Pas më shumë se një dekade hetimesh, polemikash diplomatike dhe pritjeje të dhimbshme për familjet e viktimave, më 31 janar 2001 u dha vendimi për një nga aktet terroriste më tronditëse të shekullit XX. Një gjykatë skoceze e posaçme, e mbledhur në Camp Zeist në Holandë, shpalli fajtor libianin Abdelbaset al-Megrahi për rolin e tij në hedhjen në erë të avionit Pan Am Flight 103, ndërsa liroi shtetasin tjetër libian, Lamin Khalifa Fhimah, për mungesë provash.
Ngjarja që tronditi botën kishte ndodhur më 21 dhjetor 1988, kur avioni i linjës Pan American, që fluturonte nga Londra drejt Nju Jorkut, shpërtheu mbi qytetin Lockerbie të Skocisë. Të 259 pasagjerët dhe anëtarët e ekuipazhit humbën jetën në ajër, ndërsa 11 banorë të qytetit u vranë nga copat e avionit që ranë mbi shtëpitë e tyre. Bilanci i përgjithshëm prej 270 viktimash e bëri këtë atentat sulmin më të rëndë terrorist ajror të asaj kohe.
Procesi gjyqësor ishte unik në historinë juridike ndërkombëtare: për arsye sigurie dhe neutraliteti politik, gjyqi u zhvillua jashtë Mbretërisë së Bashkuar, por sipas ligjit skocez, me gjyqtarë skocezë dhe pa juri. Vendimi i shpallur më 31 janar 2001 konkludoi se al-Megrahi kishte luajtur rol kyç në vendosjen e bombës, duke e dënuar me burgim të përjetshëm, ndërsa Fhimah u shpall i pafajshëm.
DĂ«nimi i al-Megrahit u konsiderua nga shumĂ«kush si njĂ« fitore e drejtĂ«sisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare, por edhe si njĂ« vendim i kontestuar, qĂ« do tĂ« vazhdonte tĂ« ngjallte debate pĂ«r vite me radhĂ«. MegjithatĂ«, ai shĂ«noi njĂ« moment kulmor nĂ« pĂ«rpjekjet pĂ«r tâi dhĂ«nĂ« pĂ«rgjigje njĂ« krimi qĂ« kishte lĂ«nĂ« plagĂ« tĂ« thella jo vetĂ«m nĂ« Skoci dhe Shtetet e Bashkuara, por nĂ« gjithĂ« botĂ«n.
ĂĂ«shtja Lockerbie mbetet edhe sot njĂ« simbol i terrorizmit ndĂ«rkombĂ«tar, i pasojave tĂ« tij tragjike dhe i vĂ«shtirĂ«sive pĂ«r tĂ« arritur drejtĂ«si tĂ« plotĂ« nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« ndarĂ« nga interesat politike dhe gjeopolitike.
Më 31 Janar të vitit 1933 ndahet nga jeta nobelisti britanik
 Nga Leonard Veizi
Mjegulla londineze e janarit tĂ« vitit 1933 dukej se kishte rĂ«nĂ« mbi qytet jo vetĂ«m si njĂ« dukuri stinore, por si njĂ« vello qĂ« po mbyllte kapitullin e fundit tĂ« njĂ« epoke. NdĂ«rsa bota po rrokullisej drejt pasigurisĂ« sĂ« viteve â30, njĂ« zĂ« qĂ« kishte shĂ«rbyer si busull morale pĂ«r shoqĂ«rinĂ« britanike u shua pĂ«rgjithmonĂ«âŠ
âŠMĂ« 31 janar, Xhon Golsuorthi ndĂ«rroi jetĂ«, duke lĂ«nĂ« pas jo vetĂ«m njĂ« trashĂ«gimi letrare, por edhe njĂ« pasqyrĂ« tĂ« qartĂ« ku klasa e mesme angleze mund tĂ« shihte, ndoshta pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, veten e saj pa maska. PĂ«r tĂ« nuk thuhej se ishte thjesht njĂ« shkrimtar; ai ishte kronisti i fundit i njĂ« bote qĂ« po perĂ«ndonte midis traditĂ«s dhe modernitetit. Me vdekjen e tij, Anglia humbi njĂ« vĂ«zhgues qĂ« dinte tĂ« shihte pas fasadĂ«s sĂ« rregullt tĂ« respektabilitetit borgjez. Me njĂ« pĂ«rzierje unike qetĂ«sie, ironie tĂ« hollĂ« dhe humanizmi tĂ« pashoq, ai ekspozoi konfliktet morale dhe âinstinktin e pronĂ«sisĂ«â qĂ« po brente themelet e shoqĂ«risĂ« sĂ« kohĂ«s.
Nga ligji te letërsia
I lindur mĂ« 14 gusht 1867, Golsuorthi u formua fillimisht si jurist, por kornizat e ngushta tĂ« ligjit nuk mund ta nxinin thirrjen e tij pĂ«r tĂ« eksploruar shpirtin njerĂ«zor. Ai e braktisi shumĂ« shpejt karrierĂ«n juridike pĂ«r tâiu pĂ«rkushtuar penĂ«s, duke u bĂ«rĂ« arkitekti i njĂ«rĂ«s prej sagave mĂ« monumentale tĂ« letĂ«rsisĂ« botĂ«rore: âThe Forsyte Sagaâ apo siç ka ardhur dhe botuar nĂ« shqip âSaga e ForsajtĂ«veâ . Ky cikĂ«l romanesh nuk ishte thjesht historia e njĂ« familjeje tĂ« pasur, por njĂ« anatomi e detajuar e kalimit nga ngurtĂ«sia e epokĂ«s viktoriane drejt vrullit tĂ« turbullt tĂ« modernitetit. NĂ« qendĂ«r tĂ« veprĂ«s sĂ« tij qĂ«ndronte kritika ndaj materializmit tĂ« tepruar dhe ftohtĂ«sisĂ« emocionale, tĂ« cilat ai i shihte si muret e padukshme tĂ« njĂ« burgu shoqĂ«ror.
Analiza e ngadaltë
Stili i Golsuorthi -t ishte ashtu si ai vetë: i matur, i qartë dhe i zhveshur nga retorika e zhurmshme. Ai nuk besonte te shpërthimet dramatike apo te buja e rreme. Arti i tij mbështetej te analiza e ngadaltë dhe e thellë psikologjike, ku personazhet përballeshin me kufijtë e tyre moralë nën peshën e një bote që po ndryshonte në mënyrë të pakthyeshme. Përveç romaneve, ai shkroi drama, tregime dhe ese që e shndërruan atë në një figurë qendrore dhe të nderuar të jetës letrare britanike.
KurorĂ«zimi âNobelâ
NĂ« vitin 1932, vetĂ«m njĂ« vit para se tĂ« mbyllte sytĂ«, Akademia Suedeze i akordoi Ămimin Nobel pĂ«r LetĂ«rsinĂ«, duke vlerĂ«suar veçanĂ«risht âartin e tij tĂ« shquar tĂ« rrĂ«fimit, i cili kulmon nĂ« âForsyte Sagaââ. Edhe pse i sĂ«murĂ« dhe i pamundur pĂ«r tĂ« udhĂ«tuar drejt Stokholmit, ky nderim erdhi si njĂ« dĂ«shmi botĂ«rore e rĂ«ndĂ«sisĂ« sĂ« tij. Golsuorthi nuk shkroi pĂ«r lavdi, por pĂ«r tĂ« ndriçuar zonat e errĂ«ta tĂ« ndĂ«rgjegjes njerĂ«zore.
Trashëgimi humaniste
Xhon Golsuorthi vdiq në heshtje, ashtu siç kishte jetuar, me dinjitet dhe pa zhurmë. Ai mbetet sot portreti i shkrimtarit humanist, i cili besonte me paluhatshmëri se letërsia nuk duhet të bërtasë për të korrigjuar botën, por duhet të pëshpëritë të vërtetat e dhimbshme në veshin e lexuesit deri sa të zgjojë ndërgjegjen e tij. Në historinë e letërsisë, emri i tij qëndron si një kolonë e qetë, por e palëkundur, duke dëshmuar se kritika sociale më e fuqishme është ajo që lind nga kuptimi i thellë dhe dhembshuria për njeriun.
VetĂ«m 82 ditĂ« pas pĂ«rfundimit tĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore, Evropa ende nuk kishte gjetur paqen. NĂ« Glasgow tĂ« SkocisĂ«, zemĂ«r industriale e PerandorisĂ« Britanike, zemĂ«rimi social shpĂ«rtheu nĂ« mĂ«nyrĂ« dramatike mĂ« 31 janar 1919, nĂ« atĂ« qĂ« historia do ta njohĂ« si âE Premtja e PĂ«rgjakshmeâ.
Në sheshin George Square, mijëra punëtorë u mblodhën për të kërkuar orë më të shkurtra pune, veçanërisht javën 40-orëshe, një kërkesë që kishte marrë hov pas sakrificave të luftës dhe kthimit masiv të ushtarëve në tregun e punës. Protesta ishte pjesë e një vale grevash që përfshiu Skocinë dhe Britaninë, në një klimë të tensionuar nga frika e papunësisë, inflacioni dhe radikalizmi politik që po përhapej në Evropë pas Revolucionit Rus.
Tubimi fillimisht ishte paqësor, por situata u përshkallëzua shpejt. Përleshjet mes protestuesve dhe forcave të rendit shpërthyen në sheshin kryesor të qytetit, duke e kthyer George Square në një arenë dhune. Policët u sulmuan, demonstruesit u shpërndanë me forcë dhe kaosi u përhap në zemër të Glasgow-it.
Reagimi i qeverisĂ« britanike ishte i ashpĂ«r dhe simbolikisht tronditĂ«s. UdhĂ«heqĂ«sit e grevĂ«s u arrestuan, ndĂ«rsa autoritetet vendosĂ«n tĂ« shfaqin forcĂ« ushtarake pĂ«r tĂ« shmangur çdo pĂ«rshkallĂ«zim tjetĂ«r. Trupa tĂ« ushtrisĂ« britanike, tĂ« mbĂ«shtetura nga gjashtĂ« tanke, u dislokuan nĂ« pikat strategjike tĂ« Glasgow-it dhe nĂ« zonat pĂ«rreth â njĂ« pamje e pazakontĂ« dhe alarmante pĂ«r njĂ« qytet britanik nĂ« kohĂ« paqeje.
Vendosja e tankeve në rrugët e qytetit u interpretua nga shumëkush si shenjë e frikës së establishmentit nga një kryengritje e mundshme punëtore. Edhe pse nuk u shpall gjendje e jashtëzakonshme, prania ushtarake i dha fund protestave dhe rivendosi rendin me forcë.
âE Premtja e PĂ«rgjakshmeâ e Glasgow-it mbeti njĂ« moment kyç nĂ« historinĂ« sociale tĂ« BritanisĂ« sĂ« Madhe: njĂ« pĂ«rplasje mes shpresave tĂ« punĂ«torĂ«ve pĂ«r njĂ« jetĂ« mĂ« dinjitoze pas luftĂ«s dhe frikĂ«s sĂ« shtetit nga destabilizimi politik. Ajo shĂ«noi njĂ« pikĂ« kthese nĂ« marrĂ«dhĂ«niet mes qeverisĂ« dhe lĂ«vizjes punĂ«tore, duke treguar se paqja e pasluftĂ«s ishte, nĂ« fakt, ende shumĂ« e brishtĂ«.
Amerika ka rritur tensionet me Iranin. Dhe lufta mund të jetë në prag
23 janar 2026 â NismĂ« e re e Shteteve tĂ« Bashkuara
Presidenti Donald Trump njoftoi vendimin pĂ«r tĂ« dĂ«rguar njĂ« grup sulmues tĂ« marinĂ«s amerikane drejt Lindjes sĂ« Mesme si reagim ndaj tensioneve me Iranin dhe zhvillimeve tĂ« brendshme atje. Ai pĂ«rshkroi kĂ«tĂ« dislokim si njĂ« âarmadĂ«â ushtarake, duke theksuar se SHBA po shfaq kapacitetin e saj ushtarak pĂ«r tĂ« frenuar aktivitetet bĂ«rthamore iraniane dhe pĂ«r tĂ« mbrojtur interesat e tyre nĂ« rajon.
NĂ« thelb ishte aeroplanmbajtĂ«sja âUSS Abraham Lincolnâ, e shoqĂ«ruar nga njĂ« âCarrier Strike Groupâ me anije shoqĂ«ruese qĂ« mbanin raketa âTomahawkâ dhe avionĂ« luftarake.
25â26 janar 2026 â Zhvendosja e forcave drejt rajonit
Forcat amerikane nisën lëvizjen drejt Gjirit Persik dhe Detit Arabik, ndërsa aeroplanmbajtësja Lincoln u drejtua nga Oqeani Indian drejt Lindjes së Mesme.
Në këtë periudhë, Uashingtoni edhe njoftoi zhvillimin e stërvitjeve ajrore me avionë luftarakë si përgatitje operacionale, duke përfshirë mjetet ajrore dhe mbrojtëse ajrore, si pjesë e memorandumit përgatitor për vakumet e mundshme.
Në Teheran, pushteti iranian reagoi duke dërguar sinjale vizuale dhe retorike, përfshirë një poster publik që paralajmëronte kundër pranisë ushtarake amerikane.
27 janar 2026 â âArmadaâ dhe gjendja nĂ« terren
Presidenti Trump ripĂ«rsĂ«riti para mediave se njĂ« âarmadĂ« e madheâ ishte tashmĂ« dislokuar nĂ« region, ndoshta edhe mĂ« fuqishme sesa ajo qĂ« ishte pĂ«rdorur mĂ« parĂ« nĂ« operacione tĂ« tjera ushtarake. Ai shtoi se Uashingtoni shpresonte tĂ« mos kishte nevojĂ« ta pĂ«rdorte kĂ«tĂ« forcĂ«, por ajo ishte aty pĂ«r tâu gatitur pĂ«r çdo situatĂ«.
Sistemet Patriot dhe THAAD të mbrojtjes ajrore u vendosën gjithashtu në disa vende të Lindjes së Mesme për të mbrojtur trupat dhe asetet amerikane nga kërcënimet e mundshme.
28â29 janar 2026 â Forcimi i pranisĂ« dhe reagimet rajonale
Grupi i sulmit tĂ« USS Abraham Lincoln arriti nĂ« zonĂ« me mijĂ«ra anĂ«tarĂ« ekuipazhi dhe avionĂ« luftarake si Fâ35 dhe F/Aâ18, sĂ« bashku me afrim tĂ« shkatĂ«rruesve tĂ« tjerĂ« dhe shtesa tĂ« tjera luftarake.
Rritja e pranisë amerikane përfshinte vendosjen në Detin e Kuq të destrojerit USS Delbert D. Black, duke çuar forcën detare amerikane në një nivel të konsiderueshëm pranë rajonit të gjirit dhe Kanalit të Suezit.
Në të njëjtën kohë, Bashkimi Europian shpalli Gardën Revolucionare iraniane si organizatë terroriste, gjë që e bëri situatën më të ndjeshme dhe komplekse diplomatikisht.
Situata politike dhe rreziku i konfliktit
Edhe pse administrata amerikane ka nĂ«nvizuar se mobilizimi i kĂ«saj âarmadeâ synon deterimin dhe presionin politik, Trump ka prerĂ« kohĂ« dhe pĂ«rsĂ«ritur kĂ«rcĂ«nime tĂ« qarta ndaj Teheranit pĂ«r tâi ndaluar aspiratat bĂ«rthamore dhe dhunĂ«n ndaj protestuesve.
Autoritetet iraniane kanë deklaruar se çdo sulm ushtarak ndaj tyre do të trajtohej si luftë totale dhe se ata janë të gatshëm për një përgjigje të ashpër.
ĂfarĂ« vjen mĂ« tej?
NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ«, âarmadaâ amerikane nuk Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« ende objektiv i njĂ« sulmi tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« ushtarak ndaj Iranit, por prezenca e fortĂ« ushtarake ka ngritur shqetĂ«sime ndĂ«rkombĂ«tare pĂ«r njĂ« pĂ«rshkallĂ«zim tĂ« mĂ«tejshĂ«m tĂ« konfliktit ose njĂ« krizĂ« diplomatike qĂ« mund tĂ« ketĂ« pasoja serioze nĂ« rajon dhe pĂ«r tregjet globale.
MĂ« 31 janar 1943, nĂ« rrĂ«nojat e ngrira tĂ« Stalingradit, u shĂ«nua njĂ« nga çastet mĂ« vendimtare tĂ« shekullit XX. Marshalli gjerman Friedrih Paulus, komandant i UshtrisĂ« sĂ« 6-tĂ« tĂ« Wehrmacht-it, iu dorĂ«zua trupave sovjetike, duke i dhĂ«nĂ« fund njĂ«rĂ«s nga betejat mĂ« tĂ« pĂ«rgjakshme dhe mĂ« tĂ« pamĂ«shirshme tĂ« LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore. Ishte hera e parĂ« qĂ« njĂ« marshall gjerman kapitulonte nĂ« fushĂ«betejĂ« â njĂ« goditje shkatĂ«rruese pĂ«r prestigjin ushtarak tĂ« Rajhut tĂ« TretĂ«.
Rruga drejt Stalingradit
Beteja kishte nisur në verën e vitit 1942, kur Adolf Hitleri urdhëroi ofensivën drejt jugut të Bashkimit Sovjetik, me synim kapjen e fushave të naftës në Kaukaz dhe pushtimin e qytetit industrial të Stalingradit, që mbante emrin e armikut të tij ideologjik, Josif Stalin. Qyteti mbi lumin Vollga kishte rëndësi strategjike dhe simbolike: kontrolli i tij do të ndërpriste linjat sovjetike të furnizimit dhe do të jepte një goditje morale të jashtëzakonshme.
Luftimet u shndĂ«rruan shpejt nĂ« luftĂ« urbane tĂ« egĂ«r, ku çdo ndĂ«rtesĂ«, fabrikĂ« dhe bodrum kthehej nĂ« pozicion mbrojtĂ«s. Parulla sovjetike âAsnjĂ« hap prapaâ u bĂ« realitet brutal. Humbjet nĂ« tĂ« dyja anĂ«t ishin tĂ« frikshme, ndĂ«rsa dimri rus e pĂ«rkeqĂ«soi edhe mĂ« shumĂ« situatĂ«n e trupave gjermane.
Gjeneralfeldmarshalli
Friedrich Wilhelm Ernst Paulus ishte një Gjeneralfeldmarshall gjerman (Marshall Fushor), drejtuesi i Ushtrisë së 6-të Gjermane prej 265,000 trupash gjatë Betejës së Stalingradit. Paulus kishte luftuar edhe në Luftën e Parë Botërore në Francë dhe Ballkan. Ai konsiderohej një ushtarak premtues. Në kohën kur shpërtheu Lufta e Dytë Botërore, ai ishte graduar në gjeneral major. Paulus mori pjesë në pushtimet e Polonisë dhe Vendeve të Ulëta, pas së cilës u emërua zëvendësshef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Gjermane. Në këtë cilësi, Paulus ndihmoi në planifikimin e pushtimit të Bashkimit Sovjetik.
Rrethimi dhe shkatërrimi
NĂ« nĂ«ntor 1942, Ushtria e Kuqe ndĂ«rmori kundĂ«rofensivĂ«n âOperacioni Uranusâ, duke rrethuar UshtrinĂ« e 6-tĂ« gjermane brenda Stalingradit. Hitleri urdhĂ«roi Paulusin tĂ« mos tĂ«rhiqej, duke premtuar furnizim ajror â njĂ« premtim qĂ« dĂ«shtoi tragjikisht. Pa ushqim, pa municione dhe pa ngrohje, ushtarĂ«t gjermanĂ« u shkatĂ«rruan nga uria, sĂ«mundjet dhe sulmet e pandĂ«rprera sovjetike.
MĂ« 30 janar 1943, Hitleri e ngriti Friedrih Paulus-in nĂ« gradĂ«n âmarshallâ, duke shpresuar se ai do tĂ« vetĂ«vritej ose do tĂ« luftonte deri nĂ« fund, pasi asnjĂ« marshall gjerman nuk ishte dorĂ«zuar mĂ« parĂ«. Por realiteti nĂ« terren ishte i pamĂ«shirshĂ«m.
Dorëzimi
Mëngjesin e 31 janarit 1943, Paulus dhe shtabi i tij u dorëzuan te trupat sovjetike në sektorin jugor të qytetit. Dy ditë më vonë, edhe xhepat e fundit të rezistencës gjermane në veri u shuan plotësisht. Beteja e Stalingradit kishte përfunduar.
Bilanci ishte apokaliptik: qindra mijëra të vrarë, të plagosur dhe të zënë rob, me vlerësime që shkojnë mbi 2 milionë viktima në të dyja anët. Ushtria e 6-të gjermane u shkatërrua pothuajse tërësisht.
Një pikë kthese historike
Stalingradi u bë pika e madhe e kthesës në Luftën e Dytë Botërore. Për herë të parë, makineria ushtarake naziste pësoi një disfatë totale dhe të pakthyeshme. Nga ky moment, iniciativa strategjike kaloi gradualisht në duart e Bashkimit Sovjetik, i cili do të shtynte frontin drejt perëndimit, deri në Berlin.
Kapitulimi i Friedrih Paulus-it nuk ishte thjesht fundi i një beteje. Ai simbolizoi shembjen e mitit të pathyeshmërisë gjermane dhe shënoi fillimin e fundit për Rajhun e Tretë. Në rrënojat e Stalingradit, historia mori një drejtim të ri.
NĂ« historinĂ« e kinemasĂ« dhe televizionit, jo gjithmonĂ« ndodh qĂ« komedia tĂ« trajtohet si njĂ« akt i thellĂ« kulture. Ketrin OâHara Ă«shtĂ« njĂ« nga ato pĂ«rjashtime tĂ« rralla qĂ« sfidojnĂ« çdo kategorizim tĂ« thjeshtĂ«. Ajo nuk ishte thjesht njĂ« aktore komike, por njĂ« laborator i gjallĂ« shndĂ«rrimi, ku grotesku, absurdi dhe ndjeshmĂ«ria njerĂ«zore bashkĂ«jetojnĂ« nĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« brishtĂ«, por tĂ« pĂ«rkryerâŠ
âŠQĂ« nĂ« fillimet e saj nĂ« skenĂ«n e âSecond Cityâ, OâHara e kuptoi se komedia nuk lind nga batuta, por nga vĂ«zhgimi i imĂ«t i realitetit. Ajo pĂ«rthithi ritmet e jetĂ«s urbane, deformimet e karakterit njerĂ«zor dhe i rikrijoi nĂ« figura qĂ«, edhe kur janĂ« tĂ« ekzagjeruara, mbeten thellĂ«sisht tĂ« vĂ«rteta.
Formësimi i shkollës
PĂ«rkrah emrave si Xhon Kendi dhe Den Ejkrojd, ajo kontribuoi nĂ« formĂ«simin e njĂ« shkolle humori qĂ« nuk tallej me njerĂ«zit, por me dobĂ«sitĂ« e tyre â duke i kthyer ato nĂ« pasqyrĂ« kolektive. NĂ« kĂ«tĂ« prizĂ«m duhet lexuar edhe roli i Keit MekKallisterit nĂ« filmin âHome Aloneâ prodhim i vitit 1990, film i cili nĂ« shqip Ă«shtĂ« trasmetuar nĂ«n titullimn :I vetĂ«,m nĂ« shtĂ«piâ. Ankthi i saj nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« mekanizĂ«m narrativ pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« lĂ«vizje fabulĂ«n, por njĂ« metaforĂ« e frikĂ«s moderne: humbja, ndarja, pamundĂ«sia pĂ«r ta mbajtur familjen tĂ« bashkuar nĂ« njĂ« botĂ« gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« shpĂ«rndarĂ«. OâHara i jep kĂ«tij personazhi njĂ« humanizĂ«m tĂ« rrallĂ«, duke e zhveshur figurĂ«n e nĂ«nĂ«s nga heroizmi artificial dhe duke e bĂ«rĂ« atĂ« thellĂ«sisht njerĂ«zore â tĂ« gabueshme, tĂ« frikĂ«suar, por tĂ« palĂ«kundur nĂ« dashuri.
Mbretëresha e mijëra fytyrave
NĂ«se arti i aktrimit do tĂ« ishte njĂ« mozaik ngjyrash, Ketrin OâHara do tĂ« ishte penelata mĂ« e guximshme dhe mĂ« e paparashikueshme e tij. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i pushton, u jep frymĂ«, zĂ« dhe njĂ« shpirt qĂ« lĂ«kundet mes komikes absurde dhe tragjikes sĂ« heshtur. Nga britma e dĂ«shpĂ«ruar e njĂ« nĂ«ne nĂ« âHome Aloneâ te aristokracia groteske e Moira Rouz nĂ« âSchittâs Creekâ, OâHara ka skalitur njĂ« vend tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« panteonin e ikonave tĂ« ekranit.
âSecond Cityâ, inkubatori i transformimit
E lindur nĂ« Toronto, nĂ« njĂ« familje tĂ« madhe me shtatĂ« fĂ«mijĂ«, Catherine OâHara u rrit nĂ« njĂ« ambient ku humori ishte mjet mbijetese dhe komunikimi. RrugĂ«timi i saj artistik nisi nĂ« skenat e improvizimit tĂ« Second City, ku ajo mĂ«soi artin e shndĂ«rrimit tĂ« menjĂ«hershĂ«m, aftĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« karakter nĂ« pak sekonda dhe pĂ«r ta bĂ«rĂ« atĂ« tĂ« paharrueshĂ«m. Ishte pikĂ«risht aty qĂ« ajo mprehu disiplinĂ«n dhe guximin qĂ« do ta shoqĂ«ronin gjatĂ« gjithĂ« karrierĂ«s.
Nga ikona familjare te rilindja artistike
Edhe pse filmografia e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«planĂ«she, âHome Aloneâ mbetet pika ku OâHara hyri nĂ« imagjinatĂ«n globale. MegjithatĂ«, vitet e fundit shĂ«nuan atĂ« qĂ« kritikĂ«t e quajtĂ«n âOâHarassanceâ â rilindja artistike e saj. Me Moira Rouz, ajo krijoi njĂ« nga personazhet mĂ« komplekse dhe mĂ« qesharake nĂ« historinĂ« e televizionit: njĂ« figurĂ« groteske, e thyer, teatrale, por nĂ« thelb tragjikisht njerĂ«zore. Ky rol jo vetĂ«m qĂ« e ktheu OâHara-n nĂ« njĂ« ikonĂ« tĂ« re tĂ« kulturĂ«s pop, por i solli edhe triumfin e plotĂ« nĂ« Emmy Awards.
âAktrimi nuk Ă«shtĂ« tĂ« bĂ«hesh dikush tjetĂ«r, por tĂ« gjesh veten brenda rrethanave tĂ« dikujt tjetĂ«râ â ky parim pĂ«rshkon gjithĂ« karrierĂ«n e saj, nga vitet e SCTV deri te bashkĂ«punimet brilante me Kristofer Gest nĂ« filmat mockumentary, ku improvizimi bĂ«het art i pastĂ«r.
Jeta përtej reflektorëve
Ndryshe nga personazhet e saj shpeshherĂ« kaotikĂ«, jeta private e Catherine OâHara-s Ă«shtĂ« diskrete dhe e qĂ«ndrueshme. Martesa e saj shumĂ«vjeçare me dizajnerin Bo Uelç dhe rritja e dy djemve larg zhurmĂ«s sĂ« panevojshme tĂ« Hollivudit dĂ«shmojnĂ« njĂ« ekuilibĂ«r tĂ« rrallĂ« mes famĂ«s dhe thjeshtĂ«sisĂ«.
Sot, Ketrin OâHara mbetet njĂ« frymĂ«zim pĂ«r brezat e rinj tĂ« aktorĂ«ve. Ajo na ka mĂ«suar se e qeshura mund tĂ« jetĂ« forma mĂ« e lartĂ« e inteligjencĂ«s dhe se mosha nuk Ă«shtĂ« pengesĂ« pĂ«r kreativitetin. NjĂ« forcĂ« e qetĂ«, por e pandalshme, qĂ« na ka befasuar nĂ« vazhdimĂ«si, jo duke na bĂ«rĂ« thjesht tĂ« qeshim, por duke na bĂ«rĂ« tĂ« kuptojmĂ« mĂ« mirĂ« veten.
Aktorja kanadeze Catherine OâHara mbetet njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« dashura tĂ« kinemasĂ« dhe televizionit amerikan, e njohur veçanĂ«risht pĂ«r rolin e saj si Kate McCallister, nĂ«na e Kevinit, nĂ« filmin kult âHome Aloneâ (âI vetĂ«m nĂ« shtĂ«piâ). Me interpretimin e saj tĂ« ngrohtĂ«, energjik dhe plot humor, ajo u bĂ« pjesĂ« e pandashme e kujtesĂ«s kolektive tĂ« disa brezave shikuesish.
E lindur dhe rritur nĂ« Toronto, Catherine OâHara Ă«shtĂ« e dyta mĂ« e vogĂ«l nga shtatĂ« fĂ«mijĂ«. QĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« re ajo tregoi njĂ« prirje tĂ« fortĂ« drejt aktrimit dhe komedisĂ«, duke u bĂ«rĂ« pjesĂ« e trupĂ«s legjendare Second City, njĂ« inkubator i talenteve tĂ« mĂ«dha tĂ« humorit amerikan.
Karriera e saj Ă«shtĂ« e pasur dhe shumĂ«dimensionale. PĂ«rveç suksesit tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m me Home Alone (1990â1992), OâHara ka shkĂ«lqyer nĂ« filma si âBeetlejuiceâ, âBest in Showâ, âA Mighty Windâ, si dhe nĂ« serialin shumĂ« tĂ« vlerĂ«suar âSchittâs Creekâ, ku interpretimi i saj si Moira Rose i solli dy çmime Emmy, duke e konsoliduar si njĂ« nga aktoret mĂ« tĂ« fuqishme komike tĂ« kohĂ«s sonĂ«.
Një tjetër arritje e rëndësishme në karrierën e saj është Emmy i vitit 1982, fituar për bashkë-shkrimin e skenarit të emisionit legjendar SCTV Network 90, një nga formatet më novatore të humorit televiziv.
NĂ« jetĂ«n private, Catherine OâHara Ă«shtĂ« e martuar qĂ« prej vitit 1992 me dizajnerin e njohur tĂ« produksionit Bo Welch, tĂ« cilin e njohu gjatĂ« xhirimeve tĂ« njĂ« filmi tĂ« Tim Burton. Ăifti ka dy djem, Matthew dhe Luke.
Me njĂ« karrierĂ« qĂ« shtrihet nĂ« mĂ« shumĂ« se katĂ«r dekada, Catherine OâHara mbetet njĂ« figurĂ« e gjallĂ«, aktive dhe thellĂ«sisht e respektuar nĂ« industrinĂ« e argĂ«timit â njĂ« aktore qĂ« ka ditur tĂ« kombinojĂ« humorin, ndjeshmĂ«rinĂ« dhe inteligjencĂ«n artistike nĂ« role qĂ« nuk harrohen.
Catherine OâHara vdiq pas njĂ« sĂ«mundjeje tĂ« shkurtĂ«r nĂ« shtĂ«pinĂ« e saj nĂ« Los Angeles.
Instinkti njerĂ«zor pĂ«r tĂ« vjedhur Ă«shtĂ« pĂ«rshpejtuar nga inteligjenca artificiale, pabarazia dhe udhĂ«heqĂ«sit tanĂ« politikĂ« â me pasoja tĂ« thella.
Jonathan Liew*
Javën e kaluar zbulova se një artikull që kisha shkruar për ekipin anglez të kriketit ishte kopjuar tashmë dhe ripaketuar, fjalë për fjalë dhe pa leje, nga një faqe interneti indiane. Cili është reagimi i duhur në këtë rast? Ta denoncosh dhe ta padisësh? Të ngrysësh supet dhe të vazhdosh përpara? Këtë pyetje e bluaj teksa shëtis në supermarketin e lagjes, ku filetot e skumbrisë janë të mbështjella me zinxhirë metalikë sigurie dhe tabletat për lavastovilje duhen kërkuar në magazinë, si ndonjë trajtim i vogël i paligjshëm.
RrugĂ«s pĂ«r nĂ« shtĂ«pi, bĂ«j screenshot dhe pres njĂ« artikull lajmi dhe e shpĂ«rndaj nĂ« njĂ« nga grupet e mia nĂ« WhatsApp. NĂ« njĂ« grup tjetĂ«r, njĂ« familjar ka postuar njĂ« video tĂ« gjeneruar nga IA (âe pĂ«rcjellĂ« shumĂ« herĂ«â) ku Donald Trump-it i rruhet koka nga Xi Jinping, ndĂ«rsa Joe Biden qesh nĂ« sfond. E shikoj kĂ«tĂ« llucĂ« pa mend nĂ« telefon, ndĂ«rsa ec nĂ« rrugĂ«n kryesore, duke e shtrĂ«nguar instinktivisht telefonin pak mĂ« fort.
Gjithnjë e më shumë, me hapa të vegjël dhe pothuajse të padukshëm, duket se jetojmë në një botë të përcaktuar nga vjedhja e vogël; e vogël jo për nga përmasa apo vëllimi, por për nga ndjenja e të drejtës dhe pandëshkueshmërisë. Një shaka, një telefon, një artikull, ishulli i Groenlandës, i gjithë kanoni i letërsisë së botuar, një qese me tableta për lavastovilje: gjithçka, duket, është pre e lejuar. Si arritëm në këtë pikë dhe ku po shkojmë?
Ndoshta duhet tĂ« nisim nga interneti, ku teknologjia nĂ« thelb e ka legjitimuar dhe rrĂ«njosur vjedhjen nĂ« kulturĂ«n tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t digjitale. Faqet agreguese, llogaritĂ« virale tĂ« meme-ve, screenshot-et, kopjo-dhe-ngjit, bollĂ«ku dhe kudondodhja e âfeedâ-it: tĂ« gjitha kĂ«to mjegullojnĂ« marrĂ«dhĂ«nien mes krijuesit dhe krijimit, duke i mbledhur idetĂ«, mendimet dhe imazhet tona nĂ« njĂ« bufetĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t. Ndjehet pa fĂ«rkime, pa viktima, madje fuqizuese. ShpĂ«rblimet pĂ«r viralitetin janĂ« tĂ« mĂ«dha dhe ndĂ«shkimet pothuajse inekzistente.
Dhe kĂ«shtu, kur modelet e para gjeneruese tĂ« IA-sĂ« nisĂ«n tĂ« trajnoheshin mbi miliarda njĂ«si pĂ«rmbajtjeje tĂ« grumbulluar â shkrime, muzikĂ« dhe art me tĂ« drejta autori â nĂ« njĂ« farĂ« mĂ«nyre ato thjesht po ndiqnin njĂ« traditĂ« tashmĂ« tĂ« vendosur. Siç shkruan Karen Hao nĂ« librin e saj Empire of AI, âekzistonte njĂ« kulturĂ« mes zhvilluesve qĂ« shihte gjithçka dhe çdo gjĂ« si tĂ« dhĂ«na pĂ«r tâu kapur dhe konsumuarâ. John Phelan nga Konfederata NdĂ«rkombĂ«tare e Botuesve tĂ« MuzikĂ«s e pĂ«rshkruan kĂ«tĂ« si âvjedhjen mĂ« tĂ« madhe tĂ« pronĂ«sisĂ« intelektuale nĂ« historinĂ« njerĂ«zoreâ.
Por nuk ka policĂ« nĂ« vendngjarje, nuk ka sirena ulĂ«ritĂ«se, as shpĂ«rblime apo postera ânĂ« kĂ«rkimâ. NĂ«se teknologjia e madhe do gjĂ«rat e tua dhe qeveritĂ« anembanĂ« botĂ«s duan tâua lejojnĂ« tâi marrin, nuk ka numĂ«r emergjence pĂ«r tĂ« telefonuar; ka vetĂ«m njĂ« mjegull justifikimesh dhe vajtime patetike pĂ«r qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e modelit tĂ« biznesit. Ju lutemi, familja ime po vdes nga uria. Familja ime adhuron tĂ« hajĂ« foto private dhe tĂ« dhĂ«na personale. Gjithashtu, familja ime Ă«shtĂ« alergjike ndaj ligjit tĂ« tĂ« drejtave tĂ« autorit.
Por, sigurisht, interneti nuk e shpiku gjithë këtë. Vetë vjedhja është po aq e vjetër sa koha, ndoshta një nga sjelljet më të hershme njerëzore: një strategji përshtatjeje dhe imitimi të mësuar, e nxitur mbi të gjitha nga pabarazitë e pushtetit, pasurisë dhe mundësive. Shpesh justifikohet me të njëjtat terma. Pabarazia krijon hajdutë në të dyja anët, jo vetëm në njërën. Ajo e ngulit vjedhjen si një nga parimet themelore mbi të cilat funksionon shoqëria. Hajduti i rrugës dhe ndërtuesi i perandorive koloniale lidhen kështu nga një kuptim i përbashkët i rregullave të lojës, një lloj kodi anti-nderi, ku përvetësimi ribrandohet si një formë pushtimi fitimtar.
Ndoshta nuk është çudi që kjo kulturë mishërohet më fort nga një president amerikan që mburret me aftësinë e tij për të rrëmbyer çfarë të dojë: nga një cisternë nafte venezueliane, te dokumente të klasifikuara, te një ishull i ngrirë në Atlantik, e deri te pjesët intime të një gruaje. Donald Trump përfaqëson doktrinën e përvetësimit me forcë si një parim themelor. Plani i tij për rindërtimin e Gazës në stilin e Las Vegas-it, i shpalosur nga Jared Kushner në Davos javën e kaluar dhe i mbushur me imazhe të gjeneruara nga IA, lexohet si një ëndërr e lagësht kleptomaniaku.
Natyrisht, kjo Ă«shtĂ« ndihmuar edhe nga fakti se, nĂ« nivel global, tabu-ja kundĂ«r grabitjeve tĂ« hapura territoriale â nga Krimea te Bregu PerĂ«ndimor â Ă«shtĂ« gĂ«rryer ndjeshĂ«m. NĂ« njĂ« botĂ« tĂ« mbingarkuar me siguri, vjedhja e tokĂ«s mund tĂ« paraqitet thjesht si njĂ« mjet mbijetese. PĂ«r Trump-in dhe shumĂ« autokratĂ« si ai, epoka e re e ekspansionizmit neokolonial Ă«shtĂ« thjesht njĂ« zgjatim i ligjit natyror: plaçka e tĂ« qenit i fortĂ« nĂ« njĂ« botĂ« tĂ« dobĂ«tish.
Me kĂ«ta hapa tĂ« vegjĂ«l tĂ« mĂ«suar, bota rimodelohet mbi vija tĂ« vjedhura. Dhe nĂ« njĂ« nivel mĂ« tĂ« thellĂ«, epoka e vjedhjes duket se shpreh diçka thelbĂ«sore pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si i shohim tĂ« tjerĂ«t si bashkĂ«qenie njerĂ«zore, pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si i trajtojmĂ« rregullat dhe konventat kur udhĂ«heqĂ«sit tanĂ« duken gjithnjĂ« e mĂ« pak tĂ« lidhur prej tyre. Kur shtete tĂ« tĂ«ra ndĂ«rtohen mbi punĂ« tĂ« vjedhur, kur popuj tĂ« tĂ«rĂ« dĂ«bohen nga toka e tyre pĂ«r tâu shndĂ«rruar nĂ« diçka qĂ« i ngjan njĂ« kazinoje, papritur shikimi i Everton kundĂ«r Leeds United nĂ« njĂ« transmetim pirat duket njĂ« krim krahasimisht i padĂ«mshĂ«m.
NĂ« disa nga Ă«ndĂ«rrimet e mia distopike mĂ« tĂ« plogĂ«ta, dikur pyesja veten se çfarĂ« do tĂ« ndodhte nĂ«se Google ose WhatsApp njĂ« mĂ«ngjes do tĂ« vendosnin tâi merrnin peng tĂ« gjitha email-et dhe mesazhet e tua dhe tĂ« kĂ«rkonin njĂ« shpĂ«rblim qĂ« ta ndryshonte jetĂ«n pĂ«r tâi liruar. A tingĂ«llon ende kaq distopike kjo? NĂ«se kufijtĂ« personalĂ« janĂ« tashmĂ« njĂ« kimere dhe pronĂ«sia Ă«shtĂ« thjesht pushtet i fortĂ« me njĂ« emĂ«r tjetĂ«r, nĂ« çâpikĂ« vjedhja masive fillon tĂ« duket si njĂ« rast biznesi i pakundĂ«rshtueshĂ«m?
âNjĂ« fakt i madh dhe i turpshĂ«m qĂ« i ndjek tĂ« gjitha pĂ«rpjekjet pĂ«r ta paraqitur tregun si formĂ«n mĂ« tĂ« lartĂ« tĂ« lirisĂ« njerĂ«zore: se historikisht, tregjet impersonale dhe tregtare lindin nga vjedhja.â NjĂ« fjali e shkĂ«lqyer, ndonĂ«se e vjedhur nga David Graeber, tĂ« cilin mĂ« pĂ«lqen tĂ« mendoj se do ta kishte vlerĂ«suar ironinĂ«. NdĂ«rkohĂ«, gjithçka qĂ« mund tĂ« bĂ«jmĂ« realisht Ă«shtĂ« tĂ« shtrĂ«ngojmĂ« telefonat pak mĂ« fort, tĂ« vendosim filigranĂ« dhe mure zjarri rreth krijimtarisĂ« sonĂ«, tĂ« votojmĂ« pĂ«r parti qĂ« do ta trajtojnĂ« pabarazinĂ« nĂ« vend qĂ« ta pĂ«rkeqĂ«sojnĂ«. Dhe, me njĂ« zĂ« tĂ« vogĂ«l e tĂ« sjellshĂ«m, tâi kĂ«rkojmĂ« shitĂ«sit tĂ« dyqanit nĂ«se nuk e ka problem tĂ« zhbllokojĂ« filetot e skumbrisĂ«, kur tâi vijĂ« momenti.
Jonathan Liew është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Lima u bë e njohur me përballje surrealiste që synojnë të të çlirojnë nga mendimi i zakonshëm i përditshëm. Por është paksa shumë të kërkosh nga një dorë që kap çelësa, një çadër që vallëzon dhe disa kuba akulli që shkrihen.
Eddy Frankel
Një nga gjërat më të këqija që arti bashkëkohor mund të të bëjë është të të detyrojë të mendosh seriozisht për gjëra budallaqe. Po, ndonjëherë një urinare është e bukur, një kasolle interesante dhe një dhomë bosh është një enë e mbushur me ide të panumërta. Por nganjëherë, nuk ka asnjë kuptim të thellë që ia vlen të kërkohet. Nganjëherë është thjesht paksa qesharake.
Konceptualistja braziliane Laura Lima do tĂ« preferonte ta quante absurde. Ekspozita e saj nĂ« ICA â prezantimi i parĂ« personal nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, pavarĂ«sisht dekadave ekspozimesh ndĂ«rkombĂ«tare dhe pjesĂ«marrjesh nĂ« bienale â Ă«shtĂ« e mbushur me pĂ«rballje surrealiste, tĂ« gjitha tĂ« menduara pĂ«r tĂ« tĂ« nxjerrĂ« nga rutina mendore e pĂ«rditshme, e plogĂ«t (âmodalitetet tona tĂ« zakonshme tĂ« vĂ«mendjesâ) dhe pĂ«r tĂ« gjetur kuptim nĂ« tĂ« papriturĂ«n.
Sa e papritur të duket një klasë vizatimi nga jeta në një galeri arti varet, natyrisht, nga pritshmëritë e tua. Mjaft e pritshme, do të thosha. Por kjo është ndryshe: jo vetëm që lejohet pjesëmarrja, por gjithçka është mbi rrota. Marrëzi. Mbajtëset e telajos dhe modelet janë vendosur mbi platforma druri lëvizëse, që enden vetvetiu nëpër dhomë, duke të detyruar të zgjasësh qafën dhe të rrotullosh kokën për të parë modelin.
Sipas fletĂ«palosjes, gjithçka ka tĂ« bĂ«jĂ« me rastĂ«sinĂ« dhe kaosin, por sa rastĂ«sore dhe kaotike Ă«shtĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«? TĂ« gjitha referencat ndaj fatit, paparashikueshmĂ«risĂ« dhe âteorisĂ« atomiste tĂ« Epikuritâ zbehen nga fakti se platformat janĂ«, nĂ« thelb, robotĂ« gjigantĂ« pastrimi me sensorĂ«. Ato rrotullohen brenda njĂ« zone tĂ« paracaktuar, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« paraprogramuar. ĂshtĂ« kaotike dhe e paparashikueshme vetĂ«m nĂ«se nuk mendon pĂ«r tĂ«.
Dhe nëse ideja është të të bëjë të shohësh gjërat nga këndvështrime të ndryshme, do të thosha se ta bësh këtë duke të ulur përpara një telajoje gjigante rrotulluese është paksa e rëndë dhe e drejtpërdrejtë.
NĂ« dhomĂ«n tjetĂ«r ka njĂ« tufĂ« çelĂ«sash nĂ« dysheme, me njĂ« krah njeriu qĂ« del nga poshtĂ« murit duke u pĂ«rpjekur tâi kapĂ«. NĂ« fillim funksionon disi: Ă«shtĂ« absurde, qesharake. Por pastaj nis tĂ« kĂ«rkosh kuptimin qĂ« supozohet tĂ« fshihet nĂ« periferi dhe gjithçka shembet. A Ă«shtĂ« ideja se kuptimi Ă«shtĂ« gjithmonĂ« pak jashtĂ« mundĂ«sisĂ« sĂ« kapjes, aty por pĂ«rfundimisht i paarritshĂ«m? AtĂ«herĂ« pse dora mĂ« nĂ« fund i arrin çelĂ«sat, i kap dhe pastaj i hedh sĂ«rish jashtĂ«? E vetmja gjĂ« qĂ« thotĂ« Ă«shtĂ« se kuptimi Ă«shtĂ« i paarritshĂ«m vetĂ«m sepse ia ke bĂ«rĂ« vetes tmerrĂ«sisht tĂ« vĂ«shtirĂ«.
Lart, njĂ« çadĂ«r e kuqe mbi rrota tĂ« motorizuara vallĂ«zon nĂ«pĂ«r galeri. Ngjitur, njĂ« frigorifer mban imazhe tĂ« ngrira nĂ« akull, tĂ« cilat supozohet tâi nxjerrĂ«sh dhe tâi shkrish pĂ«r tâi parĂ«. Nuk ia vlen shumĂ«.
Lima këmbëngul që ti të gjesh rëndësi në të papriturën pa të shtyrë drejt ndonjë substance reale. Por kjo është një mënyrë e leverdishme për të prodhuar vepra pa kuptim, duke u thënë shikuesve se thjesht nuk po shohin mjaftueshëm thellë.
Po tĂ« thoshte: âHej, kjo Ă«shtĂ« thjesht absurde, surrealiste dhe poetikeâ, do tĂ« ishte nĂ« rregull. Por e gjithĂ« ekspozita Ă«shtĂ« kaq e ngarkuar me filozofi gjysmake dhe konceptualizĂ«m tĂ« dobĂ«t, sa nuk tĂ« lejon ta shijosh pĂ«r atĂ« qĂ« Ă«shtĂ«. Gjithçka supozohet tĂ« ketĂ« tĂ« bĂ«jĂ« me procesin dhe zbulimin. Nuk kam problem me formĂ«n e asgjĂ«je kĂ«tu; thjesht nuk mendoj se ka shumĂ« kuptim, se thotĂ« diçka â apo se duket aq mirĂ«.
U ula aty duke parë njerëz mbi robotë gjigantë që vizatonin një burrë lakuriq me një çadër dhe u përpoqa të mendoja për Epikurin, atomet dhe rastësinë. Vështrova çadrën që rrotullohej, shkriva disa tabaka akulli. U përpoqa vërtet ta kuptoja, të gjeja kuptim dhe bukuri. Mendova mendime serioze, por gjeta vetëm art budalla.
Si mund të ndihet një njeri i vendosur nën një presion të jashtëzakonshëm, kur për hir të një qëllimi të shpallur si i lartë detyrohet të pranojë flijimin e jetëve të pafajshme, që pushkatohen para syve të tij?
Në të vërtetë, këtë mund ta dijë vetëm vetë personazhi. Ndoshta i afrohet, deri diku, edhe autori që e ka ndërtuar. Edhe aktori që e mishëron në skenë apo në ekran. Por asnjëra nuk mund të jetë përfundimtare, shteruese.
Mes tyre Ă«shtĂ« njĂ« djalosh me Ă«ndrra revolucionare, njĂ« aktor, njĂ« vajzĂ« e bukur, njĂ« tregtar i pasur dhe njĂ« poçar i varfĂ«r. ĂshtĂ« edhe njĂ« nĂ«nĂ«, qĂ« ka lĂ«nĂ« dy fĂ«mijĂ«t e saj tĂ« vegjĂ«l vetĂ«m nĂ« shtĂ«pi. TĂ« gjithĂ« tĂ« barabartĂ« pĂ«rballĂ« pushkĂ«s dhe heshtjes.
Ai i dĂ«gjon ofshamat, lutjet, pĂ«rgjĂ«rimet, premtimet pĂ«r pasuri, pĂ«r jetĂ« tjetĂ«r, pĂ«r shpĂ«tim. I pĂ«rballon njĂ« nga njĂ«, si goditje qĂ« nuk pushojnĂ«. Dhe megjithĂ«se i shtypur nga njĂ« presion i pandĂ«rprerĂ«, ai nuk lĂ«viz nga pozicioni i tij. QĂ«ndron. Edhe pse, nĂ« thellĂ«si, dridhet nga frika se mund tĂ« dorĂ«zohetâŠ
âŠDrama âMontserratâ e shkruar nĂ« vitin 1948 nga Emanuel Robles Ă«shtĂ« njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« njohura tĂ« dramaturgjisĂ« franceze tĂ« gjysmĂ«s sĂ« dytĂ« tĂ« shekullit XX. Ajo trajton temat e lirisĂ«, moralit dhe sakrificĂ«s nĂ« kontekstin e represionit kolonial.
Drama
Ngjarja luhet nĂ« korrik 1812. Njihet si drama mĂ« popullore e Robles-it, ku Ă«shtĂ« historia e njĂ« oficeri tĂ« ri spanjoll qĂ« zgjedh tĂ« vdesĂ« pĂ«r çlirimin e VenezuelĂ«s nĂ« vend qĂ« tĂ« tregojĂ« vendin e fshehur tĂ« SimĂłn BolĂvarit, qĂ« ishte dhe kreu i levizjes pĂ«r pavarĂ«si.
âMontserratiâ por qĂ« nĂ« shqip vjen si Monserrati, Ă«shtĂ« ngjitur nĂ« skenĂ« dhe nga trupa e Teatrit Popullor fillimisht nĂ« vitin 1963 e mĂ« pas Ă«shtĂ« rivĂ«nĂ« nĂ« vitin 1983 pĂ«rmes regjisĂ« sĂ« tĂ« mirĂ«njohurit Pirro Mani, ku nĂ« rolin kryesor interpreton Bujar Lako, nĂ« rolin e oficerit spanjoll Iskerdo, qĂ« drejton operacionin Ă«shtĂ« Ahmet Pasha e mĂ« pas vijnĂ« nĂ« role tĂ« tjera Roza Anagnosti, Anastas Kristofori, Xhemil Tagani, Anil FrashĂ«ri etj.
Natyrisht âMontserratâ Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« edhe nga pedagogia Drita Pelinku me studentĂ«t e Institutit tĂ« LartĂ« tĂ« Arteve nĂ« TiranĂ«.
NdĂ«rkohĂ« qĂ« ka edhe njĂ« version tjetĂ«r interpretuar nga trupa e teatrit profesionist tĂ« Prizrenit âBekim Fehmiuâ me regji tĂ« Roland Roshit ku interpretojnĂ«: GĂ«zim Rudi, Alban Krasniqi, Xheilane TĂ«rbunj. Rrezarta Foniqi, Bislim Muçaj, Fetah Paçarizi, Alban Ăela, Luan Kryeziu, etj
Ngjarja
Drama vendoset nĂ« VenezuelĂ«n e fillimit tĂ« shekullit XIX, gjatĂ« luftĂ«s pĂ«r pavarĂ«si kundĂ«r kolonizatorĂ«ve spanjollĂ«. Personazhi kryesor, Monserrat, Ă«shtĂ« njĂ« oficer spanjoll 28 vjeçar qĂ« ka vendosur tĂ« mbĂ«shtesĂ« revolucionarĂ«t vendas i tmerruar nga trajtimi qĂ« bashkatdhetarĂ«t e tij u bĂ«jnĂ« vendasve. NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, Robles na vendos pĂ«rballĂ« dilemave morale qĂ« shfaqen kur individi zgjedh tĂ« sfidojĂ« detyrimet e tij ushtarake dhe patriotike pĂ«r hir tĂ« njĂ« ideali mĂ« tĂ« lartĂ« â lirisĂ«.
Kur spanjollët planifikojnë të arrestojnë Bolivarin, udhëheqësin e revolucionarëve venezuelianë, Monserrat i paralajmëron ata dhe Bolivar arrin të arratiset. Spanjollët, nën komandën e togerit të parë Iskerdo, të vetëdijshëm se ishte Monserrat ai që e kishte paralajmëruar Bolivarin për ardhjen e tyre, e prangosin atë. Para se ta ekzekutojnë, ata përpiqen ta bëjnë atë të tregojë se ku fshihet Bolivar duke kapur gjashtë pengje të pafajshëm, të marrë rastësisht në rrugë, duke i mbyllur me të dhe duke i thënë se pengjet do të pushkatohen pas një ore nëse ai nuk tregon. Secili nga gjashtë të pafajshmit më pas do të përpiqet ta bindë Monserratin të rrëfejë, ose duke e bërë të ndihet fajtor, ose duke i shpjeguar se Bolivar mund të vdesë, edhe pa duke u kapur, pasi ai ishte i plagosur, dhe atëherë vdekja e tyre nuk do të kishte asnjë dobi.
Këtu Monserrati përballet me dilemën e tij tragjike: të zgjedhë midis të qëndruarit në heshtje dhe të sakrifikojë jetën e gjashtë të pafajshmëve, ose të tregojë duke e komprometuar revolucionin venezuelas.
Analiza
Monserrat është mishërimi i heroit tragjik dhe intelektualit idealist. Ai e kupton se liria është një e drejtë universale dhe vendos të ndjekë parimet e tij, edhe pse kjo e bën armik të vendit të tij. Monserrat nuk është thjesht një rebel; ai është një figurë morale që vendos ndjenjën e drejtësisë mbi besnikërinë ndaj shtetit. Ai përfaqëson një personazh që guxon të sfidojë autoritetin dhe të sakrifikojë gjithçka për lirinë e një populli tjetër.
NĂ« zemĂ«r tĂ« dramĂ«s Ă«shtĂ« pyetja: Sa vlen jeta pĂ«rballĂ« idealeve? Vendimi i Monserrat pĂ«r tĂ« ndihmuar revolucionarin Simon BolĂvar, duke e ditur se kjo do ta çojĂ« drejt vdekjes, Ă«shtĂ« qendror pĂ«r temĂ«n. Drama eksploron idenĂ« se liria Ă«shtĂ« njĂ« ideal qĂ« kĂ«rkon sakrifica tĂ« mĂ«dha, madje edhe flijimin e jetĂ«s.
Pjesa Ă«shtĂ« e ngarkuar me tension dramatik. OficerĂ«t spanjollĂ« kapin Monserratin dhe pĂ«rballĂ« tij vendosin njĂ« zgjedhje tragjike: tĂ« zbulojĂ« vendndodhjen e BolĂvarit ose tĂ« shohĂ« se si vriten tĂ« pafajshĂ«m njĂ« nga njĂ«. Ky mekanizĂ«m dramatik shĂ«rben pĂ«r tĂ« thelluar kontrastin midis moralit personal tĂ« Monserratit dhe brutalitetit tĂ« sistemit kolonial.
Mesazhet
Edhe pse ngjarjet zhvillohen nĂ« njĂ« kontekst tĂ« veçantĂ« historik, âMontserratâ ka njĂ« mesazh universal. Ajo flet pĂ«r konfliktin midis njeriut dhe autoritetit, pĂ«r guximin moral pĂ«r tĂ« sfiduar padrejtĂ«sitĂ«, dhe pĂ«r ndjenjĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t tĂ« humanizmit. NĂ« fund, sakrifica e Monserratit Ă«shtĂ« njĂ« kujtesĂ« se liria shpesh arrihet pĂ«rmes pĂ«rpjekjeve tĂ« individĂ«ve qĂ« janĂ« tĂ« gatshĂ«m tĂ« rrezikojnĂ« gjithçka.
Autori i dramës përdor një stil të drejtpërdrejtë, të mbushur me dialog të tensionuar dhe situata të skajshme. Simbolika është e fuqishme: Monserrati përfaqëson lirinë, ndërsa oficerët spanjollë simbolizojnë represionin dhe brutalitetin e një sistemi të korruptuar. Drama ndërthur realizmin historik me një analizë filozofike të moralit dhe veprimit njerëzor.
âMontserratâ mbetet njĂ« vepĂ«r aktuale, qĂ« rezonon me luftĂ«n pĂ«r liri nĂ« çdo epokĂ«. Ajo fton audiencĂ«n tĂ« reflektojĂ« mbi çështjet e moralit, guximit dhe sakrificĂ«s, duke e kthyer atĂ« nĂ« njĂ« klasik tĂ« dramaturgjisĂ« me vlera universale.
Më 30 janar 1835, në Uashington, Shtetet e Bashkuara përjetuan një moment tronditës që do të hynte në histori: atentatin e parë të njohur kundër një presidenti në detyrë. Objektivi ishte Andrew Jackson, presidenti i shtatë i SHBA-së, një figurë e fortë dhe kontroverse e politikës amerikane. Autori i atentatit ishte Richard Lawrence, një emigrant me origjinë angleze, i cili tentoi ta vriste presidentin brenda godinës së Kongresit, në Dhomën e Përfaqësuesve.
Sulmi brenda Kongresit
Ngjarja ndodhi teksa Andrew Jackson po largohej nga ceremonia mortore e një kongresmeni. Në një hapësirë të mbyllur, përballë përfaqësuesve të popullit dhe zyrtarëve shtetërorë, Lawrence iu afrua presidentit dhe nxori një pistoletë. Ai qëlloi nga një distancë shumë e afërt.
Por arma nuk shkrep. Lawrence provoi menjĂ«herĂ« me njĂ« pistoletĂ« tĂ« dytĂ«. Edhe ajo dĂ«shtoi. Dy dĂ«shtime radhazi, nĂ« njĂ« epokĂ« kur armĂ«t me kapsollĂ« ishin tĂ« paqĂ«ndrueshme, u konsideruan nga shumĂ«kush si fat i jashtĂ«zakonshĂ«m â madje disa e quajtĂ«n mrekulli.
Presidenti që nuk u tërhoq
Andrew Jackson, atëherë 67 vjeç, nuk u tërhoq në panik. Përkundrazi, i njohur për temperamentin e tij luftarak, ai reagoi menjëherë dhe tentoi të godiste atentatorin me bastunin e tij. Ndërkohë, disa kongresmenë dhe dëshmitarë u hodhën mbi Lawrence-in dhe e neutralizuan, duke shmangur një tragjedi që mund të kishte ndryshuar rrjedhën e historisë amerikane.
Profili i atentatorit
Richard Lawrence u arrestua në vend. Hetimet zbuluan se ai vuante nga probleme të rënda mendore. Ai besonte se ishte trashëgimtari i ligjshëm i fronit britanik dhe se Andrew Jackson po i pengonte marrjen e pasurisë që, sipas tij, i takonte. Gjykata e shpalli të pafajshëm për shkak të çrregullimeve mendore, dhe Lawrence u dërgua në një institucion psikiatrik, ku kaloi pjesën tjetër të jetës.
Një precedent historik
Atentati i dështuar i vitit 1835 shënoi një pikë kthese në ndërgjegjësimin për sigurinë e presidentit amerikan. Deri në atë moment, kreu i shtetit lëvizte shpesh pa masa të forta mbrojtjeje. Ngjarja tregoi se edhe në një republikë të re dhe demokratike, institucionet më të larta nuk ishin të paprekshme nga dhuna politike.
Sot, ky episod kujtohet si një paralajmërim i hershëm: historia e presidencës amerikane nuk ka qenë vetëm histori pushteti dhe reformash, por edhe e rrezikut, pasigurisë dhe kërcënimeve që shoqërojnë figurën e njeriut më të pushtetshëm të shtetit.
MĂ« 30 janar 1933, nĂ« Pallatin Presidencial nĂ« Berlin, Adolf Hitler bĂ«ri betimin si kancelar i GjermanisĂ«. Me dorĂ«n mbi KushtetutĂ«n e Vajmarit, ai shqiptoi fjalĂ«t qĂ« do tĂ« mbeteshin tĂ« gdhendura nĂ« kujtesĂ«n e shekullit XX: âUnĂ« do ta pĂ«rdor fuqinĂ« time pĂ«r mirĂ«qenien e popullit gjermanâŠâ
Në pamje të parë, ceremonia kishte gjithçka që kërkonte një akt shtetëror legjitim: solemnitet, formula kushtetuese, praninë e presidentit Paul von Hindenburg dhe respektimin formal të rendit juridik. Por pas kësaj skene të qetë institucionale fshihej një moment historik dramatik, që shënoi fillimin e fundit të demokracisë gjermane dhe hapjen e rrugës drejt një prej diktaturave më shkatërrimtare që ka njohur njerëzimi.
NjĂ« kancelar âi pĂ«rkohshĂ«mâ
Hitleri nuk erdhi në pushtet me grusht shteti. Ai u emërua kancelar përmes mekanizmave kushtetues, pas një krize të thellë politike, ekonomike dhe shoqërore që kishte përfshirë Gjermaninë pas Luftës së Parë Botërore. Papunësia masive, inflacioni shkatërrues, poshtërimi i Traktatit të Versajës dhe frika nga komunizmi kishin krijuar terrenin ideal për rritjen e nacional-socialistëve.
Presidenti Hindenburg dhe elitat konservatore besonin se mund ta âkontrolloninâ Hitlerin, duke e futur nĂ« qeveri si kancelar tĂ« njĂ« kabineti ku nazistĂ«t ishin pakicĂ«. Ata e shihnin si njĂ« figurĂ« popullore, tĂ« dobishme pĂ«r stabilitet, por tĂ« pĂ«rkohshme. Ishte njĂ« iluzion fatal.
âU krye!â
Kur doli nga pallati presidencial, me fytyrĂ« tĂ« tendosur dhe sy tĂ« pĂ«rlotur, kancelari i ri u pĂ«rball me turmat e mbledhura jashtĂ«. NazistĂ«t dhe simpatizantĂ«t e tyre shpĂ«rthyen nĂ« brohoritje. NĂ« atĂ« moment, Hitleri u kthye drejt bashkĂ«punĂ«torĂ«ve tĂ« tij dhe thirri: âU krye!â
Vetëm ata e dinin se çfarë nënkuptonte kjo fjali. Nuk ishte thjesht marrja e një posti qeveritar. Ishte sinjali se plani për pushtet absolut kishte hyrë në fazën vendimtare.
Nga betimi te diktatura
Brenda pak javësh, Gjermania do të ndryshonte rrënjësisht. Zjarri i Reichstag-ut në shkurt 1933 u përdor si pretekst për të pezulluar liritë civile. Me Aktin e Fuqizimit (ErmÀchtigungsgesetz), miratuar në mars, Hitleri mori pushtetin për të nxjerrë ligje pa parlamentin, duke e shndërruar kancelarinë në një qendër autoritare.
Partitë politike u shpërndanë, kundërshtarët u arrestuan, sindikatat u shkatërruan dhe shteti u nazifikua në çdo qelizë. Betimi mbi Kushtetutë u kthye në një ironi tragjike: dokumenti që duhej të mbronte demokracinë u përdor për ta varrosur atë.
Një mësim historik
30 janari 1933 nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m data e ngritjes sĂ« Hitlerit nĂ« pushtet. ĂshtĂ« njĂ« paralajmĂ«rim historik se si demokracitĂ« mund tĂ« bien jo gjithmonĂ« nga dhuna e menjĂ«hershme, por nga kompromiset, frika dhe nĂ«nvlerĂ«simi i rrezikut. Fjala âU krye!â nuk ishte thjesht triumf personal; ishte oguri i njĂ« epoke terrori, lufte dhe gjenocidi qĂ« do tĂ« pĂ«rfshinte EvropĂ«n dhe botĂ«n.
Një betim, një brohoritje dhe një fjali e shkurtër shënuan fillimin e një tragjedie globale.
QoftĂ« nĂ« politikĂ«n e brendshme apo nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare, modeli Ă«shtĂ« i njĂ«jtĂ«: shmangia e debateve tĂ« vĂ«shtira dhe quajtja e kĂ«saj qasjeje âpragmatizĂ«mâ.
Rafael Behr
Vjen njĂ« moment nĂ« karrierĂ«n e çdo kryeministri kur udhĂ«timet jashtĂ« vendit ofrojnĂ« njĂ« arratisje nga telashet e brendshme. Edhe kur marrĂ«dhĂ«niet me vendin pritĂ«s janĂ« tĂ« ndĂ«rlikuara â siç janĂ« ato tĂ« BritanisĂ« me KinĂ«n â protokollet dinjitoze tĂ« diplomacisĂ« shtetĂ«rore e bĂ«jnĂ« njĂ« politikan tĂ« rrethuar nga problemet tĂ« ndihet i vlerĂ«suar.
Pastaj vjen faza tjetër, kur misionet jashtë vendit duken të rrezikshme, sepse komplotistët mund të organizohen më hapur kundër një lideri që mungon.
Keir Starmer ndodhet në tranzit mes këtyre dy zonave të rënies. Pozicioni i tij ende nuk është vënë në rrezik nga përplasja mbi ambicien e bllokuar të Andy Burnham-it për të kandiduar në zgjedhjet e pjesshme në Gorton dhe Denton. Por ai me siguri do të ndihet i lehtësuar që një fluturim drejt Pekinit vendos mijëra kilometra mes tij dhe deputetëve laburistë që po kërkojnë anulimin e vendimit të komitetit ekzekutiv kombëtar të partisë kundër kandidaturës së kryebashkiakut të Mançesterit të Madh.
Starmer me të drejtë mendon se vizita e parë e një kryeministri britanik në Kinë që nga viti 2018 është më e rëndësishme sesa një histori rreth përdorimit të rregullave të partisë për të bllokuar një rival të mundshëm. Por do të ishte e pamatur të nënvlerësonte sa shumë rëndësi kanë këto gjëra brenda Laburistëve.
Ai është i pazakontë për faktin se ka arritur në krye të partisë me shumë pak përvojë të kulturës së saj, të legjendave të brendshme dhe të pasojave të paqëllimshme që mund të shpërthejnë nga luftërat procedurale.
Ka pasur mjaft manovra pĂ«r tĂ« konsoliduar pozitĂ«n e Starmer-it nĂ« opozitĂ«, duke marginalizuar tĂ« majtĂ«n dhe duke âqepurâ pĂ«rzgjedhjet e kandidatĂ«ve pĂ«r tĂ« krijuar njĂ« brez besnikĂ«sh tĂ« ardhshĂ«m. Por kjo u delegua te Morgan McSweeney, shefi i kabinetit tĂ« liderit.
Sapo u vendos në Downing Street nr. 10, Starmer nuk ndjeu asnjë detyrim të kujdesej për politikën e brendshme të Laburistëve. As nuk kultivoi marrëdhënie me deputetët e rinj, për të cilët supozonte se do të zbatonin me bindje politikat qeveritare.
Ministrat e rinj u zhgĂ«njyen nga fakti se sa pak e shihnin kryeministrin. ZyrtarĂ«t janĂ« habitur nga mungesa e interesit tĂ« tij pĂ«r politikĂ«n â dhe jo vetĂ«m sipas standardeve obsesive tĂ« Westminster-it. Thjesht nuk Ă«shtĂ« fusha e tij. Ai nuk tĂ«rhiqet nĂ« diskutime idesh. Ata qĂ« janĂ« pĂ«rpjekur thonĂ« se ai e sheh abstraksionin si njĂ« teprim; paksa âi zbrazĂ«tâ.
Kjo ndihmon tĂ« shpjegohet pse Starmer shpejt filloi ta pĂ«lqente anĂ«n e jashtme tĂ« detyrĂ«s sĂ« tij. Diplomacia ndĂ«rkombĂ«tare e vĂ« pragmatizmin nĂ« plan tĂ« parĂ«. QoftĂ« misioni pĂ«r tĂ« rivendosur marrĂ«dhĂ«niet me Bashkimin Evropian, pĂ«r tâu treguar i sjellshĂ«m me Donald Trump-in apo, si kĂ«tĂ« javĂ«, pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar ura me Pekinin, nuk ka shumĂ« pĂ«rfitim tĂ« paraqitesh me bagazh ideologjik.
PĂ«r njĂ« njeri qĂ« e sheh veten si mjeshtĂ«r tĂ« zgjidhjes sĂ« problemeve, kaosi global i tanishĂ«m duket si njĂ« enigmĂ« me pjesĂ« tĂ« mbivendosura qĂ« mund tĂ« rregullohen me qetĂ«si dhe metodĂ« pĂ«r tâiu pĂ«rshtatur interesit kombĂ«tar.
Kjo i jep atij njĂ« pĂ«rgjigje kritikĂ«ve qĂ« do tĂ« donin ta shihnin tĂ« sfidonte liderĂ« qĂ« janĂ« doktrinarisht kundĂ«r demokracisĂ«, si Xi Jinping, ose qĂ« e pĂ«rbuzin atĂ« me lehtĂ«si, si Trump. Starmer hedh poshtĂ« thirrjet pĂ«r dĂ«nime âperformativeâ qĂ«, sipas tij, do tĂ« sillnin vetĂ«m humbje influence ndaj njĂ« superfuqie.
Kryeministri u ndje më në fund i detyruar ta kritikonte Trump-in javën e kaluar, për kërcënimet lidhur me Groenlandën dhe për përbuzjen ndaj rolit të forcave të armatosura britanike në Afganistan. Por ai kurrë nuk i lidh këto shkelje të veçuara në një kritikë më të gjerë të axhendës autoritare të presidentit amerikan.
Po ashtu, Starmer mund të gjejë formula diplomatike që nënkuptojnë një qortim ndaj Kinës për spiunazhin, mbështetjen ndaj Vladimir Putinit, çmontimin e të drejtave civile në Hong Kong dhe shtypje të tjera, por pa tingëlluar konfrontues.
Në masën që qeveria britanike ka një doktrinë të politikës së jashtme, kjo është ajo. Përtej teatrit të luftës në Ukrainë dhe armiqësisë me Putinin, parimet shpallen, por jo si pengesa për bashkëpunimin.
Starmer e shpjegoi kĂ«tĂ« nĂ« njĂ« fjalim dhjetorin e kaluar. Ai tha se do tĂ« pĂ«rdorte angazhimin nĂ« çdo front pĂ«r tĂ« maksimizuar interesat e BritanisĂ«. Ai refuzoi tĂ« pranonte se ndonjĂ«herĂ« do tĂ« kishte prioritete qĂ« bien ndesh me njĂ«ra-tjetrĂ«n. âNe nuk sakrifikojmĂ« sigurinĂ« nĂ« njĂ« fushĂ« pĂ«r pak mĂ« shumĂ« akses ekonomik diku tjetĂ«r,â tha ai.
Ai vuri nĂ« dukje se pjesa tjetĂ«r e kĂ«tij shekulli do tĂ« dominohet nga âSHBA-ja, BE-ja dhe Kina, qĂ« tĂ« gjitha ndĂ«rveprojnĂ« me njĂ«ra-tjetrĂ«nâ dhe se âe ardhmja jonĂ« do tĂ« pĂ«rcaktohet nga mĂ«nyra se si ne lundrojmĂ« nĂ« kĂ«tĂ« dinamikĂ«â. Por edhe kĂ«tu, ai nuk parashikoi zgjedhje tĂ« vĂ«shtira apo sakrifica. Partneriteti me tĂ« gjithĂ« do tĂ« sillte prosperitet pĂ«r tĂ« gjithĂ«.
Starmer ka kĂ«mbĂ«ngulur shpesh se Britania nuk pĂ«rballet me njĂ« dilemĂ« gjeopolitike sa i pĂ«rket rreshtimit me Uashingtonin apo Brukselin. Tani ai thotĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n gjĂ« edhe pĂ«r rrezikun e pakĂ«naqĂ«sisĂ« amerikane ndaj afrimit tĂ« tij me KinĂ«n. âShpesh mĂ« ftojnĂ« tĂ« zgjedh thjesht mes vendeve,â tha ai nĂ« njĂ« intervistĂ« pĂ«rpara udhĂ«timit nĂ« Pekin. âUnĂ« nuk e bĂ«j kĂ«tĂ«.â
Si çdo ekuilibĂ«r, kjo funksionon derisa tĂ« ushtrohet presion nga njĂ«ra anĂ« ose tjetra. Starmer tashmĂ« po arrin kufirin e asaj qĂ« mund tĂ« arrihet me BE-nĂ« nga njĂ« pozicion ambivalence mes-Atlantike. Negociatat zvarriten ngadalĂ« pĂ«r tema tashmĂ« tĂ« dakorduara nĂ« parim â bashkĂ«punimi nĂ« mbrojtje, importet bujqĂ«sore e kĂ«shtu me radhĂ«. Por nĂ« Bruksel nuk ka shumĂ« durim pĂ«r rregullime tĂ« vogla tĂ« marrĂ«veshjes ekzistuese tĂ« Brexit-it dhe po venitet besimi se Starmer ka vullnetin pĂ«r tĂ« shkuar mĂ« tej.
Nga ana amerikane, kĂ«rcĂ«nimi i Trump-it pĂ«r tarifa si ndĂ«shkim pĂ«r mbĂ«shtetjen e DanimarkĂ«s mbi GroenlandĂ«n dhe pĂ«rbuzja qĂ« ai tregoi ndaj njĂ« marrĂ«veshjeje tĂ« rĂ«nĂ« dakord mĂ« parĂ« pĂ«r Ishujt Ăagos shĂ«rbejnĂ« si paralajmĂ«rim: frytet e servilizmit mund tĂ« hidhen poshtĂ« me njĂ« shpĂ«rthim presidencial. BashkĂ«punimi konstruktiv me KinĂ«n Ă«shtĂ« gjithmonĂ« vetĂ«m njĂ« skandal i madh spiunazhi larg njĂ« shkĂ«putjeje tĂ« zemĂ«ruar.
Pragmatizmi Ă«shtĂ« i domosdoshĂ«m nĂ« ndjekjen e çdo politike. Por pĂ«r Starmer-in, ai Ă«shtĂ« vetĂ« politika. ĂshtĂ« njĂ« qĂ«llim nĂ« vetvete â virtyti kryesor, i paraqitur si superior ndaj dogmĂ«s sĂ« ngurtĂ«, gjĂ« qĂ« Ă«shtĂ« e drejtĂ«, por edhe, mĂ« pak bindshĂ«m, si pĂ«rgjigje ndaj çdo kĂ«rkese pĂ«r qartĂ«si parimore ose qĂ«llimore.
Ka njĂ« model kĂ«tu. Premtimi i Starmer-it ndaj LaburistĂ«ve kur ai kĂ«rkoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« lidershipin ishte ekumenizmi mes fraksioneve. Ai nuk mendonte se do tâi duhej tĂ« zgjidhte mes sĂ« majtĂ«s dhe sĂ« djathtĂ«s. VetĂ«m kur u bind se korbinizmi ishte toksik pĂ«r votuesit luhatĂ«s, ai lejoi shfarosjen e tij nga makineria e partisĂ«. Edhe atĂ«herĂ«, ai nuk fitoi vĂ«rtet njĂ« debat mbi atĂ« qĂ« ishte e drejtĂ« nĂ« parim; e mbylli çështjen mbi bazĂ«n e asaj qĂ« ishte praktikisht e dobishme nĂ« zgjedhje.
Në fushatën e zgjedhjeve të përgjithshme të vitit 2024, Starmer u tha votuesve se mund të kishin rinovim kombëtar pa zgjedhje të dhimbshme fiskale. Pastaj kaloi një vit duke shkaktuar dhimbje, duke thënë se ishte e nevojshme, pa përshkruar një kauzë që ta bënte të dukej e justifikuar.
Kjo qasje ka dĂ«shtuar nĂ« planin e brendshĂ«m. Do tâi mbarojĂ« rruga edhe nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. NĂ« njĂ« epokĂ« rivalitetesh mes blloqeve tĂ« fuqisĂ«, angazhimi pragmatik nĂ« çdo drejtim Ă«shtĂ« njĂ« mohim i dilemave strategjike, njĂ« shtyrje e krizave, jo shmangie e tyre. Por kjo Ă«shtĂ« mĂ«nyra e Starmer-it. Ai Ă«shtĂ« politikani qĂ« shmang politikĂ«n, zgjidhĂ«si i problemeve qĂ« urren ta emĂ«rtojĂ« njĂ« problem, lideri zgjedhja e parĂ« e tĂ« cilit Ă«shtĂ« gjithmonĂ« tĂ« mos zgjedhĂ«.
Rafael Behr është kolumnist i Guardian-it/ Përgatiti për botim: L.Veizi
Një klasik i epokës së filmit pa zë është ripërpunuar për rrëshqitjen vertikale të ekraneve të telefonit. A është kjo risi, sakrilegj, apo thjesht një mënyrë tjetër për të ripaketuar historinë e kinemasë?
Pamela Hutchinson
âDisa filma janĂ« copĂ«za jete, tĂ« mitĂ« janĂ« copĂ«za torte,â thoshte Alfred Hiçkoku. Kush do ta kishte menduar se dikush do tĂ« merrte thikĂ«n ndaj njĂ«rit prej filmave tĂ« tij mĂ« tĂ« dashur tĂ« epokĂ«s sĂ« heshtur, The Lodger: A Story of the London Fog (1927), dhe do ta shndĂ«rronte nĂ« njĂ« mikrodramĂ« vertikale?
Aplikacioni Tattle TV ka njoftuar se do tĂ« transmetojĂ« dramĂ«n pĂ«r njĂ« vrasĂ«s serial, The Lodger, nĂ« platformĂ«n e tij vertikale tĂ« pĂ«rshtatur pĂ«r telefonat, duke i thĂ«nĂ« Deadline se kjo Ă«shtĂ« ânjĂ« nga rastet e para tĂ« njohura ku njĂ« film artistik klasik Ă«shtĂ« riformatuar plotĂ«sisht pĂ«r konsum vertikal, tĂ« orientuar drejt celularitâ. A do tĂ« vendosĂ« kjo njĂ« prirje? Dhe nĂ«se po, si mund ta ndalojmĂ«?
Sigurisht, po bĂ«j shaka. GjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« nga ata qĂ« e shohin kinemanĂ« arkivore si thjesht pĂ«rmbajtje pĂ«r tâu ripĂ«rdorur nĂ« formate tĂ« reja. Dhe gjithmonĂ« do tĂ« ketĂ« puristĂ« tĂ« gardĂ«s sĂ« vjetĂ«r â kush, unĂ«? â qĂ« rrudhin fytyrĂ«n nga kjo ide. Gjithsesi, Tattle TV, mĂ« ke tĂ«rhequr vĂ«mendjen, ndaj le tĂ« flasim pĂ«r kĂ«tĂ«.
Ne nuk do ta marrim kĂ«tĂ« mini-Hiçkok nĂ« Britani, as nĂ« BE pĂ«r shkak tĂ« tĂ« drejtave, por shikuesit me fat nĂ« SHBA do tĂ« mund ta shohin filmin qĂ« Hiçkoku e konsideronte âherĂ«n e parĂ« qĂ« ushtrova stilin timâ, nĂ« njĂ« format qĂ« nĂ« thelb e shpĂ«rfill atĂ« stil. The Lodger do tĂ« paraqitet me imazhin e tij katror 4:3, ose tĂ« shtrirĂ«, ose tĂ« prerĂ« pĂ«r tâiu pĂ«rshtatur njĂ« ekrani vertikal telefoni. KĂ«shtu, shpesh do tĂ« mungojnĂ« pjesĂ« tĂ« imazhit â dhe ky Ă«shtĂ« problem.
Plani i hapjes sĂ« The Lodger Ă«shtĂ« njĂ« afrim tronditĂ«s i njĂ« gruaje qĂ« bĂ«rtet, me kokĂ«n tĂ« anuar nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« e gjithĂ« fytyra tâi mbushĂ« kuadrin, e ndriçuar nga pas pĂ«r tĂ« theksuar flokĂ«t e saj bionde. Hiçkoku i tha TrifosĂ« se te The Lodger ai paraqiti âide nĂ« terma thjesht vizualĂ«â. Ky afrim pĂ«rfaqĂ«son terrorin qĂ« po pĂ«rhapej nĂ« LondĂ«r, teksa njĂ« âripperâ kishte nĂ« shĂ«njestĂ«r gra tĂ« reja, flokĂ«arta. A mbetet ideja e paprekur, edhe nĂ«se imazhi jo? Hiçkoku, i njohur pĂ«r kĂ«mbĂ«nguljen e tij ndaj kuadrave tĂ« kompozuara me kujdes, me gjasĂ« do tĂ« mos binte dakord. Edhe unĂ« jo.
NĂ« formĂ«n e âmikrodramĂ«sâ, koha 90-minutĂ«she e The Lodger ndahet nĂ« kapituj (dy tĂ« parĂ«t janĂ« falas, por pĂ«r tĂ« parĂ« gjithĂ« filmin duhet tĂ« paguash). Hiçkoku kĂ«mbĂ«ngulte se gjatĂ«sia ideale e njĂ« filmi artistik ishte âe lidhur drejtpĂ«rdrejt me qĂ«ndrueshmĂ«rinĂ« e fshikĂ«zĂ«s njerĂ«zoreâ, dhe shumica e njerĂ«zve mund tĂ« rrinĂ« ulur pĂ«r njĂ« orĂ« e gjysmĂ«, sidomos nĂ« duart e mjeshtrit tĂ« pezullimit. NjerĂ«zit ankohen pĂ«r filmat treorĂ«sh, por Hollivudi prej kohĂ«sh Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur ta bĂ«jĂ« tĂ« funksionojĂ« drama me format tĂ« shkurtĂ«r, me sukses tĂ« kufizuar. Ju kujtohet Quibi?
ĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« se nĂ« bĂ«rjen e filmave gjithmonĂ« bĂ«hen kompromise, gjĂ« qĂ« Hiçkoku e dinte mirĂ«. MeqĂ« protagonisti i The Lodger ishte Ivor Novello, ndoshta ylli mĂ« i madh i kinemasĂ« britanike tĂ« asaj kohe, Hiçkoku u detyrua ta bĂ«nte fundin mĂ« tĂ« rregullt dhe mĂ« pak tĂ« paqartĂ« sesa do tĂ« kishte dashur.
ĂshtĂ« po ashtu e vĂ«rtetĂ« se Hiçkoku u pĂ«rshtat me dĂ«shirĂ« ndaj formateve tĂ« reja. Ai xhiroi filmin e parĂ« britanik me zĂ«, Blackmail (1929), dhe pĂ«rqafoi televizionin. Por nĂ«se shikoni, pĂ«r shembull, dallimet mes versionit pa zĂ« dhe atij me zĂ« tĂ« Blackmail, do tĂ« vini re se Hiçkoku e kuptonte qĂ« njĂ« teknologji e re kĂ«rkonte teknika tĂ« reja. Ndoshta do tĂ« kishte bĂ«rĂ« mikrodrama tĂ« jashtĂ«zakonshme, por meqĂ« ai nuk Ă«shtĂ« mĂ« kĂ«tu pĂ«r ta bĂ«rĂ« kĂ«tĂ«, formati mĂ« mirĂ« tâu lihet kineastĂ«ve qĂ« krijojnĂ« pĂ«rmbajtje vertikale origjinale kĂ«tu dhe tani.
âDuke ripĂ«rdorur klasikĂ« britanikĂ« si The Lodger, Tattle TV synon tâia prezantojĂ« kinemanĂ« ikonike njĂ« brezi krejt tĂ« ri shikuesish, duke ndĂ«rtuar njĂ« urĂ« mes historisĂ« sĂ« filmit dhe audiencave bashkĂ«kohore mobile,â raporton Deadline. NjĂ« synim pĂ«r tâu lavdĂ«ruar, ndonĂ«se njĂ« shpirt cinik mund tĂ« thotĂ« se Ă«shtĂ« njĂ« njoftim i bujshĂ«m qĂ« do tâi zemĂ«rojĂ« puristĂ«t e pĂ«rmendur tĂ« gardĂ«s sĂ« vjetĂ«r, duke i shtyrĂ« tĂ« godasin tastierat me inat â dhe kĂ«shtu tĂ« promovojnĂ« aplikacionin. Oops.
Por nĂ«se vĂ«rtet doni tĂ« ndĂ«rtoni atĂ« urĂ«, ndoshta ribĂ«ni, e jo thjesht riformatoni, disa nga klasikĂ«t e hershĂ«m tĂ« kinemasĂ« britanike, si filmi i pavdekshĂ«m me truke tĂ« djegies dhe copĂ«timit, Mary Janeâs Mishap (G.A. Smith, 1903), apo The Big Swallow, tĂ« cilĂ«t ishin tĂ« konceptuar pĂ«r tâu shfaqur vetĂ«m pĂ«r disa minuta dhe si pjesĂ« e njĂ« programi tĂ« pĂ«rzier. Shfaqja e vazhdueshme ishte âdoomscrollingâ-u origjinal â ndoshta.
Ajo qĂ« mĂ« duket vĂ«rtet e çuditshme Ă«shtĂ« se nuk mungojnĂ« mĂ«nyrat pĂ«r ta parĂ« The Lodger: nĂ« disk, apo online, me çmime dhe cilĂ«si tĂ« ndryshme. PĂ«r shikuesit amerikanĂ«, do tĂ« rekomandoja Blu-ray-n e Criterion Collection, me muzikĂ«n e Neil Brand. Dikur pranonim imazhe âpan-and-scanâ nĂ« DVD, sepse nuk kishte mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r pĂ«r tâi parĂ« filmat nĂ« shtĂ«pi, por kjo nuk Ă«shtĂ« mĂ« e vĂ«rtetĂ«. The Lodger Ă«shtĂ« njĂ« i preferuar i repertorit, qĂ« shfaqet rregullisht nĂ« ekran tĂ« madh, kĂ«shtu qĂ« mund ta shihni vĂ«rtet nĂ« kinema, me shoqĂ«rim muzikor live, ashtu siç ishte menduar tĂ« shihej.
Njoftimi i Tattle pĂ«r The Lodger vjen pas njĂ« studimi tĂ« Universitetit tĂ« Sussex-it, sipas tĂ« cilit rrĂ«shqitja nĂ« rrjetet sociale Ă«shtĂ« âaktiviteti qĂ« na sjell mĂ« pak gĂ«zimâ. NjĂ« tjetĂ«r studim i British Council zbuloi se tĂ« rinjtĂ« e vlerĂ«sojnĂ« filmin dhe televizionin si shumĂ« mĂ« ndikues sesa pĂ«rmbajtjen digjitale. NĂ« fakt, rrjetet sociale mund tĂ« falĂ«nderohen paradoksalisht pĂ«r rikthimin e brezit Z nĂ« sallat e kinemasĂ« â shumĂ« ia atribuojnĂ« platformĂ«s sĂ« recensioneve Letterboxd nxitjen e njĂ« zakoni tĂ« ri tĂ« shkuarjes nĂ« kinema.
Tani qĂ« Tattle i ka dhĂ«nĂ« The Lodger njĂ« dozĂ« âOzempicâ-u digjital dhe e ka holluar nĂ« pĂ«rmasat e njĂ« TikTok-u, ndoshta do tĂ« provokojĂ« disa prej nesh tĂ« fikin telefonat dhe ta shohin njĂ« kryevepĂ«r kinematografike siç duhet â nĂ« njĂ« ekran mjaftueshĂ«m tĂ« madh pĂ«r ta pĂ«rballuar.
MĂ« 29 janar 1916, Parisi pĂ«rjetoi njĂ« moment tĂ« ri dhe tĂ« tmerrshĂ«m tĂ« LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore: kryeqyteti francez u bombardua pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nga zepelinĂ«t gjermanĂ«. Ky sulm shĂ«noi njĂ« kapitull tĂ« ri nĂ« historinĂ« e luftĂ«s, duke futur civilĂ«t nĂ« njĂ« dimension tĂ« ri frike dhe pasigurie â njĂ« luftĂ« qĂ« nuk zhvillohej mĂ« vetĂ«m nĂ« frontet e tokĂ«s, por edhe mbi qytetet e populluara.
Era e bombardimeve ajrore
Zepelinët, këto aerostat gjigantë të kontrolluar me hidrogjen, ishin armë simbolike të Luftës së Parë Botërore. Gjermania i përdorte jo vetëm për spiunazh, por edhe për të ushtruar terror psikologjik mbi popullatën civile. Parisi, si kryeqytet dhe simbol i kulturës franceze, u bë objektivi kryesor.
Në 29 janar 1916, disa nga këto zepelinë u ngritën nga bazat në Belgjikë dhe veri të Francës, duke fluturuar mbi territorin francez nën errësirën e natës. Bombat e tyre, megjithëse të pakta në krahasim me bombardimet moderne, shkaktuan panik të madh dhe dëme materiale në disa lagje të qytetit. Popullsia, e papërgatitur për sulmet ajrore, u shokua nga aftësia e re e luftës për të goditur vendet e banuara nga larg.
Psikologjia e qytetit nën rrezik
Për banorët e Parisit, sulmet e zepelinëve ishin një goditje e papritur në normalitetin e përditshëm. Mijëra qytetarë, përfshirë gra dhe fëmijë, kërkuan strehim në bodrume dhe metrotë në ndonjë rast, duke krijuar atmosferën e parë të qyteteve të luftës moderne. Gazetat franceze raportuan me përzierje mes panikut dhe heroizmit qytetar, duke dokumentuar tmerrin, por edhe solidaritetin që lindte në mes të popullsisë.
Revolucioni i taktikave ushtarake
Bombardimi i Parisit nga zepelinët ishte gjithashtu një paralajmërim për evolucionin e luftës. Lufta nuk ishte më vetëm për frontet; civilët u bënë pjesëmarrës të detyruar. Qytetet e mëdha evropiane, që më parë mendoheshin të sigurta, hynë në radhën e objektivave strategjikë. Kjo praktikë do të zhvillohej më vonë me aeroplanë të armatosur dhe bombardime më të sofistikuara gjatë Luftës së Dytë Botërore.
Trashëgimia e datës
29 janari 1916 shënon një pikë kthese: Parisi, simbol i artit, kulturës dhe qytetërimit perëndimor, u përfshi për herë të parë nga tmerri i bombardimeve ajrore. Ngjarja dokumentoi fillimin e një epoke ku lufta nuk njihte më kufij midis frontit dhe qytetit, ku civilët ishin pjesëmarrës të pandërgjegjshëm të konfliktit.
Bombardimet e zepelinëve nuk sollën vetëm dëme materiale; ato krijuan një paradigmë të re për luftën moderne, një kujtesë se teknologjia dhe strategjia mund të shndërrojnë qytetet në fusha beteje dhe njerëzit në dëshmitarë të një tmerri të paprecedent.
MĂ« 29 janar 1980, nĂ« kulmin e njĂ« prej krizave mĂ« tĂ« rĂ«nda diplomatike tĂ« shekullit XX, gjashtĂ« shtetas amerikanĂ« arritĂ«n tĂ« largoheshin fshehurazi nga Irani revolucionar, duke i shpĂ«tuar njĂ« fati tĂ« pasigurt falĂ« njĂ« operacioni tĂ« rrallĂ« inteligjence dhe ndihmĂ«s vendimtare tĂ« KanadasĂ«. Ngjarja, e njohur mĂ« vonĂ« si âCanadian Caperâ, do tĂ« mbetej pĂ«r dekada e mbuluar nga heshtja, pĂ«r tâu shndĂ«rruar mĂ« pas nĂ« temĂ«n e filmit tĂ« njohur âArgoâ, prodhuar nĂ« vitin 2012.
Revolucioni iranian dhe kriza e ambasadës
Në nëntor të vitit 1979, pas rrëzimit të Shahut dhe ardhjes në pushtet të regjimit islamik të Ajatollah Ruhollah Khomeinit, studentë revolucionarë pushtuan ambasadën e Shteteve të Bashkuara në Teheran. Pesëdhjetë e dy diplomatë dhe punonjës amerikanë u morën peng, duke nisur një krizë që do të zgjaste 444 ditë dhe do të trondiste politikën amerikane dhe marrëdhëniet ndërkombëtare.
Në kaosin e orëve të para të sulmit, gjashtë diplomatë amerikanë arritën të largoheshin nga godina e ambasadës dhe të zhdukeshin në qytet. Zbulimi i tyre nga autoritetet revolucionare do të kishte qenë fatal.
Streha kanadeze dhe një plan i pamundur
Diplomatët e arratisur gjetën strehë falë guximit të ambasadorit kanadez në Teheran, Ken Tejlor, dhe stafit të tij, të cilët i fshehën në rezidencat diplomatike kanadeze për disa muaj. Kanadaja jo vetëm që u ofroi mbrojtje, por edhe u përfshi drejtpërdrejt në planifikimin e arratisjes.
Me kalimin e kohĂ«s, presioni u shtua. Ădo ditĂ« qĂ« kalonte rreziku i zbulimit rritej. NĂ« kĂ«tĂ« pikĂ« hyri nĂ« lojĂ« Agjencia Qendrore e InteligjencĂ«s amerikane (CIA), e cila, pĂ«rmes njĂ« plani sa tĂ« guximshĂ«m aq edhe absurd nĂ« pamje tĂ« parĂ«, vendosi tĂ« nxirrte gjashtĂ« amerikanĂ«t nga Irani duke i paraqitur si ekip filmik kanadez, qĂ« po kĂ«rkonte vende xhirimi pĂ«r njĂ« film fantastiko-shkencor me titullin âArgoâ.
29 janar 1980, dita e arratisjes
MĂ« 29 janar 1980, tĂ« pajisur me pasaporta kanadeze, dokumente tĂ« rreme dhe njĂ« histori tĂ« pĂ«rgatitur me imtĂ«si, gjashtĂ« amerikanĂ«t u nisĂ«n drejt aeroportit tĂ« Teheranit. Ădo kontroll, çdo pyetje dhe çdo vonesĂ« mund tĂ« kishte çuar nĂ« zbulimin e mashtrimit.
Operacioni përfundoi me sukses: avioni u ngrit nga Teherani dhe u drejtua për në Zyrih. Vetëm pasi u larguan nga hapësira ajrore iraniane, u kuptua se misioni kishte funksionuar. Një nga operacionet më të guximshme të Luftës së Ftohtë kishte përfunduar pa asnjë të shtënë.
Heshtje zyrtare dhe zbardhje e vonuar
PĂ«r vite me radhĂ«, roli i KanadasĂ« dhe i CIA-s u mbajt sekret pĂ«r arsye diplomatike dhe sigurie. VetĂ«m nĂ« fund tĂ« viteve â90, detajet e plota tĂ« operacionit u deklasifikuan, duke nxjerrĂ« nĂ« pah dimensionin e vĂ«rtetĂ« tĂ« kĂ«saj ngjarjeje dhe rolin kyç tĂ« diplomacisĂ« kanadeze.
Ambasadori Ken Tejlor u nderua më pas si hero kombëtar në Kanada, ndërsa operacioni u studiua në akademitë e inteligjencës si shembull i kreativitetit ekstrem në situata krize.
Nga historia nĂ« kinematografi, âArgoâ
Ngjarja u bĂ« e njohur pĂ«r publikun e gjerĂ« me filmin âArgoâ, me regji tĂ« Ben Aflek dhe me Xhorxh Klun si producent dhe aktor. Filmi, i vlerĂ«suar me çmimin Oscar pĂ«r filmin mĂ« tĂ« mirĂ«, solli nĂ« ekran tensionin, absurditetin dhe rrezikun e njĂ« operacioni qĂ« dukej i pamundur.
Edhe pse filmi merr disa liri artistike, thelbi historik mbetet i saktë: shpëtimi i gjashtë amerikanëve ishte rezultat i një bashkëpunimi të jashtëzakonshëm mes shërbimeve sekrete dhe diplomacisë, në një moment kur çdo gabim mund të kishte pasoja tragjike.
Një datë që simbolizon guximin diplomatik
29 janari 1980 nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« episod i fshehtĂ« i LuftĂ«s sĂ« FtohtĂ«. Ai pĂ«rfaqĂ«son njĂ« çast ku zgjuarsia, solidariteti ndĂ«rkombĂ«tar dhe guximi personal triumfuan mbi frikĂ«n dhe kaosin. NjĂ« histori reale qĂ«, pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, dukej mĂ« e pabesueshme se vetĂ« kinemaja â derisa u tregua.
Njëqind vjet më parë, kinemaja imagjinonte se si do të ishte bota në vitin 2026. Mes robotëve humanoidë, krizave të punës dhe qyteteve vertikale, zbulojmë se sa shumë nga kjo botë distopike është shndërruar sot në realitetin tonë të përditshëm.
Chiara Guzzonato
Metropolis Ă«shtĂ« njĂ« film fantastiko-shkencor gjerman i vitit 1927, i frymĂ«zuar nga romani me tĂ« njĂ«jtin emĂ«r i Thea von Harbou, botuar nĂ« vitin 1925. Ngjarjet zhvillohen nĂ« vitin 2026 dhe pĂ«rshkruajnĂ« njĂ« realitet distopik, ku klasat e ulĂ«ta jetojnĂ« dhe punojnĂ« nĂ«n tokĂ«, duke mbajtur nĂ« funksion âmakinĂ«n e zemrĂ«sâ, njĂ« gjenerator gjigant qĂ« furnizon me energji Metropolisin â qytetin mbi tokĂ«, ku jeton elita e pasur.
Revolta: Maria dhe mashtrimi i androidit
Historia nis kur Frederi, djali i njërit prej sipërmarrësve më të fuqishëm të Metropolisit, sheh Marian, një vajzë të re nga klasa punëtore. I magjepsur nga bukuria dhe shikimi i saj, ai vendos të zbresë në nëntokë, ku përballet drejtpërdrejt me kushtet çnjerëzore në të cilat jetojnë punëtorët dhe dëshmon një aksident shkatërrues makinerish, që shkakton vdekjen e disa burrave.
Këtu ai dëgjon Marian teksa u flet punëtorëve të trazuar, duke i qetësuar dhe duke u predikuar ardhjen e një ndërmjetësi, si dhe një paqe të ardhshme.
Pasi mëson për pakënaqësinë e punëtorëve dhe fuqinë bindëse të Marias, babai i Frederit urdhëron Rotwangun, një shkencëtar të çmendur, dikur i dashuruar me gruan e tij të ndjerë (nënën e Frederit), ta rrëmbejë Marian dhe ta zëvendësojë me një android identik.
Ky ârobot Mariaâ stĂ«rvitet pĂ«r tĂ« manipuluar punĂ«torĂ«t dhe pĂ«r tĂ« shmangur njĂ« rebelim tĂ« vĂ«rtetĂ«. Por Rotwangu, i shtyrĂ« nga etja pĂ«r hakmarrje ndaj rivalit tĂ« tij tĂ« vjetĂ«r romantik, e programon fshehurazi androidin pĂ«r tĂ« nxitur revoltĂ«n e klasĂ«s punĂ«tore, duke çuar drejt shkatĂ«rrimit tĂ« rendit tĂ« qytetit.
Fillimisht shkatërrimi, pastaj paqja
Të nxitur nga fjalimet nxitëse të androidit, punëtorët shkatërrojnë makinën e zemrës, duke shkaktuar përmbytje që rrezikojnë të mbytin familjet e tyre në nëntokë. Kur arrijnë të shpëtojnë dhe kuptojnë natyrën e ligë të robotit, ata e djegin atë në turrën e druve. Në fund, falë ndërmjetësimit të Frederit, babai i tij dhe përfaqësuesit e punëtorëve arrijnë një marrëveshje paqeje.
Filmi u pĂ«lqye shumĂ« nga Adolf Hitleri, por nĂ« kohĂ«n e vet u pĂ«rbuz nga kritika. New York Times e pĂ«rshkroi si ânjĂ« mrekulli teknike me kĂ«mbĂ« prej balteâ. Sot, Metropolis konsiderohet njĂ« kryevepĂ«r kinematografike dhe, nĂ« vitin 2001, pas publikimit tĂ« njĂ« versioni tĂ« restauruar me skena tĂ« panjohura mĂ« parĂ«, iu dha njohja âKujtesa e BotĂ«sâ nga UNESCO.
Nga skllavëria e makinerive te lodhja dixhitale
Ashtu si nĂ« Metropolis, edhe nĂ« botĂ«n e sotme makinat kontrollojnĂ« njerĂ«zit â dhe shoqĂ«rinĂ« nĂ« tĂ«rĂ«si â megjithĂ«se ne shpesh kemi iluzionin e sĂ« kundĂ«rtĂ«s. Telefonat inteligjentĂ«, televizorĂ«t, tabletĂ«t, inteligjenca artificiale: tĂ« gjitha janĂ« krijime qĂ« kanĂ« dalĂ« pjesĂ«risht nga kontrolli ynĂ« dhe nga tĂ« cilat jemi, nĂ« njĂ« masĂ« mĂ« tĂ« madhe ose mĂ« tĂ« vogĂ«l, tĂ« varur.
NjĂ« tjetĂ«r ngjashmĂ«ri befasuese lidhet me skllavĂ«rinĂ« ndaj punĂ«s. Turnet rraskapitĂ«se tĂ« punĂ«torĂ«ve tĂ« Metropolisit, tĂ« dĂ«nuar tĂ« kryejnĂ« veprime tĂ« pĂ«rsĂ«ritura pĂ«r tĂ« mbajtur nĂ« funksion makinĂ«n e zemrĂ«s, ngjajnĂ« me rutinĂ«n e shumĂ« njerĂ«zve sot, tĂ« mbyllur nĂ« zyra apo fabrika, me synimin e vetĂ«m pĂ«r tĂ« mbĂ«rritur nĂ« fund tĂ« ditĂ«s â dhe nĂ« fund tĂ« muajit â shpesh duke pĂ«rfunduar nĂ« lodhje ekstreme nga stresi i vazhdueshĂ«m.
Politika, populizmi dhe âzemraâ si ndĂ«rmjetĂ«s
Androidi Maria i nxit punëtorët me fjalime të zjarrta, duke i shtyrë ata të rebelohen kundër shefave të tyre, por pa ofruar asnjë vizion për ditën pas revoltës. Kjo mënyrë instrumentalizimi e zemërimit kolektiv i ngjan dukshëm retorikës së disa politikanëve bashkëkohorë, në të dyja anët e oqeanit.
Gati një shekull pas publikimit të tij, Metropolis vazhdon të na flasë sepse nxjerr në pah pabarazi sociale, tensione politike dhe shpresa që mbeten aktuale edhe sot. Makineritë janë më moderne, puna ka ndryshuar, por rreziku i humbjes së njerëzores, duke u gëlltitur nga krijimet tona, mbetet i njëjtë.
MĂ« 29 janar 1595, nĂ« LondrĂ«n elizabetiane, publiku anglez u pĂ«rball pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« me njĂ« nga historitĂ« mĂ« tĂ« fuqishme tĂ« dashurisĂ« qĂ« kultura perĂ«ndimore ka njohur ndonjĂ«herĂ«: tragjedinĂ« âRomeo dhe Zhuljetaâ tĂ« Uilliam Shekspirit. VĂ«nia e saj e parĂ« nĂ« skenĂ« nuk ishte thjesht njĂ« ngjarje teatrale, por fillimi i njĂ« udhĂ«timi kulturor qĂ« do tĂ« kapĂ«rcente shekuj, gjuhĂ« dhe kufij, duke e shndĂ«rruar dramĂ«n nĂ« njĂ« mit universal tĂ« dashurisĂ« sĂ« pamundur.
Londra e Shekspirit dhe teatri si argëtim popullor
NĂ« fund tĂ« shekullit XVI, Londra ishte njĂ« qytet nĂ« zgjerim tĂ« shpejtĂ«, i trazuar nga sĂ«mundjet, varfĂ«ria, por edhe nga njĂ« etje e madhe pĂ«r argĂ«tim dhe tregim historie. Teatri ishte forma mĂ« e gjallĂ« e kulturĂ«s urbane: i lirĂ«, i drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe emocionalisht i fuqishĂ«m. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, Shekspiri â ende njĂ« dramaturg relativisht i ri â po eksperimentonte me forma dramatike qĂ« ndĂ«rthurnin poezinĂ«, dhunĂ«n, humorin dhe ndjenjĂ«n.
âRomeo dhe Zhuljetaâ u shfaq me shumĂ« gjasĂ« nĂ« njĂ« nga teatrot e hapura tĂ« LondrĂ«s, si The Theatre ose mĂ« pas The Curtain, pĂ«rpara se Shekspiri tĂ« lidhej pĂ«rfundimisht me Globe Theatre. Publiku ishte i pĂ«rzier: nga aristokratĂ« dhe oborrtarĂ«, deri te zejtarĂ«, tregtarĂ« dhe punĂ«torĂ« tĂ« thjeshtĂ«. Dhe pikĂ«risht kjo dramĂ«, me gjuhĂ«n e saj poetike por tĂ« kuptueshme, arriti tâi prekte tĂ« gjithĂ«.
Një histori e vjetër, një zë krejtësisht i ri
Historia e Romeos dhe Zhuljetës nuk ishte krejtësisht origjinale. Ajo kishte rrënjë në traditën italiane, sidomos në tregimin e Mateo Bandelos dhe në versionin anglez të Artur Brukut (The Tragical History of Romeus and Juliet, 1562). Por ajo që bëri Shekspiri ishte revolucionare: ai e shndërroi një rrëfim moralizues në një tragjedi të gjallë rinore, ku dashuria, pasioni dhe rebelimi përplasen me urrejtjen e trashëguar dhe rendin shoqëror.
Shekspiri i dha dramĂ«s njĂ« ritĂ«m tĂ« shpejtĂ«, dialogĂ« tĂ« mbushur me poezi dhe humor, dhe personazhe dytĂ«sore qĂ« e pasurojnĂ« botĂ«n dramatike â nga Merkutio ironik te dadoja e ZhuljetĂ«s, njĂ« figurĂ« e rrallĂ« pĂ«r realizmin e saj emocional.
Popullariteti i menjëhershëm dhe suksesi gjatë jetës së autorit
Krahas âHamletitâ, âRomeo dhe Zhuljetaâ ishte drama mĂ« e shfaqur e Shekspirit gjatĂ« kohĂ«s kur ai ishte ende gjallĂ«. Publiku e adhuronte intensitetin emocional, tragjedinĂ« e dy tĂ« rinjve qĂ« vdesin jo pĂ«r shkak tĂ« fajit personal, por pĂ«r shkak tĂ« njĂ« bote tĂ« verbĂ«r nga urrejtja dhe kodi i nderit.
Në një epokë ku martesat shpesh ishin të rregulluara dhe dashuria individuale kishte pak peshë shoqërore, historia e Romeos dhe Zhuljetës ishte një akt i heshtur rebelimi kulturor. Ajo fliste për zgjedhjen personale, për fuqinë e ndjenjës dhe për çmimin e rëndë që paguhet kur shoqëria refuzon të dëgjojë brezin e ri.
Dalja jashtë Anglisë, Shekspiri bëhet evropian
NjĂ« fakt domethĂ«nĂ«s pĂ«r ndikimin e hershĂ«m tĂ« kĂ«saj drame Ă«shtĂ« se âRomeo dhe Zhuljetaâ ishte ndĂ«r veprat e para shekspiriane tĂ« shfaqura jashtĂ« AnglisĂ«. NĂ« vitin 1604, vetĂ«m nĂ«ntĂ« vjet pas vĂ«nies sĂ« parĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« LondĂ«r, njĂ« version i shkurtuar dhe i thjeshtĂ«zuar i saj u shfaq nĂ« Bavari, nĂ« Gjermani.
Ky version, i pĂ«rshtatur pĂ«r publikun kontinental dhe pĂ«r trupat shĂ«titĂ«se angleze, dĂ«shmon se Shekspiri kishte nisur tashmĂ« tĂ« shndĂ«rrohej nĂ« njĂ« autor evropian, shumĂ« pĂ«rpara se tĂ« kthehej nĂ« âklasik botĂ«rorâ. Drama e dy dashnorĂ«ve nga Verona i fliste po aq fuqishĂ«m publikut gjerman sa atij londinez.
Trashëgimia kulturore, nga skena te miti universal
QĂ« nga ajo ditĂ« e janarit 1595, âRomeo dhe Zhuljetaâ nuk ka reshtur sĂ« jetuari. Ajo Ă«shtĂ« vĂ«nĂ« nĂ« skenĂ« mijĂ«ra herĂ«, Ă«shtĂ« pĂ«rshtatur nĂ« opera, balete, filma, muzikale dhe romane, duke u bĂ«rĂ« njĂ« nga tekstet mĂ« tĂ« njohura tĂ« qytetĂ«rimit perĂ«ndimor.
Historia e dy të rinjve që duan më shumë se sa u lejohet, dhe vdesin sepse bota e të rriturve nuk di të falë, vazhdon të mbetet aktuale. Në këtë kuptim, 29 janari 1595 nuk shënon vetëm premierën e një drame, por lindjen e një miti kulturor, që edhe sot, pas më shumë se katër shekujsh, vazhdon të flasë me të njëjtën forcë.
NĂ« skenĂ«n londineze tĂ« asaj dite dimri, Shekspiri nuk vuri thjesht nĂ« skenĂ« njĂ« tragjedi. Ai i dhuroi botĂ«s njĂ« histori qĂ« nuk i pĂ«rket mĂ« as AnglisĂ«, as shekullit XVI â por njerĂ«zimit.
Rivendosja e marrëdhënieve diplomatike midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Republikës Popullore të Kinës, më 29 janar 1979, përbën një nga momentet më vendimtare të diplomacisë së shekullit XX. Nuk ishte thjesht një akt bilateral, por një lëvizje strategjike që ndryshoi boshtet e Luftës së Ftohtë dhe hapi rrugën për një rend të ri global, ku Kina do të shndërrohej gradualisht nga një fuqi e izoluar komuniste në një aktor qendror të ekonomisë dhe politikës botërore.
Nga armiqësi ideologjike në pragmatizëm strategjik
Pas vitit 1949, kur Mao Ce Duni shpalli Republikën Popullore të Kinës, marrëdhëniet me Shtetet e Bashkuara u ndërprenë plotësisht. Uashingtoni njohu Tajvanin si qeverinë legjitime kineze, ndërsa Pekini u rreshtua fillimisht në kampin socialist, në aleancë me Bashkimin Sovjetik. Lufta e Koresë dhe përplasjet ideologjike e bënë Kinën për dekada një armik të drejtpërdrejtë të SHBA-së.
Por nĂ« fund tĂ« viteve â60, prishja e thellĂ« kino-sovjetike krijoi njĂ« realitet tĂ« ri gjeopolitik. Kina dhe Bashkimi Sovjetik nuk ishin mĂ« aleatĂ«, por rivalĂ« strategjikĂ«. NĂ« kĂ«tĂ« kontekst, Uashingtoni pa mundĂ«sinĂ« pĂ«r tĂ« thyer izolimin kinez dhe pĂ«r ta pĂ«rdorur Pekinin si kundĂ«rpeshĂ« ndaj MoskĂ«s.
Diplomacia e fshehtĂ« dhe âhapjaâ e KinĂ«s
Afrimi nisi nĂ« mĂ«nyrĂ« diskrete. Vizita e ekipit amerikan tĂ« pingpongut nĂ« KinĂ« nĂ« vitin 1971 â e njohur si âdiplomacia e pingpongutâ â u bĂ« simboli i parĂ« i shkrirjes sĂ« akullit. Kulmi erdhi nĂ« vitin 1972, kur presidenti Riçard Nikson vizitoi Pekinin dhe u takua me Mao Ce Dunin dhe Ău En Lajn. Ky takim shĂ«noi njĂ« thyerje historike: pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, dy armiq ideologjikĂ« pranonin dialogun e drejtpĂ«rdrejtĂ«.
Megjithatë, normalizimi i plotë do të kërkonte edhe shtatë vite të tjera negociatash të ndërlikuara, sidomos për çështjen e Tajvanit.
1979: Njohja zyrtare dhe momenti Ten Siao Pin
Më 1 janar 1979, Shtetet e Bashkuara njohën zyrtarisht Republikën Popullore të Kinës si qeverinë e vetme legjitime kineze, duke ndërprerë marrëdhëniet diplomatike me Tajvanin. Ky vendim ishte politikisht i ndjeshëm, por strategjikisht i domosdoshëm për Uashingtonin.
Pak javë më vonë, më 29 janar 1979, zëvendëskryeministri kinez Ten Siao Pin mbërriti në Shtetet e Bashkuara për një vizitë historike. Ai u prit nga presidenti Xhimi Karter dhe u shfaq si fytyra e re e Kinës post-maoiste: pragmatike, reformiste dhe e orientuar drejt zhvillimit ekonomik.
Vizita e Ten Siao Pinit nuk ishte thjesht simbolike. Ajo vulosi realisht normalizimin e marrëdhënieve dhe paralajmëroi një transformim të thellë të Kinës, që do të niste reformat ekonomike, hapjen ndaj investimeve të huaja dhe integrimin gradual në ekonominë botërore.
Interesat e ndërsjella: pse i duhej kjo aleancë të dyve
Për Shtetet e Bashkuara, afrimi me Kinën shërbente si levë strategjike kundër Bashkimit Sovjetik dhe si një mjet për të stabilizuar Azinë Lindore. Për herë të parë, SHBA-ja nuk përballej me një bllok monolit komunist, por me një realitet të fragmentuar.
Për Kinën, përfitimet ishin jetike: dalje nga izolimi diplomatik, akses në teknologji perëndimore, investime dhe një hapësirë e re për zhvillim ekonomik. Ten Siao Pin e kuptoi se ideologjia nuk mund të ushqente një vend me qindra milionë banorë; zhvillimi ekonomik ishte prioritet absolut.
Pasojat afatgjata, nga 1979 në shekullin XXI
Pas vitit 1979, marrĂ«dhĂ«niet SHBAâKinĂ« u thelluan nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pandalshme. Kina u shndĂ«rrua nĂ« âfabrikĂ«n e botĂ«sâ, ndĂ«rsa tregtia dypalĂ«she u rrit nĂ« pĂ«rmasa gjigante. Por bashkĂ« me bashkĂ«punimin, u rritĂ«n edhe tensionet: konkurrenca ekonomike, teknologjike dhe ushtarake do tĂ« shfaqej gjithnjĂ« e mĂ« hapur nĂ« dekadat pasuese.
Sot, rivaliteti SHBAâKinĂ« Ă«shtĂ« boshti kryesor i politikĂ«s globale. MegjithatĂ«, rrĂ«njĂ«t e kĂ«tij realiteti modern gjenden pikĂ«risht nĂ« vendimin historik tĂ« vitit 1979.
Një datë që ndryshoi botën
29 janari 1979 nuk ishte thjesht njĂ« datĂ« diplomatike. Ishte momenti kur ideologjia iu nĂ«nshtrua pragmatizmit dhe kur dy fuqi tĂ« mĂ«dha pranuan se dialogu ishte mĂ« i dobishĂ«m se izolimi. Vendimi pĂ«r tĂ« rivendosur marrĂ«dhĂ«niet mes SHBA-sĂ« dhe KinĂ«s hapi njĂ« kapitull tĂ« ri nĂ« historinĂ« botĂ«rore â kapitull qĂ« vazhdon tĂ« shkruhet edhe sot.
Elektro-popi i Ditonellapiaga-s Ă«shtĂ« surprizues, nĂ« rikthimin e saj nĂ« Sanremo pas paraqitjes me Rettore. Ajo ndan gjithçka qĂ« e shqetĂ«son: nga moda milaneze te snobĂ«t romakĂ«, nga politikanĂ«t te drekat e shĂ«ndetshme. PrekĂ«se Ă«shtĂ« letra e Serena Brancale-s drejtuar nĂ«nĂ«s sĂ« humbur: âPo sikur tĂ« tĂ« largoja nga ato yje, pĂ«r tĂ« fshirĂ« lamtumirĂ«n tĂ«nde nga lĂ«kura ime.â Balada e fortĂ« dhe e klithur e Eddie Brock-ut bind: âPor nĂ«se e di qĂ« gjithmonĂ« zgjedh atĂ« qĂ« do tĂ« tĂ« lĂ«ndojĂ«, dhe rri vetĂ«m nĂ« njĂ« shtrat qĂ« duhet shtruar, sepse Ă«shtĂ« mĂ« e lehtĂ« tĂ« zhvishesh sesa tĂ« zhveshĂ«sh zemrĂ«n tĂ«nde.â
Edhe çifti i pazakontĂ« Marco Masini dhe Fedez funksionon mirĂ« kĂ«tĂ« vit. Repi i kĂ«tij tĂ« fundit nuk kursen kritikĂ«t: âNjerĂ«zit modestĂ« gjykojnĂ« se çfarĂ« njerĂ«zish tĂ« tmerrshĂ«m rrinĂ« me Fedez, por harrojnĂ« se Juda hante me njerĂ«z tĂ« mirĂ«.â ZĂ«ri i Masini-t shpĂ«rthen sepse âpĂ«rbindĂ«shat nuk jetojnĂ« vetĂ«m nĂ«n shtratâ.
Michele Bravi flet hapur pĂ«r ndjenjĂ«n e papĂ«rshtatshmĂ«risĂ«: âDuhet tĂ« turpĂ«rohesh qĂ« pas vitesh ende mĂ« mungon.â Dashuria mbretĂ«ron edhe nĂ« âNocturnal Animalsâ tĂ« Malika Ayane-s, kaq ndryshe nga zakonisht: âKur mĂ« shikon, krijon humnera dhe unĂ« nuk mund ta mbroj mĂ« veten. ĂshtĂ« plot me njerĂ«z jashtĂ«â, por âaskush nuk do tĂ« na kuptojĂ« kurrĂ«â.
I riu Sayf kap realitetin italian duke debutuar me njĂ« ritĂ«m frenetik qĂ« ngjitet nĂ« mendje me âTu mi piaci tantoâ, duke i bĂ«rĂ« sy Max GazzĂš-s. Ai flet edhe pĂ«r fatkeqĂ«sitĂ« natyrore (âEmilia po pĂ«rmbytet, edhe Liguriaâ), pĂ«rmend Tencon (âai vdiq afĂ«râ) dhe Berlusconin (âsiç tha njĂ« sipĂ«rmarrĂ«s, Italia Ă«shtĂ« vendi qĂ« duaâ). J-Ax zgjedh njĂ« qasje mĂ« tĂ« ashpĂ«r ndaj ItalisĂ«: âMund ta kuptosh kĂ«tĂ« vend nga njĂ« kantier ndĂ«rtimi: pesĂ« persona tĂ« thonĂ« çfarĂ« tĂ« bĂ«sh, vetĂ«m njĂ«ri punon.â Repi urban i Nayt kĂ«ndon dramĂ«n e distancimit social: âPara se tĂ« postosh, para se tĂ« kontrollosh pĂ«lqimet.â
Dargen DâAmico trajton njĂ« temĂ« tĂ« ngjashme, por me ton dhe stil krejt tjetĂ«r: âLexova se disa gjĂ«ra nuk mund tĂ« bĂ«hen me IA, lĂ«kura jep njĂ« efekt tĂ« jashtĂ«zakonshĂ«m.â Raf kthehet nĂ« Ariston me njĂ« histori dashurie tĂ« viteve â80 nĂ« botĂ«n e sotme, ku âasgjĂ« nuk Ă«shtĂ« e sigurt, gjithçka Ă«shtĂ« e diskutueshmeâ.
Mes emrave tĂ« mĂ«dhenj Ă«shtĂ« Patty Pravo: âNe jemi vepra artiâ dhe âshenjtĂ«r e mĂ«katarĂ«, marinarĂ« dhe Ă«ndĂ«rrimtarĂ«, pak si satelitĂ«, filozofĂ« tĂ« asgjĂ«sĂ«.â I bashkohet Francesco Renga, nĂ« paraqitjen e tij tĂ« 11-tĂ«, qĂ« flet pĂ«r evolucionin personal: âNdonjĂ«herĂ« ndodh qĂ« edhe njĂ« lot tĂ« buzĂ«qeshĂ«â dhe âmidis tĂ« gjitha detajeve tĂ« mia, ti je mĂ« i miri prej meje.â
NjĂ« baladĂ« e Ă«mbĂ«l si qielli rozĂ« âpambuk karameleâ bĂ«n tĂ« shkĂ«lqejĂ« Mara Sattei-n: âZĂ«ri yt nĂ« ditĂ«t e trishta shĂ«ron çrregullimin tim.â Leo Gassmann thĂ«rret pĂ«r dashuri dhe qetĂ«si: âNĂ«se shihemi pas njĂ«zet vjetĂ«sh, do tĂ« duam sĂ«rish tâi ndajmĂ« zemrat pĂ«rgjysmĂ«. Por e vĂ«rteta Ă«shtĂ« se tĂ« bĂ«sh paqe Ă«shtĂ« mĂ« e natyrshme.â
RĂ«nia nĂ« dashuri pĂ«rshkruhet edhe nga Levante: âKĂ«rkoj qĂ«ndrimin tim, bĂ«hem frikĂ«, madje edhe fyti mĂ« dridhet, zĂ«ri nuk mĂ« gjen.â Tredici Pietro pĂ«rzien repin me njĂ« refren tĂ« kĂ«nduar nĂ« âUomo che cadeâ: âMĂ« mbyll derĂ«n para fytyrĂ«s; nĂ«se tĂ« shohĂ«sh tĂ« qaj tĂ« qetĂ«son, mĂ« thuaj se ke shumĂ« gjĂ«ra pĂ«r tĂ« thĂ«nĂ«, letra pĂ«r tĂ« djegur.â
NĂ« rrjedhĂ«n e vetĂ«dijes sĂ« Enrico Nigiotti-t spikat ky imazh: âKe nevojĂ« pĂ«r dhimbje pĂ«r pak lumturi; mendojmĂ« gjithmonĂ« se dikush tjetĂ«r Ă«shtĂ« mĂ« i mirĂ« dhe nuk shohim flokun e djaloshit pas plakut.â Ritme latine dhe samba pĂ«r Samurai Jay, qĂ« kĂ«ndon pĂ«r aromĂ«n e njĂ« dashurie qĂ« ânĂ« lĂ«kurĂ«n time nuk zbehet kurrĂ«â.
PĂ«rralla e jetĂ«s nĂ« kĂ«ngĂ«n e Arisa-s: âNa ishte njĂ« herĂ« oqeani, lundrova me ty⊠njĂ« natĂ« nga e cila nuk kam frikĂ« as nga vetja.â Dhe citimi i Lucio Corsi-t: âMbyll sytĂ«, i dashur, ose do tĂ« tĂ« jap hua syzet e mia tĂ« diellit.â
Chiello rrĂ«fen agoninĂ« e njĂ« dashurie nga e cila ka mbetur âvetĂ«m njĂ« copĂ«z nga ne tĂ« dyâ. NjĂ« tarantelĂ« me ambicie slogani pĂ«r LDA dhe Aka 7even: âTĂ« kam kushtuar poezi klandestine⊠as valĂ«t sonte nuk e dinĂ« ku je.â
Pop-rock dhe shumĂ« frymĂ« kolektive pĂ«r Dollies of Rape, vajza me ânjĂ« kitarĂ« dhe njĂ« stuhiâ, gra âtĂ« shikuara me dyshimâ: âQĂ«ndroni me ne nĂ« kĂ«to kohĂ« urrejtjeje.â E bukur kĂ«nga e Fulminacci-t, mes âerĂ«s sĂ« metrosĂ«â, âsemaforĂ«ve dhe kantiereveâ: âShpresoj tĂ« jem mĂ« i miri nga gabimet e tua.â
Mes debutuesve tĂ« edicionit tĂ« 76-tĂ« Ă«shtĂ« Tommaso Paradiso, qĂ« ia kushton kĂ«ngĂ«n romantikĂ«ve: âDo tĂ« doja tĂ« kisha njĂ« piano nĂ« xhep, vetĂ«m pĂ«r tĂ« na kujtuar.â LuchĂš debuton me njĂ« labirint mendimesh urbane pop: âJe e bukur si njĂ« gĂ«njeshtĂ«r e thĂ«nĂ« pĂ«r tĂ« mos qarĂ«.â
Sal Da Vinci feston rikthimin pas 17 vitesh me tone neomelodike: âSepse dashuria nuk Ă«shtĂ« dashuri pĂ«rjetĂ« nĂ«se nuk ka pĂ«rballuar ngjitjen mĂ« tĂ« pjerrĂ«t.â TashmĂ« hit. Edhe Elettra Lamborghini bĂ«n tĂ« gjithĂ« tĂ« kĂ«rcejnĂ«, duke i bĂ«rĂ« homazh Raffaella CarrĂ -s: âRroftĂ« dashuria, dashuria, dashuria qĂ« bĂ«het.â
SĂ« fundmi, njĂ« âgrabitjeâ e bukur indie nga Maria Antonietta dhe Colombre: âĂfarĂ« mendoni? UnĂ« besoj se ne thjesht e marrim lumturinĂ« tonĂ«.â NĂ« fund tĂ« fundit, thonĂ« ata, tĂ« gjithĂ« kanĂ« tĂ« drejtĂ« vetĂ«m pse janĂ« gjallĂ«: âPor nĂ«se jemi tĂ« etur, tĂ« uritur ose vetĂ«m, nuk Ă«shtĂ« faji ynĂ«. Nuk jemi idiotĂ«.â
Login
