Gazeta âSIâ-Pas 14 vitesh mungesĂ«, dhjetĂ« ikona me vlera tĂ« rralla historike dhe shpirtĂ«rore, tĂ« vjedhura nga kisha âFjetja e ShĂ«n MĂ«risĂ«â nĂ« LabovĂ«n e Kryqit, janĂ« rikthyer nĂ« pronĂ«si tĂ« KishĂ«s Ortodokse Autoqefale tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Rikthimi u bĂ« i mundur falĂ« njĂ« operacioni tĂ« suksesshĂ«m tĂ« PolicisĂ« sĂ« Shtetit dhe bashkĂ«punimit ndĂ«rinstitucional mes MinistrisĂ« sĂ« Turizmit, KulturĂ«s dhe Sportit dhe Institutit KombĂ«tar tĂ« Regjistrimit tĂ« TrashĂ«gimisĂ« Kulturore.
Ministri i Turizmit, Kulturës dhe Sportit, Blendi Gonxhja, priti në një takim zyrtar Fortlumturinë e Tij, Kryepeshkopin e Kishës Ortodokse Autoqefale të Shqipërisë, Joan, ku u vlerësua rëndësia e këtij akti si në aspektin kulturor, ashtu edhe në atë shpirtëror.
Gjatë fjalës së tij, ministri Gonxhja u shpreh se ky rikthim është rezultat i një bashkëpunimi të ngushtë institucional dhe një shembull domethënës i luftës kundër trafikimit të pasurive kulturore. Ai theksoi se identifikimi i ikonave u bë i mundur falë regjistrimit të tyre në sistemin kombëtar të trashëgimisë, duke e cilësuar këtë proces si mjetin më të sigurt për mbrojtjen e objekteve kulturore. Sipas ministrit, kthimi i ikonave nuk përbën vetëm një akt ligjor, por një akt drejtësie historike dhe shpirtërore, ndërsa garantoi se bashkëpunimi me Policinë e Shtetit dhe komunitetet fetare do të vijojë për gjetjen dhe rikthimin e objekteve të tjera të humbura.
Nga ana e tij, Kryepeshkopi Joan shprehu kĂ«naqĂ«sinĂ« dhe mirĂ«njohjen pĂ«r rikthimin e ikonave, duke i cilĂ«suar ato si shumĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme pĂ«r historinĂ«, kulturĂ«n dhe identitetin e vendit. Ai falĂ«nderoi institucionet  pĂ«r angazhimin dhe vullnetin pĂ«r tâia kthyer KishĂ«s Ortodokse kĂ«to vlera tĂ« çmuara. Kryepeshkopi nĂ«nvizoi se mbrojtja e trashĂ«gimisĂ« kulturore Ă«shtĂ« pjesĂ« thelbĂ«sore e identitetit europian dhe se bashkĂ«punimi ndĂ«rinstitucional duhet tĂ« vijojĂ« pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t.
Takimi u shoqërua edhe me diskutime mbi projektet në vijim të Ministrisë së Turizmit, Kulturës dhe Sportit dhe institucioneve vartëse për restaurimin dhe ruajtjen e kishave dhe manastireve që gëzojnë statusin monument kulture. Të dyja palët ritheksuan rëndësinë e bashkëpunimit me të gjitha komunitetet fetare, si kujdestarë fizikë dhe shpirtërorë të trashëgimisë fetare dhe kulturore të vendit.
Gazeta âSIâ- NjĂ« raport i publikuar nga Live Science tregon se trakĂ«t e hershĂ«m tĂ« EpokĂ«s sĂ« Hekurit, qĂ« jetonin nĂ« territorin e sotĂ«m tĂ« BullgarisĂ«, konsumonin nĂ« raste tĂ« veçanta mish qeni rreth 2.500 vjet mĂ« parĂ«. PĂ«rfundimi bazohet nĂ« njĂ« rishikim tĂ« tĂ« dhĂ«nave arkeologjike mbi kocka qensh tĂ« therur, tĂ« zbuluara nĂ« 10 site arkeologjike nĂ« Bullgari.
Sipas zooarkeologes Stella Nikolova nga Instituti Kombëtar Arkeologjik me Muze pranë Akademisë Bullgare të Shkencave, konsumimi i mishit të qenit nuk lidhej me varfëri apo mungesë ushqimi.
âMishi i qenit nuk ishte njĂ« domosdoshmĂ«ri e diktuar nga varfĂ«ria, pasi kĂ«to site janĂ« tĂ« pasura me bagĂ«ti, e cila ishte burimi kryesor i proteinave,â shpjegon ajo.
Analiza tregon se shumica e mbetjeve të qeneve i përkisnin qenve me përmasa mesatare, të cilët mund të jenë përdorur si qen roje. Shenjat e prerjes në kockat e tyre janë të ngjashme me ato që gjenden te delet dhe gjedhët e therura për konsum, duke sugjeruar se përpunimi i mishit ishte i qëllimshëm.
Megjithatë, kockat e qenve përbënin vetëm rreth dy për qind të mbi 80 mijë kockave shtazore të zbuluara në Emporion Pistiros, një qendër tregtare e Epokës së Hekurit në Trakinë e brendshme. Sipas Nikolovës, kjo tregon se mishi i qenit mund të jetë përdorur kryesisht në raste të veçanta, ndoshta gjatë banketeve ose ritualeve komunitare tradicionale.
Studiuesja vĂ«ren gjithashtu se nĂ« periudha mĂ« tĂ« vona, qentĂ« nĂ« kĂ«tĂ« vendbanim janĂ« varrosur tĂ« paprekur, çka mund tĂ« tregojĂ« njĂ« ndryshim nĂ« qĂ«ndrimin e komunitetit ndaj kĂ«tyre kafshĂ«ve. âNuk besoj se qentĂ« shiheshin si kafshĂ« shtĂ«piake nĂ« kuptimin modern tĂ« fjalĂ«s,â thekson Nikolova.
Zbulimi hedh dritë mbi marrëdhënien komplekse mes njeriut dhe qenit në shoqëritë e lashta të Ballkanit dhe sugjeron se roli i qenit ka ndryshuar ndjeshëm me kalimin e kohës.
Gazeta âSIâ- NjĂ« ekip studiuesish nga University College London dhe Muzeu i HistorisĂ« Natyrore i LondrĂ«s ka zbuluar se njĂ« mjet i lashtĂ« prej kocke elefanti ose mamuthi, i gjetur nĂ« vendin paleolitik tĂ« Boxgrove nĂ« jug tĂ« AnglisĂ« nĂ« vitin 1990, daton rreth 500,000 vjet mĂ« parĂ«. Ky zbulim i ri Ă«shtĂ« rezultat i njĂ« rishikimi tĂ« hollĂ«sishĂ«m tĂ« materialeve nga Simon Parfitt dhe kolegĂ«t e tij, duke pĂ«rdorur teknologji moderne, pĂ«rfshirĂ« skanime 3D dhe mikroskopĂ« elektronikĂ«.
Shtresa e jashtme e kockës së elefantit, më e butë se guri por më e fortë se kockat e tjera të kafshëve, e bënte këtë material një burim të rrallë dhe shumë të dobishëm për njerëzit e lashtë.
âKocka e elefantit do tĂ« kishte qenĂ« njĂ« burim i rrallĂ«, por me shumĂ« vlerĂ«, dhe Ă«shtĂ« shumĂ« e mundshme qĂ« ky mjet tĂ« ketĂ« pasur njĂ« rĂ«ndĂ«si tĂ« madhe,â tha Parfitt.
Analizat e detajuara zbuluan gĂ«rvishtje dhe shenja goditjeje nĂ« kockĂ«, ndĂ«rkohĂ« qĂ« nĂ« disa prej tyre u gjetĂ«n edhe fragmente tĂ« flintit. KĂ«to tregojnĂ« se mjeti Ă«shtĂ« pĂ«rdorur si njĂ« âriparuesâ pĂ«r tĂ« mprehur dhe restauruar mjetet prej guri pas pĂ«rdorimit. Sipas studiuesve, kjo tregon se mjetin mund ta kenĂ« pĂ«rdorur NeandertalĂ«t ose Homo heidelbergensis, dy specie tĂ« hershme njerĂ«zore qĂ« kanĂ« banuar nĂ« kĂ«tĂ« rajon.
Ky zbulim është një dëshmi e rëndësishme e aftësive teknologjike dhe kreativitetit të njerëzve të lashtë, duke treguar se ata nuk përdornin vetëm gurin për mjetet e tyre, por gjithashtu shfrytëzonin edhe materiale të tjera, si kockat e kafshëve të mëdha, për të përmirësuar efikasitetin e mjeteve të tyre.
Gazeta âSIâ- Pompei, qyteti i lashtĂ« i mbuluar nga llava e Vezuvit nĂ« vitin 79 p.e.s., ka zbuluar njĂ« pasuri tĂ« re tĂ« historisĂ« sĂ« tij tĂ« shkruar. PĂ«rveç grafiteve tĂ« mĂ«dha qĂ« reklamonin kandidatĂ« politikĂ«, lojĂ«ra me gladiatorĂ« ose dhoma me qira, studiuesit po dokumentojnĂ« njĂ« mori shkrimesh mĂ« tĂ« fshehura, por po aq domethĂ«nĂ«se, qĂ« kapin komunikimet midis banorĂ«ve tĂ« qytetit.
âKushdo qĂ« ec pĂ«rgjatĂ« rrugĂ«ve tĂ« zĂ«na tĂ« Pompeit nuk mund tĂ« mos vĂ«rejĂ« shkronjat tĂ«rheqĂ«se tĂ« pikturuara mbi shumĂ« shtĂ«pi, dyqane dhe hapĂ«sira publike,â thotĂ« epigrafistja Rebecca Benefiel nga Universiteti Washington and Lee, drejtuese e Projektit tĂ« Grafiteve Antike.
âNga shumica e grafiteve moderne, grafitet nĂ« Pompei-n e lashtĂ« ishin njĂ« formĂ« pozitive e shkĂ«mbimit shoqĂ«ror.â
Një nga fjalët më të zakonshme që gjendet në këtë stil më informal të grafiteve është feliciter (me gëzim), e cila, kur shoqërohet me emra personalë, tregon urime të mira për miqtë, kolegët dhe madje për perandorin. Benefiel ka identifikuar gjithashtu shkrime që shërbenin për gjurmimin e inventarit në dyqane, dhe fjalët e klientëve të kënaqur që lavdëronin aftësitë seksuale të prostitutave në bordellon kryesore të qytetit. Në të gjitha këto mbishkrime, njerëzit shkëmbenin edhe citate poetike nga Ovidi dhe Properti, shpesh duke i adaptuar ato me efekt humoristik.
âTĂ« shikosh grafitet nĂ« kontekst jep njĂ« ndjesi kaq tĂ« fortĂ« pĂ«r njerĂ«zit qĂ« kanĂ« banuar kĂ«to hapĂ«sira dhe kanĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ«t e tyre,â thotĂ« Benefiel.
Së fundmi, studiuesit Louis Autin dhe Eloïse Letellier-Taillefer nga Universiteti Sorbonne, së bashku me Marie-Adeline Le Guennec nga Universiteti i Quebec, kanë përdorur një metodë fotografike kompjuterike të quajtur Reflectance Transformation Imaging (RTI) për të ekzaminuar muret e një korridori që lidhte teatrot e Pompeit me Via Stabiana. Këndet e shumta të ndriçimit zbuluan 79 mbishkrime të reja, të padukshme më parë për syrin e lirë.
Mbishkrimet e sapo zbuluara përfshijnë pendesa, fyerje, lamtumira, një imazh të dy gladiatorëve që luftojnë, dhe një deklaratë dashurie. Këto gjetje hedhën dritë mbi jetën e përditshme, marrëdhëniet shoqërore dhe humorin e banorëve të Pompeit, duke i dhënë studiuesve një pamje të jashtëzakonshme të qytetit para katastrofës së famshme.
Benefiel dhe ekipi i saj po dokumentojnĂ« dhe analizojnĂ« tĂ« gjitha grafitet ekzistuese nĂ« qytet, duke u pĂ«rpjekur tâi ruajnĂ« nga zbehja pĂ«r shkak tĂ« kalimit tĂ« kohĂ«s dhe ekspozimit ndaj elementeve natyrore. âKĂ«to shkrime janĂ« njĂ« dritare drejt mendimeve, ndjenjave dhe jetĂ«s sociale tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetuan kĂ«tu para mĂ« shumĂ« se dy mijĂ« vjetĂ«sh,â pĂ«rfundon Benefiel.
Gazeta âSIâ- Publikimi online i Fjalorit tĂ« Madh tĂ« GjuhĂ«s Shqipe Ă«shtĂ« pasuar nga njĂ« varg kritikash pĂ«r mĂ«nyrĂ«n se si ky fjalor ka implementuar fjalĂ«t e reja, por kryesisht pĂ«r mĂ«nyrĂ«n e shtjellimit tĂ« tyre.
NjĂ« ndĂ«r fjalĂ«t qĂ« krijoi njĂ« sĂ«rĂ« reagimesh nĂ« rrjetet sociale ishte fjala âbythadritĂ«â, e cila vinte si sinonim i xixĂ«llonjĂ«s dhe qĂ« ka shkaktuar jo pak diskutim mes grupeve tĂ« interesit.
Po ashtu, fjala e huazuar nga italishtja âabandonimâ, e pĂ«rfshirĂ« tashmĂ« nĂ« fjalorin online, i cili pĂ«rmban rreth 125 mijĂ« fjalĂ«, ka qenĂ« objekt debatesh.
Kritika nga vetë akademikët
Përpos kritikave masive nga individë që kanë lidhje të drejtpërdrejtë me fjalorin, ajo që bie në sy është reagimi i Ardian Ndrecës dhe Ardian Vehbiut, të dy tashmë pjesë e Akademisë së Shkencave, të cilët vënë në dukje mangësitë e këtij fjalori.
Në një reagim në rrjetin e tij social Facebook, profesori i filozofisë në Universitetin Urbaniana të Romës, Ardian Ndreca, vë në dukje varfërinë e shtjellimit të fjalëve që i përkasin kryesisht fjalorit të filozofisë.
âAjo qĂ« mĂ« bĂ«n pĂ«rshtypje Ă«shtĂ« varfĂ«ria qĂ« karakterizon shtjellimet e skajeve me natyrĂ« filozofike.
Sigurisht që fjalori i shqipes nuk është një fjalor filozofie, por për aq sa përmban skaje me ngjyrime apo me përdorim parësor filozofik, duhet të ishte strukturuar në mënyrë të qartë, me nuancat minimale disiplinore që i përkasin koncepteve në fjalë dhe me dallimet mes asaj që është shkencore dhe asaj që është ideologjike.
E keqja Ă«shtĂ« se leksikografĂ«t tanĂ« (por nuk Ă«shtĂ« faji i tyre) ndĂ«r dekada kanĂ« pasur vetĂ«m njĂ« formim ideologjik dhe kanĂ« pasqyruar nocionet filozofike nĂ« atĂ« dritĂ« nĂ« tĂ« cilĂ«n ata vetĂ« janĂ« formuarâ, shkruan Ndreca.
Ndërkohë, ai merr në shqyrtim termin transhendencë, duke u shprehur se shtjellimi në fjalor është krejt i kundërt me kuptimin e saktë të tij.
Ardian Ndreca
âTranshendencĂ«: âtĂ« qenĂ«t pĂ«rtej kufijve tĂ« pĂ«rvojĂ«s a tĂ« mendimit njerĂ«zorâ; nĂ« fakt Ă«shtĂ« krejt e kundĂ«rta. Transhendenca nuk Ă«shtĂ« pĂ«rtej mendimit njerĂ«zor, por pĂ«rtej mundĂ«sisĂ« sĂ« njohjes racionale tĂ« diçkaje qĂ« pĂ«r ne nuk paraqitet si njĂ« fenomen qĂ« mund tĂ« kapet prej shqisave. Por, ndĂ«rkaq, transhendenca mbetet njĂ« objekt legjitim i mendimit njerĂ«zor. Nuk them se mund ta kishin shpjeguar nĂ« detaj, do tĂ« mjaftonte tĂ« mos e kishin shpjeguar gabim.â
Po ashtu, Ndreca vijon me pĂ«rcaktimin dhe shtjellimin e fjalĂ«s âpersonâ, e cila sipas fjalorit tĂ« ri shpjegohet: ânjeriu si individ, njeri, vetĂ«â.
âSkaji individ shenjon njĂ« frymor tĂ« plotĂ« (tĂ« pandashĂ«m mĂ« tej) nĂ« kĂ«ndvĂ«shtrimin lĂ«ndor, kurse person Ă«shtĂ« njĂ« qenie racionale e pajisur me vetĂ«dije dhe me vullnet; personi Ă«shtĂ« i aftĂ« tĂ« krijojĂ« objektiva qĂ« nuk ekzistojnĂ« si tĂ« tilla nĂ« natyrĂ« dhe tâi realizojĂ« ato edhe me mjete jo natyrore. P.sh., po tĂ« marrim njĂ« kalorĂ«s mbi kalĂ«: kemi dy individĂ« dhe vetĂ«m njĂ« person. IndividĂ«t i numĂ«rojmĂ«, kurse personat i trajtojmĂ« si tĂ« tillĂ«, u njohim dinjitetin, tĂ« drejtat, vullnetin, lirinĂ« etj.â
Ai e mbyll reagimin e tij duke ironizuar edhe hartuesit e Fjalorit të Madh:
âGjithsesi urime atyre qĂ« kanĂ« punuar me seriozitet, sepse nĂ« fund tĂ« fundit, kur institucioni tĂ« jetĂ« çliruar prej mediokritetit qĂ« e ka zaptuar, do tĂ« mund tĂ« punohet mĂ« mirĂ«, duke pasur parasysh edhe kĂ«tĂ« âfjalor tĂ« madhâ, qĂ« ka nĂ« vetvete brumĂ« tĂ« mirĂ«, i cili nuk identifikohet tout court me institucionin e sotĂ«m, por me gjenerata punĂ«torĂ«sh tĂ« leksikografisĂ« sonĂ«.â
Ardian Vehbiu: NjĂ« fjalor serioz nuk mund tâia lejoje vetes inkonsistencĂ«n
NdĂ«rkohĂ«, njĂ« tjetĂ«r zĂ« qĂ« i adreson kritikat ndaj fjalorit Ă«shtĂ« gjuhĂ«tari dhe shkrimtari Ardian Vehbiu, gjithashtu pjesĂ« e AkademisĂ« sĂ« Shkencave tĂ« ShqipĂ«risĂ«. Vehbiu, nĂ« shtjellimin e tij tĂ« publikuar nĂ« âPeizazhe tĂ« fjalĂ«sâ, merr si shembull shpjegimin dhe pĂ«rcaktimin e veglave muzikore dhe vĂ« nĂ« dukje mangĂ«sitĂ« nĂ« shpjegimin terminologjik tĂ« tyre.
âPĂ«r violinĂ«n dhe violonçelin thuhet se janĂ« âvegla me telaâ dhe qĂ« âu bihet me harkâ; por kjo specifikĂ« mungon pĂ«r kontrabasin, i cili pĂ«rkufizohet thjesht si violonçel mĂ« i madh. PĂ«r flautin thuhet se ka trajtĂ«n e njĂ« fyelli; madje edhe se ka katĂ«rmbĂ«dhjetĂ« vrima; ndĂ«rsa pĂ«r oboen sqarohet se âfryhet pĂ«rmes njĂ« fryrĂ«si me dy kallamaâ, âqĂ« prodhon tinguj shumĂ« shprehĂ«s, melodikĂ«, tĂ« hollĂ« dhe tĂ« mprehtĂ«â.
Klarineta prezantohet si âe ngjashme me fyellinâ. Saksofoni jepet si vegĂ«l frymore âprej tunxhiâ, trumbeta si vegĂ«l muzikore frymore âprej bronziâ dhe tromboni âvegĂ«l muzikore frymore prej metalitâ. Kornoja franceze Ă«shtĂ« dhĂ«nĂ« si bri (zgjedhje e diskutueshme). Pjesa ku vihen buzĂ«t quhet sipas rastit pipĂ«z dhe pipth. NĂ« pĂ«rkufizime jepen ndonjĂ«herĂ« hollĂ«si tĂ« panevojshme pĂ«r kĂ«tĂ« lloj fjaloriâŠâ
Mospërfshirja e disa fjalëve apo futja e disa të tjerave në fjalor, sipas Vehbiut, nuk është kusht i domosdoshëm, së paku për sa i përket grupimit të veglave muzikore. Por kjo mënyrë, sipas tij, krijon një precedent që mund të ndikojë edhe në grupime fjalësh më të rëndësishme.
Ardian Vehbiu
âGjithnjĂ« nĂ« parim, nuk ka fjalĂ« shqipe qĂ« duhet mbajtur me çdo kusht jashtĂ« njĂ« fjalori, dhe po ashtu fjalĂ« qĂ« duhet futur me çdo kusht. Por asnjĂ« fjalor serioz nuk duhet tâia lejojĂ« vetes inkonsistencĂ«n, sepse kjo tregon, nĂ« rastin mĂ« tĂ« mirĂ«, ngutje, dhe nĂ« rastin mĂ« tĂ« keq, bashkĂ«rendim tĂ« pamjaftueshĂ«m tĂ« punĂ«s brenda ekipit.â shkruan Ardian Vehbiu
FjalĂ« tĂ« reja, shtjellime tĂ« âvjetraâ
Ajo që kuptohet nga reagimet e dy personaliteteve të fushës, si Ardian Ndreca dhe Ardian Vehbiu, është se ky fjalor lë për të dëshiruar jo vetëm në përzgjedhjen e fjalëve, por veçanërisht në mënyrën se si ato janë shtjelluar në shpjegimet përkufizuese.
ShumĂ« fjalĂ« shpjegohen aq shkurt dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« kaq skematike, sa e humbet edhe misionin e tekstit shpjegues, i cili nĂ« vetvete duhet tĂ« shĂ«rbejĂ« si âdekoduesâ i fjalĂ«s, edhe kur ajo Ă«shtĂ« e panjohur pĂ«r pĂ«rdoruesin.
Gjuhëtarët nuk duhet domosdoshmërisht të jenë edhe shkrimtarë apo krijues, por në Shqipëri, për shkak edhe të një trashëgimie marksiste, Fakulteti i Gjuhë-Letërsisë nuk është parë vetëm si një institucion që formon gjuhëtarë apo studiues të letërsisë, por edhe shkrimtarë.
Për këtë arsye, shkrimtarët që kanë njohje të thella gjuhësore, si rasti i Ardian Vehbiut, janë të shumtë në Shqipëri. A nuk do të ishte e udhës që ky grup shkrimtarësh, të cilët janë edhe gjuhëtarë me formim akademik, të ishin pjesë e hartuesve, duke pasur si procedurë të veçantë vetëm pjesën shtjelluese të fjalëve?
NĂ« kĂ«tĂ« mĂ«nyrĂ«, kĂ«to fjalĂ«, edhe pse tĂ« reja dhe herĂ«-herĂ« tĂ« çuditshme, do tâi vinin lexuesit mĂ« tĂ« latuara, mĂ« lakonike, e jo kaq skematike dhe herĂ«-herĂ«s edhe  qesharake.
Gazeta âSIâ- Festivali Folklorik KombĂ«tar i cili tradicionalisht Ă«shtĂ« mbajtur nĂ« GjirokastĂ«r, pati njĂ« vit i cili ndryshoi destinacion. NĂ« vitin 1995 ai  u zhvillua nĂ« qytetin e Beratit nĂ« vitin 1995 pĂ«r shkak tĂ« rrethanave tĂ« jashtĂ«zakonshme historike dhe shoqĂ«rore nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« atĂ« periudhĂ«.
Arsyeja kryesore pĂ«r zhvendosjen nĂ« Berat ishte periudha pas pĂ«rfundimit tĂ« regjimit komunist dhe transformimet revolucionare nĂ« vend. Pas rĂ«nies sĂ« monizmit dhe ndryshimeve tĂ« thella politike dhe sociale nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« fillim tĂ« viteve â90, festivali qĂ« zakonisht mbahej nĂ« Kalane e GjirokastrĂ«s u zhvendos pĂ«r njĂ« edicion nĂ« kalanĂ« e qytetit tĂ« Beratit nĂ« vitin 1995.
Berati u zgjodh si një tjetër qytet me vlera historike dhe arkitektonike të theksuara edhe ai i përfshirë në listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s, sikurse Gjirokastra, duke i dhënë festivalit një ambient të përshtatshëm kulturor për të vazhduar traditën folklorike në një kohë ndryshimesh të mëdha në vend.
Deri nĂ« vitin 1991, ShqipĂ«ria ishte njĂ« shtet komunist totalitar nĂ«n drejtimin e PPSH-sĂ« dhe mĂ« parĂ« tĂ« Enver HoxhĂ«s. Kultura, arti dhe veprimtaria folklorike shpesh shĂ«rbenin si mjet ideologjik i shtetit pĂ«r tĂ« promovuar âvlerat populloreâ brenda kuadrit tĂ« ideologjisĂ« socialiste. Festivali i GjirokastrĂ«s u krijua dhe u zhvillua si pjesĂ« e kĂ«tij sistemi kulturor-politik, duke synuar jo vetĂ«m ruajtjen e folklorit, por edhe pĂ«rforcimin e identitetit tĂ« shtetit socialist dhe njĂ« narrative kombĂ«tare qĂ« lidhej me figurĂ«n e Enver HoxhĂ«s. Pas shembjes sĂ« komunizmit nĂ« ShqipĂ«ri nĂ« vitin 1991, vendi hyri nĂ« njĂ« periudhĂ« tĂ« gjatĂ« tranzicioni politik, ekonomik dhe shoqĂ«ror, ku transformime tĂ« mĂ«dha ndodhĂ«n nĂ« institucionet publike, financimin kulturor, marrĂ«dhĂ«niet me botĂ«n e jashtme dhe identitetet kombĂ«tare.
Festivali folklorik, si një nga ngjarjet më të mëdha kulturore në vend, u ndikua nga këto ndryshime të thella, dhe kjo ndikoi drejtpërdrejt vendin dhe mënyrën e organizimit të tij.
PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« KalanĂ« e Beratit, nga 20 deri mĂ« 25 shtator tĂ« vitit 1995, u zhvillua Festivali Folklorik KombĂ«tar. Pas pothuajse shtatĂ« vjetĂ«sh nga festivali folklorik i mĂ«parshĂ«m, edicioni i Beratit nuk ishte vetĂ«m  njĂ« festival i rradhĂ«s. Akumulimi dhe paraqitja e lĂ«ndĂ«s folklorike tejkaloi pritshmĂ«ritĂ« mĂ« entuziaste dhe pĂ«rligji interesin e madh popullor rreth tij. NĂ« kĂ«tĂ« edicion theksohet pjesĂ«marrja pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«, krahas grupeve shtetĂ«rore tĂ« shtĂ«pive tĂ« kulturĂ«s nĂ« rrethe, edhe e grupeve folklorike joshtetĂ«rore, tĂ« cilat nisĂ«n rrugĂ«n e tyre nĂ« skenĂ« si tĂ« tilla. NdĂ«r to pĂ«rmenden shoqĂ«ria kulturore âElena Gjikaâ nga PĂ«rmeti dhe grupi folklorik âĂamĂ«riaâ, duke i dhĂ«nĂ« festivalit njĂ« dimension mĂ« tĂ« gjerĂ« dhe duke shĂ«nuar njĂ« hap tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« zhvillimin e folklorit shqiptar jashtĂ« strukturave shtetĂ«rore.
Zgjedhja e Beratit si vend i Festivalit ishte një përpjekje për të ruajtur ngjarjen në një ambient historik dhe kulturor të rëndësishëm, duke reflektuar nevojën për përshtatje me një mjedis të ri demokratik dhe ekonomik.
Ky ndryshim destinacioni ishte gjithashtu një përpjekje e qeverisë së djathtë të asaj kohe për të zhvendosur vëmendjen nga Gjirokastra, e cila kishte qenë më parë zgjedhur si vendmbajtës i festivalit për arsye se Enver Hoxha ishte nga ky qytet. Ishte një shkëputje nga ideologjia komuniste dhe një përpjekje për të krijuar një qendrim më të pavarur dhe demokratik, duke i hequr Gjirokastrës të drejtën ekskluzive për organizimin e festivalit.
Festivali i vitit 1995 shënoi gjithashtu një shkëputje nga kalendari tradicional, duke u zhvilluar në vitin 1995 në vend të vitit 1993, siç do të pritej.
Pas këtij edicioni të veçantë, festivali u rikthye në Gjirokastër në vitin 2000, ku mbahet kryesisht çdo pesë vjet, duke ruajtur lidhjen e tij me qytetin muze të Gjirokastrës dhe duke u bërë sërish simbol i trashëgimisë kulturore shqiptare.
Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar 1732, Kisha ArbĂ«reshe nĂ« Kalabri çeli dyert e Kolegjit tĂ« ShĂ«n Adrianit, njĂ« institucion me rĂ«ndĂ«si tĂ« jashtĂ«zakonshme pĂ«r ruajtjen e identitetit dhe kultivimin e vlerave shpirtĂ«rore, kulturore dhe etnike tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. Ky kolegj u themelua me mbĂ«shtetjen e drejtpĂ«rdrejtĂ« tĂ« Papa Klementit XII dhe pati si mision pĂ«rgatitjen e klerit shqiptar tĂ« ritit lindor bizantin, qĂ« do tĂ« shĂ«rbente nĂ« kishat arbĂ«reshe dhe, nĂ« mĂ«nyrĂ« ideale, edhe nĂ« ShqipĂ«ri.
Kolegji u bĂ« shpejt vatĂ«r shpirtĂ«rore dhe kulturore, ku ruhej dhe kultivohej gjuha, feja dhe identiteti arbĂ«resh. Ai luajti njĂ« rol vendimtar nĂ« pĂ«rgatitjen e intelektualĂ«ve qĂ« mĂ« vonĂ« do tĂ« lĂ«nĂ« gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« historinĂ«, letĂ«rsinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare. Midis emrave mĂ« tĂ« shquar qĂ« studiuan dhe u formuan aty janĂ« Jeronim De Rada, Jul Variboba, Zef Serembe, Domenico Mauro, si dhe MarkianĂČ, Luigj Gurakuqi, AleksandĂ«r Xhuvani, KolĂ« Kamsi dhe shumĂ« tĂ« tjerĂ«.
Një moment i rëndësishëm në jetën akademike të kolegjit ishte krijimi i katedrës së parë të gjuhës shqipe më 1849, nën drejtimin e Jeronim De Radës, që shënoi institucionalizimin e studimit të shqipes jashtë Shqipërisë dhe thellimin e lidhjeve kulturore midis arbëreshëve dhe atdheut të tyre. Kjo katedër bëri që gjuha shqipe të trajtohej me seriozitet akademik dhe të kultivohej ndër breza, duke ruajtur trashëgiminë gjuhësore të komunitetit.
Jeronim De Rada
Biblioteka e pasur e kolegjit dhe aktiviteti pedagogjik i vazhdueshëm e bënë këtë institucion një urë lidhëse mes kulturës shqiptare dhe italiane. Për më shumë se dy shekuj, deri në mbylljen e tij përfundimtare në vitin 1919, Kolegji i Shën Adrianit përgatiti mbi 100 intelektualë dhe klerikë shqiptarë, duke u konfirmuar si një nga institucionet më të rëndësishme për emancipimin kulturor dhe arsimor të diasporës shqiptare.
Zef Serembe
Rëndësia e këtij kolegji nuk qëndron vetëm tek edukimi i brezave të rinj, por edhe tek roli i tij në ruajtjen e një identiteti të veçantë, në promovimin e arsimit dhe kulturës, dhe në mbajtjen gjallë të frymës arbëreshe në shekuj. Ai përfaqëson një shembull të shkëlqyer të lidhjes së edukimit me kulturën dhe me dashurinë për atdheun, duke mbetur një pikë referimi për të gjithë historinë e arbëreshëve në Itali.
Gazeta âSIâ- MĂ« 19 janar pĂ«rkujtohet poeti arbĂ«resh Luigj Petrosi, njĂ« figurĂ« kyçe e letĂ«rsisĂ« dhe folklorit arbĂ«resh, i njohur kryesisht pĂ«r publikimin e kĂ«ngĂ«s sĂ« njohur âO e bukura moreâ. Petrosi jetoi nĂ« njĂ« kohĂ« kur komunitetet arbĂ«reshe nĂ« Itali ruanin me fanatizĂ«m gjuhĂ«n, traditat dhe kĂ«ngĂ«t e tyre, si lidhje tĂ« ngushtĂ« me atdheun e largĂ«t. Ai e kuptoi rĂ«ndĂ«sinĂ« e ruajtjes sĂ« kĂ«ngĂ«ve popullore jo vetĂ«m si dokumente folklorike, por si pjesĂ« tĂ« identitetit kulturor dhe historik tĂ« arbĂ«reshĂ«ve. PĂ«rmes punĂ«s sĂ« tij, kĂ«nga âO e bukura moreâ mori jetĂ« , duke kaluar nga tradita gojore nĂ« literaturĂ« dhe duke u bĂ«rĂ« njĂ« dokument i qĂ«ndrueshĂ«m kulturor.
KĂ«nga âO e bukura moreâ ka rrĂ«njĂ« tĂ« thella historike. Sipas filologut arbĂ«resh DhimitĂ«r Kamarda, kjo kĂ«ngĂ« ka origjinĂ«n tek arbĂ«reshĂ«t e ItalisĂ«, tĂ« cilĂ«t u detyruan tĂ« largohen nga trojet e tyre nĂ« atĂ« qĂ« njihet si Morea, sot pjesĂ« e Peloponezit tĂ« GreqisĂ«. Kamarda shpjegon se emri âMoreâ nuk i referohet njĂ« personi apo vajze tĂ« bukur, por Ă«shtĂ« toponimi i njĂ« treve tĂ« madhe historike nga ku u larguan shumica e arbĂ«reshĂ«ve qĂ« sot jetojnĂ« nĂ« Itali. Ai e dokumentoi pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« tekstin e kĂ«ngĂ«s nĂ« librin e tij tĂ« botuar nĂ« vitin 1866, âAppendice al Saggio di Grammatologia Comparata sulla Lingua Albaneseâ, duke ruajtur versionin origjinal popullor me ritĂ«m tresh, qĂ« deri atĂ«herĂ« ishte transmetuar vetĂ«m gojarisht ndĂ«r breza.
Kjo këngë nuk është thjesht një krijim muzikor; ajo memorizon kujtesën e madhe të një atdheu të humbur dhe ka kënduar për më shumë se 600 vjet si një këngë e mërgimtarëve. Përmes saj, arbëreshët dhe arvanitasit e Greqisë ruajnë lidhjen shpirtërore me trojet e tyre të dikurshme. Interpretimi i jashtëzakonshëm i artistëve italianë si Lavinia Mancusi dhe Gabriele Gagliarini e ka bërë këtë këngë të njohur dhe të dashur për publikun edhe jashtë komunitetit arbëresh.
Merita e Luigj Petrosit qëndron në faktin se ai e publikoi këngën duke e shkruar dhe duke ruajtur emocionet dhe ndjeshmërinë e saj, dhe kështu i siguroi një jetë të përjetshme në letërsinë e shkruar.
Kujtimi i Petrosit Ă«shtĂ« njĂ« kujtim i tĂ« gjithĂ« komunitetit arbĂ«resh, i cili pĂ«rmes âO e bukura moreâ gjen njĂ« zĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r mallin, dashurinĂ« dhe krenarinĂ« pĂ«r origjinĂ«n e tyre. KĂ«nga Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« simbol i identitetit arbĂ«resh dhe i trashĂ«gimisĂ« kulturore qĂ« ka kaluar brez pas brezi, duke lidhur historinĂ«, ndjenjĂ«n dhe artin nĂ« njĂ« krijim tĂ« pĂ«rjetshĂ«m
Gazeta âSIâ-Live Science raporton se studiuesit kanĂ« pĂ«rfunduar analizĂ«n e fosileve dy milionĂ« vjeçare tĂ« Homo habilis, tĂ« zbuluara nĂ« vitin 2012 nĂ« brigjet e Liqenit Turkana nĂ« Kenian veriore. Fosilet, tĂ« njohura si KNM-ER 64061, pĂ«rfshijnĂ« njĂ« komplet tĂ« plotĂ« tĂ« dhĂ«mbĂ«ve tĂ« poshtĂ«m, klavikula, pjesĂ« tĂ« shpatullave, tĂ« gjitha kockat e krahĂ«ve tĂ« sipĂ«rm dhe tĂ« poshtĂ«m, si dhe fragmente tĂ« njĂ« vertebre, njĂ« brinje, njĂ« kocke tĂ« kofshĂ«s dhe legenit.
âEkzistojnĂ« vetĂ«m tre skelete tĂ« tjera pjesĂ«risht tĂ« ruajtura, shumĂ« fragmentare dhe jo tĂ« plota, pĂ«r kĂ«tĂ« specie tĂ« rĂ«ndĂ«sishme,â tha Fred Grine nga Universiteti Stony Brook.
Grine dhe kolegët e tij sugjerojnë se ky individ ishte një i rritur i ri, rreth 1.60 metra i gjatë dhe me peshë afërsisht 31 kilogramë.
Ata gjithashtu përcaktuan se kockat e krahëve të këtij individi të Homo habilis ishin të rënda dhe të trasha, të ngjashme me ato të australopitecinëve më të hershëm, dhe se parakrahu ishte më i gjatë sesa te Homo erectus i mëvonshëm. Kjo sugjeron se Homo habilis mund të ketë lëvizur më lehtë nëpër pemë sesa Homo erectus, megjithëse kjo mbetet e paqartë.
Ndërkohë, fragmentet e legenit sugjerojnë se ky individ mund të ketë ecur në mënyrë më të ngjashme me Homo erectus.
âNĂ« vijim, na duhen fosile tĂ« gjymtyrĂ«ve tĂ« poshtme tĂ« Homo habilis, tĂ« cilat mund tĂ« ndryshojnĂ« mĂ« tej perspektivĂ«n tonĂ« mbi kĂ«tĂ« specie kyçe,â tha anĂ«tarja e ekipit Ashley Hammond nga Instituti Katalanas i PaleontologjisĂ« Miquel Crusafont.
Gazeta âSIâ- Deputetja e PartisĂ« Demokratike, njĂ«herĂ«sh kryetare e Komisionit pĂ«r KulturĂ«n, Turizmin dhe DiasporĂ«n, Ina Zhupa, deklaroi sot se fjalori i ri i gjuhĂ«s shqipe, i pĂ«rgatitur nga Akademia e Shkencave, paraqet shqetĂ«sime serioze pĂ«r mungesĂ« profesionalizmi.
Sipas saj, âatje gjenden lehtĂ«sisht gafa, diskriminim, mospĂ«rputhje me pĂ«rkufizimet e termave sipas ligjeve etjâ.
âGjuha Ă«shtĂ« themeli i kulturĂ«s kombĂ«tare. Fjalori i njĂ« gjuhe nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« listĂ« fjalĂ«sh, por akt kulturor, shkencor dhe kombĂ«tar. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, fjalori i gjuhĂ«s shqipe duhet tĂ« jetĂ« i saktĂ«, i pĂ«rgjegjshĂ«m dhe nĂ« pĂ«rputhje me zhvillimin bashkĂ«kohor tĂ« shoqĂ«risĂ«â, nĂ«nvizoi Zhupa.
Ajo theksoi se fjalori i ri, i hedhur në konsultim publik, përmban gafa dhe qëndrime që nuk mund të anashkalohen dhe që janë tejet problematike.
Zhupa bëri të ditur se do të kërkojë një seancë dëgjimore me Akademinë e Shkencave, e cila duhet të japë shpjegime profesionale lidhur me mënyrën e hartimit të këtij fjalori.
âĂshtĂ« interesi publik, pĂ«r aq kohĂ« sa bĂ«het fjalĂ« pĂ«r njĂ« fjalor zyrtar, tĂ« bĂ«rĂ« me fonde publike dhe qĂ« pĂ«rbĂ«n njĂ« element thelbĂ«sor tĂ« identitetit kombĂ«tar. Kjo seancĂ« dĂ«gjimore nuk do tĂ« trajtohet aspak si politike, por si çështje kulturore dhe kombĂ«tare. Gjuha shqipe meriton seriozitet, profesionalizĂ«m dhe pĂ«rgjegjĂ«si tĂ« lartĂ« institucionale, si dhe njĂ« diskutim seriozâ, theksoi ajo.
Gjithashtu, Zhupa solli edhe disa shembuj qĂ«, sipas saj, janĂ« qartĂ«sisht shfaqje e njĂ« pune jo cilĂ«sore dhe problematike nĂ« shumĂ« nivele, duke pĂ«rmendur futjen e fjalĂ«s âabandonimâ nĂ« fjalorin shqip-shqip apo pĂ«rdorimin e fjalĂ«s âonlajnâ.
Ajo ndaloi veçanĂ«risht te, sipas saj, âpĂ«rkufizimi thellĂ«sisht diskriminues i fjalĂ«ve âdjalĂ«â dhe âvajzĂ«ââ.
âNĂ« fjalorin e ri, âdjalĂ«â pĂ«rshkruhet me nota pozitive: trim, i urtĂ«, shtyllĂ« e shtĂ«pisĂ«, shpresĂ«. NdĂ«rsa âvajzĂ«â shoqĂ«rohet me njĂ« sĂ«rĂ« pĂ«rkufizimesh negative, fyese dhe moralisht paragjykueseâ, theksoi Zhupa ndĂ«r tĂ« tjera.
Sipas saj, âfjalori nuk mund tĂ« jetĂ« as ideologjik, as paragjykues, as i pakujdesshĂ«m ndaj historisĂ« gjuhĂ«sore dhe identitare. Ai formĂ«son mendimin, edukon brezat dhe pĂ«rcakton se çfarĂ« konsiderohet âshqip e saktĂ«ââ.
Gazeta âSIâ- MĂ« 14 e 15 janar tĂ« vitit 1703, nĂ« MĂ«rqi, afĂ«r LezhĂ«s, u zhvillua njĂ« ngjarje historike e jashtĂ«zakonshme pĂ«r KishĂ«n Katolike dhe pĂ«r popullin shqiptar.
Kuvendi i ArbĂ«rit, i njohur edhe si Koncili i KishĂ«s Katolike nĂ« trojet shqiptare, u mbajt nĂ«n drejtimin e kryeipeshkvit tĂ« Tivarit, imzot Vinçenc Zmajeviç, me mbĂ«shtetjen e PapĂ«s Klement XI dhe tĂ« ipeshkvit me origjinĂ« shqiptare, Xhanfrançesk Albanit. Ky Kuvend, i cili pĂ«rbĂ«n njĂ« nga aktet mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme kishtare dhe kombĂ«tare nĂ« historinĂ« e shqiptarĂ«ve, u organizua nĂ« njĂ« kohĂ« kur popullsia katolike dhe e krishterĂ« pĂ«rjetonte presionin e sundimit osman. Kisha dhe manastiret e shqiptarĂ«ve ishin tĂ« kufizuara, ndĂ«rtesat fetare rrĂ«noheshin ose nuk lejohej ndĂ«rtimi i tĂ« reja, ndĂ«rsa qytetarĂ«t shpesh detyroheshin tĂ« praktikojnĂ« fenĂ« e tyre nĂ« fshehtĂ«si. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, njĂ« pjesĂ« e popullsisĂ« u konvertua nĂ« fenĂ« islame pĂ«r tĂ« pĂ«rfituar privilegje, ndĂ«rsa tĂ« tjerĂ«t mbeteshin kriptokatolikĂ«, duke ruajtur besimin nĂ« shtĂ«pi dhe duke pĂ«rdorur dy emra â njĂ« mysliman dhe njĂ« tĂ« krishterĂ« â nĂ« jetĂ«n publike. Ky fenomen i fshehjes sĂ« besimit u dĂ«nua nga Kuvendi, i cili synonte tĂ« forconte klerin dhe tĂ« mbrojĂ« identitetin fetar dhe kombĂ«tar shqiptar.
Kuvendi i Arbërit ishte një akt i fortë i rezistencës ndaj sundimit osman dhe ruajtjes së kulturës shqiptare. Kryeipeshkvi Zmajeviç e hapi Kuvendin me një fjalë që pasqyronte gëzimin dhe shpresën e përçuar nga një shekull tiranie: ai kërkoi nga pjesëmarrësit që të angazhoheshin për rigjallërimin e jetës kishtare, administrimin korrekt të sakramenteve, përforcimin e riteve liturgjike dhe rritjen e klerit. Përveç aspektit shpirtëror, Kuvendi shqyrtoi gjendjen e popullsisë nën sundimin osman, duke evidentuar pasojat e taksave të rënda, presionin fetar dhe rrezikun e humbjes së gjuhës dhe identitetit kombëtar. Vendimet e Koncilit, të shkruara në shqip dhe latinisht nga vetë Zmajeviçi, u dërguan Papës për miratim dhe, më 28 janar 1704, u botuan nga Propaganda Fide, duke u bërë një udhërrëfyes për jetën kishtare dhe kulturore të shqiptarëve.
Kuvendi mori në shqyrtim gjithashtu mënyrën se si mund të ruhet dhe të zhvillohet lidhja midis Kishës dhe popullit. Përmes vendimeve të tij, u kërkua që ipeshkvijtë dhe meshtarët të përkushtoheshin për përmirësimin e edukimit fetar, për rigjallërimin e fesë dhe për mbrojtjen e traditave dhe zakoneve. Dekretet e Kuvendit i ofronin popullit një orientim të qartë për të ruajtur identitetin e tij fetar dhe kombëtar, duke e parë Kishën si mburojë ndaj presionit dhe asimilimit osman. Në një letër dërguar Papës, Zmajeviç përshkroi gjendjen dramatike të popullit: kishat e shkatërruara, manastiret e braktisura, pleqtë dhe meshtarët të lodhur nga vuajtjet, qytetarët të shtypur dhe të detyruar të shpërndaheshin nëpër fusha dhe lagje. Ai rrëfeu dhimbjen e tij për vuajtjet e popullit, por gjithashtu theksoi se mbledhja e Kuvendit përfaqësonte shpresën dhe ringjalljen e shpirtit kombëtar dhe fetar.
Në Kuvend morën pjesë figura të shquara të klerit shqiptar dhe të rajoneve përreth, duke përfshirë: Imzot Vinçenc Zmajeviç, kryeipeshkëv i Tivarit; Imzot Pjeter Karagjiku, arqipeshkëv i Shkupit; Imzot Gjergji, ipeshkëv i Zadrimës; Imzot Nikollë Vladanji, ipeshkëv i Lezhës; Imzot Ndue Babi, ipeshkëv i Shkodrës; Imzot Marin Gjini, ipeshkëv i Pultit; si dhe Prefektët Apostolikë të misioneve të Arbënisë dhe Maqedonisë, duke përfshirë Atë Fra Egjidi de Arsenta dhe Atë Fra Frano Maria a Lycio. Materialet e punimeve të Kuvendit u hartuan nga Zmajeviçi dhe u botuan për herë të parë në Romë më 1706, ndërsa botimi i dytë, me përkthime latinisht dhe shqip, u realizua nga dom Engjëll Radoja më 1868 dhe u ripërsërit më 1872. Ky botim konsiderohet i pari akt kishtar sinodal në gjuhën shqipe, duke ofruar jo vetëm rregulla dhe dekrete kishtare, por edhe një pasqyrë të gjendjes sociale, ekonomike dhe fetare të shqiptarëve në fillim të shekullit XVIII.
Kuvendi i Arbërit është një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë shqiptare, jo vetëm për dimensionin fetar, por edhe për mbrojtjen e identitetit kombëtar. Ai dëshmon për përpjekjen e klerit shqiptar për të ruajtur fenë, gjuhën dhe traditat e popullit të vet nën presionin e pushtimit osman, dhe mbetet një trashëgimi e çmuar historike, një simbol i rezistencës, kulturës dhe identitetit shqiptar, i cili frymëzon ruajtjen e vlerave fetare dhe kombëtare edhe sot, më shumë se tre shekuj më vonë.
Gazeta âSIâ- Zbulimet mĂ« tĂ« fundit arkeologjike nga Afrika dhe Evropa po pasurojnĂ« ndjeshĂ«m kuptimin tonĂ« pĂ«r evolucionin e njeriut dhe zhvillimin e shoqĂ«rive tĂ« hershme. Nga pĂ«rdorimi i sofistikuar i helmeve bimore nĂ« gjueti, te prodhimi industrial romak dhe kĂ«rkimi i rrĂ«njĂ«ve mĂ« tĂ« hershme tĂ« Homo sapiens, kĂ«to studime tregojnĂ« njĂ« histori shumĂ« mĂ« tĂ« thellĂ« dhe komplekse tĂ« njerĂ«zimit.
Gjuetia me shigjeta helmuese: një teknologji parahistorike e avancuar
Një studim i publikuar nga Live Science ka shtyrë ndjeshëm në kohë përdorimin e armëve me helm, duke treguar se njerëzit përdornin shigjeta helmuese që para rreth 60,000 vjetësh. Studiuesit analizuan pesë maja shigjetash kuarci të gjetura në strehën shkëmbore Umhlatuzana në Afrikën e Jugut, një vend i gërmuar për herë të parë në vitin 1985.
Analizat kimike zbuluan gjurmë të toksinave buphandrine dhe epibuphanisine, substanca që ka shumë gjasa të jenë nxjerrë nga bima Boophone disticha, e njohur edhe sot në Afrikën jugore si burim helmi për shigjeta. Helmi nuk kishte për qëllim vrasjen e menjëhershme të prenë, por dobësimin e saj, duke ulur kohën, rrezikun dhe energjinë e nevojshme për gjueti. Ky zbulim tregon jo vetëm njohuri të thella mbi bimët, por edhe planifikim, eksperimentim dhe transmetim të dijes brenda komuniteteve parahistorike.
Një tjetër zbulim domethënës vjen nga Anglia veriore, ku më shumë se 800 gurë mprehjeje të thyer janë zbuluar në brigjet e lumit Wear, rreth 10 milje në jug të Murit të Hadrianit. Sipas një raporti të The Guardian, zona nuk ishte identifikuar më parë si vend aktiviteti romak, çka e bën këtë gjetje veçanërisht të rëndësishme.
Arkeologu nënujor Gary Bankhead nga Universiteti i Durhamit shpjegon se vendndodhja ka shumë gjasa të ketë shërbyer si një qendër prodhimi. Guri ranor mendohet të jetë nxjerrë nga bregu verior i lumit dhe transportuar në bregun jugor më të sheshtë, ku përpunohej në gurë mprehjeje. Pasi përfundoheshin, këto vegla transportoheshin me anije lumore dhe detare drejt pjesëve të tjera të Britanisë Romake, duke dëshmuar për një ekonomi të organizuar dhe rrjete tregtare të zhvilluara.
Një hallkë e re në zinxhirin e evolucionit njerëzor
Zbulimi i tretĂ« vjen nga Maroku dhe ka potencialin tĂ« ndryshojĂ« mĂ«nyrĂ«n se si e kuptojmĂ« origjinĂ«n e njerĂ«zimit modern. NjĂ« ekip studiuesish marokenĂ« dhe francezĂ« ka identifikuar fosile 773,000-vjeçare qĂ« mund tâi pĂ«rkasin paraardhĂ«sit tĂ« fundit tĂ« pĂ«rbashkĂ«t tĂ« Homo sapiens, NeandertalĂ«ve dhe DenisovanĂ«ve.
Fosilet, të gjetura në një shpellë në guroren Thomas, përfshijnë nofulla të pjesshme, dhëmbë dhe rruaza, dhe shfaqin tipare të përziera mes Homo erectus dhe Homo antecessor. Sipas paleoantropologut Jean-Jacques Hublin, këto karakteristika mbështesin teorinë e një origjine të thellë afrikane për njerëzit modernë dhe kundërshtojnë idenë se Homo sapiens ka origjinë euroaziatike.
Zbulimi lidhet gjithashtu me gjetjet e mëparshme në Jebel Irhoud, ku janë zbuluar njerëz të hershëm modernë të datuar rreth 300,000 vjet më parë.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 shĂ«noi njĂ« revolucion nĂ« arkeologji, ku teknologjia moderne dhe gĂ«rmimet tradicionale bashkĂ«punuan pĂ«r tĂ« rikthyer nĂ« dritĂ« pjesĂ« tĂ« harruara tĂ« historisĂ« njerĂ«zore. ADN-ja e lashtĂ« po zbardh prejardhjen e qytetarĂ«ve tĂ« lashtĂ«, imazhet satelitore po zbulojnĂ« struktura gjigante nĂ« male dhe shkretĂ«tira, ndĂ«rsa hartĂ«zimi nĂ«nujore po nxjerr nĂ« pah anije tĂ« fundosura dhe qytete tĂ« humbura. MĂ« poshte ju sjellim zbulimet arkeologjike qĂ« ridimensionuan historinĂ« njerĂ«zore.
Varri mbretëror Maja në Belize
Pas afro 40 vitesh gĂ«rmime nĂ« qytetin antik tĂ« Caracol-it, arkeologĂ«t Arlen dhe Diane Chase zbuluan njĂ« varr mbretĂ«ror 1,700-vjeçar, qĂ« daton rreth viteve 330â350 pas Krishtit. Ata mendojnĂ« se varri i pĂ«rket Te Kâab Chaak, sundimtarit themelues tĂ« dinastisĂ« sĂ« Caracol-it.
Në varr u gjetën një maskë mortore prej nefriti dhe guaskash, stoli të çmuara dhe eshtrat e një burri të moshuar. Zbulimi sugjeron lidhje me qytetin e fuqishëm Teotihuacan në Meksikë, duke ndriçuar rrjetet kulturore të epokës.
Porti i fundosur që mund të çojë te varri i Kleopatrës
Arkeologia Kathleen MartĂnez zbuloi njĂ« port tĂ« fundosur pranĂ« tempullit Taposiris Magna nĂ« Egjipt. NĂ«n ujĂ« u gjetĂ«n kolona, dysheme tĂ« lĂ«muara dhe spiranca, qĂ« tregojnĂ« se zona ka qenĂ« njĂ« qendĂ«r e rĂ«ndĂ«sishme detare.
Zbulimi mbështet teorinë se Kleopatra mund të ketë zgjedhur këtë vend për varrin e saj, megjithëse eshtrat e saj ende nuk janë gjetur.
Në Detin Iron Bottom pranë Ishujve Solomon, ekipi i Bob Ballard dokumentoi 13 anije të fundosura nga Beteja e Guadalcanal-it. Me ndihmën e mjeteve robotike u studiuan anijet japoneze dhe amerikane, duke treguar strategjitë ushtarake dhe kostot e larta njerëzore , mbi 27,000 të vrarë.
Varri i faraonit Thutmose II
Pas mĂ« shumĂ« se njĂ« shekulli kĂ«rkimesh, u gjet varri i faraonit Thutmose II, qĂ« sundoi Egjiptin nga 1493â1479 p.e.s., pranĂ« LuginĂ«s sĂ« MbretĂ«rve. BrendĂ«sia e tij pĂ«rmban mure tĂ« mbushura me hieroglife dhe tavan tĂ« pikturuar me motive qiellore, duke ofruar njĂ« pasqyrĂ« unike tĂ« kulturĂ«s mbretĂ«rore tĂ« kohĂ«s.
Struktura gjigante në Ande
Në Peru, dronët zbuluan mijëra gropa në malin Monte Sierpe, të cilat mendohet se shërbenin si sisteme magazinimi dhe llogaritjeje për popujt çinça dhe më vonë për inkat.
Në Kili, imazhet satelitore zbuluan struktura guri në formë V-je, përdorur si kurthe për gjuetinë e vikunjave, duke treguar se shoqëritë andine formësuan peizazhin për nevojat e tyre të përditshme.
ADN-ja më e vjetër egjiptiane e analizuar
Në një varr 4,500-vjeçar në Egjipt u gjet skeleti i një burri brenda një ene balte. Analiza e ADN-së tregoi se 80% e prejardhjes së tij ishte nga Afrika Veriore dhe 20% nga Azia Perëndimore.
Studiuesit besojnë se ai ishte një punëtor i zakonshëm, jo ndërtues piramidash, duke ofruar një pamje më të detajuar të jetës së përditshme në Egjiptin e lashtë.
Prezantuesi i âVita in direttaâ (Jeto JetĂ«n) Alberto Matano , 53 vjeç, dhe korrespondentja Barbara di Palma , 46 vjeç, janĂ« paditur pĂ«r shpifje tĂ« rĂ«ndĂ« nga kujdestari i tyre AS. 45-vjeçari u hetua fillimisht dhe mĂ« pas u dĂ«nua nĂ«ntorin e kaluar me dy vjet burg pĂ«r mashtrimin e njĂ« personi tĂ« paaftĂ«. Kujdestarja, [âŠ]
Gazeta âSIâ- ShĂ«rbimi postar i DanimarkĂ«s do tĂ« dorĂ«zojĂ« letrĂ«n e tij tĂ« fundit mĂ« 30 dhjetor, duke i dhĂ«nĂ« fund njĂ« tradite qĂ« ka zgjatur pĂ«r rreth katĂ«r shekuj. Lajmi Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« i ditur nga kompania PostNord, e cila ka vendosur tĂ« ndalojĂ« pĂ«rfundimisht shpĂ«rndarjen e letrave pĂ«r shkak tĂ« rĂ«nies drastike tĂ« kĂ«rkesĂ«s dhe digjitalizimit tĂ« shpejtĂ« tĂ« shoqĂ«risĂ« daneze.
PostNord, e krijuar në vitin 2009 pas bashkimit të shërbimeve postare të Danimarkës dhe Suedisë, ka njoftuar se si pjesë e këtij vendimi do të shkurtojë rreth 1.500 vende pune dhe do të heqë nga përdorimi 1.500 kuti postare të kuqe, të cilat për dekada kanë qenë simbol i shërbimit postar në vend.
Kompania e përshkroi Danimarkën si një nga vendet më të digjitalizuara në botë, duke theksuar se numri i letrave ka rënë ndjeshëm, ndërsa blerjet online dhe dërgesat e pakove janë në rritje të vazhdueshme. Për këtë arsye, PostNord ka vendosur të fokusohet kryesisht në shpërndarjen e pakove.
Heqja e kutive postare ka nxitur interes tĂ« madh te qytetarĂ«t. VetĂ«m brenda tri orĂ«sh, 1.000 kuti postare tĂ« çmontuara u shitĂ«n pasi dolĂ«n nĂ« treg nĂ« fillim tĂ« kĂ«tij muaji. Ămimi pĂ«r njĂ« kuti nĂ« gjendje tĂ« mirĂ« arriti deri nĂ« 268 euro, ndĂ«rsa ato mĂ« tĂ« konsumuarat u shitĂ«n pĂ«r rreth 200 euro. Rreth 200 kuti tĂ« tjera pritet tĂ« dalin nĂ« ankand gjatĂ« muajit janar.
PostNord ka bërë të ditur gjithashtu se do të rimbursojë pullat postare daneze të papërdorura, por vetëm për një periudhë të kufizuar kohore. Ndërkohë, kompania do të vazhdojë shpërndarjen e letrave në Suedi.
Qytetarët danezë do të kenë ende mundësi të dërgojnë letra përmes kompanisë private Dao, e cila tashmë ofron këtë shërbim dhe pritet ta zgjerojë atë nga muaji janar, me kapacitet deri në 80 milionë letra në vit.
Shërbimi postar danez ka qenë përgjegjës për shpërndarjen e letrave që nga viti 1624, duke shënuar kështu fundin e një prej institucioneve më të vjetra në historinë e vendit.
Mijëra gjurmë këmbësh dinozaurësh që datojnë 210 milionë vjet më parë janë gjetur në një park kombëtar në Italinë veriore.
Gjurmët e këmbëve, disa prej të cilave janë deri në 40 cm në diameter, janë të vendosura në rreshta paralelë dhe shumë prej tyre tregojnë gjurmë të qarta të gishtërinjve dhe kthetrave.
Mendohet se dinozaurët ishin prosauropodë, barngrënës me qafa të gjata, koka të vogla dhe kthetra të mprehta.
âNuk do ta kisha imagjinuar kurrĂ« se do tĂ« hasja nĂ« njĂ« zbulim kaq spektakolar nĂ« rajonin ku jetojâ, tha paleontologu, Cristiano Dal Sasso.
Shtatorin e kaluar, një fotograf vuri re gjurmët e këmbëve që shtriheshin qindra metra në një mur në parkun kombëtar Stelvio, në verilindje të Milanos.
Në periudhën Triasike, midis rreth 250 dhe 201 milion vjet më pare, muri ishte një sipërfaqe e sheshtë nga baticat, e cila më vonë u bë pjesë e zinxhirit alpin.
âKy vend ishte plot me dinosaurĂ«; Ă«shtĂ« njĂ« thesar i madh shkencorâ, tha Dal Sasso.
Grupet lĂ«viznin nĂ« harmoni, shtoi ai, âdhe ka edhe gjurmĂ« tĂ« sjelljeve mĂ« komplekse, si grupe kafshĂ«sh qĂ« mblidheshin nĂ« njĂ« rreth, ndoshta pĂ«r qĂ«llime mbrojtjejeâ.
Prosauropodët, të cilët mund të ishin deri në 10 metra të gjatë, ecnin mbi dy këmbë, por në disa raste gjurmë duarsh u gjetën përpara gjurmëve të këmbëve, duke treguar se ata ndoshta ndaluan dhe mbështetën gjymtyrët e përparme në tokë.
Elio Della Ferrera, fotografi qĂ« zbuloi vendin, tha se shpresonte qĂ« zbulimi do tĂ« ânxisĂ« reflektim tek tĂ« gjithĂ« ne, duke nxjerrĂ« nĂ« pah sa pak dimĂ« pĂ«r vendet ku jetojmĂ«: shtĂ«pinĂ« tonĂ«, planetin tonĂ«â.
Sipas një njoftimi për shtyp nga ministria italiane e kulturës, zona është e largët dhe nuk është e arritshme nga shtigjet, kështu që në vend të saj do të përdoren dronët dhe teknologjia.
Parku kombëtar Stelvio ndodhet në luginën Fraele pranë kufirit të Italisë me Zvicrën, afër vendit ku do të zhvillohen Lojërat Olimpike Dimërore vitin e ardhshëm.
âĂshtĂ« sikur vetĂ« historia donte tâi bĂ«nte homazh ngjarjes mĂ« tĂ« madhe sportive globale, duke kombinuar tĂ« kaluarĂ«n dhe tĂ« tashmen nĂ« njĂ« kalim simbolik tĂ« stafetĂ«s midis natyrĂ«s dhe sportitâ, tha Ministria italiane e KulturĂ«s.
Gazeta âSIâ- Sipas njĂ« deklarate tĂ« botuar nga Public Library of Science, njĂ« studim i ri mbi anijen 2,400-vjeçare Hjortspring, e zbuluar me njĂ« depo armĂ«sh nĂ« fillim tĂ« shekullit tĂ« njĂ«zetĂ« nĂ« ishullin Als tĂ« DanimarkĂ«s, sugjeron se ajo mund tĂ« jetĂ« ndĂ«rtuar nĂ« rajonin e Detit Baltik.
 Së pari, Mikael Fauvelle nga Universiteti i Lund dhe kolegët e tij përdorën datimin me rrezatim karboni për të përcaktuar se litarët dhe ngjitësi (caulk) të gjetur me anijen datojnë nga shekulli i katërt ose i tretë para Krishtit. Pastaj, ata përdorën kromatografinë gazi dhe spektrometrinë masive për të përcaktuar se ngjitësi kishte shumë mundësi të ishte bërë nga yndyra kafshësh dhe pishë. Në atë kohë, kishte shumë pak pyje pishash në Danimarkë ose në veri të Gjermanisë, ku disa studiues më parë kishin sugjeruar se anija ishte ndërtuar.
Copë ngjitësi me gjurmë gishti (majtas) dhe skanim me tomografi X me rezolucion të lartë i rajonit të gjurmës së gishti ( djathtas)
âNe argumentojmĂ« se kjo do tĂ« thotĂ« qĂ« anija dhe ekuipazhi i saj mĂ« sĂ« shumti vinin nga lindja, pĂ«rgjatĂ« brigjeve tĂ« Detit Baltik, ku pyjet e pishave ishin mĂ« tĂ« bollshme,â tha Fauvelle.
Ekzaminimi gjithashtu zbuloi një gjurmë gishti në një copë katran nga anija.
âĂshtĂ« e mrekullueshme tĂ« gjejmĂ« njĂ« lidhje direkte me njĂ« nga njerĂ«zit qĂ« pĂ«rdorĂ«n kĂ«tĂ« anije tĂ« lashtĂ«,â shtoi Fauvelle.
Studimi përfundoi se pushtuesit që udhëtuan në Als me këtë anije me shumë mundësi u mundën, dhe anija e tyre u fundos nga fitimtarët.
Nga Gazeta âSiâ- Ky gadishull shqiptar fsheh mozaikĂ« bizantinĂ«, nĂ«n njĂ« mbulesĂ« mbrojtĂ«se pĂ«r nĂ«ntĂ« muaj tĂ« vitit, me sipĂ«rfaqe 158 metra katrorĂ«, qĂ« datojnĂ« nĂ« shekullin VI.
Liqeni i Ohrit shtrihet përtej rrënojave të Bazilikës Paleokristiane në majë të kodrës. Ujërat e tij ngjyrë bruz reflektojnë dritën e pasdites mbi pllakat terrakote dhe safiri. Zbulimi sezonal e transformon Gadishullin e Linit nga një fshat i qetë peshkimi në një destinacion pelegrinazhi arkeologjik.
Gadishulli ku vera zbulon historinë
Gadishulli i Linit shtrihet në Liqenin e Ohrit nga bregu lindor i Shqipërisë, 14 milje nga qendra e qytetit të Pogradecit. Dalja shkëmbore ngrihet 724 metra mbi nivelin e detit, e kurorëzuar nga rrënojat e bazilikës bizantine. Shtëpitë tradicionale shqiptare me çati me tjegulla të kuqe zbresin poshtë shpateve të kodrave drejt liqenit më të vjetër të Evropës.
Liqeni i Ohrit u formua mbi një milion vjet më parë. Ujërat e tij të kristalta shtrihen në një gjatësi prej 19 miljesh dhe me një thellësi prej 290 metrash. Brenda mureve mesjetare te fortesës bizantine e cila ngrihet nga ujërat e Egjeut shfaqet një trashëgimi e pasur kulturore.
Gadishulli ka 180 banorĂ« qĂ« ruajnĂ« traditat e peshkimit qĂ« datojnĂ« mijĂ«vjeçarĂ« mĂ« parĂ«. DĂ«shmitĂ« arkeologjike zbulojnĂ« vendbanime qĂ« kanĂ« ekzistuar pĂ«r 8500 vjet â duke e bĂ«rĂ« Linin njĂ« nga vendet mĂ« tĂ« vjetra tĂ« banuara nĂ« EvropĂ«.
Pse mozaiku qëndron i fshehur?
Autoritetet e trashëgimisë kulturore shqiptare e mbulojnë mozaikun nga tetori deri në maj duke përdorur një pëlhurë të specializuar. Dimri dhe lagështia e liqenit do të dëmtonin gurët e lashtë nëse mozaiku nuk do të mbrohej. Udhëzimet e UNESCO-s kërkojnë akses sezonal për të ruajtur veprat e artit për brezat e ardhshëm.
Procesi i mbulimit zgjat tre ditë çdo vjeshtë. Punonjësit e mirëmbajtjes vendosin me kujdes materiale mbrojtëse mbi secilën pjesë, duke dokumentuar gjendjen e pllakave. Zbulimi i mozaikëve në pranverë kërkon kujdes, me ngjyra që mbeten të gjalla pas 15 shekujsh.
Atmosfera e qetë e bregdetit shqiptar
Lini pret 8 000 vizitorë çdo vit krahasuar me një milion turistë në qytetin e Ohrit në bregdetin maqedonas. Pjesa shqiptare ruan atmosferën autentike të fshatit të peshkimit. Orët e mëngjesit ofrojnë përvojën më të qetë të eksplorimit, me dritën e artë që ndriçon mozaikun e lashtë. Hotelet lokale kushtojnë 50 dollarë nata krahasuar me 95 dollarë në qytetin e Ohrit përtej liqenit.
Restorantet tradicionale shërbejnë troftë të Ohrit me një kosto prej 13 dollarësh, duke ofruar lloje endemike peshqish që nuk gjenden askund tjetër në Tokë.
Kur gurët flasin pas 1500 vitesh
Bazilika e hershme e krishterë daton në vitet 550-575 të erës sonë, duke përfaqësuar dyshemenë më të madhe të mozaikut bizantin në Ballkan. Modelet e ndërlikuara shfaqin hardhi që mbijnë nga kupat, duke simbolizuar rilindjen dhe Eukaristinë. Pallonjte dhe pëllumbat përfaqësojnë jetën e përjetshme dhe Shpirtin e Shenjtë.
Motivet e peshqve dhe lepujve lidhin natyrën tokësore me besimin shpirtëror. Lulet e lotusit, gërshetat gjeometrike dhe kryqet bizantine gërshetojnë qiellin dhe tokën në një rrëfim mahnitës vizual.
Liqenet me ujë të kripur takohen me pyje pishe në një tjetër mjedis të gadishullit të Ballkanit që ruan trashëgiminë mesjetare. Arkeologët shqiptarë zbuluan vendin në vitin 1967 gjatë studimeve rutinë. Poshtë dyshemesë bizantine ndodhen gjurmë vendbanimesh ilire nga mijëvjeçari i parë p.e.s., dhe themele të mundshme romake.
ĂfarĂ« zbulon dyshemeja
GurĂ«t e kuq terakote, blu safiri, okĂ«r i artĂ« dhe tĂ« bardhĂ« fildishi krijojnĂ« modele komplekse. Guroret lokale siguruan materiale, me artizanĂ« qĂ« zgjidhnin gurĂ« pĂ«r ngjyra dhe tekstura specifike. Ădo pllakĂ« ka njĂ« sipĂ«rfaqe prej afĂ«rsisht 12 centimetra katrorĂ«, tĂ« prera me dorĂ« dhe tĂ« pozicionuara me saktĂ«si matematikore. KufijtĂ« gjeometrikĂ« kornizojnĂ« skena figurative nĂ« tĂ« gjithĂ« hapĂ«sirĂ«n prej 220 metrash katrorĂ«.
Stratifikimi arkeologjik zbulon 2000 vjet adhurim të vazhdueshëm në këtë majë kodre. Themelet ilire mbështesin strukturat e mëvonshme romake, të kurorëzuara nga bazilika bizantine.
Ăisternat e lashta ende tĂ« dukshme edhe sot ruanin ujĂ« si pĂ«r banorĂ«t romakĂ« ashtu edhe pĂ«r ata bizantinĂ«. Kjo histori e shtresuar e bĂ«n Linin tĂ« vlefshĂ«m nĂ« mĂ«nyrĂ« unike pĂ«r tĂ« kuptuar tranzicionet kulturore.
Ădo qytetĂ«rim ndĂ«rtoi mbi themelet e mĂ«parshme, duke krijuar mbivendosje tĂ« mbishkrimeve arkeologjike qĂ« tregojnĂ« historinĂ« e plotĂ« tĂ« rajonit.
Drita e liqenit mbi sipërfaqet mozaike
Dielli i pasdites krijon kushte optimale për të vëzhguar zonën midis orës 14:00 dhe 17:00. Reflektimet e liqenit hedhin dritë mbi sipërfaqet mozaike, duke bërë që peshqit e lashtë të duken sikur notojnë dhe zogjtë sikur fluturojnë.
Trumza e egër, livandoja dhe trëndafilat shkëmborë çelin rreth rrënojave gjatë muajve të verës. Shtegu shkëmbor i gadishullit kërkon 20 minuta për ta vizituar nga qendra e fshatit, me këpucë të forta për ngjitjen përfundimtare.
Kjo tryezë gëlqerore ngrihet nga uji bruz në një mjedis të ngjashëm mesdhetar që kombinon historinë me bukurinë natyrore.
Vizitorët tërhiqen nga tingulli i valëve që përplasin gurët e lashtë. Aroma e freskisë së liqenit përzihet me gurët tokësorë dhe parfumet e luleve të egra. Gurët e mozaikut bëjnë kontrast me diellin e ngrohtë të pasdites në majën e kodrës së ekspozuar.
Ecje në shtegun e gadishullit
Shtegu fillon pranë portit të vogël të Linit, duke u përdredhur nëpër shtëpitë tradicionale prej guri. Seksionet e pjerrëta kërkojnë ecje të kujdesshme, veçanërisht qasja e fundit shkëmbore në vendin e bazilikës.
Hyrja kushton 2,75 dollarë për vizitorët ndërkombëtarë, dhe hyrje falas për qytetarët vendas të dielën e parë të muajit. Fotografimi lejohet pa blic, megjithëse xhirimet komerciale kërkojnë leje të posaçme nga autoritetet e trashëgimisë.
Pogradeci dhe jeta lokale
Pogradeci shërben si qyteti portë, duke ofruar hotele, restorante dhe lidhje transporti. Minibusët qarkullojnë çdo orë midis Pogradecit dhe Linit për 1,65 dollarë vetëm vajtje. Shërbimi i taksive kushton 17 dollarë për udhëtimin prej 14 miljesh.
Restorantet lokale ofrojnë belvica, një peshk të vogël endemik që shërbehet me vaj ulliri dhe limon. Byrekët tradicionalë dhe trofta e freskët e liqenit ofrojnë përvoja autentike të ushqimit.
Qetësia që Liqeni i Ohrit ruan
Gadishulli i Linit ruan atmosferën e qetë që turizmi masiv e ka zhdukur diku tjetër në Ballkan. Mjegulla e mëngjesit ngrihet nga ujërat e lashta, ndërsa anijet e peshkimit dalin si fantazma nga qetësia e agimit.
Zbulimi sezonal i mozaikut krijon momente pelegrinazhi që lidhin vizitorët modernë me besimin dhe artin 1500 vjeçarë.
Ky cep i qetë i Shqipërisë ofron një përvojë autentike kulturore pa turma vizitorësh. Mozaiku përfaqëson trashëgiminë e gjallë, të mbrojtur me kujdes, por të arritshme për turistët që kërkojnë bukuri përtej vendeve turistike të mbipopulluara.
Gazeta âSiâ â NĂ« Kuvend u zhvillua sot interpelanca e kĂ«rkuar nga deputetja demokrate Ina Zhupa me ministrin e Turizmit, KulturĂ«s dhe Sporteve, Blendi Gonxhja, lidhur me projektin e restaurimit dhe rikualifikimit urban tĂ« zonĂ«s TID nĂ« DurrĂ«s.
Nga foltorja, Zhupa e cilĂ«soi projektin si njĂ« âplan pushtuesâ, qĂ« sipas saj fshihet pas retorikĂ«s sĂ« pĂ«rmirĂ«simit tĂ« turizmit, por nĂ« realitet âdĂ«mton rĂ«ndĂ« trashĂ«giminĂ« kulturore tĂ« qytetitâ.
Pas debatit në Kuvend, ministri Blendi Gonxhja reagoi përmes një postimi në Facebook, ku dha sqarime për projektin, duke mohuar akuzat e deputetes dhe duke theksuar se ndërhyrjet synojnë zhvillim dhe jo cenim të trashëgimisë.
NĂ« reagimin e tij, Gonxhja shkruan:
âProjekti TID DurrĂ«s synon riqendĂ«rzim tĂ« zonĂ«s arkeologjike, pĂ«r ta kthyer atĂ« nĂ« njĂ« motor tĂ« ri zhvillimi pĂ«r tĂ« gjithĂ« qytetin, duke krijuar njĂ« park tĂ« madh arkeologjik urban. Projekti siguron rrugĂ« dhe sheshe tĂ« organizuara, duke i kthyer bulevardet dhe rrugĂ«t tregtare nĂ« gjurmĂ« historike pĂ«r qarkullim tĂ« orientuar, konsum tregtar, turizĂ«m dhe zhvillim ekonomik. Integrimi i Amfiteatrit Antik nĂ« njĂ« park arkeologjik modern, restaurimi i shtĂ«pive tradicionale, rivitalizimi i hapĂ«sirave publike dhe krijimi i njĂ« modeli tĂ« ri mikpritjeje dhe orientimi pĂ«r vizitorĂ«t janĂ« dĂ«shmi e punĂ«s sĂ« kujdesshme dhe tĂ« pandĂ«rprerĂ« pĂ«r tâi sjellĂ« DurrĂ«sit dinjitetin qĂ« i takon si destinacion mesdhetarâ.
Ai thekson në reagim se procesi do të jetë tërësisht transparent.
âKy projekt ruan çdo vlerĂ« historike, ndĂ«rton njĂ« ekonomi tĂ« re pĂ«rmes kulturĂ«s dhe turizmit, rrit atraktivitetin e qytetit dhe krijon mundĂ«si tĂ« reja pĂ«r banorĂ«t dhe bizneset. NjĂ« proces transformues i cili do tĂ« çohe pĂ«rpara nĂ«transparencĂ« tĂ« plotĂ« me publikunâ, â mbyll reagimin Blendi Gonxhja
Me këtë reagim, ministri Gonxhja synon të adresojë shqetësimet e ngritura në Kuvend dhe të sqarojë opinionin publik për qëllimet dhe përmasat e projektit TID Durrës.
Nga Gazeta âSiâ- NĂ« Kuvend u zhvillua interpelanca e kĂ«rkuar nga deputetja demokrate Ina Zhupa me ministrin e Turizmit, KulturĂ«s dhe Sporteve, Blendi Gonxhja, lidhur me projektin e restaurimit dhe rikualifikimit urban tĂ« zonĂ«s TID nĂ« DurrĂ«s.
Nga foltorja, Zhupa e cilĂ«soi projektin si âplan pushtuesâ, qĂ« sipas saj, fshihet pas retorikĂ«s sĂ« pĂ«rmirĂ«simit tĂ« turizmit, por nĂ« realitet âdĂ«mton rĂ«ndĂ« trashĂ«giminĂ« kulturore tĂ« qytetitâ.
âProjekti TID nuk Ă«shtĂ« pĂ«r zhvillimin e turizmit, por pĂ«r shkatĂ«rrimin e banesave historike tĂ« DurrĂ«sit,â deklaroi deputetja, duke akuzuar ministrinĂ« se po planifikon prishjen e shtĂ«pive tĂ« vjetra qĂ« mbartin vlera historike.
Zhupa kĂ«rkoi shpjegime se mbi çfarĂ« kriteresh Ă«shtĂ« vendosur prishja e disa prej banesave, ndĂ«rsa tĂ« tjerat mbeten tĂ« paprekura. âKy Ă«shtĂ« plani i pushtuesve tĂ« DurrĂ«sit,â u shpreh ajo, duke e cilĂ«suar projektin âpĂ«rçudnim tĂ« trashĂ«gimisĂ« dhe identitetit tĂ« qytetitâ.
Ministri Gonxhja, nga ana tjetĂ«r, mbrojti projektin si njĂ« ndĂ«rhyrje tĂ« domosdoshme dhe strategjike pĂ«r zhvillimin e turizmit, jo vetĂ«m pĂ«r DurrĂ«sin, por pĂ«r gjithĂ« vendin. Ai e cilĂ«soi investimin âshpĂ«timtarâ pĂ«r trashĂ«giminĂ« historike dhe kulturore.
âProcesi ka qenĂ« tĂ«rĂ«sisht transparent dhe profesional,â tha ministri, duke theksuar se asnjĂ« ndĂ«rtesĂ« historike nuk do tĂ« dĂ«mtohet, por pĂ«rkundrazi do tĂ« restaurohet duke ruajtur identitetin e zonĂ«s.
Sipas tij, projekti parashikon 5 milionë dollarë nga AADF për restaurimin e fasadave dhe rindërtimin e disa strukturave, ndërsa qeveria dhe bashkia do të investojnë rreth 6 milionë dollarë të tjera për infrastrukturën.
Gonxhja hodhi poshtë akuzat për abuzime apo klientelizëm, duke theksuar se ndërhyrjet synojnë vetëm ruajtjen dhe rigjallërimin e një zone historike me potencial të madh turistik.
Login
