âOligarkĂ«tâ e Teheranit, kush e qeveris realisht Iranin?
Pse Irani është sot skenë protestash dhe si shpjegohet fakti që, më pak se gjashtë muaj pas luftës dymbëdhjetëditore, qytetarët janë derdhur sërish në rrugë? Kjo ndodh pasi, gjatë përplasjes me Izraelin, shoqëria iraniane ishte rreshtuar gjerësisht në mbështetje të qeverisë. Pyetja nuk shqetëson vetëm vëzhguesit e huaj, por edhe vetë iranianët, të cilët kërkojnë shpjegime për një realitet gjithnjë e më kompleks.
Pas mĂ« shumĂ« se njĂ« shekulli nga themelimi i shtetit modern iranian, duket se vendi Ă«shtĂ« kthyer nĂ« njĂ« fazĂ« ku qeveria nuk arrin mĂ« tĂ« luajĂ« rol vendimtar nĂ« drejtimin e tij. Pas luftĂ«s Iran-Irak, figura e kryeministrit, qĂ« kishte pasur njĂ« rol tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« qeverisje, u zhduk gradualisht nga skena politike. Sot, presidentĂ«t e zgjedhur drejtpĂ«rdrejt nga populli e pĂ«rshkruajnĂ« veten si âagjentĂ« furnizimiâ, me njĂ« rol thjesht ekzekutiv, tĂ« pĂ«rjashtuar nga vendimmarrja strategjike.
GjatĂ« viteve tĂ« sanksioneve tĂ« Kombeve tĂ« Bashkuara, Irani zhvilloi metoda pĂ«r tâi anashkaluar ato. Fondet financiare, shpesh tĂ« menaxhuara nga fĂ«mijĂ«t e funksionarĂ«ve tĂ« lartĂ« shtetĂ«rorĂ« dhe ndonjĂ«herĂ« nĂ« bashkĂ«punim edhe me organizata kriminale, mundĂ«suan rikthimin nĂ« vend tĂ« tĂ« ardhurave nga shitja e naftĂ«s. Qeveria i mbĂ«shteti kĂ«to struktura, duke mbyllur sytĂ« pĂ«rballĂ« pasurimit tĂ« tyre masiv dhe pĂ«rhapjes sĂ« trafikut tĂ« organizuar tĂ« drogĂ«s dhe alkoolit.
Me kalimin e kohĂ«s, kĂ«ta njerĂ«z tĂ« pasuruar rishtazi shfrytĂ«zuan pushtetin ekonomik pĂ«r tĂ« zgjeruar kontrollin mbi importet, duke krijuar, me miratimin e niveleve mĂ« tĂ« larta tĂ« shtetit, njĂ« lloj konsorciumi privat. Irani kaloi nga njĂ« vend ku qeveria mbĂ«shteste oligarkĂ«t qĂ« anashkalonin sanksionet, nĂ« njĂ« regjim tĂ« detyruar tâu paguante atyre pĂ«r kryerjen e veprimeve tĂ« pĂ«rditshme ekonomike. JanĂ« pikĂ«risht kĂ«ta oligarkĂ« qĂ« rikthejnĂ« nĂ« vend tĂ« ardhurat nga eksportet e naftĂ«s dhe produkteve petrokimike, duke pĂ«rfituar njĂ« komision prej 8 deri nĂ« 10 pĂ«r qind.
Prej dy dekadash Irani jeton nĂ«n sanksione dhe ky âkomision transferimiâ arrin nĂ« afro 200 miliardĂ« dollarĂ« vetĂ«m nga eksportet e naftĂ«s. OligarkĂ«t kontrollojnĂ« gjithashtu importin e shumĂ« produkteve tĂ« tjera dhe kanĂ« monopolizuar mallra thelbĂ«sore si ilaçet, ushqimin pĂ«r kafshĂ«t, orizin, vajin dhe grurin.
Ata nuk i japin llogari askujt dhe e konsiderojnĂ« veten zotĂ«r tĂ« vĂ«rtetĂ« tĂ« vendit. NĂ« disa raste, kanĂ« arritur madje tĂ« zĂ«vendĂ«sojnĂ« ministrin e EkonomisĂ« apo guvernatorin e BankĂ«s Qendrore, kur kĂ«ta kundĂ«rshtonin manovrat e tyre mbi transferimet valutore. KĂ«shtu Ă«shtĂ« krijuar njĂ« âqeveri brenda qeverisĂ«â, me pushtet jashtĂ« çdo kontrolli institucional.
Në rrjetet sociale qarkullojnë imazhe të këtyre oligarkëve, teksa shfaqin një stil jetese luksoz, me jahte dhe ishuj privatë, të financuar me dollarë. Ndërkohë, qeveria iraniane detyrohet çdo vit të negociojë me ta për të siguruar valutë, duke prodhuar një inflacion vjetor rreth 40 për qind. Oligarkët pranuan të sillnin para në vend vetëm përmes zhvlerësimit të rialit.
Pas luftĂ«s me Izraelin, qeveria vendosi tĂ« kĂ«rkojĂ« alternativa pĂ«r transferimin e valutĂ«s dhe tĂ« shkĂ«putej nga oligarkĂ«t e naftĂ«s, duke justifikuar ndĂ«rhyrjen me shqetĂ«sime pĂ«r sigurinĂ«. Vendimi pĂ«r tĂ« pĂ«rafruar kursin e kĂ«mbimit me pritshmĂ«ritĂ« inflacioniste pati pasoja tĂ« rĂ«nda pĂ«r shoqĂ«rinĂ« civile, veçanĂ«risht pĂ«r shtresĂ«n e mesme. Tregjet valutore dhe tĂ« arit reaguan menjĂ«herĂ«, ndĂ«rsa njĂ« pĂ«rfaqĂ«sues i qeverisĂ« e cilĂ«soi ndĂ«rhyrjen si âkirurgjikaleâ.
Protestat e para shpërthyen në Mashhad, një qytet me rreth gjashtë milionë banorë, ku oligarkët kanë investime të mëdha. Qytetarët, të goditur nga inflacioni mbi 40 për qind dhe pa shpresë për reforma, dolën në rrugë. Qeveria propozoi një ndihmë mujore prej 7 dollarësh për çdo qytetar, por masa u konsiderua simbolike. Në Abdanan, banorët hodhën në ajër orizin e shpërndarë nga shteti, si shenjë refuzimi.
Sipas analizĂ«s, qeveria Ă«shtĂ« e paaftĂ« tĂ« hapĂ« dialog me shoqĂ«rinĂ«, ndĂ«rsa pas lĂ«vizjes âGrua, jetĂ«, liriâ, forcat pro-demokratike u goditĂ«n rĂ«ndĂ« me arrestime dhe dĂ«nime. NĂ« mungesĂ« tĂ« tyre, vetĂ«m lĂ«vizja monarkiste ka mbetur aktive nĂ« hapĂ«sirĂ«n publike, duke u drejtuar kryesisht shtresĂ«s sĂ« mesme tĂ« zhgĂ«njyer.
Gjenerata e re iraniane, e rritur nĂ«n sanksione dhe pa kujtime pĂ«r kohĂ« mĂ« tĂ« mira, e sheh veten pa tĂ« ardhme dhe pa pĂ«rfaqĂ«sim. Protestat e fundit pĂ«rshkruhen si rezultat i njĂ« grumbullimi tĂ« gjatĂ« tĂ« lirive tĂ« mohuara politike, sociale dhe ekonomike. Si do tĂ« vendoset ekuilibri mes qeverisĂ«, oligarkĂ«ve dhe shoqĂ«risĂ«, mbetet e hapur. ĂfarĂ«do qĂ« tĂ« ndodhĂ«, pĂ«rfundimi Ă«shtĂ« njĂ«: Irani po hyn nĂ« njĂ« fazĂ« tĂ« re./CorrieredellaSera