, disa kongresmenë dhe dëshmitarë u hodhën mbi Lawrence-in dhe e neutralizuan, duke shmangur një tragjedi që mund të kishte ndryshuar rrjedhën e historisë amerikane.

Profili i atentatorit

Richard Lawrence u arrestua në vend. Hetimet zbuluan se ai vuante nga probleme të rënda mendore. Ai besonte se ishte trashëgimtari i ligjshëm i fronit britanik dhe se Andrew Jackson po i pengonte marrjen e pasurisë që, sipas tij, i takonte. Gjykata e shpalli të pafajshëm për shkak të çrregullimeve mendore, dhe Lawrence u dërgua në një institucion psikiatrik, ku kaloi pjesën tjetër të jetës.

Një precedent historik

Atentati i dështuar i vitit 1835 shënoi një pikë kthese në ndërgjegjësimin për sigurinë e presidentit amerikan. Deri në atë moment, kreu i shtetit lëvizte shpesh pa masa të forta mbrojtjeje. Ngjarja tregoi se edhe në një republikë të re dhe demokratike, institucionet më të larta nuk ishin të paprekshme nga dhuna politike.

Sot, ky episod kujtohet si një paralajmërim i hershëm: historia e presidencës amerikane nuk ka qenë vetëm histori pushteti dhe reformash, por edhe e rrezikut, pasigurisë dhe kërcënimeve që shoqërojnë figurën e njeriut më të pushtetshëm të shtetit.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

07:00 Dossier/ 30 janar 1933 – Betimi i Adolf Hitlerit si kancelar i GjermanisĂ«, çasti kur demokracia nisi tĂ« shembej nga brenda

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Më 30 janar 1933, në Pallatin Presidencial në Berlin, Adolf Hitler bëri betimin si kancelar i Gjermanisë. Me dorën mbi Kushtetutën e Vajmarit, ai shqiptoi fjalët që do të mbeteshin të gdhendura në kujtesën e shekullit XX:
“UnĂ« do ta pĂ«rdor fuqinĂ« time pĂ«r mirĂ«qenien e popullit gjerman
”

Në pamje të parë, ceremonia kishte gjithçka që kërkonte një akt shtetëror legjitim: solemnitet, formula kushtetuese, praninë e presidentit Paul von Hindenburg dhe respektimin formal të rendit juridik. Por pas kësaj skene të qetë institucionale fshihej një moment historik dramatik, që shënoi fillimin e fundit të demokracisë gjermane dhe hapjen e rrugës drejt një prej diktaturave më shkatërrimtare që ka njohur njerëzimi.

NjĂ« kancelar “i pĂ«rkohshĂ«m”

Hitleri nuk erdhi në pushtet me grusht shteti. Ai u emërua kancelar përmes mekanizmave kushtetues, pas një krize të thellë politike, ekonomike dhe shoqërore që kishte përfshirë Gjermaninë pas Luftës së Parë Botërore. Papunësia masive, inflacioni shkatërrues, poshtërimi i Traktatit të Versajës dhe frika nga komunizmi kishin krijuar terrenin ideal për rritjen e nacional-socialistëve.

Presidenti Hindenburg dhe elitat konservatore besonin se mund ta “kontrollonin” Hitlerin, duke e futur nĂ« qeveri si kancelar tĂ« njĂ« kabineti ku nazistĂ«t ishin pakicĂ«. Ata e shihnin si njĂ« figurĂ« popullore, tĂ« dobishme pĂ«r stabilitet, por tĂ« pĂ«rkohshme. Ishte njĂ« iluzion fatal.

“U krye!”

Kur doli nga pallati presidencial, me fytyrĂ« tĂ« tendosur dhe sy tĂ« pĂ«rlotur, kancelari i ri u pĂ«rball me turmat e mbledhura jashtĂ«. NazistĂ«t dhe simpatizantĂ«t e tyre shpĂ«rthyen nĂ« brohoritje. NĂ« atĂ« moment, Hitleri u kthye drejt bashkĂ«punĂ«torĂ«ve tĂ« tij dhe thirri: “U krye!”

Vetëm ata e dinin se çfarë nënkuptonte kjo fjali. Nuk ishte thjesht marrja e një posti qeveritar. Ishte sinjali se plani për pushtet absolut kishte hyrë në fazën vendimtare.

Nga betimi te diktatura

Brenda pak javësh, Gjermania do të ndryshonte rrënjësisht. Zjarri i Reichstag-ut në shkurt 1933 u përdor si pretekst për të pezulluar liritë civile. Me Aktin e Fuqizimit (ErmÀchtigungsgesetz), miratuar në mars, Hitleri mori pushtetin për të nxjerrë ligje pa parlamentin, duke e shndërruar kancelarinë në një qendër autoritare.

Partitë politike u shpërndanë, kundërshtarët u arrestuan, sindikatat u shkatërruan dhe shteti u nazifikua në çdo qelizë. Betimi mbi Kushtetutë u kthye në një ironi tragjike: dokumenti që duhej të mbronte demokracinë u përdor për ta varrosur atë.

Një mësim historik

30 janari 1933 nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m data e ngritjes sĂ« Hitlerit nĂ« pushtet. ËshtĂ« njĂ« paralajmĂ«rim historik se si demokracitĂ« mund tĂ« bien jo gjithmonĂ« nga dhuna e menjĂ«hershme, por nga kompromiset, frika dhe nĂ«nvlerĂ«simi i rrezikut. Fjala “U krye!” nuk ishte thjesht triumf personal; ishte oguri i njĂ« epoke terrori, lufte dhe gjenocidi qĂ« do tĂ« pĂ«rfshinte EvropĂ«n dhe botĂ«n.

Një betim, një brohoritje dhe një fjali e shkurtër shënuan fillimin e një tragjedie globale.

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

17:00 Nga përplasja me Burnham-in te vizita në Kinë, shmangia e zgjedhjeve të vështira është doktrina Starmer

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

QoftĂ« nĂ« politikĂ«n e brendshme apo nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, modeli Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ«: shmangia e debateve tĂ« vĂ«shtira dhe quajtja e kĂ«saj qasjeje “pragmatizĂ«m”.

Rafael Behr

Vjen njĂ« moment nĂ« karrierĂ«n e çdo kryeministri kur udhĂ«timet jashtĂ« vendit ofrojnĂ« njĂ« arratisje nga telashet e brendshme. Edhe kur marrĂ«dhĂ«niet me vendin pritĂ«s janĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara – siç janĂ« ato tĂ« BritanisĂ« me KinĂ«n – protokollet dinjitoze tĂ« diplomacisĂ« shtetĂ«rore e bĂ«jnĂ« njĂ« politikan tĂ« rrethuar nga problemet tĂ« ndihet i vlerĂ«suar.

Pastaj vjen faza tjetër, kur misionet jashtë vendit duken të rrezikshme, sepse komplotistët mund të organizohen më hapur kundër një lideri që mungon.

Keir Starmer ndodhet në tranzit mes këtyre dy zonave të rënies. Pozicioni i tij ende nuk është vënë në rrezik nga përplasja mbi ambicien e bllokuar të Andy Burnham-it për të kandiduar në zgjedhjet e pjesshme në Gorton dhe Denton. Por ai me siguri do të ndihet i lehtësuar që një fluturim drejt Pekinit vendos mijëra kilometra mes tij dhe deputetëve laburistë që po kërkojnë anulimin e vendimit të komitetit ekzekutiv kombëtar të partisë kundër kandidaturës së kryebashkiakut të Mançesterit të Madh.

Starmer me të drejtë mendon se vizita e parë e një kryeministri britanik në Kinë që nga viti 2018 është më e rëndësishme sesa një histori rreth përdorimit të rregullave të partisë për të bllokuar një rival të mundshëm. Por do të ishte e pamatur të nënvlerësonte sa shumë rëndësi kanë këto gjëra brenda Laburistëve.

Ai është i pazakontë për faktin se ka arritur në krye të partisë me shumë pak përvojë të kulturës së saj, të legjendave të brendshme dhe të pasojave të paqëllimshme që mund të shpërthejnë nga luftërat procedurale.

Ka pasur mjaft manovra pĂ«r tĂ« konsoliduar pozitĂ«n e Starmer-it nĂ« opozitĂ«, duke marginalizuar tĂ« majtĂ«n dhe duke “qepur” pĂ«rzgjedhjet e kandidatĂ«ve pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« brez besnikĂ«sh tĂ« ardhshĂ«m. Por kjo u delegua te Morgan McSweeney, shefi i kabinetit tĂ« liderit.

Sapo u vendos në Downing Street nr. 10, Starmer nuk ndjeu asnjë detyrim të kujdesej për politikën e brendshme të Laburistëve. As nuk kultivoi marrëdhënie me deputetët e rinj, për të cilët supozonte se do të zbatonin me bindje politikat qeveritare.

Ministrat e rinj u zhgĂ«njyen nga fakti se sa pak e shihnin kryeministrin. ZyrtarĂ«t janĂ« habitur nga mungesa e interesit tĂ« tij pĂ«r politikĂ«n – dhe jo vetĂ«m sipas standardeve obsesive tĂ« Westminster-it. Thjesht nuk Ă«shtĂ« fusha e tij. Ai nuk tĂ«rhiqet nĂ« diskutime idesh. Ata qĂ« janĂ« pĂ«rpjekur thonĂ« se ai e sheh abstraksionin si njĂ« teprim; paksa “i zbrazĂ«t”.

Kjo ndihmon tĂ« shpjegohet pse Starmer shpejt filloi ta pĂ«lqente anĂ«n e jashtme tĂ« detyrĂ«s sĂ« tij. Diplomacia ndĂ«rkombĂ«tare e vĂ« pragmatizmin nĂ« plan tĂ« parĂ«. QoftĂ« misioni pĂ«r tĂ« rivendosur marrĂ«dhĂ«niet me Bashkimin Evropian, pĂ«r t’u treguar i sjellshĂ«m me Donald Trump-in apo, si kĂ«tĂ« javĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar ura me Pekinin, nuk ka shumĂ« pĂ«rfitim tĂ« paraqitesh me bagazh ideologjik.

PĂ«r njĂ« njeri qĂ« e sheh veten si mjeshtĂ«r tĂ« zgjidhjes sĂ« problemeve, kaosi global i tanishĂ«m duket si njĂ« enigmĂ« me pjesĂ« tĂ« mbivendosura qĂ« mund tĂ« rregullohen me qetĂ«si dhe metodĂ« pĂ«r t’iu pĂ«rshtatur interesit kombĂ«tar.

Kjo i jep atij njĂ« pĂ«rgjigje kritikĂ«ve qĂ« do tĂ« donin ta shihnin tĂ« sfidonte liderĂ« qĂ« janĂ« doktrinarisht kundĂ«r demokracisĂ«, si Xi Jinping, ose qĂ« e pĂ«rbuzin atĂ« me lehtĂ«si, si Trump. Starmer hedh poshtĂ« thirrjet pĂ«r dĂ«nime “performative” qĂ«, sipas tij, do tĂ« sillnin vetĂ«m humbje influence ndaj njĂ« superfuqie.

Kryeministri u ndje më në fund i detyruar ta kritikonte Trump-in javën e kaluar, për kërcënimet lidhur me Groenlandën dhe për përbuzjen ndaj rolit të forcave të armatosura britanike në Afganistan. Por ai kurrë nuk i lidh këto shkelje të veçuara në një kritikë më të gjerë të axhendës autoritare të presidentit amerikan.

Po ashtu, Starmer mund të gjejë formula diplomatike që nënkuptojnë një qortim ndaj Kinës për spiunazhin, mbështetjen ndaj Vladimir Putinit, çmontimin e të drejtave civile në Hong Kong dhe shtypje të tjera, por pa tingëlluar konfrontues.

Në masën që qeveria britanike ka një doktrinë të politikës së jashtme, kjo është ajo. Përtej teatrit të luftës në Ukrainë dhe armiqësisë me Putinin, parimet shpallen, por jo si pengesa për bashkëpunimin.

Starmer e shpjegoi kĂ«tĂ« nĂ« njĂ« fjalim dhjetorin e kaluar. Ai tha se do tĂ« pĂ«rdorte angazhimin nĂ« çdo front pĂ«r tĂ« maksimizuar interesat e BritanisĂ«. Ai refuzoi tĂ« pranonte se ndonjĂ«herĂ« do tĂ« kishte prioritete qĂ« bien ndesh me njĂ«ra-tjetrĂ«n. “Ne nuk sakrifikojmĂ« sigurinĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« pĂ«r pak mĂ« shumĂ« akses ekonomik diku tjetĂ«r,” tha ai.

Ai vuri nĂ« dukje se pjesa tjetĂ«r e kĂ«tij shekulli do tĂ« dominohet nga “SHBA-ja, BE-ja dhe Kina, qĂ« tĂ« gjitha ndĂ«rveprojnĂ« me njĂ«ra-tjetrĂ«n” dhe se “e ardhmja jonĂ« do tĂ« pĂ«rcaktohet nga mĂ«nyra se si ne lundrojmĂ« nĂ« kĂ«tĂ« dinamikĂ«â€. Por edhe kĂ«tu, ai nuk parashikoi zgjedhje tĂ« vĂ«shtira apo sakrifica. Partneriteti me tĂ« gjithĂ« do tĂ« sillte prosperitet pĂ«r tĂ« gjithĂ«.

Starmer ka kĂ«mbĂ«ngulur shpesh se Britania nuk pĂ«rballet me njĂ« dilemĂ« gjeopolitike sa i pĂ«rket rreshtimit me Uashingtonin apo Brukselin. Tani ai thotĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« edhe pĂ«r rrezikun e pakĂ«naqĂ«sisĂ« amerikane ndaj afrimit tĂ« tij me KinĂ«n. “Shpesh mĂ« ftojnĂ« tĂ« zgjedh thjesht mes vendeve,” tha ai nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«rpara udhĂ«timit nĂ« Pekin. “UnĂ« nuk e bĂ«j kĂ«tĂ«.”

Si çdo ekuilibĂ«r, kjo funksionon derisa tĂ« ushtrohet presion nga njĂ«ra anĂ« ose tjetra. Starmer tashmĂ« po arrin kufirin e asaj qĂ« mund tĂ« arrihet me BE-nĂ« nga njĂ« pozicion ambivalence mes-Atlantike. Negociatat zvarriten ngadalĂ« pĂ«r tema tashmĂ« tĂ« dakorduara nĂ« parim – bashkĂ«punimi nĂ« mbrojtje, importet bujqĂ«sore e kĂ«shtu me radhĂ«. Por nĂ« Bruksel nuk ka shumĂ« durim pĂ«r rregullime tĂ« vogla tĂ« marrĂ«veshjes ekzistuese tĂ« Brexit-it dhe po venitet besimi se Starmer ka vullnetin pĂ«r tĂ« shkuar mĂ« tej.

Nga ana amerikane, kĂ«rcĂ«nimi i Trump-it pĂ«r tarifa si ndĂ«shkim pĂ«r mbĂ«shtetjen e DanimarkĂ«s mbi GroenlandĂ«n dhe pĂ«rbuzja qĂ« ai tregoi ndaj njĂ« marrĂ«veshjeje tĂ« rĂ«nĂ« dakord mĂ« parĂ« pĂ«r Ishujt Çagos shĂ«rbejnĂ« si paralajmĂ«rim: frytet e servilizmit mund tĂ« hidhen poshtĂ« me njĂ« shpĂ«rthim presidencial. BashkĂ«punimi konstruktiv me KinĂ«n Ă«shtĂ« gjithmonĂ« vetĂ«m njĂ« skandal i madh spiunazhi larg njĂ« shkĂ«putjeje tĂ« zemĂ«ruar.

Pragmatizmi Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m nĂ« ndjekjen e çdo politike. Por pĂ«r Starmer-in, ai Ă«shtĂ« vetĂ« politika. ËshtĂ« njĂ« qĂ«llim nĂ« vetvete – virtyti kryesor, i paraqitur si superior ndaj dogmĂ«s sĂ« ngurtĂ«, gjĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«, por edhe, mĂ« pak bindshĂ«m, si pĂ«rgjigje ndaj çdo kĂ«rkese pĂ«r qartĂ«si parimore ose qĂ«llimore.

Ka njĂ« model kĂ«tu. Premtimi i Starmer-it ndaj LaburistĂ«ve kur ai kĂ«rkoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« lidershipin ishte ekumenizmi mes fraksioneve. Ai nuk mendonte se do t’i duhej tĂ« zgjidhte mes sĂ« majtĂ«s dhe sĂ« djathtĂ«s. VetĂ«m kur u bind se korbinizmi ishte toksik pĂ«r votuesit luhatĂ«s, ai lejoi shfarosjen e tij nga makineria e partisĂ«. Edhe atĂ«herĂ«, ai nuk fitoi vĂ«rtet njĂ« debat mbi atĂ« qĂ« ishte e drejtĂ« nĂ« parim; e mbylli çështjen mbi bazĂ«n e asaj qĂ« ishte praktikisht e dobishme nĂ« zgjedhje.

Në fushatën e zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 2024, Starmer u tha votuesve se mund të kishin rinovim kombëtar pa zgjedhje të dhimbshme fiskale. Pastaj kaloi një vit duke shkaktuar dhimbje, duke thënë se ishte e nevojshme, pa përshkruar një kauzë që ta bënte të dukej e justifikuar.

Kjo qasje ka dĂ«shtuar nĂ« planin e brendshĂ«m. Do t’i mbarojĂ« rruga edhe nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« njĂ« epokĂ« rivalitetesh mes blloqeve tĂ« fuqisĂ«, angazhimi pragmatik nĂ« çdo drejtim Ă«shtĂ« njĂ« mohim i dilemave strategjike, njĂ« shtyrje e krizave, jo shmangie e tyre. Por kjo Ă«shtĂ« mĂ«nyra e Starmer-it. Ai Ă«shtĂ« politikani qĂ« shmang politikĂ«n, zgjidhĂ«si i problemeve qĂ« urren ta emĂ«rtojĂ« njĂ« problem, lideri zgjedhja e parĂ« e tĂ« cilit Ă«shtĂ« gjithmonĂ« tĂ« mos zgjedhĂ«.

Rafael Behr është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

15:00 “The Lodger” i Hiçkokut Ă«shtĂ« shndĂ«rruar nĂ« mikrodramĂ« vertikale. ÇfarĂ« vjen mĂ« pas – “Psycho”?

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Një klasik i epokës së filmit pa zë është ripërpunuar për rrëshqitjen vertikale të ekraneve të telefonit. A është kjo risi, sakrilegj, apo thjesht një mënyrë tjetër për të ripaketuar historinë e kinemasë?

Pamela Hutchinson

“Disa filma janĂ« copĂ«za jete, tĂ« mitĂ« janĂ« copĂ«za torte,” thoshte Alfred Hiçkoku. Kush do ta kishte menduar se dikush do tĂ« merrte thikĂ«n ndaj njĂ«rit prej filmave tĂ« tij mĂ« tĂ« dashur tĂ« epokĂ«s sĂ« heshtur, The Lodger: A Story of the London Fog (1927), dhe do ta shndĂ«rronte nĂ« njĂ« mikrodramĂ« vertikale?

Aplikacioni Tattle TV ka njoftuar se do tĂ« transmetojĂ« dramĂ«n pĂ«r njĂ« vrasĂ«s serial, The Lodger, nĂ« platformĂ«n e tij vertikale tĂ« pĂ«rshtatur pĂ«r telefonat, duke i thĂ«nĂ« Deadline se kjo Ă«shtĂ« “njĂ« nga rastet e para tĂ« njohura ku njĂ« film artistik klasik Ă«shtĂ« riformatuar plotĂ«sisht pĂ«r konsum vertikal, tĂ« orientuar drejt celularit”. A do tĂ« vendosĂ« kjo njĂ« prirje? Dhe nĂ«se po, si mund ta ndalojmĂ«?

Sigurisht, po bĂ«j shaka. GjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« nga ata qĂ« e shohin kinemanĂ« arkivore si thjesht pĂ«rmbajtje pĂ«r t’u ripĂ«rdorur nĂ« formate tĂ« reja. Dhe gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« puristĂ« tĂ« gardĂ«s sĂ« vjetĂ«r – kush, unĂ«? – qĂ« rrudhin fytyrĂ«n nga kjo ide. Gjithsesi, Tattle TV, mĂ« ke tĂ«rhequr vĂ«mendjen, ndaj le tĂ« flasim pĂ«r kĂ«tĂ«.

Ne nuk do ta marrim kĂ«tĂ« mini-Hiçkok nĂ« Britani, as nĂ« BE pĂ«r shkak tĂ« tĂ« drejtave, por shikuesit me fat nĂ« SHBA do tĂ« mund ta shohin filmin qĂ« Hiçkoku e konsideronte “herĂ«n e parĂ« qĂ« ushtrova stilin tim”, nĂ« njĂ« format qĂ« nĂ« thelb e shpĂ«rfill atĂ« stil. The Lodger do tĂ« paraqitet me imazhin e tij katror 4:3, ose tĂ« shtrirĂ«, ose tĂ« prerĂ« pĂ«r t’iu pĂ«rshtatur njĂ« ekrani vertikal telefoni. KĂ«shtu, shpesh do tĂ« mungojnĂ« pjesĂ« tĂ« imazhit – dhe ky Ă«shtĂ« problem.

Plani i hapjes sĂ« The Lodger Ă«shtĂ« njĂ« afrim tronditĂ«s i njĂ« gruaje qĂ« bĂ«rtet, me kokĂ«n tĂ« anuar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« e gjithĂ« fytyra t’i mbushĂ« kuadrin, e ndriçuar nga pas pĂ«r tĂ« theksuar flokĂ«t e saj bionde. Hiçkoku i tha TrifosĂ« se te The Lodger ai paraqiti “ide nĂ« terma thjesht vizualĂ«â€. Ky afrim pĂ«rfaqĂ«son terrorin qĂ« po pĂ«rhapej nĂ« LondĂ«r, teksa njĂ« “ripper” kishte nĂ« shĂ«njestĂ«r gra tĂ« reja, flokĂ«arta. A mbetet ideja e paprekur, edhe nĂ«se imazhi jo? Hiçkoku, i njohur pĂ«r kĂ«mbĂ«nguljen e tij ndaj kuadrave tĂ« kompozuara me kujdes, me gjasĂ« do tĂ« mos binte dakord. Edhe unĂ« jo.

NĂ« formĂ«n e “mikrodramĂ«s”, koha 90-minutĂ«she e The Lodger ndahet nĂ« kapituj (dy tĂ« parĂ«t janĂ« falas, por pĂ«r tĂ« parĂ« gjithĂ« filmin duhet tĂ« paguash). Hiçkoku kĂ«mbĂ«ngulte se gjatĂ«sia ideale e njĂ« filmi artistik ishte “e lidhur drejtpĂ«rdrejt me qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e fshikĂ«zĂ«s njerĂ«zore”, dhe shumica e njerĂ«zve mund tĂ« rrinĂ« ulur pĂ«r njĂ« orĂ« e gjysmĂ«, sidomos nĂ« duart e mjeshtrit tĂ« pezullimit. NjerĂ«zit ankohen pĂ«r filmat treorĂ«sh, por Hollivudi prej kohĂ«sh Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur ta bĂ«jĂ« tĂ« funksionojĂ« drama me format tĂ« shkurtĂ«r, me sukses tĂ« kufizuar. Ju kujtohet Quibi?

ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se nĂ« bĂ«rjen e filmave gjithmonĂ« bĂ«hen kompromise, gjĂ« qĂ« Hiçkoku e dinte mirĂ«. MeqĂ« protagonisti i The Lodger ishte Ivor Novello, ndoshta ylli mĂ« i madh i kinemasĂ« britanike tĂ« asaj kohe, Hiçkoku u detyrua ta bĂ«nte fundin mĂ« tĂ« rregullt dhe mĂ« pak tĂ« paqartĂ« sesa do tĂ« kishte dashur.

ËshtĂ« po ashtu e vĂ«rtetĂ« se Hiçkoku u pĂ«rshtat me dĂ«shirĂ« ndaj formateve tĂ« reja. Ai xhiroi filmin e parĂ« britanik me zĂ«, Blackmail (1929), dhe pĂ«rqafoi televizionin. Por nĂ«se shikoni, pĂ«r shembull, dallimet mes versionit pa zĂ« dhe atij me zĂ« tĂ« Blackmail, do tĂ« vini re se Hiçkoku e kuptonte qĂ« njĂ« teknologji e re kĂ«rkonte teknika tĂ« reja. Ndoshta do tĂ« kishte bĂ«rĂ« mikrodrama tĂ« jashtĂ«zakonshme, por meqĂ« ai nuk Ă«shtĂ« mĂ« kĂ«tu pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, formati mĂ« mirĂ« t’u lihet kineastĂ«ve qĂ« krijojnĂ« pĂ«rmbajtje vertikale origjinale kĂ«tu dhe tani.

“Duke ripĂ«rdorur klasikĂ« britanikĂ« si The Lodger, Tattle TV synon t’ia prezantojĂ« kinemanĂ« ikonike njĂ« brezi krejt tĂ« ri shikuesish, duke ndĂ«rtuar njĂ« urĂ« mes historisĂ« sĂ« filmit dhe audiencave bashkĂ«kohore mobile,” raporton Deadline. NjĂ« synim pĂ«r t’u lavdĂ«ruar, ndonĂ«se njĂ« shpirt cinik mund tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« njĂ« njoftim i bujshĂ«m qĂ« do t’i zemĂ«rojĂ« puristĂ«t e pĂ«rmendur tĂ« gardĂ«s sĂ« vjetĂ«r, duke i shtyrĂ« tĂ« godasin tastierat me inat – dhe kĂ«shtu tĂ« promovojnĂ« aplikacionin. Oops.

Por nĂ«se vĂ«rtet doni tĂ« ndĂ«rtoni atĂ« urĂ«, ndoshta ribĂ«ni, e jo thjesht riformatoni, disa nga klasikĂ«t e hershĂ«m tĂ« kinemasĂ« britanike, si filmi i pavdekshĂ«m me truke tĂ« djegies dhe copĂ«timit, Mary Jane’s Mishap (G.A. Smith, 1903), apo The Big Swallow, tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« konceptuar pĂ«r t’u shfaqur vetĂ«m pĂ«r disa minuta dhe si pjesĂ« e njĂ« programi tĂ« pĂ«rzier. Shfaqja e vazhdueshme ishte “doomscrolling”-u origjinal – ndoshta.

Ajo qĂ« mĂ« duket vĂ«rtet e çuditshme Ă«shtĂ« se nuk mungojnĂ« mĂ«nyrat pĂ«r ta parĂ« The Lodger: nĂ« disk, apo online, me çmime dhe cilĂ«si tĂ« ndryshme. PĂ«r shikuesit amerikanĂ«, do tĂ« rekomandoja Blu-ray-n e Criterion Collection, me muzikĂ«n e Neil Brand. Dikur pranonim imazhe “pan-and-scan” nĂ« DVD, sepse nuk kishte mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r pĂ«r t’i parĂ« filmat nĂ« shtĂ«pi, por kjo nuk Ă«shtĂ« mĂ« e vĂ«rtetĂ«. The Lodger Ă«shtĂ« njĂ« i preferuar i repertorit, qĂ« shfaqet rregullisht nĂ« ekran tĂ« madh, kĂ«shtu qĂ« mund ta shihni vĂ«rtet nĂ« kinema, me shoqĂ«rim muzikor live, ashtu siç ishte menduar tĂ« shihej.

Njoftimi i Tattle pĂ«r The Lodger vjen pas njĂ« studimi tĂ« Universitetit tĂ« Sussex-it, sipas tĂ« cilit rrĂ«shqitja nĂ« rrjetet sociale Ă«shtĂ« “aktiviteti qĂ« na sjell mĂ« pak gĂ«zim”. NjĂ« tjetĂ«r studim i British Council zbuloi se tĂ« rinjtĂ« e vlerĂ«sojnĂ« filmin dhe televizionin si shumĂ« mĂ« ndikues sesa pĂ«rmbajtjen digjitale. NĂ« fakt, rrjetet sociale mund tĂ« falĂ«nderohen paradoksalisht pĂ«r rikthimin e brezit Z nĂ« sallat e kinemasĂ« – shumĂ« ia atribuojnĂ« platformĂ«s sĂ« recensioneve Letterboxd nxitjen e njĂ« zakoni tĂ« ri tĂ« shkuarjes nĂ« kinema.

Tani qĂ« Tattle i ka dhĂ«nĂ« The Lodger njĂ« dozĂ« “Ozempic”-u digjital dhe e ka holluar nĂ« pĂ«rmasat e njĂ« TikTok-u, ndoshta do tĂ« provokojĂ« disa prej nesh tĂ« fikin telefonat dhe ta shohin njĂ« kryevepĂ«r kinematografike siç duhet – nĂ« njĂ« ekran mjaftueshĂ«m tĂ« madh pĂ«r ta pĂ«rballuar.

Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

13:00 Histori/ 29 Janar 1916 – Parisi nĂ« flakĂ«: fillimi i terrorit ajror mbi kryeqytetin francez

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

MĂ« 29 janar 1916, Parisi pĂ«rjetoi njĂ« moment tĂ« ri dhe tĂ« tmerrshĂ«m tĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore: kryeqyteti francez u bombardua pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nga zepelinĂ«t gjermanĂ«. Ky sulm shĂ«noi njĂ« kapitull tĂ« ri nĂ« historinĂ« e luftĂ«s, duke futur civilĂ«t nĂ« njĂ« dimension tĂ« ri frike dhe pasigurie – njĂ« luftĂ« qĂ« nuk zhvillohej mĂ« vetĂ«m nĂ« frontet e tokĂ«s, por edhe mbi qytetet e populluara.

Era e bombardimeve ajrore

Zepelinët, këto aerostat gjigantë të kontrolluar me hidrogjen, ishin armë simbolike të Luftës së Parë Botërore. Gjermania i përdorte jo vetëm për spiunazh, por edhe për të ushtruar terror psikologjik mbi popullatën civile. Parisi, si kryeqytet dhe simbol i kulturës franceze, u bë objektivi kryesor.

Në 29 janar 1916, disa nga këto zepelinë u ngritën nga bazat në Belgjikë dhe veri të Francës, duke fluturuar mbi territorin francez nën errësirën e natës. Bombat e tyre, megjithëse të pakta në krahasim me bombardimet moderne, shkaktuan panik të madh dhe dëme materiale në disa lagje të qytetit. Popullsia, e papërgatitur për sulmet ajrore, u shokua nga aftësia e re e luftës për të goditur vendet e banuara nga larg.

Psikologjia e qytetit nën rrezik

Për banorët e Parisit, sulmet e zepelinëve ishin një goditje e papritur në normalitetin e përditshëm. Mijëra qytetarë, përfshirë gra dhe fëmijë, kërkuan strehim në bodrume dhe metrotë në ndonjë rast, duke krijuar atmosferën e parë të qyteteve të luftës moderne. Gazetat franceze raportuan me përzierje mes panikut dhe heroizmit qytetar, duke dokumentuar tmerrin, por edhe solidaritetin që lindte në mes të popullsisë.

Revolucioni i taktikave ushtarake

Bombardimi i Parisit nga zepelinët ishte gjithashtu një paralajmërim për evolucionin e luftës. Lufta nuk ishte më vetëm për frontet; civilët u bënë pjesëmarrës të detyruar. Qytetet e mëdha evropiane, që më parë mendoheshin të sigurta, hynë në radhën e objektivave strategjikë. Kjo praktikë do të zhvillohej më vonë me aeroplanë të armatosur dhe bombardime më të sofistikuara gjatë Luftës së Dytë Botërore.

Trashëgimia e datës

29 janari 1916 shënon një pikë kthese: Parisi, simbol i artit, kulturës dhe qytetërimit perëndimor, u përfshi për herë të parë nga tmerri i bombardimeve ajrore. Ngjarja dokumentoi fillimin e një epoke ku lufta nuk njihte më kufij midis frontit dhe qytetit, ku civilët ishin pjesëmarrës të pandërgjegjshëm të konfliktit.

Bombardimet e zepelinëve nuk sollën vetëm dëme materiale; ato krijuan një paradigmë të re për luftën moderne, një kujtesë se teknologjia dhe strategjia mund të shndërrojnë qytetet në fusha beteje dhe njerëzit në dëshmitarë të një tmerri të paprecedent.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

11:00 Histori/ 29 Janar 1980 – Arratisja e 6 amerikanĂ«ve nga Teherani, operacioni sekret qĂ« frymĂ«zoi filmin “Argo”

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 29 janar 1980, nĂ« kulmin e njĂ« prej krizave mĂ« tĂ« rĂ«nda diplomatike tĂ« shekullit XX, gjashtĂ« shtetas amerikanĂ« arritĂ«n tĂ« largoheshin fshehurazi nga Irani revolucionar, duke i shpĂ«tuar njĂ« fati tĂ« pasigurt falĂ« njĂ« operacioni tĂ« rrallĂ« inteligjence dhe ndihmĂ«s vendimtare tĂ« KanadasĂ«. Ngjarja, e njohur mĂ« vonĂ« si “Canadian Caper”, do tĂ« mbetej pĂ«r dekada e mbuluar nga heshtja, pĂ«r t’u shndĂ«rruar mĂ« pas nĂ« temĂ«n e filmit tĂ« njohur “Argo”, prodhuar nĂ« vitin 2012.

Revolucioni iranian dhe kriza e ambasadës

Në nëntor të vitit 1979, pas rrëzimit të Shahut dhe ardhjes në pushtet të regjimit islamik të Ajatollah Ruhollah Khomeinit, studentë revolucionarë pushtuan ambasadën e Shteteve të Bashkuara në Teheran. Pesëdhjetë e dy diplomatë dhe punonjës amerikanë u morën peng, duke nisur një krizë që do të zgjaste 444 ditë dhe do të trondiste politikën amerikane dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.

Në kaosin e orëve të para të sulmit, gjashtë diplomatë amerikanë arritën të largoheshin nga godina e ambasadës dhe të zhdukeshin në qytet. Zbulimi i tyre nga autoritetet revolucionare do të kishte qenë fatal.

Streha kanadeze dhe një plan i pamundur

Diplomatët e arratisur gjetën strehë falë guximit të ambasadorit kanadez në Teheran, Ken Tejlor, dhe stafit të tij, të cilët i fshehën në rezidencat diplomatike kanadeze për disa muaj. Kanadaja jo vetëm që u ofroi mbrojtje, por edhe u përfshi drejtpërdrejt në planifikimin e arratisjes.

Me kalimin e kohĂ«s, presioni u shtua. Çdo ditĂ« qĂ« kalonte rreziku i zbulimit rritej. NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« hyri nĂ« lojĂ« Agjencia Qendrore e InteligjencĂ«s amerikane (CIA), e cila, pĂ«rmes njĂ« plani sa tĂ« guximshĂ«m aq edhe absurd nĂ« pamje tĂ« parĂ«, vendosi tĂ« nxirrte gjashtĂ« amerikanĂ«t nga Irani duke i paraqitur si ekip filmik kanadez, qĂ« po kĂ«rkonte vende xhirimi pĂ«r njĂ« film fantastiko-shkencor me titullin “Argo”.

29 janar 1980, dita e arratisjes

MĂ« 29 janar 1980, tĂ« pajisur me pasaporta kanadeze, dokumente tĂ« rreme dhe njĂ« histori tĂ« pĂ«rgatitur me imtĂ«si, gjashtĂ« amerikanĂ«t u nisĂ«n drejt aeroportit tĂ« Teheranit. Çdo kontroll, çdo pyetje dhe çdo vonesĂ« mund tĂ« kishte çuar nĂ« zbulimin e mashtrimit.

Operacioni përfundoi me sukses: avioni u ngrit nga Teherani dhe u drejtua për në Zyrih. Vetëm pasi u larguan nga hapësira ajrore iraniane, u kuptua se misioni kishte funksionuar. Një nga operacionet më të guximshme të Luftës së Ftohtë kishte përfunduar pa asnjë të shtënë.

Heshtje zyrtare dhe zbardhje e vonuar

PĂ«r vite me radhĂ«, roli i KanadasĂ« dhe i CIA-s u mbajt sekret pĂ«r arsye diplomatike dhe sigurie. VetĂ«m nĂ« fund tĂ« viteve ’90, detajet e plota tĂ« operacionit u deklasifikuan, duke nxjerrĂ« nĂ« pah dimensionin e vĂ«rtetĂ« tĂ« kĂ«saj ngjarjeje dhe rolin kyç tĂ« diplomacisĂ« kanadeze.

Ambasadori Ken Tejlor u nderua më pas si hero kombëtar në Kanada, ndërsa operacioni u studiua në akademitë e inteligjencës si shembull i kreativitetit ekstrem në situata krize.

Nga historia nĂ« kinematografi, “Argo”

Ngjarja u bĂ« e njohur pĂ«r publikun e gjerĂ« me filmin “Argo”, me regji tĂ« Ben Aflek dhe me Xhorxh Klun si producent dhe aktor. Filmi, i vlerĂ«suar me çmimin Oscar pĂ«r filmin mĂ« tĂ« mirĂ«, solli nĂ« ekran tensionin, absurditetin dhe rrezikun e njĂ« operacioni qĂ« dukej i pamundur.

Edhe pse filmi merr disa liri artistike, thelbi historik mbetet i saktë: shpëtimi i gjashtë amerikanëve ishte rezultat i një bashkëpunimi të jashtëzakonshëm mes shërbimeve sekrete dhe diplomacisë, në një moment kur çdo gabim mund të kishte pasoja tragjike.

Një datë që simbolizon guximin diplomatik

29 janari 1980 nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« episod i fshehtĂ« i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«. Ai pĂ«rfaqĂ«son njĂ« çast ku zgjuarsia, solidariteti ndĂ«rkombĂ«tar dhe guximi personal triumfuan mbi frikĂ«n dhe kaosin. NjĂ« histori reale qĂ«, pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, dukej mĂ« e pabesueshme se vetĂ« kinemaja – derisa u tregua.

↗

10:38 Kuriozitet – “Metropolis”, filmi i vitit 1927 dhe profecia e vitit 2026

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Last Updated on 29/01/2026 by Leonard

Njëqind vjet më parë, kinemaja imagjinonte se si do të ishte bota në vitin 2026. Mes robotëve humanoidë, krizave të punës dhe qyteteve vertikale, zbulojmë se sa shumë nga kjo botë distopike është shndërruar sot në realitetin tonë të përditshëm.

Chiara Guzzonato

Metropolis Ă«shtĂ« njĂ« film fantastiko-shkencor gjerman i vitit 1927, i frymĂ«zuar nga romani me tĂ« njĂ«jtin emĂ«r i Thea von Harbou, botuar nĂ« vitin 1925. Ngjarjet zhvillohen nĂ« vitin 2026 dhe pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« realitet distopik, ku klasat e ulĂ«ta jetojnĂ« dhe punojnĂ« nĂ«n tokĂ«, duke mbajtur nĂ« funksion “makinĂ«n e zemrĂ«s”, njĂ« gjenerator gjigant qĂ« furnizon me energji Metropolisin – qytetin mbi tokĂ«, ku jeton elita e pasur.

Revolta: Maria dhe mashtrimi i androidit

Historia nis kur Frederi, djali i njërit prej sipërmarrësve më të fuqishëm të Metropolisit, sheh Marian, një vajzë të re nga klasa punëtore. I magjepsur nga bukuria dhe shikimi i saj, ai vendos të zbresë në nëntokë, ku përballet drejtpërdrejt me kushtet çnjerëzore në të cilat jetojnë punëtorët dhe dëshmon një aksident shkatërrues makinerish, që shkakton vdekjen e disa burrave.

Këtu ai dëgjon Marian teksa u flet punëtorëve të trazuar, duke i qetësuar dhe duke u predikuar ardhjen e një ndërmjetësi, si dhe një paqe të ardhshme.

Pasi mëson për pakënaqësinë e punëtorëve dhe fuqinë bindëse të Marias, babai i Frederit urdhëron Rotwangun, një shkencëtar të çmendur, dikur i dashuruar me gruan e tij të ndjerë (nënën e Frederit), ta rrëmbejë Marian dhe ta zëvendësojë me një android identik.

Ky “robot Maria” stĂ«rvitet pĂ«r tĂ« manipuluar punĂ«torĂ«t dhe pĂ«r tĂ« shmangur njĂ« rebelim tĂ« vĂ«rtetĂ«. Por Rotwangu, i shtyrĂ« nga etja pĂ«r hakmarrje ndaj rivalit tĂ« tij tĂ« vjetĂ«r romantik, e programon fshehurazi androidin pĂ«r tĂ« nxitur revoltĂ«n e klasĂ«s punĂ«tore, duke çuar drejt shkatĂ«rrimit tĂ« rendit tĂ« qytetit.

Fillimisht shkatërrimi, pastaj paqja

Të nxitur nga fjalimet nxitëse të androidit, punëtorët shkatërrojnë makinën e zemrës, duke shkaktuar përmbytje që rrezikojnë të mbytin familjet e tyre në nëntokë. Kur arrijnë të shpëtojnë dhe kuptojnë natyrën e ligë të robotit, ata e djegin atë në turrën e druve. Në fund, falë ndërmjetësimit të Frederit, babai i tij dhe përfaqësuesit e punëtorëve arrijnë një marrëveshje paqeje.

Filmi u pĂ«lqye shumĂ« nga Adolf Hitleri, por nĂ« kohĂ«n e vet u pĂ«rbuz nga kritika. New York Times e pĂ«rshkroi si “njĂ« mrekulli teknike me kĂ«mbĂ« prej balte”. Sot, Metropolis konsiderohet njĂ« kryevepĂ«r kinematografike dhe, nĂ« vitin 2001, pas publikimit tĂ« njĂ« versioni tĂ« restauruar me skena tĂ« panjohura mĂ« parĂ«, iu dha njohja “Kujtesa e BotĂ«s” nga UNESCO.

Nga skllavëria e makinerive te lodhja dixhitale

Ashtu si nĂ« Metropolis, edhe nĂ« botĂ«n e sotme makinat kontrollojnĂ« njerĂ«zit – dhe shoqĂ«rinĂ« nĂ« tĂ«rĂ«si – megjithĂ«se ne shpesh kemi iluzionin e sĂ« kundĂ«rtĂ«s. Telefonat inteligjentĂ«, televizorĂ«t, tabletĂ«t, inteligjenca artificiale: tĂ« gjitha janĂ« krijime qĂ« kanĂ« dalĂ« pjesĂ«risht nga kontrolli ynĂ« dhe nga tĂ« cilat jemi, nĂ« njĂ« masĂ« mĂ« tĂ« madhe ose mĂ« tĂ« vogĂ«l, tĂ« varur.

NjĂ« tjetĂ«r ngjashmĂ«ri befasuese lidhet me skllavĂ«rinĂ« ndaj punĂ«s. Turnet rraskapitĂ«se tĂ« punĂ«torĂ«ve tĂ« Metropolisit, tĂ« dĂ«nuar tĂ« kryejnĂ« veprime tĂ« pĂ«rsĂ«ritura pĂ«r tĂ« mbajtur nĂ« funksion makinĂ«n e zemrĂ«s, ngjajnĂ« me rutinĂ«n e shumĂ« njerĂ«zve sot, tĂ« mbyllur nĂ« zyra apo fabrika, me synimin e vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur nĂ« fund tĂ« ditĂ«s – dhe nĂ« fund tĂ« muajit – shpesh duke pĂ«rfunduar nĂ« lodhje ekstreme nga stresi i vazhdueshĂ«m.

Politika, populizmi dhe “zemra” si ndĂ«rmjetĂ«s

Androidi Maria i nxit punëtorët me fjalime të zjarrta, duke i shtyrë ata të rebelohen kundër shefave të tyre, por pa ofruar asnjë vizion për ditën pas revoltës. Kjo mënyrë instrumentalizimi e zemërimit kolektiv i ngjan dukshëm retorikës së disa politikanëve bashkëkohorë, në të dyja anët e oqeanit.

Gati një shekull pas publikimit të tij, Metropolis vazhdon të na flasë sepse nxjerr në pah pabarazi sociale, tensione politike dhe shpresa që mbeten aktuale edhe sot. Makineritë janë më moderne, puna ka ndryshuar, por rreziku i humbjes së njerëzores, duke u gëlltitur nga krijimet tona, mbetet i njëjtë.

Burimi: focus.it/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

09:00 29 Janar 1595 – “Romeo dhe Zhuljeta”, lindja skenike e njĂ« miti kulturor evropian

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

MĂ« 29 janar 1595, nĂ« LondrĂ«n elizabetiane, publiku anglez u pĂ«rball pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« me njĂ« nga historitĂ« mĂ« tĂ« fuqishme tĂ« dashurisĂ« qĂ« kultura perĂ«ndimore ka njohur ndonjĂ«herĂ«: tragjedinĂ« “Romeo dhe Zhuljeta” tĂ« Uilliam Shekspirit. VĂ«nia e saj e parĂ« nĂ« skenĂ« nuk ishte thjesht njĂ« ngjarje teatrale, por fillimi i njĂ« udhĂ«timi kulturor qĂ« do tĂ« kapĂ«rcente shekuj, gjuhĂ« dhe kufij, duke e shndĂ«rruar dramĂ«n nĂ« njĂ« mit universal tĂ« dashurisĂ« sĂ« pamundur.

Londra e Shekspirit dhe teatri si argëtim popullor

NĂ« fund tĂ« shekullit XVI, Londra ishte njĂ« qytet nĂ« zgjerim tĂ« shpejtĂ«, i trazuar nga sĂ«mundjet, varfĂ«ria, por edhe nga njĂ« etje e madhe pĂ«r argĂ«tim dhe tregim historie. Teatri ishte forma mĂ« e gjallĂ« e kulturĂ«s urbane: i lirĂ«, i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe emocionalisht i fuqishĂ«m. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, Shekspiri – ende njĂ« dramaturg relativisht i ri – po eksperimentonte me forma dramatike qĂ« ndĂ«rthurnin poezinĂ«, dhunĂ«n, humorin dhe ndjenjĂ«n.

“Romeo dhe Zhuljeta” u shfaq me shumĂ« gjasĂ« nĂ« njĂ« nga teatrot e hapura tĂ« LondrĂ«s, si The Theatre ose mĂ« pas The Curtain, pĂ«rpara se Shekspiri tĂ« lidhej pĂ«rfundimisht me Globe Theatre. Publiku ishte i pĂ«rzier: nga aristokratĂ« dhe oborrtarĂ«, deri te zejtarĂ«, tregtarĂ« dhe punĂ«torĂ« tĂ« thjeshtĂ«. Dhe pikĂ«risht kjo dramĂ«, me gjuhĂ«n e saj poetike por tĂ« kuptueshme, arriti t’i prekte tĂ« gjithĂ«.

Një histori e vjetër, një zë krejtësisht i ri

Historia e Romeos dhe Zhuljetës nuk ishte krejtësisht origjinale. Ajo kishte rrënjë në traditën italiane, sidomos në tregimin e Mateo Bandelos dhe në versionin anglez të Artur Brukut (The Tragical History of Romeus and Juliet, 1562). Por ajo që bëri Shekspiri ishte revolucionare: ai e shndërroi një rrëfim moralizues në një tragjedi të gjallë rinore, ku dashuria, pasioni dhe rebelimi përplasen me urrejtjen e trashëguar dhe rendin shoqëror.

Shekspiri i dha dramĂ«s njĂ« ritĂ«m tĂ« shpejtĂ«, dialogĂ« tĂ« mbushur me poezi dhe humor, dhe personazhe dytĂ«sore qĂ« e pasurojnĂ« botĂ«n dramatike – nga Merkutio ironik te dadoja e ZhuljetĂ«s, njĂ« figurĂ« e rrallĂ« pĂ«r realizmin e saj emocional.

Popullariteti i menjëhershëm dhe suksesi gjatë jetës së autorit

Krahas “Hamletit”, “Romeo dhe Zhuljeta” ishte drama mĂ« e shfaqur e Shekspirit gjatĂ« kohĂ«s kur ai ishte ende gjallĂ«. Publiku e adhuronte intensitetin emocional, tragjedinĂ« e dy tĂ« rinjve qĂ« vdesin jo pĂ«r shkak tĂ« fajit personal, por pĂ«r shkak tĂ« njĂ« bote tĂ« verbĂ«r nga urrejtja dhe kodi i nderit.

Në një epokë ku martesat shpesh ishin të rregulluara dhe dashuria individuale kishte pak peshë shoqërore, historia e Romeos dhe Zhuljetës ishte një akt i heshtur rebelimi kulturor. Ajo fliste për zgjedhjen personale, për fuqinë e ndjenjës dhe për çmimin e rëndë që paguhet kur shoqëria refuzon të dëgjojë brezin e ri.

Dalja jashtë Anglisë, Shekspiri bëhet evropian

NjĂ« fakt domethĂ«nĂ«s pĂ«r ndikimin e hershĂ«m tĂ« kĂ«saj drame Ă«shtĂ« se “Romeo dhe Zhuljeta” ishte ndĂ«r veprat e para shekspiriane tĂ« shfaqura jashtĂ« AnglisĂ«. NĂ« vitin 1604, vetĂ«m nĂ«ntĂ« vjet pas vĂ«nies sĂ« parĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« LondĂ«r, njĂ« version i shkurtuar dhe i thjeshtĂ«zuar i saj u shfaq nĂ« Bavari, nĂ« Gjermani.

Ky version, i pĂ«rshtatur pĂ«r publikun kontinental dhe pĂ«r trupat shĂ«titĂ«se angleze, dĂ«shmon se Shekspiri kishte nisur tashmĂ« tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« autor evropian, shumĂ« pĂ«rpara se tĂ« kthehej nĂ« “klasik botĂ«ror”. Drama e dy dashnorĂ«ve nga Verona i fliste po aq fuqishĂ«m publikut gjerman sa atij londinez.

Trashëgimia kulturore, nga skena te miti universal

QĂ« nga ajo ditĂ« e janarit 1595, “Romeo dhe Zhuljeta” nuk ka reshtur sĂ« jetuari. Ajo Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« mijĂ«ra herĂ«, Ă«shtĂ« pĂ«rshtatur nĂ« opera, balete, filma, muzikale dhe romane, duke u bĂ«rĂ« njĂ« nga tekstet mĂ« tĂ« njohura tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor.

Historia e dy të rinjve që duan më shumë se sa u lejohet, dhe vdesin sepse bota e të rriturve nuk di të falë, vazhdon të mbetet aktuale. Në këtë kuptim, 29 janari 1595 nuk shënon vetëm premierën e një drame, por lindjen e një miti kulturor, që edhe sot, pas më shumë se katër shekujsh, vazhdon të flasë me të njëjtën forcë.

NĂ« skenĂ«n londineze tĂ« asaj dite dimri, Shekspiri nuk vuri thjesht nĂ« skenĂ« njĂ« tragjedi. Ai i dhuroi botĂ«s njĂ« histori qĂ« nuk i pĂ«rket mĂ« as AnglisĂ«, as shekullit XVI – por njerĂ«zimit.

↗

07:00 Dossier/ 29 Janar 1979 – Rivendosja e marrĂ«dhĂ«nieve SHBA–KinĂ« dhe riformatimi i rendit botĂ«ror

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

PĂ«rgatiti: Leonard Veizi

Rivendosja e marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Republikës Popullore të Kinës, më 29 janar 1979, përbën një nga momentet më vendimtare të diplomacisë së shekullit XX. Nuk ishte thjesht një akt bilateral, por një lëvizje strategjike që ndryshoi boshtet e Luftës së Ftohtë dhe hapi rrugën për një rend të ri global, ku Kina do të shndërrohej gradualisht nga një fuqi e izoluar komuniste në një aktor qendror të ekonomisë dhe politikës botërore.

Nga armiqësi ideologjike në pragmatizëm strategjik

Pas vitit 1949, kur Mao Ce Duni shpalli Republikën Popullore të Kinës, marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara u ndërprenë plotësisht. Uashingtoni njohu Tajvanin si qeverinë legjitime kineze, ndërsa Pekini u rreshtua fillimisht në kampin socialist, në aleancë me Bashkimin Sovjetik. Lufta e Koresë dhe përplasjet ideologjike e bënë Kinën për dekada një armik të drejtpërdrejtë të SHBA-së.

Por nĂ« fund tĂ« viteve ’60, prishja e thellĂ« kino-sovjetike krijoi njĂ« realitet tĂ« ri gjeopolitik. Kina dhe Bashkimi Sovjetik nuk ishin mĂ« aleatĂ«, por rivalĂ« strategjikĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, Uashingtoni pa mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« thyer izolimin kinez dhe pĂ«r ta pĂ«rdorur Pekinin si kundĂ«rpeshĂ« ndaj MoskĂ«s.

Diplomacia e fshehtĂ« dhe “hapja” e KinĂ«s

Afrimi nisi nĂ« mĂ«nyrĂ« diskrete. Vizita e ekipit amerikan tĂ« pingpongut nĂ« KinĂ« nĂ« vitin 1971 – e njohur si “diplomacia e pingpongut” – u bĂ« simboli i parĂ« i shkrirjes sĂ« akullit. Kulmi erdhi nĂ« vitin 1972, kur presidenti Riçard Nikson vizitoi Pekinin dhe u takua me Mao Ce Dunin dhe Çu En Lajn. Ky takim shĂ«noi njĂ« thyerje historike: pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, dy armiq ideologjikĂ« pranonin dialogun e drejtpĂ«rdrejtĂ«.

Megjithatë, normalizimi i plotë do të kërkonte edhe shtatë vite të tjera negociatash të ndërlikuara, sidomos për çështjen e Tajvanit.

1979: Njohja zyrtare dhe momenti Ten Siao Pin

Më 1 janar 1979, Shtetet e Bashkuara njohën zyrtarisht Republikën Popullore të Kinës si qeverinë e vetme legjitime kineze, duke ndërprerë marrëdhëniet diplomatike me Tajvanin. Ky vendim ishte politikisht i ndjeshëm, por strategjikisht i domosdoshëm për Uashingtonin.

Pak javë më vonë, më 29 janar 1979, zëvendëskryeministri kinez Ten Siao Pin mbërriti në Shtetet e Bashkuara për një vizitë historike. Ai u prit nga presidenti Xhimi Karter dhe u shfaq si fytyra e re e Kinës post-maoiste: pragmatike, reformiste dhe e orientuar drejt zhvillimit ekonomik.

Vizita e Ten Siao Pinit nuk ishte thjesht simbolike. Ajo vulosi realisht normalizimin e marrëdhënieve dhe paralajmëroi një transformim të thellë të Kinës, që do të niste reformat ekonomike, hapjen ndaj investimeve të huaja dhe integrimin gradual në ekonominë botërore.

Interesat e ndërsjella: pse i duhej kjo aleancë të dyve

Për Shtetet e Bashkuara, afrimi me Kinën shërbente si levë strategjike kundër Bashkimit Sovjetik dhe si një mjet për të stabilizuar Azinë Lindore. Për herë të parë, SHBA-ja nuk përballej me një bllok monolit komunist, por me një realitet të fragmentuar.

Për Kinën, përfitimet ishin jetike: dalje nga izolimi diplomatik, akses në teknologji perëndimore, investime dhe një hapësirë e re për zhvillim ekonomik. Ten Siao Pin e kuptoi se ideologjia nuk mund të ushqente një vend me qindra milionë banorë; zhvillimi ekonomik ishte prioritet absolut.

Pasojat afatgjata, nga 1979 në shekullin XXI

Pas vitit 1979, marrĂ«dhĂ«niet SHBA–KinĂ« u thelluan nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pandalshme. Kina u shndĂ«rrua nĂ« “fabrikĂ«n e botĂ«s”, ndĂ«rsa tregtia dypalĂ«she u rrit nĂ« pĂ«rmasa gjigante. Por bashkĂ« me bashkĂ«punimin, u rritĂ«n edhe tensionet: konkurrenca ekonomike, teknologjike dhe ushtarake do tĂ« shfaqej gjithnjĂ« e mĂ« hapur nĂ« dekadat pasuese.

Sot, rivaliteti SHBA–KinĂ« Ă«shtĂ« boshti kryesor i politikĂ«s globale. MegjithatĂ«, rrĂ«njĂ«t e kĂ«tij realiteti modern gjenden pikĂ«risht nĂ« vendimin historik tĂ« vitit 1979.

Një datë që ndryshoi botën

29 janari 1979 nuk ishte thjesht njĂ« datĂ« diplomatike. Ishte momenti kur ideologjia iu nĂ«nshtrua pragmatizmit dhe kur dy fuqi tĂ« mĂ«dha pranuan se dialogu ishte mĂ« i dobishĂ«m se izolimi. Vendimi pĂ«r tĂ« rivendosur marrĂ«dhĂ«niet mes SHBA-sĂ« dhe KinĂ«s hapi njĂ« kapitull tĂ« ri nĂ« historinĂ« botĂ«rore – kapitull qĂ« vazhdon tĂ« shkruhet edhe sot.

↗

14:30 Sanremo mes vetëanalizës, luftës dhe plagëve të Italisë

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Shumë balada, por edhe një buqetë zhanresh të ndryshme, nga repi urban te country-rap

nga Cinzia Conti

Absurditeti i luftës. Inteligjenca artificiale. Labirintet e mendjes. Kritika sociale ndaj Italisë.
Buqeta muzikore e Sanremos – e pesta e Carlo Contit si drejtor artistik, pas edicionit rekord tĂ« vitit tĂ« kaluar dhe tripletĂ«s sĂ« tij nga 2015 deri mĂ« 2017 – Ă«shtĂ« e larmishme si nĂ« tema ashtu edhe nĂ« zhanre muzikore. Ka shumĂ« balada, disa mĂ« romantike se tĂ« tjerat, por edhe hapĂ«sirĂ« pĂ«r pop urban, rap, indie, kĂ«ngĂ«tarĂ«-kompozitorĂ«, muzikĂ« country dhe rock. ShumĂ« tema, pothuajse asnjĂ« e lehtĂ« apo banale; ndoshta mĂ« thelbĂ«sorja vjen nga “Stella Stellina” e Ermal Meta-s, me muzikĂ« nga Dardust, me tinguj tĂ« Lindjes sĂ« Mesme dhe kushtuar njĂ«rit prej shumĂ« fĂ«mijĂ«ve tĂ« vrarĂ« nĂ« Gaza.
“Nga kodra presim pranverĂ«n, por ajo qĂ« ishte dikur nuk Ă«shtĂ« mĂ« aty, ti nuk je mĂ« aty.”
Finalja prekĂ«se, nĂ« stilin De AndrĂ©: “Si fluturat, jetuat vetĂ«m njĂ« ditĂ«.”

Elektro-popi i Ditonellapiaga-s është surprizues, në rikthimin e saj në Sanremo pas paraqitjes me Rettore. Ajo ndan gjithçka që e shqetëson: nga moda milaneze te snobët romakë, nga politikanët te drekat e shëndetshme. Prekëse është letra e Serena Brancale-s drejtuar nënës së humbur:
“Po sikur tĂ« tĂ« largoja nga ato yje, pĂ«r tĂ« fshirĂ« lamtumirĂ«n tĂ«nde nga lĂ«kura ime.”
Balada e fortë dhe e klithur e Eddie Brock-ut bind:
“Por nĂ«se e di qĂ« gjithmonĂ« zgjedh atĂ« qĂ« do tĂ« tĂ« lĂ«ndojĂ«, dhe rri vetĂ«m nĂ« njĂ« shtrat qĂ« duhet shtruar, sepse Ă«shtĂ« mĂ« e lehtĂ« tĂ« zhvishesh sesa tĂ« zhveshĂ«sh zemrĂ«n tĂ«nde.”

Edhe çifti i pazakontë Marco Masini dhe Fedez funksionon mirë këtë vit. Repi i këtij të fundit nuk kursen kritikët:
“NjerĂ«zit modestĂ« gjykojnĂ« se çfarĂ« njerĂ«zish tĂ« tmerrshĂ«m rrinĂ« me Fedez, por harrojnĂ« se Juda hante me njerĂ«z tĂ« mirĂ«.”
ZĂ«ri i Masini-t shpĂ«rthen sepse “pĂ«rbindĂ«shat nuk jetojnĂ« vetĂ«m nĂ«n shtrat”.

Michele Bravi flet hapur për ndjenjën e papërshtatshmërisë:
“Duhet tĂ« turpĂ«rohesh qĂ« pas vitesh ende mĂ« mungon.”
Dashuria mbretĂ«ron edhe nĂ« “Nocturnal Animals” tĂ« Malika Ayane-s, kaq ndryshe nga zakonisht:
“Kur mĂ« shikon, krijon humnera dhe unĂ« nuk mund ta mbroj mĂ« veten. ËshtĂ« plot me njerĂ«z jashtĂ«â€, por “askush nuk do tĂ« na kuptojĂ« kurrĂ«â€.

I riu Sayf kap realitetin italian duke debutuar me njĂ« ritĂ«m frenetik qĂ« ngjitet nĂ« mendje me “Tu mi piaci tanto”, duke i bĂ«rĂ« sy Max GazzĂš-s. Ai flet edhe pĂ«r fatkeqĂ«sitĂ« natyrore (“Emilia po pĂ«rmbytet, edhe Liguria”), pĂ«rmend Tencon (“ai vdiq afĂ«r”) dhe Berlusconin (“siç tha njĂ« sipĂ«rmarrĂ«s, Italia Ă«shtĂ« vendi qĂ« dua”).
J-Ax zgjedh një qasje më të ashpër ndaj Italisë:
“Mund ta kuptosh kĂ«tĂ« vend nga njĂ« kantier ndĂ«rtimi: pesĂ« persona tĂ« thonĂ« çfarĂ« tĂ« bĂ«sh, vetĂ«m njĂ«ri punon.”
Repi urban i Nayt këndon dramën e distancimit social:
“Para se tĂ« postosh, para se tĂ« kontrollosh pĂ«lqimet.”

Dargen D’Amico trajton njĂ« temĂ« tĂ« ngjashme, por me ton dhe stil krejt tjetĂ«r:
“Lexova se disa gjĂ«ra nuk mund tĂ« bĂ«hen me IA, lĂ«kura jep njĂ« efekt tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m.”
Raf kthehet nĂ« Ariston me njĂ« histori dashurie tĂ« viteve ’80 nĂ« botĂ«n e sotme, ku “asgjĂ« nuk Ă«shtĂ« e sigurt, gjithçka Ă«shtĂ« e diskutueshme”.

Mes emrave të mëdhenj është Patty Pravo:
“Ne jemi vepra arti” dhe “shenjtĂ«r e mĂ«katarĂ«, marinarĂ« dhe Ă«ndĂ«rrimtarĂ«, pak si satelitĂ«, filozofĂ« tĂ« asgjĂ«sĂ«.”
I bashkohet Francesco Renga, në paraqitjen e tij të 11-të, që flet për evolucionin personal:
“NdonjĂ«herĂ« ndodh qĂ« edhe njĂ« lot tĂ« buzĂ«qeshĂ«â€ dhe “midis tĂ« gjitha detajeve tĂ« mia, ti je mĂ« i miri prej meje.”

NjĂ« baladĂ« e Ă«mbĂ«l si qielli rozĂ« “pambuk karamele” bĂ«n tĂ« shkĂ«lqejĂ« Mara Sattei-n:
“ZĂ«ri yt nĂ« ditĂ«t e trishta shĂ«ron çrregullimin tim.”
Leo Gassmann thërret për dashuri dhe qetësi:
“NĂ«se shihemi pas njĂ«zet vjetĂ«sh, do tĂ« duam sĂ«rish t’i ndajmĂ« zemrat pĂ«rgjysmĂ«. Por e vĂ«rteta Ă«shtĂ« se tĂ« bĂ«sh paqe Ă«shtĂ« mĂ« e natyrshme.”

Rënia në dashuri përshkruhet edhe nga Levante:
“KĂ«rkoj qĂ«ndrimin tim, bĂ«hem frikĂ«, madje edhe fyti mĂ« dridhet, zĂ«ri nuk mĂ« gjen.”
Tredici Pietro pĂ«rzien repin me njĂ« refren tĂ« kĂ«nduar nĂ« “Uomo che cade”:
“MĂ« mbyll derĂ«n para fytyrĂ«s; nĂ«se tĂ« shohĂ«sh tĂ« qaj tĂ« qetĂ«son, mĂ« thuaj se ke shumĂ« gjĂ«ra pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«, letra pĂ«r tĂ« djegur.”

Në rrjedhën e vetëdijes së Enrico Nigiotti-t spikat ky imazh:
“Ke nevojĂ« pĂ«r dhimbje pĂ«r pak lumturi; mendojmĂ« gjithmonĂ« se dikush tjetĂ«r Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« dhe nuk shohim flokun e djaloshit pas plakut.”
Ritme latine dhe samba pĂ«r Samurai Jay, qĂ« kĂ«ndon pĂ«r aromĂ«n e njĂ« dashurie qĂ« “nĂ« lĂ«kurĂ«n time nuk zbehet kurrĂ«â€.

Përralla e jetës në këngën e Arisa-s:
“Na ishte njĂ« herĂ« oqeani, lundrova me ty
 njĂ« natĂ« nga e cila nuk kam frikĂ« as nga vetja.”
Dhe citimi i Lucio Corsi-t:
“Mbyll sytĂ«, i dashur, ose do tĂ« tĂ« jap hua syzet e mia tĂ« diellit.”

Chiello rrĂ«fen agoninĂ« e njĂ« dashurie nga e cila ka mbetur “vetĂ«m njĂ« copĂ«z nga ne tĂ« dy”.
Një tarantelë me ambicie slogani për LDA dhe Aka 7even:
“TĂ« kam kushtuar poezi klandestine
 as valĂ«t sonte nuk e dinĂ« ku je.”

Pop-rock dhe shumĂ« frymĂ« kolektive pĂ«r Dollies of Rape, vajza me “njĂ« kitarĂ« dhe njĂ« stuhi”, gra “tĂ« shikuara me dyshim”:
“QĂ«ndroni me ne nĂ« kĂ«to kohĂ« urrejtjeje.”
E bukur kĂ«nga e Fulminacci-t, mes “erĂ«s sĂ« metrosĂ«â€, “semaforĂ«ve dhe kantiereve”:
“Shpresoj tĂ« jem mĂ« i miri nga gabimet e tua.”

Mes debutuesve të edicionit të 76-të është Tommaso Paradiso, që ia kushton këngën romantikëve:
“Do tĂ« doja tĂ« kisha njĂ« piano nĂ« xhep, vetĂ«m pĂ«r tĂ« na kujtuar.”
LuchÚ debuton me një labirint mendimesh urbane pop:
“Je e bukur si njĂ« gĂ«njeshtĂ«r e thĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« mos qarĂ«.”

Sal Da Vinci feston rikthimin pas 17 vitesh me tone neomelodike:
“Sepse dashuria nuk Ă«shtĂ« dashuri pĂ«rjetĂ« nĂ«se nuk ka pĂ«rballuar ngjitjen mĂ« tĂ« pjerrĂ«t.”
Tashmë hit.
Edhe Elettra Lamborghini bën të gjithë të kërcejnë, duke i bërë homazh Raffaella Carrà-s:
“RroftĂ« dashuria, dashuria, dashuria qĂ« bĂ«het.”

SĂ« fundmi, njĂ« “grabitje” e bukur indie nga Maria Antonietta dhe Colombre:
“ÇfarĂ« mendoni? UnĂ« besoj se ne thjesht e marrim lumturinĂ« tonĂ«.”
Në fund të fundit, thonë ata, të gjithë kanë të drejtë vetëm pse janë gjallë:
“Por nĂ«se jemi tĂ« etur, tĂ« uritur ose vetĂ«m, nuk Ă«shtĂ« faji ynĂ«. Nuk jemi idiotĂ«.”

Burimi: ansa.it

↗

13:30 Sue Webster pĂ«r grindjet me alkool, veprĂ«n e saj tĂ« re tronditĂ«se – dhe pĂ«r tĂ« pasur njĂ« fĂ«mijĂ« nĂ« moshĂ«n 52-vjeçare

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Ajo ishte gjysma e njĂ« çifti tĂ« fuqishĂ«m arti nĂ« vitet ’90, qĂ« dukej i pandalshĂ«m. Por ata u ndanĂ« dhe trauma e rrĂ«zoi pĂ«rtokĂ«. Tani ajo Ă«shtĂ« rikthyer me piktura sfiduese qĂ« festojnĂ« tĂ« shkuarĂ«n e saj punk – dhe mĂ«mĂ«sinĂ« nĂ« fund tĂ« karrierĂ«s.

Nga Amy Fleming

Sue Webster po kujton hapjet e ekspozitave tĂ« artit nĂ« vitet ’90, tĂ« shoqĂ«ruara me shumĂ« alkool. NjĂ« kujtim i turbullt i Damien Hirst-it duke hipur mbi supet e Leigh Bowery-t del nĂ« sipĂ«rfaqe, si edhe njĂ« sherr i tmerrshĂ«m me Jake Chapman nĂ« galerinĂ« e Charles Saatchi-t. “Ishte njĂ« pĂ«rplasje verbale, por ai ndoshta ishte gati tĂ« mĂ« godiste. Pijej shumĂ« nĂ« shampanjĂ«n falas.”

Webster, dhe ish-partneri i saj nĂ« art, romancĂ« dhe nĂ« atĂ« qĂ« ajo e quan “punk rockery” tĂ« pĂ«rgjithshme, Tim Noble, mbĂ«rritĂ«n nĂ« LondĂ«r nĂ« vitin 1992, pikĂ«risht kur YBA-tĂ« (Young British Artists) po ngjiteshin drejt famĂ«s. PesĂ« vjet mĂ« vonĂ«, Saatchi vizitoi hapĂ«sirĂ«n e tyre tĂ« lirĂ« e tĂ« lirĂ« pĂ«r tĂ« jetuar e punuar nĂ« Shoreditch dhe, me taksinĂ« ende ndezur jashtĂ«, bleu njĂ« skulpturĂ« drite me titull Toxic Schizophrenia dhe njĂ« “skulpturĂ« hijeje” tĂ« quajtur Miss Understood and Mr Meanor. Skulpturat e hijes ishin kompozime tĂ« kujdesshme mbetjesh e objektesh tĂ« hedhura, qĂ« kur ndriçoheshin nga njĂ«ra anĂ«, projektonin silueta autoportretesh nĂ« mur. Webster thotĂ« se ndonjĂ«herĂ« qante kur ndahej nga njĂ« vepĂ«r pas shitjes. Po çfarĂ« bĂ«n njĂ« artiste kur njĂ« partneritet kaq i gjatĂ« dhe i suksesshĂ«m merr fund? “Doja tĂ« zbĂ«rtheja trurin tim dhe tĂ« kuptoja si pĂ«rfundova kĂ«tu,” thotĂ« ajo.

Webster Ă«shtĂ« nga Leicester-i dhe u njoh me Noble-in, nga Gloucestershire, ditĂ«n e parĂ« tĂ« shkollĂ«s sĂ« artit nĂ« Nottingham. Dyshja, qĂ« krijoi vepra sĂ« bashku pĂ«r mĂ« shumĂ« se 30 vjet, ndaloi sĂ« bashku jetesĂ«n nĂ« vitin 2012, u divorcuan nĂ« 2018 dhe ndĂ«rprenĂ« lidhjet profesionale nĂ« 2020. Tani, nĂ« prag tĂ« ekspozitĂ«s sĂ« saj tĂ« parĂ« solo institucionale, Webster i referohet “Tim and Sue” nĂ« vetĂ«n e tretĂ«, “sikur tĂ« ishte njĂ« markĂ« dhe unĂ« jam e shkĂ«putur – dikush tjetĂ«r e ka bĂ«rĂ« atĂ« punĂ«â€.

Jemi nĂ« studion e saj nĂ« Mole House nĂ« LondĂ«r, tĂ« cilĂ«n ajo e ndĂ«rtoi me arkitektin David Adjaye pas fasadĂ«s sĂ« çrregullt tĂ« shtĂ«pisĂ« sĂ« famshme tĂ« “njeriut-nishan”, i cili kishte gĂ«rmuar tunele nĂ«n rrugĂ« nga bodrumi i tij, derisa mĂ« nĂ« fund rruga u shemb. Macja e saj shtrihet mbi ngrohjen nĂ«n dysheme ndĂ«rsa ajo mĂ« shpjegon veprat e reja. Ekspozita organizohet rreth Crime Scene, njĂ« vepĂ«r rrĂ«fimtare qĂ« mbush murin, duke lidhur qindra artefakte tĂ« jetĂ«s sĂ« saj qĂ« nga adoleshenca e tutje. Siouxsie and the Banshees zĂ«nĂ« njĂ« vend qendror, ashtu si edhe obsesioni i saj pĂ«r gjithçka gjermane, nga Adidas-i te nazistĂ«t. Aty ka njĂ« botim xhepi tĂ« One Flew Over the Cuckoo’s Nest, The Scream tĂ« Munch-it dhe njĂ« paketĂ« tĂ« pahapur patatinash Walker’s nga viti 2016, qĂ« festonin fitoren e Leicester City-t nĂ« Premier League. Webster e sheh Crime Scene pjesĂ«risht si njĂ« ekzorcizĂ«m. “GjysmĂ«n e jetĂ«s e kam kaluar me Tim-in,” thotĂ« ajo. “Nuk kisha jetuar kurrĂ« vetĂ«m. Ishte pothuajse si njĂ« vdekje. Ishte traumatike.”

TĂ« shpĂ«rndara nĂ«pĂ«r studio janĂ« harta mendore mĂ« tĂ« vogla, tĂ« shkruara me dorĂ«, tĂ« para pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« librin e saj tĂ« vitit 2019 I Was a Teenage Banshee, pĂ«r tĂ« cilat ajo thotĂ« se “mĂ« ndihmuan tĂ« zbĂ«rtheja kush isha”. Ajo ishte njĂ« vajzĂ« e fiksuar pas Banshees, qĂ« nuk vinte nga njĂ« sfond artistik, edhe pse puna pĂ«r babanĂ« e saj elektricist i hyri nĂ« punĂ« mĂ« vonĂ« pĂ«r instalimin e skulpturave me dritĂ«. Ajo i krahason hartat mendore edhe me skema elektrike.

“TĂ« shoqĂ«rohesha deri nĂ« banjĂ«,” shkruan ajo, “ishte shpesh e vetmja formĂ« ushtrimi qĂ« kisha.”

NĂ« vitin 1980, nĂ« moshĂ«n 13-vjeçare, ana e saj “e pavetĂ«dijshme vetĂ«shkatĂ«rruese” doli nĂ« pah dhe ajo kaloi gjashtĂ« muaj nĂ« njĂ« repart spitalor nĂ« Leicester. Disa aspekte tĂ« jetĂ«s atje e formĂ«suan. “Isha si njĂ« qen i vogĂ«l, njĂ« top muskujsh qĂ« duhej nxjerrĂ« shĂ«titje dy herĂ« nĂ« ditĂ«,” shkruan ajo, “por tĂ« shoqĂ«rohesha deri nĂ« banjĂ« ishte shpesh e vetmja formĂ« ushtrimi qĂ« kisha. Helmimi nga qetĂ«suesit mpinte çdo mendim tĂ« padĂ«shiruar qĂ« mund tĂ« mĂ« lindte ndryshe. Si rezultat, mĂ« vonĂ« nĂ« jetĂ« kam zhvilluar njĂ« regjim stĂ«rvitjeje shumĂ« energjik. MĂ« duhet tĂ« notoj çdo mĂ«ngjes ose tĂ« bĂ«j boks nĂ« palestrĂ«n time shumicĂ«n e mbrĂ«mjeve tĂ« javĂ«s, pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« jashtĂ« tĂ« keqen qĂ« duket se grumbullohet brenda meje dhe qĂ« duhet tĂ« dĂ«bohet nĂ« fund tĂ« çdo dite.”

Mes dokumenteve tĂ« ngjitura nĂ« mur nĂ« Crime Scene Ă«shtĂ« njĂ« letĂ«r spitali nga viti 2011, pas abortit spontan tĂ« foshnjĂ«s qĂ« ajo priste me Noble-in. “E pĂ«rkufizoj atĂ« si pikĂ«n e kthesĂ«s nĂ« marrĂ«dhĂ«nien tonĂ«,” thotĂ« ajo. “Ishte drejt fundit, por ende jetonim bashkĂ« dhe zbulova se isha shtatzĂ«nĂ«.” Ajo ishte nĂ« tĂ« 40-at. “Dhe thashĂ«: jam nĂ« njĂ« moshĂ« ku nuk kam zgjedhje. Mund ta kem kĂ«tĂ« fĂ«mijĂ« edhe vetĂ«m.” Pastaj, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashpjegueshme, ujĂ«rat iu çanĂ« nĂ« javĂ«n e 17-tĂ«, por “foshnja nuk ishte formuar mjaftueshĂ«m pĂ«r tĂ« mbijetuar”, thotĂ« ajo. “MĂ« thanĂ«: shko nĂ« shtĂ«pi. Duhet tĂ« shtrihesh dhe tĂ« presĂ«sh qĂ« foshnja tĂ« vijĂ«. M’u desh tĂ« shkoja nĂ« spital dhe tĂ« merrja kĂ«tĂ« pilulĂ« tĂ« tmerrshme, pothuajse si njĂ« pilulĂ« vetĂ«vrasjeje, qĂ« tĂ« ndan nga foshnja, dhe pastaj mĂ« thanĂ« se duhet tĂ« ulesha dhe tĂ« prisja tĂ« lindja foshnjĂ«n. Ishte njĂ« nga gjĂ«rat mĂ« tĂ« kĂ«qija ndonjĂ«herĂ«.”

Pas kĂ«saj, thotĂ« ajo, Noble gjeti dikĂ« tjetĂ«r pĂ«r tĂ« krijuar familje. Por tani, duke na parĂ« sfiduese nga muret e studios, janĂ« pikturat qĂ« Webster ka bĂ«rĂ« pĂ«r veten gjatĂ« shtatzĂ«nisĂ« me djalin e saj pesĂ«vjeçar, Spider, qĂ« frymĂ«zuan titullin e ekspozitĂ«s sĂ« re Birth of an Icon. NĂ« kĂ«to vepra madhore, barku i saj i zhveshur shpĂ«rthen me madhĂ«shti nga njĂ« xhaketĂ« lĂ«kure ose njĂ« kostum me vija. Ajo e lindi Spider-in nĂ« vitin 2020, kur ishte 52 vjeç. Ajo ka thĂ«nĂ« se ishte krenare qĂ« pĂ«rmbysi “klisheten e lashtĂ«â€ se vetĂ«m burrat mund tĂ« kenĂ« fĂ«mijĂ« vonĂ« nĂ« karrierĂ« dhe thotĂ« se nuk pĂ«rjetoi gjykime pĂ«r faktin qĂ« u bĂ« nĂ«nĂ« nĂ« tĂ« 50-at. “Nuk pati asgjĂ« tjetĂ«r veçse ‘kjo Ă«shtĂ« ajo qĂ« duhej tĂ« ndodhte’.” Ajo e pati Spider-in vetĂ«m, pĂ«rmes IVF-sĂ«, dhe iu deshĂ«n katĂ«r tentativa. “Pra po, pati edhe aborte tĂ« tjera, por tani kemi njĂ« djalĂ« tĂ« shĂ«ndetshĂ«m.”

Webster ka kaluar vitet e fundit duke rafinuar me kĂ«mbĂ«ngulje aftĂ«sitĂ« e saj nĂ« pikturĂ« dhe duke rĂ«nĂ« nĂ« dashuri me bojĂ«rat e vajit (ndryshe nga akrilikĂ«t e ditĂ«ve tĂ« shkollĂ«s sĂ« artit). Ajo ndoqi udhĂ«zime nĂ« YouTube dhe madje kĂ«rkoi kĂ«shilla nga njĂ« burrĂ« pas banakut nĂ« Atlantis, dyqanin e saj lokal tĂ« materialeve artistike. “I thashĂ«: po pĂ«rpiqem tĂ« bĂ«j njĂ« ton mishi, dhe ai mĂ« tha: ‘TĂ« duhet njĂ« e bardhĂ« titani, njĂ« e kuqe rozĂ«, njĂ« e verdhĂ« Napoli, njĂ« sienĂ« e djegur.’ Ai mori njĂ« copĂ« tĂ« vogĂ«l kanavace dhe i pĂ«rzjeu nĂ« njĂ« ton mishi, dhe mund tĂ« shtosh edhe pak jeshile.” Dhe ja ku Ă«shtĂ«, ma tregon ajo, bashkĂ« me furçat me qime nuske qĂ« njĂ« mik piktor portretesh e kishte nxitur tĂ« pĂ«rdorte.

Po Spider-i, çfarĂ« mendon pĂ«r rezultatet? “Ai e di qĂ« Ă«shtĂ« nĂ« barkun e mamit,” thotĂ« Webster. “Vjen poshtĂ« dhe mĂ« jep kritikĂ«: ‘MĂ« pĂ«lqen kjo. Nuk mĂ« pĂ«lqen ajo sepse Ă«shtĂ« pak e rrĂ«mujshme, dhe ajo tjetra nuk ka mbaruar.’ Pastaj thotĂ«: ‘Kjo Ă«shtĂ« 15 nga 20. Kjo tjetra Ă«shtĂ« 17 nga pesĂ«.’”

QĂ« nga ndarja, ajo ka botuar librin e saj, ka personalizuar njĂ« seri xhaketash lĂ«kure dhe ka ekspozuar autoportretin e saj tĂ« parĂ« gjigant gjatĂ« shtatzĂ«nisĂ« nĂ« ekspozitĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t Big Women tĂ« kuruar nga Sarah Lucas nĂ« vitin 2023. Ajo Ă«shtĂ« e lumtur qĂ« ka arritur kĂ«tĂ« pikĂ«, por ende ka njĂ« ekspozitĂ« tĂ« tĂ«rĂ« me vepra tĂ« papara tĂ« Tim and Sue nĂ« magazinĂ«. Ajo besonte se ekspozita qĂ« do tĂ« hapnin nĂ« Berlin nĂ« vitin 2020 “do tĂ« ishte ekspozita mĂ« e mirĂ« nĂ« botĂ«â€. PikĂ«risht atĂ«herĂ«, pĂ«r fat tĂ« keq, ajo kuptoi se nuk mund tĂ« punonte mĂ« me Noble-in, dhe pastaj bota u pĂ«rfshi nga pandemia.

“Do tĂ« ishte shumĂ« e çuditshme ta shfaqje tani, sepse unĂ« jam nĂ« njĂ« trajektore me punĂ«n time, kĂ«shtu qĂ« nuk mund tĂ« kthehem pas,” thotĂ« ajo. “Kam arritur ta ndaj veten nga ajo punĂ«.” Prodhimi i saj i ri nuk mund tĂ« ishte mĂ« i ndryshĂ«m. “Tim dhe unĂ« kemi marrĂ« drejtime krejtĂ«sisht tĂ« kundĂ«rta,” thotĂ« ajo. “Ai Ă«shtĂ« zhytur nĂ« mendjen e tij. E kam parĂ« punĂ«n e tij. Jam e lumtur pĂ«r tĂ«. Edhe unĂ« jam zhytur nĂ« veten time tĂ« brendshme. Jam bĂ«rĂ« shumĂ« introspektive. Po bĂ«j punĂ«n mĂ« personale.” Kur ishte pjesĂ« e njĂ« dueti artistik, thotĂ« ajo, çdo gjĂ« personale qĂ« bĂ«nte anash dukej e parĂ«ndĂ«sishme. “Jam e lumtur pĂ«r mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« punĂ«n qĂ« po bĂ«j tani,” pĂ«rfundon ajo. “ËshtĂ« e vĂ«rtetĂ« pĂ«r mua. Nuk ndihesha rehat me tĂ« mĂ« parĂ«, por tani po. Dhe mĂ« duket se bota Ă«shtĂ« gati ta shohĂ«.”

Burimi: The Guardian/ Përgatiti për botim: L.Veizi

↗

12:30 Histori/ 90 Sekonda drejt Lirisë: Operacioni elitë që shpëtoi Gjeneralin Dozier nga Brigadat e Kuqe

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Ngjarja e 28 janarit 1982 nuk ishte thjesht një operacion policor; ishte një pikë kthese historike që shënoi fillimin e fundit për Brigadat e Kuqe (Brigate Rosse) dhe mbetet deri më sot një nga operacionet më të suksesshme të forcave speciale në botë.

RrĂ«mbimi, “Enigma” e VeronĂ«s

MĂ« 17 dhjetor 1981, rreth orĂ«s 18:00, katĂ«r terroristĂ« tĂ« maskuar si hidraulikĂ« trokitĂ«n nĂ« derĂ«n e apartamentit tĂ« Gjeneralit James L. Dozier nĂ« Verona. Dozier ishte njĂ« figurĂ« kyçe – zĂ«vendĂ«sshef i shtabit tĂ« forcave tokĂ«sore tĂ« NATO-s nĂ« EuropĂ«n Jugore.

Pasi hynë brenda, terroristët e goditën gjeneralin, e lidhën dhe e futën në një arkë druri, duke e nxjerrë nga ndërtesa me një furgon. Ky ishte rrëmbimi i parë (dhe i vetëm) i një gjenerali amerikan nga një grup terrorist i huaj, gjë që vuri në alarm të lartë Pentagonin dhe Uashingtonin.

42 DitĂ« nĂ« “KazinĂ«â€

Gjenerali Dozier u mbajt i burgosur nĂ« njĂ« apartament nĂ« rrugĂ«n “Via D’Guzman” nĂ« Padova. Kushtet ishin psikologjikisht torturuese:

Ai mbahej brenda një tende të vogël të ngritur në mes të një dhome.

Ishte i detyruar të mbante kufje me muzikë të lartë ose zhurmë të bardhë për të mos dëgjuar bisedat e rrëmbyesve.

Llampat qĂ«ndronin ndezur 24 orĂ« nĂ« ditĂ« pĂ«r t’i humbur ndjenjĂ«n e kohĂ«s.

Operacioni i ShpĂ«timit, “NOCS” nĂ« veprim

Për javë të tëra, inteligjenca italiane dhe ajo amerikane (përfshirë një njësi sekrete të ushtrisë amerikane të quajtur Field Operations Group) punuan ethshëm. Përmes përgjimeve dhe marrjes në pyetje të informatorëve, policia ra në gjurmët e apartamentit në Padova.

MĂ« 28 janar, njĂ«sia elitĂ« NOCS (Nucleo Operativo Centrale di Sicurezza), e njohur si “Kokat e lĂ«kurĂ«s” (Teste di Cuoio), mori urdhrin pĂ«r sulm.

Kronologjia e sulmit:

-Maskimi: Agjentët u afruan në ndërtesë duke u hequr si punëtorë të mirëmbajtjes dhe shitës perimesh.

-Shpërthimi: Me një goditje të saktë, ata thyen derën e blinduar të apartamentit.

-Neutralizimi: Operacioni zgjati vetëm 90 sekonda. Kur policia hyri, terroristi Antonio Savasta ishte gati të qëllonte gjeneralin Dozier në kokë. Një nga operatorët e NOCS e goditi Savastën me tytën e armës në fytyrë përpara se ai të tërhiqte këmbëzën.

-Pa gjakderdhje: Asnjë plumb nuk u shkreh. Pesë terroristët (Antonio Savasta, Emilia Libera, Cesare Di Leonardo, Giovanni Ciucci dhe Emanuela Frascella) u arrestuan në vend.

Pse ishte kjo ngjarje kaq e rëndësishme?

Gjenerali Dozier doli nga apartamenti i buzëqeshur, i parruajtur, por në gjendje të mirë shëndetësore. Ky sukses pati disa pasoja madhore:

Pas kapjes, Antonio Savasta u bĂ« njĂ« “pentito” (i penduar) dhe dha informacione qĂ« çuan nĂ« qindra arrestime tĂ« tjera, duke shkatĂ«rruar praktikisht strukturĂ«n e grupit.

Operacioni dëshmoi se forcat italiane të sigurisë ishin të afta të përballeshin me terrorizmin pas dështimit tragjik për të shpëtuar Aldo Moron në 1978.

Presidenti Ronald Reagan e falĂ«nderoi personalisht qeverinĂ« italiane, duke e cilĂ«suar operacionin si njĂ« “fitore tĂ« jashtĂ«zakonshme tĂ« ligjit mbi terrorin”.

Gjatë 42 ditëve, Dozier kishte humbur rreth 7 kilogramë, por gjëja e parë që kërkoi pasi u shpëtua ishte një hamburger dhe një birrë.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

11:15 Histori/ 28 janari 1986 – “Challenger”, fluturimi 73 sekonda drejt fundit tragjik

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

28 janari i vitit 1986 mbetet një nga datat më të trishta në historinë e kërkimit hapësinor. Ajo që duhej të ishte një triumf i teknologjisë dhe arsimit, u shndërrua në një tragjedi kombëtare amerikane që u ndoq drejtpërdrejt në televizion nga miliona njerëz, përfshirë shumë fëmijë nëpër shkolla.

Misioni STS-51-L

Anija hapĂ«sinore Challenger po nisej pĂ«r misionin e saj tĂ« dhjetĂ«. Ky nuk ishte njĂ« fluturim i zakonshĂ«m; ai mbante nĂ« bord Christa McAuliffe, njĂ« mĂ«suese historie nga New Hampshire, e cila ishte pĂ«rzgjedhur mes 11,000 aplikantĂ«ve pĂ«r t’u bĂ«rĂ« “MĂ«suesja e parĂ« nĂ« hapĂ«sirĂ«â€. Plani ishte qĂ« ajo tĂ« mbante leksione nga orbita pĂ«r nxĂ«nĂ«sit nĂ« TokĂ«.

Ekuipazhi prej shtatë heronjsh përbëhej nga:

-Francis R. Scobee (Komandant)

-Michael J. Smith (Pilot)

-Judith A. Resnik (Specialiste misioni)

-Ellison S. Onizuka (Specialist misioni)

-Ronald E. McNair (Specialist misioni)

-Gregory B. Jarvis (Specialist ngarkese)

-Christa McAuliffe (Specialiste ngarkese/MĂ«suese)

73 Sekondat e Fundit

Mëngjesi i 28 janarit në Florida ishte jashtëzakonisht i ftohtë, me temperatura nën zero gradë Celsius. Pavarësisht paralajmërimeve nga disa inxhinierë mbi sigurinë e pajisjeve në ato temperatura, NASA vendosi të vazhdonte me lëshimin.

Ora 11:38: Challenger u nis nga Qendra Hapësinore Kennedy.

73 sekonda pas lëshimit: Në lartësinë prej rreth 14 kilometrash, një shtëllungë tymi dhe zjarri mbështolli anijen. Challenger u shpërbë në ajër mbi Oqeanin Atlantik.

Ndryshe nga besimi popullor, anija nuk “shpĂ«rtheu” nĂ« kuptimin tradicional. Presioni aerodinamik e shkatĂ«rroi mjetin pasi rezervuari i madh i karburantit dĂ«shtoi, duke krijuar njĂ« top gjigant zjarri prej hidrogjeni dhe oksigjeni tĂ« lĂ«ngshĂ«m. Kabina e ekuipazhit mbeti e paprekur fillimisht dhe ra nĂ« oqean, por goditja me sipĂ«rfaqen e ujit ishte e pashpĂ«rtueshme.

Shkaku: Një Unazë Gomë (O-ring)

Hetimi i mĂ«passhĂ«m, i udhĂ«hequr nga Komisioni Rogers (ku bĂ«nte pjesĂ« edhe fizikani i famshĂ«m Richard Feynman), zbuloi se shkaku ishte dĂ«shtimi i njĂ« “O-ring” – njĂ« gominĂ« izoluese nĂ« njĂ« nga nxitĂ«sit e fortĂ« tĂ« raketĂ«s (SRB).

Për shkak të të ftohtit të natës, gomina ishte ngurtësuar dhe nuk arriti të krijonte izolimin e duhur. Gazrat e nxehtë dolën jashtë, dogjën mbështetësen e raketës dhe shpërthyen rezervuarin kryesor. Feynman e demonstroi këtë thjeshtë gjatë një dëgjese publike, duke futur një copë gome në një gotë me ujë me akull për të treguar se si ajo humbet elasticitetin.

Epilogu

“E ardhmja nuk u pĂ«rket zemĂ«rlĂ«shuarve; ajo u pĂ«rket guximtarĂ«ve.” – u shpreh Presidenti Ronald Reagan, nĂ« fjalimin e tij drejtuar kombit atĂ« mbrĂ«mje.

Tragjedia e Challenger pezulloi programin e anijeve hapësinore për 32 muaj. NASA u detyrua të rishikonte të gjithë sistemin e sigurisë dhe kulturën e saj të menaxhimit, e cila u kritikua rëndë për injorimin e paralajmërimeve teknike në favor të planeve të lëshimit.

Sot, anëtarët e Challenger kujtohen si pionierë që dhanë jetën për të shtyrë kufijtë e njohjes njerëzore. Shkollat, planetoidet dhe madje edhe krateret në Hënë mbajnë emrat e tyre.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

↗

09:30 Histori/ 1964 – Incidenti ajror me tre tĂ« vdekur mbi Erfurt, MiG-19 rrĂ«zon avionin amerikan T-39 Sabreliner

✇Gazeta Fjala
By: Leonard

Në kulmin e tensioneve të Luftës së Ftohtë, më 1964, një incident ajror mbi qytetin Erfurt, në Gjermaninë Lindore, rrezikoi të përshkallëzonte përplasjen midis dy superfuqive botërore. Një avion ushtarak amerikan T-39 Sabreliner u qëllua dhe u rrëzua nga një MiG-19 sovjetik, duke vrarë të tre anëtarët e ekuipazhit në bord.

Avioni amerikan ndodhej nĂ« njĂ« fluturim stĂ«rvitor dhe transportues nĂ« hapĂ«sirĂ«n ajrore tĂ« EvropĂ«s Qendrore, njĂ« zonĂ« e mbushur me baza ushtarake, radarĂ« dhe avionĂ« pĂ«rgjues tĂ« tĂ« dy blloqeve. NĂ« bord ndodheshin nĂ«nkoloneli Gerald K. Hannaford, kapiteni Donald Grant Millard dhe kapiteni John F. Lorrene – tre oficerĂ« me pĂ«rvojĂ« tĂ« Forcave Ajrore tĂ« Shteteve tĂ« Bashkuara.

Një shkelje fatale e qiellit të ndarë

Sipas versionit sovjetik, T-39 kishte shkelur hapësirën ajrore të Gjermanisë Lindore pa autorizim, duke u konsideruar një avion spiun ose një kërcënim potencial për sigurinë e bllokut lindor. Në një kohë kur çdo radar dhe çdo siluetë në qiell interpretohej si provokim, një MiG-19, avion supersonik përgjues i forcave sovjetike, u ngrit për ta ndaluar.

PĂ«rpjekjet pĂ«r komunikim – nĂ«se u kryen – mbetĂ«n tĂ« paqarta. Ajo qĂ« dihet me siguri Ă«shtĂ« se avioni amerikan u qĂ«llua dhe u rrĂ«zua pranĂ« Erfurtit. AsnjĂ« nga tre pilotĂ«t nuk mbijetoi.

Viktima të heshtura të një lufte pa front

Vdekja e Hannafordit, Millardit dhe Lorrene-s i shtoi emrat e tyre listĂ«s sĂ« gjatĂ« tĂ« viktimave tĂ« LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ« – njĂ« konflikt global pa shpallje zyrtare lufte, por me pasoja reale dhe shpesh fatale. Ata u bĂ«nĂ« disa nga viktimat e konfirmuara amerikane nĂ« EvropĂ«, tĂ« rĂ«na jo nĂ« njĂ« betejĂ« tĂ« hapur, por nĂ« njĂ« incident tĂ« ndĂ«rlikuar diplomatik dhe ushtarak.

Në Uashington, ngjarja u trajtua me kujdes ekstrem. Administrata amerikane shmangu përshkallëzimin publik të çështjes, ndërsa kanalet diplomatike punuan për të parandaluar një krizë më të madhe me Moskën. Edhe Bashkimi Sovjetik, nga ana tjetër, u përpoq ta paraqiste incidentin si një akt të domosdoshëm mbrojtës.

Një nga incidentet më të rënda ajrore

Incidenti mbi Erfurt mbetet një nga përplasjet ajrore më të rënda midis SHBA-së dhe Bashkimit Sovjetik gjatë Luftës së Ftohtë në Evropë. Ai dëshmoi se sa e brishtë ishte ekuilibri i frikës: një avion i vetëm, një vendim i marrë në sekonda, mund të kishte ndezur një konflikt shumë më të gjerë.

Sot, kjo ngjarje kujtohet si një paralajmërim i asaj periudhe të errët, kur qielli evropian ishte po aq i ndarë sa edhe kontinenti vetë, dhe kur paqja varej nga nervat e ftohta të pilotëve dhe gjeneralëve në të dy anët e Perdes së Hekurt.

PĂ«rgatiti: L.Veizi

❌