Gazeta âSIâ- 51 vjet mĂ« parĂ«, mĂ« 15 janar 1975, nĂ« RomĂ« u shua Ernest Koliqi, njĂ« nga figurat mĂ« komplekse dhe mĂ« tĂ« diskutueshme tĂ« kulturĂ«s shqiptare. Shkrimtar, poet, romancier, eseist, pĂ«rkthyes, studiues, pedagog universitar, publicist dhe politikan, Koliqi mbetet njĂ« nga themeluesit e tregimit modern shqiptar dhe njĂ« prej mendjeve mĂ« tĂ« ndritura tĂ« elitĂ«s sonĂ« kulturore, pĂ«r dekada tĂ« tĂ«ra , i mohuar nga atdheu.
I lindur më 20 maj 1903 në Shkodër Ernest Koliqi u rrit në një mjedis ku tradita, arsimi dhe fryma kombëtare përbënin shtyllat e formimit shpirtëror. Ai vinte nga një familje e njohur shkodrane, me rrënjë në Dukagjin, dhe që në moshë të re u formua në Kolegjin Saverian të jezuitëve, ku u njoh me disiplinën mendore dhe kulturën klasike perëndimore.
Studimet e mëtejshme në Itali, në Brescia, Bergamo dhe më pas në Padova, i hapën horizontin drejt letërsisë evropiane. Në këto vite ai botoi poezitë e para në italisht dhe u përfshi aktivisht në jetën intelektuale të rinisë. Kthimi në Shqipëri pas vitit 1920 shënoi një kthesë të rëndësishme. Nën ndikimin e Luigj Gurakuqit, Koliqi u përvetësua thellësisht me gjuhën shqipe dhe u lidh me rrethin më të përparuar të mendimit kombëtar.
NĂ« letĂ«rsi, Ernest Koliqi, bashkĂ« me Mitrush Kutelin, konsiderohet bashkĂ«themelues i tregimit modern shqiptar. Me pĂ«rmbledhjet e novelave âHija e Maleveâ (1929), âTregtar flamujshâ (1935) dhe âPasqyrat e Narçizitâ, ai solli njĂ« prozĂ« tĂ« re, tĂ« pĂ«rqendruar te analiza psikologjike, ndjeshmĂ«ria shpirtĂ«rore dhe gjuha e pĂ«rpunuar artistikisht. Shkodra, qyteti i tij, por edhe bota e brendshme shqiptare, gjetĂ«n te Koliqi njĂ« zĂ« modern, evropian, por thellĂ«sisht kombĂ«tar.
Si poet, me vĂ«llimin âGjurmat e stinveâ (1933), ai solli njĂ« frymĂ« tĂ« re estetike, duke shkrirĂ« traditĂ«n me modernitetin. Si pĂ«rkthyes dhe studiues, i dha kulturĂ«s shqiptare antologjitĂ« monumentale âPoetĂ«t e mĂ«dhenj tĂ« ItalisĂ«â, duke afruar Danten, PetrarkĂ«n, Arioston, Manzonin e tĂ« tjerĂ« nĂ« shqip, dhe duke e ngritur pĂ«rkthimin letrar nĂ« nivel tĂ« lartĂ« artistik.
Figura e tij nuk mund tĂ« shkĂ«putet nga arsimi. Si MinistĂ«r Arsimi nĂ« vitet 1939â1941, nĂ« rrethana historike tĂ« vĂ«shtira, Koliqi shfrytĂ«zoi çdo mundĂ«si pĂ«r tĂ« forcuar shkollĂ«n shqipe. NĂ«n drejtimin e tij u botuan tekste mĂ«simore, u ringjallĂ«n studimet albanologjike dhe, mĂ« e rĂ«ndĂ«sishmja, u dĂ«rguan mbi 200 arsimtarĂ« shqiptarĂ« nĂ« KosovĂ«, duke hedhur themelet e arsimit shqip nĂ« trojet e liruara. Ky akt mbetet njĂ« nga kontributet mĂ« tĂ« mĂ«dha kombĂ«tare tĂ« tij.
Pas LuftĂ«s sĂ« DytĂ« BotĂ«rore, Koliqi mbeti nĂ« mĂ«rgim. NĂ« RomĂ«, si profesor i gjuhĂ«s dhe letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« Universitetin ShtetĂ«ror, ai u bĂ« njĂ« nga ambasadorĂ«t mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kulturĂ«s shqiptare nĂ« EvropĂ«. Themelimi dhe drejtimi pĂ«r 18 vjet i revistĂ«s âShejzatâ ishte kulmi i veprimtarisĂ« sĂ« tij nĂ« mĂ«rgim , njĂ« tribunĂ« e lirĂ« e mendimit dhe kulturĂ«s shqiptare, e papĂ«rlyer nga ideologjia, ku u ruajt dhe u kultivua identiteti kombĂ«tar.
MegjithĂ«se i vlerĂ«suar ndĂ«rkombĂ«tarisht, i nderuar nga akademi dhe institucione kulturore evropiane, nĂ« ShqipĂ«rinĂ« komuniste Ernest Koliqi u shpall âtradhtarâ. Emri i tij u pĂ«rjashtua nga historia zyrtare e letĂ«rsisĂ«, ndĂ«rsa vepra e tij u hesht. VetĂ«m pas rĂ«nies sĂ« diktaturĂ«s, figura e Koliqit nisi tĂ« rikthehej nĂ« vendin qĂ« i takon.
Ernest Koliqi u nda nga jeta më 15 janar 1975, i pikëlluar nga humbja e bashkëshortes së tij Vangjelija dhe i lodhur nga mërgimi i gjatë. U varros në Romë, i nderuar nga komuniteti shqiptar në diasporë, por ende i mohuar nga atdheu që aq shumë e deshi dhe i shërbeu.
Sot, në 51-vjetorin e ndarjes së tij nga jeta, Ernest Koliqi mbetet një simbol i elitës së mohuar shqiptare, një mendje e ndritur që besonte se:
âVetĂ«m njĂ« popull i kulturuar ka tĂ« drejtĂ« tâi kĂ«rkojĂ« tĂ« drejtat e veta dhe tâu imponohet tĂ« tjerĂ«ve.â
Trashëgimia e tij letrare, kulturore dhe arsimore është një thesar kombëtar, që vazhdon të flasë edhe sot, përtej kohës, ideologjive dhe heshtjeve të imponuara.
Gazeta âSIâ- Anton Pashku zĂ« njĂ« vend tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazĂ«vendĂ«sueshĂ«m nĂ« letĂ«rsinĂ« shqipe. Ai nuk ishte vetĂ«m njĂ« shkrimtar i talentuar, por njĂ« dukuri letrare qĂ« e zhvendosi prozĂ«n dhe dramaturgjinĂ« shqipe drejt modernitetit tĂ« vĂ«rtetĂ« estetik dhe filozofik. NĂ« njĂ« kohĂ« kur letĂ«rsia shpesh mbetej brenda skemave ideologjike dhe formave tĂ« konsumuara, Pashku krijoi njĂ« gjuhĂ« tĂ« re rrĂ«fimore, tĂ« mbĂ«shtetur nĂ« nĂ«ntekst, ironi, simbolikĂ« dhe vetĂ«dije tĂ« lartĂ« pĂ«r aktin e shkrimit. Kjo e bĂ«n veprĂ«n e tij tĂ« qĂ«ndrueshme nĂ« kohĂ« dhe tĂ« hapur pĂ«r lexime tĂ« reja.
I lindur më 8 janar 1937 në Grazhdanik të Hasit të Thatë, afër Prizrenit, Anton Pashku vinte nga një mjedis që mbartte peshën e historisë, traditës dhe qëndresës shqiptare. Nëna e tij, Geta, ishte nga Zymi, ndërsa babai, Toma (Tonini), bukëpjekës, nga Karashëngjergji, rrëzë Pashtrikut. Këto hapësira dhe përvoja të hershme, të ngulitura në kujtesën kolektive, do të shndërroheshin më vonë në simbole letrare të fuqishme, veçanërisht në prozën e tij tregimtare dhe romanore. Shkollimin fillor dhe një pjesë të gjimnazit e kreu në Prizren, ndërsa gjimnazin real dhe maturën në Prishtinë, qytet ku edhe u formua si intelektual dhe krijues.
QĂ« nga viti 1958, jeta e tij profesionale lidhet ngushtĂ« me gazetĂ«n dhe ShtĂ«pinĂ« Botuese âRilindjaâ, ku punoi fillimisht si gazetar, mĂ« pas si redaktor i rubrikĂ«s sĂ« kulturĂ«s dhe, pĂ«r mĂ« shumĂ« se dy dekada, si redaktor i prozĂ«s dhe dramĂ«s. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ«, Pashku ishte aktiv nĂ« jetĂ«n letrare si redaktor i revistave âJeta e Reâ dhe âFjalaâ, duke ndikuar drejtpĂ«rdrejt nĂ« formĂ«simin e shijes letrare dhe orientimeve estetike tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe nĂ« KosovĂ«. Ai ishte anĂ«tar i ShoqatĂ«s sĂ« ShkrimtarĂ«ve tĂ« KosovĂ«s dhe, nga viti 1993, anĂ«tar korrespondent i AkademisĂ« sĂ« Shkencave dhe tĂ« Arteve tĂ« KosovĂ«s.
Shkrimet e para letrare Anton Pashku i botoi qĂ« nĂ« vitin 1955, shumĂ« herĂ«t, ende pa i mbushur njĂ«zet vjet. QĂ« nĂ« kĂ«to tekste tĂ« hershme, si tregimet poetike âNĂ« stuhiâ dhe âKlithmaâ, tĂ« botuara mĂ« 1957, vĂ«rehet prirja e tij pĂ«r reduktimin maksimal tĂ« ngjarjes dhe personazheve, pĂ«r krijimin e njĂ« atmosfere tĂ« ngarkuar me tension tĂ« brendshĂ«m dhe pĂ«r zhvendosjen e kuptimit nga sipĂ«rfaqja e rrĂ«fimit drejt nĂ«ntekstit. Kjo mĂ«nyrĂ« shkrimi do tĂ« bĂ«hej shenja dalluese e gjithĂ« veprĂ«s sĂ« tij.
Në tregimet e Anton Pashkut dallohen tri qarqe themelore tematike: tema e dashurisë, e trajtuar shpesh si mungesë, si pritje ose si kujtim i thyer; tema e vetmisë, e kushtëzuar nga censura, shtypja dhe totalitarizmi; dhe tema e dhunës së ushtruar mbi individin dhe mbi qenien kolektive. Këto tema nuk mbeten të kufizuara në një realitet lokal, por universalizohen dhe marrin përmasa ekzistenciale, duke e bërë prozën e tij të komunikueshme edhe përtej kontekstit shqiptar.
Tregimi âKullaâ pĂ«rbĂ«n njĂ« nga tekstet mĂ« pĂ«rfaqĂ«suese tĂ« krijimtarisĂ« sĂ« Pashkut dhe njĂ« model tematik pĂ«r pjesĂ«n mĂ« tĂ« madhe tĂ« veprĂ«s sĂ« tij. NĂ« kĂ«tĂ« tregim ndĂ«rthuren motivi i lashtĂ«sisĂ«, drama historike shqiptare, qĂ«ndresa dhe ankthi ekzistencial. Kulla shfaqet si simbol i identitetit dhe i mbijetesĂ«s, ndĂ«rsa pĂ«rmes figurave tĂ« PlakĂ«s dhe Birit shprehet lidhja e pashkĂ«putshme mes sĂ« kaluarĂ«s dhe sĂ« ardhmes. Dhuna, e pranishme si kĂ«rcĂ«nim i vazhdueshĂ«m, del pĂ«rkohshme pĂ«rballĂ« forcĂ«s sĂ« traditĂ«s shpirtĂ«rore dhe trashĂ«gimisĂ« kulturore.
Romani âOhâ pĂ«rfaqĂ«son kulmin e arritjeve letrare tĂ« Anton Pashkut dhe njĂ« nga veprat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« prozĂ«s moderne shqipe. Me strukturĂ«n e tij tĂ« ndĂ«rlikuar narrative, me shtresĂ«zimin e kohĂ«s dhe ndĂ«rtimin simbolik tĂ« personazheve, ky roman krijon njĂ« univers letrar ku rrĂ«fimi zhvillohet nĂ« disa nivele njĂ«kohĂ«sisht. Koha reale dhe ajo fiksionale ndĂ«rthuren, personazhet shndĂ«rrohen herĂ« nĂ« rrĂ«fimtarĂ« e herĂ« nĂ« simbole, ndĂ«rsa gjuha merr tipare poetike, duke krijuar njĂ« tekst tĂ« hapur qĂ« kĂ«rkon lexues aktiv dhe interpretues.
NĂ« veprĂ«n e Pashkut, gjuha nuk Ă«shtĂ« kurrĂ« ânormaleâ apo thjesht komunikuese. Ajo Ă«shtĂ« gjithmonĂ« gjuhĂ« poetike, e ngjeshur me shenja qĂ« krijojnĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« reja kuptimore. VetĂ« autori kishte theksuar se shenjat e gjuhĂ«s artistike, kur vendosen pranĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«s me saktĂ«si, janĂ« tĂ« afta tĂ« shkaktojnĂ« âeksplozione jetĂ«soreâ me intensitet tĂ« lartĂ«. Kjo vetĂ«dije estetike e shndĂ«rroi shkrimin e tij nĂ« njĂ« sistem tĂ« plotĂ« letrar, ku forma dhe ideja janĂ« tĂ« pandashme.
Edhe nĂ« dramaturgji, sidomos nĂ« dramat âSinkopaâ dhe âGofâ, Pashku ndĂ«rtoi njĂ« sistem formal modern, duke pĂ«rmbysur rendin tradicional tĂ« fabulĂ«s dhe duke e vĂ«nĂ« theksin te struktura  dhe raporti me skenĂ«n. Dramat e tij u vunĂ« nĂ« skenĂ« nĂ« PrishtinĂ«, Shkup, Zagreb, MitrovicĂ«, Ferizaj dhe deri nĂ« Paris, çka dĂ«shmon pĂ«r vlerĂ«n dhe universalitetin e tyre artistik.
I quajtur me tĂ« drejtĂ« âXhojsi i letĂ«rsisĂ« shqipeâ nga Ibrahim Rugova, Anton Pashku la pas njĂ« vepĂ«r qĂ« u fut natyrshĂ«m nĂ« rrethin e vlerave estetike mĂ« tĂ« qĂ«ndrueshme tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe. Sot, krijimtaria e tij Ă«shtĂ« vlerĂ« kulturore kombĂ«tare dhe pjesĂ« e pandashme e studimit tĂ« letĂ«rsisĂ« bashkĂ«kohore shqipe. LetĂ«rsia e Pashkut nuk kĂ«rkon shpjegime tĂ« gatshme apo lexime didaktike, por dialog tĂ« vazhdueshĂ«m, rikthime dhe venerime tĂ« reja. Ai mbetet njĂ« autor qĂ« flet mĂ« shumĂ« pĂ«rmes heshtjes dhe nĂ«ntekstit, duke e bĂ«rĂ« lexuesin pjesĂ« aktive tĂ« kuptimit dhe duke e mbajtur veprĂ«n e tij gjithmonĂ« tĂ« gjallĂ«.
Nga Gazeta Si- Rajonet e njohura si zona blu janë zona të vërteta ku njerëzit jetojnë më gjatë dhe kanë shumë më tepër gjasa të arrijnë moshën 100 vjeç, sipas një studimi të ri.
TĂ« ashtuquajturat âzona bluâ janĂ« rajone ku njerĂ«zit kanĂ« jetĂ«gjatĂ«si jashtĂ«zakonisht tĂ« gjatĂ« dhe ku ka njĂ« pĂ«rqendrim disproporcionalisht tĂ« lartĂ« tĂ« 90 dhe 100 vjeçarĂ«ve.
Termi u shpik pothuajse 20 vjet mĂ« parĂ«, por vitet e fundit vlefshmĂ«ria e kĂ«tyre pretendimeve Ă«shtĂ« sfiduar, me kritikĂ«t qĂ« vĂ«nĂ« nĂ« dyshim se sa tĂ« sakta janĂ« nĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ« moshat e vetĂ«-raportuara. Moshat jashtĂ«zakonisht tĂ« vjetra tĂ« banorĂ«ve tĂ« âzonĂ«s bluâ, argumentojnĂ« ata, janĂ« rezultat i mbajtjes sĂ« dobĂ«t tĂ« tĂ« dhĂ«nave ose gabimeve administrative.
Tani, njĂ« hulumtim i ri ka rishqyrtuar tĂ« dhĂ«nat dhe ka konfirmuar se disa nga rajonet e njohura si âzona bluâ janĂ« tĂ« vĂ«rteta.
Studimi, i botuar nĂ« âThe Gerontologistâ, vuri nĂ« dukje se kĂ«to zona nuk karakterizoheshin vetĂ«m nga njĂ« numĂ«r jashtĂ«zakonisht i madh i tĂ« moshuarve, por edhe nga shĂ«ndeti dhe energjia e jashtĂ«zakonshme qĂ« shumĂ« prej tyre e ruajnĂ« nĂ« moshĂ« tĂ« shtyrĂ«.
âPretendimet e jashtĂ«zakonshme nĂ« lidhje me jetĂ«gjatĂ«sinĂ« kĂ«rkojnĂ« prova tĂ« besueshmeâ, tha Steven N. Austad, bashkautor i studimit dhe drejtor shkencor nĂ« FederatĂ«n Amerikane pĂ«r KĂ«rkime mbi Plakjen.
Sipas autorĂ«ve tĂ« studimit, pĂ«r tâu pĂ«rcaktuar si njĂ« zonĂ« blu, njĂ« vend duhet tĂ« jetĂ« i pĂ«rcaktuar gjeografikisht, me njĂ« pĂ«rqendrim tĂ« lartĂ« tĂ« njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« tĂ« paktĂ«n 90 vjeç gjatĂ« 150 viteve tĂ« fundit, dhe tĂ« dhĂ«na qĂ« mund tĂ« vĂ«rtetojnĂ« certifikatat e lindjes dhe tĂ« vdekjes.
Shëndeti i mirë i zgjatur është gjithashtu një vëzhgim i rëndësishëm, shtuan ata, veçanërisht në një kohë kur morbiditeti në jetën e mëvonshme duket se po zgjerohet në shumë pjesë të botës.
Ndërsa gjenetika mund të luajë një rol, hulumtimi gjithnjë e më shumë drejton stilin e jetës, dietën, aktivitetin fizik dhe lidhjen sociale si kontribues qendrorë në jetëgjatësinë me shkallë të ulët të sëmundjeve kronike.
âValidimi i zonave blu, ne besojmĂ«, Ă«shtĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m sepse ka mĂ«sime tĂ« vlefshme pĂ«r tâu mĂ«suar dhe frymĂ«zim pĂ«r tâu mbledhur nga stilet e jetesĂ«s qĂ« lehtĂ«sojnĂ« jetĂ« tĂ« gjata dhe tĂ« shĂ«ndetshmeâ, shkruan studiuesit.
âDokumentimi i zhdukjes sĂ« zonave blu mund tĂ« jetĂ« po aq informues nĂ« lidhje me faktorĂ«t e stilit tĂ« jetĂ«s qĂ« lidhen me shĂ«ndetin mĂ« tĂ« keq nĂ« jetĂ«n e mĂ«vonshme.â
Kjo analizë e re konfirmon dy zona gjeografike ku verifikimi i moshës mbështet emërtimin e tyre si zona blu. Ajo gjithashtu rishikon dy vende të tjera që dikur plotësonin kriteret, por nuk mund të klasifikohen më si të tilla.
Cilat âzona bluâ janĂ« konfirmuar nga shkenca?
Sardenja, Itali
Zona blu e Sardenjës ndodhet në gjashtë fshatra në pjesën qendrore-lindore të ishullit, një rajon i quajtur Ogliastra.
Këtu, përqindja e 100 vjeçarëve midis njerëzve të lindur midis viteve 1880 dhe 1900 ishte afërsisht pesë herë më e lartë se në pjesën tjetër të Europës dhe tre herë më e lartë se në Sardenjë në tërësi. Ky përqindje është rritur vetëm që nga analiza origjinale.
Ndërsa globalisht më shumë gra se burra arrijnë moshën 100 vjeçare, në këtë pjesë të ishullit, përqindja është afërsisht e barabartë.
Në zonën blu të ishullit, studiuesit vërtetuan moshën e cdo personi mbi 90 vjeç duke kontrolluar arkivat civile dhe kishtare, si dhe duke rindërtuar pemën familjare për të përjashtuar gabimet ose ndërrimet e identitetit.
Ikaria, Greqi
Ikaria është një ishull i vogël grek në detin Egje, me një popullsi prej rreth 8,000 banorësh.
Kur u identifikua për herë të parë si një zonë blu në vitin 2009, përqindja e banorëve të moshës 90 vjec e lart ishte rreth tre herë më e lartë se mesatarja kombëtare dhe anketat konfirmuan një numër të lartë 90-vjeçarësh dhe 100-vjeçarësh në ishull.
Zonat blu që nuk janë më të tilla
Okinawa, Japoni
Në vitin 1976, u raportua për herë të parë se ishulli japonez kishte një përqindje të 100-vjeçarëve shtatë herë më të lartë se pjesa tjetër e vendit.
Por popullsia e Okinaëa-s, e cila në vitin 1999 u konfirmua se përfshinte njerëzit me jetëgjatësinë më të madhe në botë, nuk i plotëson më kërkesat e zonës blu, zbuluan studiuesit.
Vetëm grupmoshat e lindura para vitit 1940 i plotësonin kriteret; deri në vitin 2006, shkalla e 100-vjeçarëve kishte rënë vetëm në rreth dyfishin e asaj të pjesës tjetër të Japonisë.
Që kur u caktua për herë të parë si një zonë blu, luftërat dhe rritja masive e lëvizjeve brenda vendit, pjesa më e madhe e të cilave lidhet me praninë e gjatë ushtarake të Shteteve të Bashkuara në ishull, duket se kanë dëmtuar shëndetin e banorëve të ishullit, raportoi studimi.
Nicoya, Kosta Rika
Nicoya është një tjetër zonë blu që duket se po zvogëlohet. Ajo u përcaktua nga burra të lindur para vitit 1930, shumë prej të cilëve jetuan deri në moshën 100 vjeç. Por ata që lindin më pas kanë më pak gjasa të bëhen 100-vjeçarë, për arsye që janë ende të paqarta, sipas studimit.
Deri në vitin 2010, analizat e reja zbuluan se zona origjinale blu e Nicoya-s ishte zvogëluar në rreth një të katërtën e madhësisë së saj origjinale, ndërsa një zonë e re me jetëgjatësi të jashtëzakonshme ishte shfaqur në tre provinca në Kosta Rikën veriore, pranë kufirit nikaraguaian.
Karakteristikat e përbashkëta dhe zonat e reja blu
NjĂ« temĂ« e pĂ«rbashkĂ«t e katĂ«r zonave klasike blu Ă«shtĂ« izolimi, tregoi studimi. Sardenja, Ikaria dhe OkinaĂ«a zĂ«nĂ« ishuj tĂ« tĂ«rĂ«, ose pjesĂ« tĂ« mĂ«dha ishujsh, ndĂ«rsa Nicoya shtrihet nĂ« njĂ« gadishull qĂ« deri vonĂ« ishte i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu arritur.
Sipas studiuesve, ky izolim relativ ka lejuar në secilin rast që zona të zhvillojë gjuhën ose dialektin e vet, si dhe veçantinë e mundshme kulturore dhe gjenetike.
Studiuesit jo vetëm që zbuluan se si disa nga këto zona tkurren, por ata gjithashtu nxorën në pah zona të reja blu që po shfaqen.
Rajonet kandidate në Holandë, Kinë dhe ishullin e Karaibeve Martinikë aktualisht po kalojnë validimin përpara se të pranohen gjerësisht si zona të reja blu moderne.
Gazeta âSIâ- MĂ« 7 janar 1957 u nda nga jeta Hafiz Ali Korça, njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« mendimit fetar, arsimor dhe atdhetar shqiptar, i cili la gjurmĂ« tĂ« thella nĂ« historinĂ« kulturore dhe kombĂ«tare tĂ« vendit.
Ali Korça lindi në vitin 1866 në qytetin e Korçës, në familjen e Iljas efendiut. Arsimin fillestar e mori në vendlindje, ndërsa studimet e larta i kreu në Stamboll. Pas kthimit në Shqipëri, ai u angazhua në arsimin kombëtar, duke dhënë mësim në shkollën shqipe të Korçës, ku ligjëroi gjuhën osmane, matematikën dhe drejtshkrimin e gjuhës turke.
Njohës i shkëlqyer i disa gjuhëve të huaja, si arabishtja, persishtja, osmanishtja dhe frëngjishtja, Hafiz Ali Korça u emërua në vitin 1890 mësues në shkollën rushdije të Korçës, ndërsa më pas vijoi punën në shkollën idadije, ku dha lëndët gjeografi dhe matematikë. Në vitin 1903 ai u transferua në Anadoll, ku shërbeu si mësues i gjeografisë dhe historisë në shkollën idadije të Spartës.
Ai ishte pjesëmarrës aktiv në Kongresin e Manastirit më 1908 dhe në Kongresin e Dibrës më 1909, duke dhënë një kontribut të rëndësishëm në çështjet kombëtare. Në vitin 1914 mbajti fjalim në gjuhën frënge me rastin e ardhjes së Princ Vidit në Shqipëri. Ndërsa gjatë vitit 1916 shërbeu si drejtor i zyrës së arsimit për Tiranën, Durrësin dhe Shqipërinë e Mesme.
NĂ« periudhĂ«n 1918â1924, Hafiz Ali Korça ishte anĂ«tar i KĂ«shillit tĂ« LartĂ« tĂ« Sheriatit, duke ushtruar ndikim tĂ« konsiderueshĂ«m nĂ« jetĂ«n fetare dhe institucionale tĂ« vendit. Pas vendosjes sĂ« regjimit komunist, pĂ«r shkak tĂ« bindjeve dhe qĂ«ndrimeve tĂ« tij, ai u pĂ«rndoq, u burgos dhe u internua. Vitet e fundit tĂ« jetĂ«s i kaloi nĂ« vetmi nĂ« KavajĂ«, ku u shua mĂ« 7 janar 1957.
TrashĂ«gimia e tij pĂ«rfshin njĂ« veprimtari tĂ« pasur letrare dhe fetare, mes sĂ« cilĂ«s spikasin pĂ«rkthimi i Kuranit, âMevludiâ, â303 fjalĂ« tĂ« Imam Aliutâ, âJusufi me ZelihanĂ«â, âRubairatâ, âBolshevizma a shkatĂ«rrimi i njerĂ«zimitâ, âHistoria e shenjtĂ« dhe katĂ«r kalifĂ«tâ, si dhe vepra tĂ« tjera me vlerĂ« tĂ« veçantĂ« pĂ«r kulturĂ«n shqiptare.
Gazeta âSIâ-Ai quhet Aron Noka dhe ka lindur nĂ« qytetin e Burrelit. I diplomuar nĂ« Universitetin e Arteve tĂ« Bukura nĂ« TiranĂ«, Aroni aplikon njĂ« lloj arti krejt tĂ« veçantĂ« dhe tĂ« pazakontĂ«. Skalit portrete mbi xham, duke pĂ«rdorur njĂ« teknikĂ« unike, qĂ« realizohet pĂ«rmes thyerjes dhe ciflosjes sĂ« xhamit. PĂ«rmes kĂ«saj teknike ai ka krijuar portrete tĂ« figurave tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« historisĂ« sonĂ«, si NĂ«nĂ« Tereza, Gjergj Kastrioti, Adem Jashari, Gjergj Fishta, etj. Sipas informacionit qĂ« ai ka, Aroni Ă«shtĂ« i vetmi artist qĂ« aplikon kĂ«tĂ« lloj arti jo vetĂ«m nĂ« ShqipĂ«ri, por nĂ« tĂ« gjithĂ« Ballkanin dhe ndoshta edhe mĂ« gjerĂ«.
Në këtë intervistë për GazetaSi.al, Aroni rrëfen se si lindi pasioni i tij për artin dhe pse vendosi të ndiqte një rrugë tjetër në aplikimin e tij artistik, atë të skalitjes në xham.
âArti mĂ« ka shoqĂ«ruar qĂ« nĂ« fĂ«mijĂ«ri, kur shikoja gjyshin tim duke gdhendur gurĂ« dhe dru. Ky inspirim mĂ« shtyu tĂ« ndjek rrugĂ«n e artit pĂ«rmes studimeve pĂ«rkatĂ«se, me qĂ«llim zhvillimin e aftĂ«sive dhe formimit tim si artistâ, nis rrĂ«fimin Aroni.
Ai shpjegon se pas shumë eksperimentimeve me forma të ndryshme arti, vendosi të punonte mbi xham.
âArtisti Ă«shtĂ« gjithmonĂ« nĂ« kĂ«rkim tĂ« formave, ngjyrave dhe materialeve tĂ« ndryshme derisa tĂ« gjejĂ« veten. Edhe unĂ« kam qenĂ« nĂ« kĂ«tĂ« kĂ«rkim, duke eksperimentuar mĂ«nyra tĂ« ndryshme shprehjeje, derisa gjeta xhamin si mediumin tim artistik. KĂ«tĂ« stil nisa ta praktikoj nĂ« mĂ«nyrĂ« autodidakte, pasi pashĂ« njĂ« portret tĂ« realizuar me kĂ«tĂ« teknikĂ« nĂ« njĂ« faqe interneti, gjĂ« qĂ« mĂ« bĂ«ri kureshtar tĂ« zbuloja se si mund tĂ« pikturohej pĂ«rmes thyerjes sĂ« xhamit.â
Aroni rrëfen edhe për punën e tij të parë, një portret që e bindi se portreti ishte mënyra më e mirë e aplikimit të artit mbi xham, duke sqaruar njëkohësisht veçantinë e punës me këtë material, por edhe rrezikun që mbart kjo zeje.
âPuna ime e parĂ« Ă«shtĂ« realizuar nĂ« vitin 2020, ku kam krijuar portretin e njĂ« kĂ«ngĂ«tari nga Kosova. MĂ« pas kam eksperimentuar edhe me portrete tĂ« tjera qĂ« mĂ« pĂ«lqenin. Sa mĂ« shumĂ« punoja me kĂ«tĂ« teknikĂ«, aq mĂ« tepĂ«r mĂ« shtohej kureshtja pĂ«r tĂ« zbuluar mundĂ«si tĂ« reja tĂ« kĂ«tij materiali. ĂshtĂ« e bukur tĂ« jesh i veçantĂ« nĂ« atĂ« qĂ« bĂ«n, sidomos kur ky stil arti nuk Ă«shtĂ« shumĂ« i pĂ«rhapur dhe Ă«shtĂ« i vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu realizuar. TĂ« punosh me xhamin Ă«shtĂ« njĂ« ndjesi e veçantĂ«, pasi punon mbi diçka tĂ« tejdukshme qĂ« tregon atĂ« çfarĂ« ndodhet pĂ«rtej tij dhe jo brenda vetes.
Thyerja e parĂ« pĂ«rcakton karakterin e ri qĂ« xhami do tĂ« marrĂ«. GjatĂ« procesit ndodh qĂ« thyerjet tĂ« dalin jashtĂ« kontrollit dhe puna tĂ« prishet, duke tĂ« detyruar tĂ« nisĂ«sh njĂ« tjetĂ«r. Ky Ă«shtĂ« njĂ« proces i natyrshĂ«m pune, ashtu si nĂ« pikturĂ« apo skulpturĂ«, ku shpesh duhet tĂ« ndryshosh kompozimin ose formĂ«nâ, thotĂ« Aron Noka.
Në fund, Aroni shprehet optimist se shumë shpejt do të ketë edhe ekspozitën e tij personale.
âPunĂ«t dhe veprat e mia ekspozohen nĂ« studion time, ku edhe punoj. NĂ« muajt nĂ« vazhdim planifikoj hapjen e ekspozitĂ«s sime tĂ« parĂ«. NjerĂ«zit e pĂ«lqejnĂ« dhe e vlerĂ«sojnĂ« artin qĂ« realizoj, ndĂ«rsa kĂ«rkesa pĂ«r tĂ« pasur njĂ« vepĂ«r me kĂ«tĂ« stil Ă«shtĂ« mjaft inkurajuese.â
Kureshtjen mbi xhamin që përdor Aroni e shuan shpejt duke shpjeguar se bëhet fjalë për të njëjtin lloj xhami që përdoret edhe në makinat, çka e bën të lehtë gjetjen e materialit, por aspak të lehtë punën me të. Arti në Shqipëri njeh forma të shumta shprehjeje, veçanërisht ai pamor, i cili kërkon të eksperimentojë përtej portreteve tradicionale.
Një dëshmi e këtij eksplorimi të mundësive dhe forcës personale krijuese është edhe Aroni, i cili ka zgjedhur jo vetëm të krijojë art, por edhe të përzgjedhë një material të veçantë, që në këtë rast është qelqi, një teknikë që skalit në tejdukshmëri shpirtin dhe talentin e krijuesit.
Gazeta âSIâ- Fan Noli lindi mĂ« 6 janar 1882 nĂ« fshatin QytezĂ«, njĂ« vendbanim shqiptar nĂ« TrakĂ«, jo larg nga Edreneja. Fshati, si disa tĂ« tjerĂ« nĂ« atĂ« krahinĂ«, kishte ruajtur gjuhĂ«n, doket dhe traditat shqiptare. Noli e konsideronte prejardhjen e tij nga Qyteza e KolonjĂ«s. I ati, Stiliani, kishte pasuri toke por nuk u mor me bujqĂ«si, duke shĂ«rbyer si psalt nĂ« kishĂ«n e fshatit, ndĂ«rsa e Ă«ma, Maria, ishte shtĂ«piake. Familja kishte shumĂ« anĂ«tarĂ« dhe jetesa ishte e vĂ«shtirĂ«, ndĂ«rsa Fan Noli filloi shkollĂ«n me vonesĂ« pĂ«r shkak tĂ« sĂ«mundjeve tĂ« rĂ«nda gjatĂ« fĂ«mijĂ«risĂ«.
ShkollĂ«n fillore dhe tĂ« mesme e kreu nĂ« gjuhĂ«n greke nĂ« Heybeliada, Stamboll. MegjithĂ«se ndikimi i PatriarkanĂ«s Ortodokse greke ishte i pranishĂ«m, tek Noli u zhvillua njĂ« krenari e thellĂ« pĂ«r origjinĂ«n shqiptare dhe dashuria pĂ«r shkrimin nĂ« gjuhĂ«n shqipe. NĂ« vitin 1900 u nis pĂ«r nĂ« Greqi pĂ«r tĂ« vazhduar studimet nĂ« fakultetin e filozofisĂ«, por ato nuk i kreu. Punoi si kopist, sufler dhe aktor nĂ« trupa teatrale, dhe u pĂ«rfshi nĂ« shkrimin e dramĂ«s âZgjimiâ, e cila u ndalua pĂ«r shkak tĂ« aludimit tĂ« saj pĂ«r lĂ«vizjen shqiptare pĂ«r liri.
NĂ« 1903 shkoi nĂ« Egjipt, ku punoi si mĂ«sues greqishtje dhe pĂ«rkthen veprĂ«n e Sami FrashĂ«rit âShqipĂ«ria çâka qenĂ«, çâĂ«shtĂ« e çâdo tĂ« bĂ«hetâ. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« botoi skica letrare nĂ« revistĂ«n âNumasâ. MĂ« 1906 u nis pĂ«r nĂ« Shtetet e Bashkuara, duke mbĂ«rritur nĂ« Nju Jork mĂ« 10 maj. Fillimisht punoi nĂ« Buffalo dhe mĂ« pas nĂ« Boston, ku u bĂ« zĂ«vendĂ«s-redaktor i gazetĂ«s âKombiâ dhe botoi artikuj me pseudonimin Ali Baba Qyteza.
NjĂ« ngjarje e rĂ«ndĂ«sishme ishte tensioni i shqiptarĂ«ve ortodoksĂ« me KishĂ«n Greke gjatĂ« njĂ« varrimi, qĂ« çoi nĂ« themelimin e KishĂ«s Ortodokse Autoqefale Shqiptare, me Nolin si klerikun e parĂ«. MĂ« 1908, nĂ« moshĂ«n 26 vjeç, ai u shugurua diakon dhe mĂ« pas prift ortodoks, duke kryer liturgji nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« Boston. Nga 1909 deri 1911 botoi gazetĂ«n âDielliâ, ndĂ«rsa mĂ« 1911 udhĂ«toi nĂ« EvropĂ« pĂ«r tĂ« kryer shĂ«rbesa kishtare nĂ« gjuhĂ«n shqipe pĂ«r komunitetet shqiptare nĂ« Kishinjov, OdesĂ«, Bukuresht dhe Sofje.
MĂ« 1912, sĂ« bashku me Faik KonicĂ«n, ishte ndĂ«r themeluesit kryesor tĂ« shoqatĂ«s Vatra dhe tĂ« organit tĂ« saj tĂ« shtypit âDielliâ. Nga 1908 deri 1912 kreu studimet e larta pĂ«r Arte nĂ« Harvard, pĂ«rfundoj me Bachelor of Arts cum laude. Ai mbĂ«shteti qeverinĂ« e Ismail Qemalit pas shpalljes sĂ« PavarĂ«sisĂ« dhe mori pjesĂ« nĂ« Kongresin Shqiptar tĂ« Triestes mĂ« 1913. MĂ« 10 mars 1914, nĂ« DurrĂ«s, mbajti shĂ«rbesĂ«n e parĂ« ortodokse nĂ« gjuhĂ«n shqipe pranĂ« princit Vilhelm zu Vid.
NĂ« vitet 1915â1919, Noli u aktivizua fuqishĂ«m nĂ« jetĂ«n e bashkĂ«sisĂ« shqiptaro-amerikane. Ai u bĂ« kryeredaktor i âDiellitâ tĂ« Bostonit, themeloi revistĂ«n anglisht The Adriatic Review, dhe pĂ«rdori fondet e VatrĂ«s pĂ«r tĂ« dĂ«rguar delegatĂ« shqiptarĂ« nĂ« Paris, LondĂ«r dhe Uashington pĂ«r njohjen ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« ShqipĂ«risĂ«. MĂ« 27 korrik 1919 u emĂ«rua peshkop i KishĂ«s Ortodokse Shqiptare nĂ« AmerikĂ«. Ai u angazhua gjithashtu nĂ« politikĂ«, duke u zgjedhur deputet i KolonisĂ« sĂ« AmerikĂ«s (1921â1923) dhe ministĂ«r i JashtĂ«m nĂ« qeverinĂ« e Xhaferr Ypit.
NĂ« vitin 1924 u vu nĂ« krye tĂ« LĂ«vizjes sĂ« Qershorit, njĂ« pĂ«rpjekje e rinisĂ« pĂ«r tĂ« modernizuar ShqipĂ«rinĂ«. Programi i tij me njĂ«zet pika pĂ«rfshinte reforma agrare dhe demokratizim, por pĂ«rplasjet me aristokracinĂ« dhe mungesa e pĂ«rgatitjes parlamentare sollĂ«n dĂ«shtimin e lĂ«vizjes. Pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« pushtet, Noli u dĂ«nua me vdekje nĂ« mungesĂ« dhe u detyrua tĂ« emigronte nĂ« Itali, VjenĂ« dhe mĂ« pas nĂ« Shtetet e Bashkuara, ku vazhdoi aktivitetin opozitar me gazetĂ«n âRepublikaâ.
Në Shtetet e Bashkuara, Noli iu rikthye jetës kulturore dhe shkencore. Në 1938 u diplomua në Konservatorin e Muzikës të Nju England, ndërsa pas Luftës së Dytë Botërore mori doktoratën në Universitetin e Bostonit mbi Skënderbeun. Ai vazhdoi të punonte për Kishën Ortodokse Autoqefale Shqiptare dhe mbajti lidhje me regjimin komunist të Shqipërisë për njohjen e saj nga SHBA. Më 12 prill 1937, Patrikana e Stambollit njohu zyrtarisht Kishën Autoqefale Shqiptare. Fan Noli vdiq më 13 mars 1965 në Fort Lauderdale, Florida, dhe u varros në Boston.
Veprimtaria letrare dhe kulturore
Fan Noli ishte shkrimtar, pĂ«rkthyes dhe stilist i gjuhĂ«s shqipe. Vepra e tij e parĂ« ishte drama âIsrailitĂ« dhe FilistinĂ«â (1907), bazuar nĂ« historinĂ« e Samsonit dhe DalilĂ«s. PĂ«rktheu liturgjinĂ« dhe ritualet ortodokse nĂ« shqip, duke botuar dy vĂ«llime tĂ« LibrĂ«ve tĂ« ShĂ«rbesave tĂ« Shenjta (1909, 1911). MĂ« 1921 botoi veprĂ«n madhore âHistoria e SkĂ«nderbeutâ nĂ« Boston. Ai shkroi dhe botime tĂ« tjera nĂ« anglisht, si âBeethoven dhe Revolucioni Francezâ (1947) dhe njĂ« album me vjersha (1948), duke pĂ«rfshirĂ« pĂ«rkthime tĂ« poetĂ«ve tĂ« njohur.
Noli vlerësohej si një nga stilistët më të mëdhenj të dialektit toskë, duke i dhënë shqipes një gjuhë të stërholluar, elegante dhe ritmike. Përveç letërsisë, ai kontribuoi në muzikë, duke përfunduar studimet në Konservatorin e Muzikës dhe duke kultivuar një dëgjim të hollë artistik për stilin dhe ritmin në përkthime. Bashkë me Faik Konicën, konsiderohet ndër përkthyesit dhe stilistët më të shquar të letërsisë shqipe.
VĂ«shtirĂ«sia e njohur si âverbĂ«ria ndaj kohĂ«sâ Ă«shtĂ« njĂ« tipar i dokumentuar mirĂ« i ADHD-sĂ«, por ekspertĂ«t thonĂ« se nuk Ă«shtĂ« njĂ« justifikim automatik dhe jo tĂ« gjithĂ« ata qĂ« janĂ« vonĂ« kanĂ« ADHD.
NdonjĂ«herĂ« quhet verbĂ«ri ndaj kohĂ«s dhe nĂ« vitin 1997, Russell Barkley, neuropsikolog klinik nĂ« Universitetin e Masaçusetsit, e quajti atĂ« âmiopi temporaleâ.
Verbëria ndaj kohës i referohet problemeve me gjykimin se sa kohë zgjasin detyrat ose sa kohë ka kaluar. Ka qenë prej kohësh e lidhur me ADHD-në dhe, në disa raste, me autizmin.
Kohët e fundit, koncepti ka fituar terren në mediat sociale, duke nxitur debate rreth asaj se ku qëndron vija ndarëse midis një gjendjeje të njohur dhe sjelljes që të tjerët e shohin si të çorganizuar ose edhe të pahijshme.
Ekspertët thonë se verbëria ndaj kohës është e lidhur me funksionin ekzekutiv në lobet frontale të trurit dhe është një tipar i dokumentuar mirë i ADHD-së.
âKushdo mund tĂ« ketĂ« probleme me vonesĂ«n, vetĂ«m me ADHD-nĂ« ka dĂ«mtime funksionaleâ, thotĂ« Stephanie Sarkis, psikoterapiste.
âNdikon nĂ« jetĂ«n familjare dhe shoqĂ«rore. Ndikon nĂ« punĂ«, nĂ« menaxhimin e parave, nĂ« tĂ« gjitha fushat e jetĂ«sâ, shtoi ajo.
A mund të jetë ADHD një justifikim?
Sarkis tha se nĂ«se vonesa kronike Ă«shtĂ« ânjĂ« yll nĂ« konstelacionin e simptomaveâ, ajo mund tĂ« tregojĂ« njĂ« gjendje tĂ« shĂ«rueshme.
Megjithatë, ajo theksoi se jo të gjithë ata që janë vonë kanë ADHD ose një justifikim automatik.
Ajo vuri në dukje hulumtimet që tregojnë se ilaçet stimuluese të përshkruara për simptomat e ADHD-së, të tilla si mungesa e vëmendjes ose shqetësimi, mund të ndihmojnë gjithashtu në mungesën për të menaxhuar kohën.
Jeffrey Meltzer, terapist i cili punon me njerëz që vuajnë nga ADHD, tha se është e rëndësishme të kuptohen arsyet pas vonesave të përsëritura.
Disa njerëz shmangin mbërritjen herët sepse nuk u pëlqejnë bisedat e shkurtra, të cilat shpesh lidhen me ankthin. Të tjerët mund të ndiejnë se u mungon kontrolli në jetën e tyre dhe e përdorin vonesën për të rifituar një ndjenjë autonomie.
âĂshtĂ« e njĂ«jta ide psikologjike qĂ« qĂ«ndron pas shtyrjes sĂ« kohĂ«s sĂ« gjumit pĂ«r shkak tĂ« hakmarrjesâ, tha ai, duke iu referuar tĂ« qĂ«ndruarit zgjuar deri vonĂ« pĂ«r tĂ« rikuperuar kohĂ«n personale pas njĂ« dite tĂ« ngarkuar.
Meltzer sugjeron pĂ«rdorimin e njĂ« âkarte pĂ«rballimiâ tĂ« thjeshtĂ«, ku njĂ«ra anĂ« sfidon frikĂ«n themelore dhe ana tjetĂ«r u kujton njerĂ«zve pasojat e vonesĂ«s.
PĂ«r shembull, nĂ« njĂ«rĂ«n anĂ« shkruani, âPjesĂ«marrja nĂ« kĂ«tĂ« takim nuk do tĂ« thotĂ« qĂ« unĂ« humbas lirinĂ« time.â NĂ« anĂ«n tjetĂ«r, shkruani, âVonesa pĂ«rsĂ«ri do tâi mĂ«rzisĂ« njerĂ«zit nĂ« punĂ«.â
MĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu adresuar, tha ai, Ă«shtĂ« vonesa e nxitur nga e drejta. NjerĂ«zit qĂ« mendojnĂ« se koha e tyre ka mĂ« shumĂ« rĂ«ndĂ«si se e tĂ« tjerĂ«ve mund tâi japin vetes leje tĂ« vijnĂ« vonĂ«, shpesh sĂ« bashku me sjellje tĂ« tjera qĂ« sinjalizojnĂ« njĂ« ndjenjĂ« superioriteti.
Meltzer tha se këta njerëz do të shfaqnin të drejta edhe në fusha të tjera, të tilla si parkimi në një vend të caktuar për personat me aftësi të kufizuara ose prirja për të bërë një hyrje madhështore në një ngjarje.
âNdoshta janĂ« 20, 30 minuta me vonesĂ« dhe Ă«shtĂ« si, âOh, shiko kush Ă«shtĂ« kĂ«tuâ,â tha ai. âPra, Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« tĂ«rhequr vĂ«mendjen.â
Pavarësisht nga shkaku, Sarkis tha se njerëzit janë ende përgjegjës për mënyrën se si sjellja e tyre ndikon tek të tjerët.
Sarkis rekomandon përdorimin e orëve inteligjente për të zvogëluar shpërqendrimet nga telefonat, duke i ndarë detyrat në hapa më të vegjël dhe duke shmangur mbingarkesën me orare.
Nga Gazeta Si- Lindja e fëmijës së parë në Vitin e Ri ka pasur gjithmonë një peshë simbolike në kultura dhe shoqëri të ndryshme anembanë botës. Në shumë vende, ky moment shihet si shenjë se si do të ecë viti që sapo ka nisur. Veçanërisht, kur fëmija i parë që lind është vajzë, traditat popullore dhe interpretimet shpirtërore i japin këtij fakti një kuptim të veçantë.
Në traditën popullore ballkanike, lindja e një vajze në minutat e para të Vitit të Ri konsiderohet shenjë paqjeje, harmonie dhe bereqeti. Thuhet se një vit që nis me lindjen e një vajze do të jetë më i qetë, me mirëkuptim në familje dhe mbarësi në jetën shoqërore. Këto besime nuk janë rregulla, por pjesë e trashëgimisë kulturore që brez pas brezi është ruajtur si simbol shprese.
Edhe nĂ« vende tĂ« tjera tĂ« botĂ«s, fĂ«mija i parĂ« i Vitit tĂ« Ri shpesh quhet âfĂ«mija i fatitâ ose âNew Year Babyâ. NĂ« EuropĂ« dhe AmerikĂ«n e Veriut, lindja nĂ« ditĂ«n e parĂ« tĂ« vitit pĂ«rmendet shpesh si lajm pozitiv, qĂ« pĂ«rfaqĂ«son fillime tĂ« reja dhe optimizĂ«m.
Në kulturat aziatike, vajza lidhet me ekuilibrin, butësinë dhe energjinë jetësore, ndërsa lindja në Vitin e Ri shihet si një ogur i mirë për komunitetin.
Nga këndvështrimi fetar, pothuajse të gjitha besimet e mëdha e shohin fëmijën si dhuratë hyjnore, pa dallim gjinie. Në Islam, vajza konsiderohet mëshirë dhe bekim, ndërsa edukimi i saj me dashuri vlerësohet shpirtërisht. Në Krishtërim, fëmija simbolizon jetën e re dhe shpresën, ndërsa figura e gruas dhe vajzës lidhet me paqen dhe dashurinë, ndërsa Hinduizmi e lidh vajzën me energjinë hyjnore dhe begatinë. Budizmi, nga ana tjetër, e sheh lindjen e një vajze si një mundësi të re për zhvillim shpirtëror dhe dhembshuri.
Megjithatë, pavarësisht besimeve popullore apo interpretimeve fetare, një gjë mbetet e përbashkët në të gjitha kulturat: çdo fëmijë që vjen në jetë është gëzim, shpresë dhe fillim i ri. Lindja e një vajze në Vitin e Ri sot shihet gjithnjë e më shumë edhe si simbol i forcës, dinjitetit dhe rolit të rëndësishëm të gruas në shoqëri.
Në një botë që ndryshon me shpejtësi, këto besime mbeten më shumë si shenja simbolike, por vazhdojnë të na kujtojnë vlerën universale të jetës dhe shpresën që çdo vit i ri sjell me vete.
Nga Gazeta âSIâ- Viti 2025 do tĂ« mbahet mend si njĂ« vit i trishtĂ« pĂ«r ShqipĂ«rinĂ« dhe kulturĂ«n shqiptare, me humbjen e njĂ« vargu personalitetesh tĂ« shquara nĂ« politikĂ«, art, kulturĂ«, media dhe jetĂ«n publike.
Figura që lanë pas një trashëgimi dhe ndikim të thellë në fushat e tyre. Gazetasi.al, ka renditur disa prej emrave më të spikatur në fusha të ndryshme, të cilët nuk jetojnë më.
Anastasios Janullatos (4 nĂ«ntor 1929 â 25 janar 2025)
Kryepeshkopi Anastasios, i njohur edhe si Anastas Janullatos, shërbeu si Kryepeshkop i Tiranës, Durrësit dhe gjithë Shqipërisë, duke ringritur Kishën Ortodokse Autoqefale pas periudhës së shtypjes fetare në komunizëm.
Ai udhëhoqi kishën për më shumë se tre dekada, rindërtoi strukturat e saj, rindërgoi qindra kisha dhe formoi breza të rinj klerikësh. Vdekja e tij në moshën 95-vjeçare shënoi fundin e një epoke të angazhimit të palodhshëm shpirtëror dhe humanitar.
Andis Harasani (9 gusht 1971 â 9 mars 2025)
I lindur në Tiranë, Andis Harasani ishte politikan dhe ekonomist, i cili shërbeu si drejtor ekzekutiv i Korporatës Elektroenergjetike Shqiptare (KESH) dhe më pas si deputet në Parlamentin e Shqipërisë, ku përfaqësoi radhët e Partisë Socialiste.
Ai u nda nga jeta në moshën 53-vjeçare në New York, pas një sëmundjeje të gjatë, duke lënë pas një karrierë të lidhur fort me politikën dhe sektorin e energjisë.
Margarita Xhepa (2 prill 1932 â 3 prill 2025)
Margarita Zoi Xhepa ishte një prej aktoreve më të mëdha të skenës dhe kinemasë shqiptare, me një karrierë që zgjati mbi tetë dekada. Me më shumë se 140 role në teatër dhe rreth 40 filma, ajo mbetet një ikonë e artit skenik dhe kinematografik në vend. Ajo ndërroi jetë një ditë pas ditëlindjes së saj të 93-të.
Artan Lame (1967 â 23 maj 2025)
Publicist, historian dhe figurë e njohur në administratën shtetërore, Artan Lame kontribuoi në studimin e historisë dhe trashëgimisë kulturore shqiptare.
Ai kishte shërbyer në pozita të ndryshme publike dhe ishte i njohur për shkrimet dhe komentet e tij në media. Ai vdiq në Mynih pas komplikacioneve nga një operacion në zemër.
Piro Milkani (9 dhjetor 1939 â 25 maj 2025)
Një regjisor i dashur dhe një prej gjigantëve të kinematografisë shqiptare, Piro Milkani la pas një karrierë të pasur në film, duke krijuar dhjetëra punime që formësojnë bazat e kinemasë moderne shqiptare. Humbja e tij në fund të muajit maj shënoi një pikë referimi për komunitetin artistik.
Leka Bungo (28 shkurt 1944 â 11 qershor 2025)
Leka Bungo ishte regjisori, aktori dhe skenaristi i njohur që la gjurmë të thella në televizion, teatër dhe kinematografi. I lindur në Vlorë, ai u bë një prej figurave më të dashura të artit shqiptar, duke ndikuar breza artistësh.
Naun Shundi (3 shkurt 1959 â 28 gusht 2025)
Naun Shundi, aktor, regjisor dhe dramaturg me karrierë mbi katër dekada, u nda nga jeta pas një beteje me kancerin. Ai luajti mbi 100 role në skenë dhe rreth 20 filma, duke lënë pas një trashëgimi të pasur në teatrin shqiptar.
Artur Zheji (29 gusht 1961 â 23 gusht 2025)
Gazetar, analist dhe prezantues televiziv, Artur Zheji ishte një prej emrave kryesorë në median shqiptare. Me programe dhe analizë që shtrinin debatet publike për shumë vjet, ai mbetet një figurë e shquar në historinë moderne të mediave në vend.
DhimitĂ«r Anagnosti (23 janar 1936 â 1 shtator 2025)
NjĂ« prej regjisorĂ«ve mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« kinemasĂ« shqiptare tĂ« shekullit XX, DhimitĂ«r Anagnosti ndĂ«rtoi njĂ« karrierĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme duke realizuar filma qĂ« sot konsiderohen klasike. Ai shĂ«rbeu edhe si politikan dhe MinistĂ«r i KulturĂ«s nĂ« vitet â90.
Enver Petrovci (28 shkurt 1954 â 22 shtator 2025)
Enver Petrovci ishte aktor, shkrimtar dhe pedagog, i njohur në skenat shqiptare dhe kosovare. Ai interpretoi role të shumta teatrore dhe filmike, duke ndikuar në formimin e brezave të rinj artistësh.
Luiza Ăako (Papa) (1937 â 29 shtator 2025)
Sopranoja e njohur Luiza Papa Ăako u nda nga jeta nĂ« moshĂ«n 88-vjeçare, duke lĂ«nĂ« pas njĂ« karrierĂ« tĂ« gjatĂ« operistike me role tĂ« shquara nĂ« repertorin klasik dhe njĂ« ndikim tĂ« pashlyeshĂ«m nĂ« skenĂ«n muzikore shqiptare. Ajo ishte bashkĂ«shortja e tenorit Gaqo Ăako dhe nĂ«na e kantautorit Pirro Ăako.
Shpat Kasapi (1 maj 1985 â 26 nĂ«ntor 2025)
Shpat Kasapi, këngëtar dhe autor i njohur i muzikës pop, u nda papritmas nga jeta në moshën 40-vjeçare për shkak të një arresti kardiak gjatë një udhëtimi në Itali. Ai la pas një karrierë me këngë dhe performanca që preku publikun e gjeneratave të reja.
Shemsi Krasniqi (1961 â 15 dhjetor 2025)
Shemsi Krasniqi, këngëtar i njohur dhe ikonë e muzikës shqiptare, la pas një karrierë të gjatë dhe të pasur, me dhjetëra këngë që do të kujtohen gjatë. Zëri dhe interpretimet e tij ndikuan shumë në skenën muzikore dhe preku publikun e të gjitha gjeneratave. Humbja e tij shënoi një boshllëk të madh për komunitetin artistik shqiptar.
Viti 2025 do të mbahet mend jo vetëm për humbjet e tyre, por edhe për trashëgiminë që secili prej tyre la pas. Përmes veprave, angazhimit dhe ndikimit të tyre në art, kulturë, politikë dhe jetën publike, këta personalitete do të vazhdojnë të kujtohen gjatë.
Gazeta Si â Tiger Woods, i cili mbush 50 vjeç sot, ishte njĂ« nga lojtarĂ«t e golfit mĂ« tĂ« talentuar dhe mĂ« tĂ« famshĂ«m tĂ« tĂ« gjitha kohĂ«rave, si njĂ« nga sportistĂ«t mĂ« tĂ« pĂ«rfolur: pĂ«r karrierĂ«n e tij tĂ« jashtĂ«zakonshme, jetĂ«n e tij private kontraverse, konkurrencĂ«n e tij tĂ« pazakontĂ« dhe obsesionin e tij pĂ«r kĂ«tĂ« sport.
Jeta e tij Ă«shtĂ« treguar shpeshnga media pĂ«rmes njĂ« narrative shumĂ« tĂ« vlerĂ«suar: ajo e âfĂ«mijĂ«s mrekulliâ qĂ« bĂ«het tepĂ«r i fortĂ«, del nĂ« pension pĂ«r shkak tĂ« problemeve serioze personale dhe mĂ« pas kthehet te fitorja, nĂ« njĂ« lloj âshpĂ«blimiâ pĂ«rfundimtar.
Në një farë mënyre, jeta e Woods ishte vërtet kështu. Megjithatë, në raste të tjera, kjo narrativë është zgjatur aq shumë, sa është bërë e pamjaftueshme, mashtruese ose edhe problematike.
Tiger Woods, emri i vërtetë i të cilit është Eldrick Tont Woods, ishte me të vërtetë një talent i zhvilluar para kohe.
Ai lindi në vitin 1975 dhe filloi të luante golf vetëm dy vjeç, i inkurajuar nga babai i tij, Earl Woods, një veteran i Luftës së Vietnamit dhe lojtar golfi i apasionuar.
Babai i tij i dha nofkĂ«n âTigerâ, i frymĂ«zuar nga nofka e njĂ« ushtari vietnamez qĂ« takoi gjatĂ« luftĂ«s. Tiger Woods ishte aq i mirĂ« saqĂ« pĂ«rfundoi nĂ« televizion dhe kur ishte pesĂ« vjeç, âGolf Digestâ (revista kryesore e golfit), botoi njĂ« artikull rreth tij.
Me atë fillim, ishte e vështirë të mos kishte pritshmëri të larta. Sidomos, pasi, si në shkollën e mesme, ashtu edhe në kolegj, Woods provoi të ishte një lojtar golfi shumë premtues dhe vendosi rekorde të shumta.
PĂ«r tĂ« kuptuar shkallĂ«n e pritshmĂ«rive tĂ« vendosura ndaj Woodsit tĂ« ri, sapo u bĂ« profesionist, âNikeâ nĂ«nshkroi me tĂ« njĂ« kontratĂ« 5-vjeçare prej 40 milionĂ« dollarĂ«sh.
Ishte viti 1996 dhe pĂ«r kompaninĂ« sportive, ishte njĂ« rrezik, pasi Woods kishte luajtur shumĂ« pak gara profesionale dhe pa rezultate veçanĂ«risht tĂ« mira â njĂ« gjĂ« e kuptueshme, duke pasur parasysh se garat e golfit shpesh janĂ« psikologjikisht tĂ« vĂ«shtira, veçanĂ«risht pĂ«r njĂ« tĂ« ri pa pĂ«rvojĂ«.
Por âNikeâ kishte tĂ« drejtĂ«. MĂ« pak se njĂ« vit mĂ« vonĂ«, Woods fitoi Masters nĂ« Augusta, njĂ« nga katĂ«r Majors, turnetĂ« mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« golfin profesional.
Tiger Woods, i veshur gjithmonë me të kuqe, gjatë atij Masters, 13 prill 1997
Në moshën 21 vjeç, ai u bë fituesi më i ri i garës (është ende) dhe diferenca prej 12 goditjesh me të cilën fitoi, është ende e pakrahasueshme.
Ai ishte gjithashtu lojtari i parë, jo i bardhë që fitoi Masters, një nga turnetë më tradicionalë dhe joshës në golf.
Gazeta amerikane âThe New York Timesâe pĂ«rshkroi atĂ« turne si âkatĂ«r ditĂ«t qĂ« ndryshuan golfinâ. Fitorja e njĂ« burri kaq tĂ« ri, jo tĂ« bardhĂ«, me njĂ« emĂ«r kaq tĂ«rheqĂ«s, solli mĂ« shumĂ« dukshmĂ«ri nĂ« sport, si dhe shpresĂ«n (mĂ« vonĂ« tĂ« reduktuar) se golfi do tĂ« ishte mĂ« gjithĂ«pĂ«rfshirĂ«s.
Por mĂ« shumĂ« sesa golfi, ishte Tiger Woods ai qĂ« u bĂ« i njohur pĂ«rtej kĂ«tij sporti. VetĂ«m pak muaj pas fitores sĂ« tij nĂ« Masters, P.Diddy â njĂ« nga shumĂ« emrat skenik tĂ« Sean Combs, atĂ«herĂ« njĂ« nga reperĂ«t dhe producentĂ«t mĂ« tĂ« famshĂ«m nĂ« botĂ« â ia kushtoi atij videon pĂ«r kĂ«ngĂ«n âMo Money Mo Problemsâ (nga reperi Notorious B.I.G., por e publikuar pas vdekjes nga Combs). NĂ« video, P.Diddy luan rolin e njĂ« lojtari golfi tĂ« quajtur Puffy Woods.
Midis viteve 1997 dhe 2008, Woods shijoi vitet më të mira të karrierës së tij. Ai fitoi 14 Major dhe mbeti numri një në renditjen botërore për një kohë të gjatë.
Ai Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« nga gjashtĂ« lojtarĂ«t qĂ« kanĂ« fituar çdo Major nĂ« karrierĂ«n e tyre (domethĂ«nĂ«, qĂ« kanĂ« pĂ«rfunduar âCareer Grand Slamâ) dhe i vetmi qĂ« i ka fituar tĂ« katĂ«rta radhazi.
Ai e bëri këtë midis viteve 2000 dhe 2001 dhe u konsiderua një ngjarje aq unike sa media e quajti atë Tiger Slam.
Sipas atyre qĂ« luajtĂ«n kundĂ«r tij, golfi i Woods ishte i pĂ«rsosur: ai mund tâi bĂ«nte tĂ« gjitha (nga goditjet e gjata dhe shpĂ«rthyese, te ato tĂ« shkurtra dhe precize), ai kishte njĂ« etikĂ« pune tĂ« jashtĂ«zakonshme dhe, mbi tĂ« gjitha, besim tĂ« pakrahasueshĂ«m.
Kjo demonstrohet nga fakti, se midis viteve 2002 dhe 2005, Woods humbi vetëm 3 goditje nga 1,543 brenda një metri.
Goditjet ishin vendimtare, ato që duhet të shkojnë në gropë dhe të gabosh kaq pak prej tyre, është vërtet e pazakontë.
Falë historisë së tij personale, stilit të lojës dhe karizmës, Woods u bë një nga sportistët më të famshëm, të respektuar dhe të paguar mirë në botë, por një sërë dëmtimesh, skandalesh dhe aksidentesh i dhanë fund kësaj periudhe suksesi të madh.
Në vitin 2008, ai humbi disa turne për shkak të një dëmtimi në gju dhe në vitin 2009, dolën në dritë aferat e tij të shumta jashtë-martesore, për të cilat kërkoi falje publikisht, përpara se të tërhiqej nga garat për disa muaj.
Pas kthimit të tij, Woods, i cili nuk ishte më idolizuar dhe shpesh i kritikuar nga media, nuk mundi të kthehej në nivelin e tij të mëparshëm dhe nuk fitoi asnjë titull të vetëm Major gjatë nëntë viteve të ardhshme.
Për të lehtësuar dhimbjet e shpinës, ai iu nënshtrua disa operacioneve në shtyllën kurrizore, dhe kur luajti, pati injeksione pas të cilave nuk mund të qëndronte më në këmbë.
Në vitin 2017, ai u arrestua për drejtim të dyshuar të makinës në gjendje të dehur (përfundimisht u zbulua se ai kishte marrë shumë qetësues dhimbjesh) dhe dukej se karriera e tij kishte mbaruar.
Tiger Woods, ende i veshur me të kuqe, gjatë raundit të fundit të Masters 2019, 14 prill
Por ai u rikthye pĂ«rsĂ«ri â ende nĂ« njĂ« nivel tĂ« lartĂ« nĂ« vitin 2018, duke fituar Augusta Masters nĂ« vitin 2019. Kjo fitore e fundit, me tĂ« drejtĂ« cilĂ«sohet si njĂ« nga rikthimet mĂ« tĂ« jashtĂ«zakonshme nĂ« historinĂ« e sportit tĂ« golfit.
Edhe me kĂ«tĂ« fitore tĂ« jashtĂ«zakonshme, dhjetĂ« vitet e Woods pa njĂ« trofe (midis viteve 2008 dhe 2019) shpesh janĂ« romantizuar, duke ndjekur njĂ« model tĂ« zakonshĂ«m nĂ« gazetarinĂ« sportive. Brian Phillips i âThe Ringerâ e pĂ«rmbledh mirĂ«:
âPresionet e famĂ«s ekspozojnĂ« tĂ« metat e fshehura nĂ« psikikĂ«n e gjeniut dhe pikĂ«risht tiparet qĂ« e ndihmuan tĂ« dilte, tani nxisin rrĂ«shqitjen e tij nĂ« PikĂ«n C, turp dhe poshtĂ«rim: lidhjet e shumta jashtĂ«martesore tĂ« Tiger-it, shndĂ«rrohen nĂ« njĂ« stuhi mediatike, martesa e tij shembet dhe sporti i tij e braktis, duke çuar nĂ« njĂ« rĂ«nie tĂ« gjatĂ« nĂ« renditje dhe njĂ« njollĂ« skandali qĂ« kĂ«rcĂ«non tĂ« errĂ«sojĂ« pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« karrierĂ«s sĂ« tij. VetĂ«m kur gjeniu tĂ« pĂ«rqendrohet pĂ«rsĂ«ri nĂ« atĂ« qĂ« ka vĂ«rtet rĂ«ndĂ«si, ai mund tĂ« ngrihet nĂ« lartĂ«sitĂ« e pikĂ«s D, ndoshta jo aq lart sa pika B, por prapĂ« shumĂ«, shumĂ« mbi pikĂ«n C: Tiger i pĂ«rkushtohet fĂ«mijĂ«ve tĂ« tij, nuk heq dorĂ« nga golfi, rifiton besimin e tifozĂ«ve tĂ« tij dhe nĂ« fund arrin tĂ« ngrihet pĂ«rsĂ«ri duke fituar njĂ« tjetĂ«r Mastersâ.
ĂshtĂ« njĂ« histori âsi filmâ qĂ« funksionon mirĂ« nĂ« gazetarinĂ« sportive. Kjo Ă«shtĂ« qartĂ«sisht e dukshme nĂ« Tiger (2021), dokumentarin e vlerĂ«suar tĂ« HBO-sĂ« pĂ«r jetĂ«n e Woods.
Ndër të tjera, dokumentari rrëfen se si, pas vdekjes së babait të tij në vitin 2006, Woods filloi të stërvitej me dhe si Navy SEAL-s, njësia elitare e Marinës Amerikane.
Për Woods, kjo ishte një mënyrë për të përballuar pikëllimin, duke pasur parasysh marrëdhënien e thellë që kishte me të atin dhe admirimin që ndjente për ushtrinë.
Sipas Phillips, duke parĂ« dokumentarin, duket se ishte pikĂ«risht kjo zgjedhje qĂ« kontribuoi nĂ« dĂ«mtimet dhe dhimbjet e shumta tĂ« Woods dhe kĂ«shtu e shtyu atĂ« nĂ« njĂ« âseri marrĂ«dhĂ«niesh seksuale mpirĂ«seâ.
ThjeshtĂ«sime tĂ« tilla, megjithatĂ«, janĂ« qartĂ«sisht tĂ« sforcuara: ato e zvogĂ«lojnĂ« kompleksitetin nĂ« diçka mĂ« tĂ« lehtĂ« pĂ«r tâu treguar dhe pĂ«rpiqen ta grupojnĂ« jetĂ«n e Woods sĂ« bashku me atĂ« tĂ« sportistĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« mĂ«dhenj: lojtari i basketbollit, Michael Jordan, pĂ«r shembull, u tĂ«rhoq pasi humbi tĂ« atin, pĂ«r tâu rikthyer mĂ« pas nĂ« parket edhe mĂ« i fortĂ«.
Histori të tilla zakonisht përfundojnë duke shpjeguar rënien fizike të Woods përmes rënies së tij të supozuar morale, e cila në disa raste nuk merr shumë parasysh aspektin mediatik të historisë.
Tiger Woods feston fitoren e Augusta Masters, turneut më prestigjioz të golfit, më 14 prill 2025
Në realitet, ishte ambicia e Woods, stili i lojës dhe obsesioni i tij për të perfeksionuar ato që ishin shkaqet kryesore të dëmtimeve dhe dështimeve të tij.
Kur godiste topin, për shembull, Woods e shtrembëronte shumë shpinën, një përpjekje që, në planin afatgjatë, i shkaktoi dëme.
Duhet thĂ«nĂ« gjithashtu se karriera e Woods nuk mbaroi fare me âshpĂ«blimâ. Ai nuk Ă«shtĂ« tĂ«rhequr ende zyrtarisht nga golfi, por qĂ« nga fitorja e tij nĂ« Masters nĂ« vitin 2019, nuk ka arritur ndonjĂ« gjĂ« tĂ« madhe.
NĂ« fakt, ai ishte pĂ«rsĂ«ri nĂ« rrezik tĂ« tĂ«rhiqej: nĂ« vitin 2021, pas njĂ« aksidenti tĂ« rĂ«ndĂ« me makinĂ«, rrezikoi tâi amputohej kĂ«mba e djathtĂ«.
U rikthye të luante në vitin 2022, por herë pas here dhe pa rezultate të rëndësishme. Ai nuk ka luajtur në një turne profesional që nga korriku i kaluar dhe në vitin 2025, iu nënshtrua dy operacioneve: një në tendinën e Akilit dhe, për herë të shtatë, në shpinë. Aktualisht është e paqartë nëse dhe kur do të kthehet në lojë: as ai vetë nuk e di.
Nga Gazeta âSIâ- Shkrimtari dhe poeti i madh shqiptar i âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â, vdiq mĂ« 30 dhjetor tĂ« vitit 1940 nĂ« spitalin civil tĂ« ShkodrĂ«s.  NĂ« studimin e Fr. Agustin Gemelli, shkruhet: âAt Gjergj Fishta, pak para se tĂ« ndahej nga kjo jetĂ«, pasi u la porosi rinisĂ« françeskane tĂ« provincĂ«s shqiptare, e mbyllte testamentin e tij me kĂ«to fjalĂ«: âPo vdes i kĂ«naqun, sepse kam punue pĂ«r fe, pĂ«r Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, sipas At Viktor Volajt, bashkĂ«punĂ«tor i afĂ«rt i poetit, Gjergj Fishta para se tĂ« vdiste kishte pĂ«rmendur nevojĂ«n pĂ«r rishikimin e âLahutĂ«s sĂ« MalcisĂ«â dhe kishte pĂ«rsĂ«ritur fjalĂ«n âi kryqĂ«zuemiâ nĂ« latinisht. Ai kishte kĂ«rkuar tâi pikturonin nĂ« murin pĂ«rballĂ« shtratit tĂ« tij skena nga âGjyqi i funditâ.
Edhe PatĂ«r Marin Sirdani, filolog e mik i poetit, shkruan nĂ« librin e pĂ«rgatitur nga Benedikt Dema, se Fishta e mbylli testamentin e vetĂ« me kĂ«to fjalĂ«: âPo des konden (i kĂ«naqur) pĂ«rse kam punue pĂ«r fe, Atdhe e pĂ«r provincĂ«n tonĂ«â.
NdĂ«rkohĂ«, Lasgush Poradeci shkruante se mesazhi i fundit i poetit Gjergj Fishta janĂ« fjalĂ«t e tij thĂ«nĂ« njĂ« françeskani qĂ« i qĂ«ndronte te koka nĂ« çastet e fundit: âPo vdes. Ju tash keni me mendue pĂ«r salikim, por edhe kombi ka tĂ« drejtĂ« pĂ«r rreth mejeâ.
NdĂ«rsa, italiani Enriko Grasi, qĂ« e kishte njohur nga afĂ«r poetin, duke folur pĂ«r popullaritetin e tij nĂ« tĂ« gjitha shtresat e popullsisĂ«, pohon se prej njĂ« tĂ« riu shkodran kishte dĂ«gjuar se fjalĂ«t e fundit tĂ« shenjta tĂ« FishtĂ«s kishin qenĂ«: âJo pĂ«r tjetĂ«r, por sepse po lĂ« armikun mbi truallin shqiptar, mua mĂ« vjen keq qĂ« mĂ« duhet tĂ« vdesâ.
Gjergj Fishta lindi nĂ« fshatin e vogĂ«l FishtĂ« tĂ« ZadrimĂ«s mĂ« 23 tetor 1871. Kur ishte vetĂ«m 6 vjeç, zgjuarsia e tij i bie nĂ« sy famulltarit tĂ« fshatit, i cili e dĂ«rgon FishtĂ«n nĂ« Seminarin Françeskan tĂ« ShkodrĂ«s. MĂ« 1880, kur hapet seminari nĂ« Troshan, ai vijon mĂ«simet nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. KĂ«tu ai shfaqi trillin poetik. MĂ« 1886 dĂ«rgohet pĂ«r studime nĂ« BosnjĂ«. Vitin e parĂ« e kaloi nĂ« GuçjagorĂ«, afĂ«r Travanikut. MĂ«simet filozofike i mori nĂ« kuvendin e SutidkĂ«s, ndĂ«rsa ato teologjike nĂ« kuvendin e Livnos. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe âUshtrimet e para poetikeâ. MĂ« 1893 i kreu studimet shkĂ«lqyeshĂ«m.
Krijimtaria letrare
Gjergj Fishta ishte i pari shkrimtar shqiptar, i propozuar pĂ«r çmim âNobelâ, prozator, poet, pĂ«rkthyes; âMilitant i letĂ«rsisĂ« shqipeâ â cilĂ«suar nga Lasgush Poradeci dhe âPoet kombĂ«tar i shqiptarĂ«veâ nga Eqrem Ăabej.
PoezinĂ« e parĂ« Fishta e botoi nĂ« âAlbaniaâ, mĂ« 1899, me pseudonimin e popullit. GjatĂ« veprimtarisĂ« sĂ« dendur botuese, e cila pĂ«rveçse nĂ« librat, u publikua edhe nĂ« 15 gazeta e revista tĂ« kohĂ«s brenda edhe jashtĂ« vendit, veprimtaria e tij pĂ«rfshin 40 vite tĂ« jetĂ«s, ku ai pĂ«rdori 24 pseudonime.
Si krijues Fishta, nĂ« radhĂ« tĂ« parĂ« ishte poet. PĂ«rkushtimin mĂ« tĂ« madh e pati ndaj epikĂ«s. âLahuta e MalcisĂ«â, veprĂ«s sĂ« jetĂ«s, ai i kushtoi 40 vjet punĂ«. NdĂ«rsa, vepra tjetĂ«r epike âMoisi Golemi dhe Deli Cenaâ u botua jo plotĂ«sisht nĂ« shtypin periodik. Tonet e madhĂ«rishme heroike, burimĂ«sia e papĂ«rsĂ«ritshme e pĂ«rfytyrimeve, shqiptarĂ«sia nĂ« dhĂ«nien e mjediseve, heronjve dhe rrethanave kanĂ« bĂ«rĂ« qĂ« Fishta si epik tĂ« quhej âHomer i ShqipĂ«risĂ«â.
Fishta në shtratin e vdekjes. Foto: Gegë Marubi
Ndërthurjet e ndryshme të mitologjisë me realitetin, ashpërsia e stilit, mendimi i fuqishëm filozofik, dramaciteti i veprës kanë bërë që Fishta të krahasohet në këtë lëmë me Gëten e Danten.
Fishta arriti tĂ« botojĂ« kĂ«ngĂ«t e para tĂ« âLahuta e MalcisĂ«â, kryevepĂ«r e poezisĂ« epike shqiptare, mĂ« 1904. Tre vjet mĂ« vonĂ« botoi pĂ«rmbledhjen satirike âAnzat e Parnasitâ dhe mĂ« 1909 pĂ«rmbledhjen lirike âPika vesetâ, mĂ« 1913 boton âMrizi i Zanaveâ. PĂ«r veprimtarinĂ« poetike, arsimore, atdhetare e fetare Gjergj Fishta mori nderime tĂ« ndryshme. MĂ« 1931, Greqia i jep dekoratĂ«n âFoenix â. MĂ« 1939, Italia e bĂ«n anĂ«tar tĂ« AkademisĂ« sĂ« saj.
NĂ« tetor 1913 botoi revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, ndĂ«rsa mĂ« 23 tetor 1913 shpalosi flamurin kombĂ«tar nĂ« kishĂ«n e ShkodrĂ«s, duke e lidhur atĂ« me drita me xhaminĂ«, pĂ«r tĂ« treguar unitetin mes shqiptarĂ«ve. Gjergj Fishta mori shumĂ« medalje tĂ« ndryshme nga populli i ShkodrĂ«s, i Beratit, mbreti i AustrisĂ«, nga Greqia dhe Turqia. VetĂ«m pas viteve â90-tĂ«, krijimtaria e FishtĂ«s zuri vendin e merituar nĂ« letĂ«rsinĂ« dhe nĂ« kulturĂ«n tonĂ« kombĂ«tare.
Aktiviteti i tij atdhetar
Deri mĂ« 1899 Fishta shkruante me alfabetin shqip tĂ« françeskanĂ«ve. NĂ« janar tĂ« 1899 ai u bĂ« bashkĂ«themelues dhe pjesĂ«tar aktiv i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ, tĂ« cilĂ«n e drejtoi poeti atdhetar Preng Doçi. Me alfabetin e kĂ«saj shoqĂ«rie u botuan edhe krijimet e FishtĂ«s tĂ« kĂ«saj periudhe.
MĂ« 1902 emĂ«rohet drejtor i shkollĂ«s françeskane nĂ« ShkodĂ«r, deri atĂ«herĂ« e drejtuar nga klerikĂ« tĂ« huaj. MenjĂ«herĂ« ai instaloi gjuhĂ«n shqipe si gjuhĂ« mĂ«simi nĂ« kĂ«tĂ« shkollĂ«. Shpejt Fishta u afirmua si poet dhe si atdhetar. MĂ« 1908 ai mori pjesĂ« nĂ« Kongresin e Manastirit si pĂ«rfaqĂ«sues i shoqĂ«risĂ« âBashkimiâ.
U zgjodh Kryetar i Kongresit dhe drejtoi punĂ«n e Komisionit tĂ« Alfabetit. Shpalljen e PavarĂ«sisĂ« sĂ« ShqipĂ«risĂ« ai e priti me entuziasĂ«m tĂ« veçantĂ«, por LuftĂ«n Ballkanike dhe KonferencĂ«n e AmbasadorĂ«ve me njĂ« brengĂ« tĂ« madhe. Shkodra, qyteti i tij, tĂ« cilin kĂ«rkonte ta aneksonte Mali i Zi, ishte nĂ« duart e fuqive ndĂ«rkombĂ«tare. Brenga dhe entuziazmi duken nĂ« poezitĂ«, por edhe nĂ« shkrimet publicistike, qĂ« boton nĂ« revistĂ«n âHylli i dritĂ«sâ, revistĂ« letrare-kulturore, tĂ« cilĂ«n e themeloi nĂ« tetor tĂ« 1913 dhe u bĂ« drejtor i saj. NĂ«n pushtimin austriak boton gazetĂ«n âPosta e ShypnisĂ«â (1916-1917) dhe mĂ« 1916 themelon, bashkĂ« me Luigj Gurakuqin, âKomisinĂ« letrareâ qĂ« kishte pĂ«r qĂ«llim krijimin e gjuhĂ«s letrare kombĂ«tare.
Nga ceremonia mortore e Atâ Gjergj FishtĂ«s
Mbarimi i LuftĂ«s sĂ« ParĂ« BotĂ«rore pĂ«rkon me pjekurinĂ« e plotĂ« tĂ« personalitetit tĂ« FishtĂ«s si poet, si intelektual, dhe politikan atdhetar. Nga fillimi i prillit tĂ« 1919 dhe gjatĂ« vitit 1920 Ă«shtĂ« sekretar i pĂ«rgjithshĂ«m i delegacionit shqiptar nĂ« KonferencĂ«n e Paqes nĂ« Paris. NĂ« dhjetor 1920 zgjidhet deputet i ShkodrĂ«s. NĂ« prill 1921, nĂ« mbledhjen e parĂ« tĂ« parlamentit shqiptar, zgjidhet nĂ«nkryetar, ku kreu veprimtari tĂ« denduara politike. Merr pjesĂ« nĂ« Revolucionin e Qershorit mĂ« 1924. PĂ«rndiqet pas rikthimit tĂ« Zogut nĂ« ShqipĂ«ri dhe vitet 1925 e 1926 i kalon nĂ« Itali, ku ndĂ«rkohĂ« krijon, boton e riboton pareshtur. TĂ« kĂ«saj kohe janĂ« edhe pjesa mĂ« e madhe e dramave, tragjedive, etj. Pas kthimit nĂ« ShqipĂ«ri nis etapa e fundit e krijimtarisĂ« sĂ« FishtĂ«s. KĂ«saj etape i vĂ« vulĂ«n pĂ«rfundimi e botimi i plotĂ« i âLahuta e MalcisĂ« â nĂ« 1937.
Nga Gazeta âSIââ Sot, mĂ« 28 dhjetor, Denzel Washington feston ditĂ«lindjen e tij, dhe kjo datĂ« shĂ«rben si njĂ« moment reflektimi pĂ«r jetĂ«n, veprĂ«n dhe ndikimin e njĂ« prej figurave mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme tĂ« kinemasĂ« moderne. MĂ« shumĂ« sesa njĂ« aktor i jashtĂ«zakonshĂ«m, Washington Ă«shtĂ« njĂ« simbol force morale, integriteti dhe ekselence artistike, njĂ« figurĂ« qĂ« ka formĂ«suar jo vetĂ«m ekranin e madh, por edhe vetĂ« pĂ«rfaqĂ«simin kulturor tĂ« komunitetit afro-amerikan nĂ« Hollywood.
Denzel Hayes Washington Jr. lindi më 28 dhjetor 1954 në Mount Vernon, New York. Babai i tij ishte pastor pentekostal, ndërsa nëna e tij drejtonte një sallon bukurie në Harlem. Fëmijëria e tij u formësua nga disiplina, besimi dhe vlerat familjare, por edhe nga realitetet e vështira të jetës urbane. Washington është shprehur shpesh se dërgimi i tij në një shkollë me konvikt rreth moshës 15-vjeçare ishte një vendim që i ndryshoi rrjedhën e jetës. Shumë nga shokët e tij të rinisë përfunduan në rrugë të gabuara, ndërsa ai gjeti një drejtim tjetër, atë të vetëdisiplinës dhe qëllimit.
Ndikimi i nënës së tij ishte thelbësor në formimin e karakterit të tij. Washington ka folur me emocione për lidhjen e veçantë mes nënës dhe djalit, duke e konsideruar atë si themelin e ndjeshmërisë, respektit dhe forcës së tij të brendshme. Këto vlera do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës dhe karrierës së tij.
Interesant është fakti se Denzel Washington nuk e ndoqi menjëherë aktrimin. Fillimisht, ai studioi për mjekësi dhe më pas mendoi të bëhej avokat. Vetëm pasi përfundoi studimet në Dramë dhe Gazetari në Universitetin Fordham, dhe pas një periudhe kërkimi personal, ai vendosi të provonte seriozisht aktrimin. Ky vendim do të shënonte fillimin e një karriere të jashtëzakonshme.
Washington nisi nĂ« teatĂ«r, kaloi nĂ« televizion dhe mĂ« pas nĂ« film, duke ndĂ«rtuar gradualisht reputacionin e tij si njĂ« aktor i thellĂ« dhe i besueshĂ«m. Filmi âGloryâ (1989) i solli vĂ«mendjen e parĂ« tĂ« madhe dhe çmimin e tij tĂ« parĂ« Oscar, por ishte roli i Malcolm X nĂ« filmin e Spike Lee-t tĂ« vitit 1992 qĂ« e shndĂ«rroi atĂ« nĂ« njĂ« ikonĂ«.
NĂ« âMalcolm Xâ, Washington nuk luajti njĂ« figurĂ« historike,  ai u bĂ« Malcolm X. Ai studioi me pĂ«rpikĂ«ri mĂ«nyrĂ«n e tĂ« folurit, gjestet, transformimin emocional dhe kompleksitetin moral tĂ« figurĂ«s sĂ« aktivistit. Interpretimi i tij solli humanitet, karizĂ«m dhe thellĂ«si, duke e paraqitur Malcolm X jo si mit, por si njeri. Ky rol e konsolidoi Washington-in si njĂ« aktor tĂ« klasit tĂ« lartĂ« dhe i solli njĂ« nominim pĂ«r Oscar pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ«.
Ajo qĂ« e dallon Denzel Washington-in nga shumĂ« bashkĂ«kohĂ«s Ă«shtĂ« shumĂ«anshmĂ«ria e tij artistike. Ai nuk u kufizua kurrĂ« nĂ« role historike apo dramatike. NĂ« âRemember the Titansâ, ai portretizoi trajnerin Herman Boone, njĂ« figurĂ« frymĂ«zuese qĂ« udhĂ«hiqte pĂ«rmes disiplinĂ«s, drejtĂ«sisĂ« dhe dashurisĂ« sĂ« fortĂ«. Ky rol tregoi njĂ« anĂ« tjetĂ«r tĂ« tij , atĂ« tĂ« udhĂ«heqĂ«sit empatik dhe motivues.
NĂ« anĂ«n tjetĂ«r tĂ« spektrit, Washington shkĂ«lqeu edhe nĂ« role tĂ« errĂ«ta dhe komplekse. NĂ« âTraining Dayâ, si polici i korruptuar Alonzo Harris, ai sfidoi çdo pritshmĂ«ri. Personazhi i tij ishte karizmatik, i frikshĂ«m dhe thellĂ«sisht njerĂ«zor njĂ«kohĂ«sisht. Ky interpretim i solli atij Oscar-in pĂ«r Aktorin mĂ« tĂ« MirĂ« dhe e vendosi si njĂ« nga antagonistĂ«t mĂ« tĂ« paharrueshĂ«m nĂ« historinĂ« e filmit. Ai nuk krijoi njĂ« âtĂ« keqâ klasik, por njĂ« anti-hero modern, duke sjellĂ« nuanca dhe thellĂ«si qĂ« rrallĂ« u jepen personazheve me ngjyrĂ«.
PĂ«rgjatĂ« dekadave, Washington ka luajtur role tĂ« fuqishme si nĂ« drama, ashtu edhe nĂ« filma aksioni, pĂ«rfshirĂ« trilogjinĂ« âThe Equalizerâ, ku ai ndĂ«rthur forcĂ«n fizike me drejtĂ«sinĂ« morale, dhe sĂ« fundmi nĂ« âGladiator IIâ, duke dĂ«shmuar se karriera e tij mbetet relevante edhe sot.
Megjithatë, trashëgimia e Denzel Washington-it shtrihet përtej ekranit. Ai është i njohur për integritetin e tij personal, përzgjedhjen e kujdesshme të roleve dhe refuzimin e projekteve që cenojnë dinjitetin e përfaqësimit afro-amerikan. Ai është i përfshirë në nisma bamirëse, mbështet arsimin, mentorimin dhe shërben në borde këshillimore shëndetësore. Së fundmi, ai u nderua me Medaljen Presidenciale të Lirisë, nderimi më i lartë civil në SHBA, dhe u shugurua si pastor, një dëshmi e lidhjes së tij të thellë me besimin dhe shërbimin.
Për breza të tërë Washington mbetet një shembull i asaj çfarë do të thotë të jesh artist, udhëheqës dhe njeri me parime.
Nga Gazeta âSiâ- Brigitte Bardot, aktorja dhe kĂ«ngĂ«tarja franceze qĂ« u bĂ« njĂ« simbol seksi ndĂ«rkombĂ«tar pĂ«rpara se tâi kthente shpinĂ«n industrisĂ« sĂ« filmit pĂ«r tâu bĂ«rĂ« aktiviste pĂ«r tĂ« drejtat e kafshĂ«ve, ka ndĂ«rruar jetĂ« nĂ« moshĂ«n 91-vjeçare.
Bardot fitoi famĂ« ndĂ«rkombĂ«tare me filmin e vitit 1956 âDhe Zoti Krijoi Gruanâ, shkruar dhe drejtuar nga bashkĂ«shorti i saj i atĂ«hershĂ«m Roger Vadim, dhe pĂ«r dy dekadat e ardhshme mishĂ«roi idenĂ« e âkoteles sĂ« seksitâ.
MegjithatĂ«, nĂ« fillim tĂ« viteve â70, ajo njoftoi tĂ«rheqjen e saj nga aktrimi dhe u bĂ« gjithnjĂ« e mĂ« aktive politikisht. MbĂ«shtetja e saj e hapur pĂ«r tĂ« drejtat e kafshĂ«ve evoluoi nĂ« njĂ« mbĂ«shtetje tĂ« hapur pĂ«r Frontin Nacional tĂ« ekstremit tĂ« djathtĂ« tĂ« FrancĂ«s, duke u pasuar nga njĂ« sĂ«rĂ« dĂ«nimesh pĂ«r urrejtje racore.
E lindur nĂ« vitin 1934 nĂ« Paris, Bardot u rrit nĂ« njĂ« familje tĂ« begatĂ« dhe tradicionale katolike, por shkĂ«lqeu si balerinĂ« saqĂ« iu lejua tĂ« studionte balet, duke fituar njĂ« vend nĂ« Konservatorin prestigjioz tĂ« Parisit. NĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« ajo gjeti punĂ« si modele, duke u shfaqur nĂ« kopertinĂ«n e âElleâ nĂ« vitin 1950 kur ishte ende 15 vjeç.
Si rezultat i punĂ«s sĂ« saj si modele, asaj iu ofruan role filmike; nĂ« njĂ« audicion ajo takoi Vadimin, me tĂ« cilin do tĂ« martohej nĂ« vitin 1952, pasi mbushi 18 vjeç. Bardot u zgjodh nĂ« role tĂ« vogla, me njĂ« rĂ«ndĂ«si gjithnjĂ« e mĂ« tĂ« madhe. Ajo luajti interesin e dashurisĂ« sĂ« Dirk Bogarde nĂ« âDoctor at Seaâ, njĂ« hit i madh nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar nĂ« vitin 1955.
Por ishte filmi i Vadimit âDhe Zoti krijoi gruanâ, nĂ« tĂ« cilin Bardot luajti njĂ« adoleshente tĂ« shfrenuar nĂ« Saint-Tropez, qĂ« konsolidoi imazhin e saj dhe e shndĂ«rroi atĂ« nĂ« njĂ« ikonĂ« ndĂ«rkombĂ«tare. Filmi ishte njĂ« hit i madh nĂ« FrancĂ«, si dhe ndĂ«rkombĂ«tarisht, dhe e katapultoi Bardot nĂ« radhĂ«n e parĂ« tĂ« interpretuesve francezĂ« tĂ« ekranit.
PĂ«rveç audiencĂ«s sĂ« kinemasĂ«, Bardot u bĂ« shpejt njĂ« frymĂ«zim pĂ«r intelektualĂ«t dhe artistĂ«t. John Lennon dhe Paul McCartney kĂ«rkuan qĂ« tĂ« dashurat e tyre tĂ« atĂ«hershme tâi lyenin flokĂ«t bionde nĂ« imitim tĂ« saj. Kolumnisti Raymond Cartier shkroi njĂ« artikull tĂ« gjatĂ« rreth âle cas Bardotâ nĂ« Paris-Match nĂ« vitin 1958, ndĂ«rsa Simone de Beauvoir botoi esenĂ« e saj tĂ« famshme Brigitte Bardot dhe Sindroma e LolitĂ«s nĂ« vitin 1959, duke e paraqitur aktoren si gruan mĂ« tĂ« çliruar tĂ« FrancĂ«s. NĂ« vitin 1969, Bardot u zgjodh si modelja e parĂ« e jetĂ«s reale pĂ«r Marianne, simbolin e republikĂ«s franceze.
NĂ« fillim tĂ« viteve 1960, Bardot u shfaq nĂ« njĂ« sĂ«rĂ« filmash francezĂ« tĂ« profilit tĂ« lartĂ«, duke pĂ«rfshirĂ« dramĂ«n e nominuar pĂ«r çmimin Oscar tĂ« Henri-Georges Clouzot, âThe Truth, Very Private Affairâ tĂ« Louis Malle (pĂ«rballĂ« Marcello Mastroianni) dhe âContemptâ tĂ« Jean-Luc Godard. NĂ« gjysmĂ«n e dytĂ« tĂ« dekadĂ«s, Bardot pranoi njĂ« numĂ«r ofertash nga Hollywood. KĂ«to pĂ«rfshinin âViva Maria!â, njĂ« komedi tĂ« periudhĂ«s meksikane me Jeanne Moreau dhe âShalakoâ, njĂ« film western me Sean Connery.
Bardot pati gjithashtu njĂ« karrierĂ« paralele muzikore, e cila pĂ«rfshinte regjistrimin e versionit origjinal tĂ« âJe TâAime ⊠Moi Non Plusâ tĂ« Serge Gainsbourg, tĂ« cilin Gainsbourg e kishte shkruar pĂ«r tĂ« ndĂ«rsa ata kishin njĂ« lidhje jashtĂ«martesore. (E frikĂ«suar nga skandali pasi bashkĂ«shorti i saj i atĂ«hershĂ«m, Gunter Sachs, e zbuloi, Bardot i kĂ«rkoi Gainsbourg tĂ« mos e publikonte; ai vazhdoi ta riregjistronte atĂ« me Jane Birkin, duke rezultuar nĂ« njĂ« sukses tĂ« madh komercial.)
MegjithatĂ«, Bardot e gjeti presionin e famĂ«s gjithnjĂ« e mĂ« bezdisĂ«s, duke i thĂ«nĂ« âThe Guardianâ nĂ« vitin 1996: âĂmenduria qĂ« mĂ« rrethonte gjithmonĂ« dukej joreale. Nuk isha kurrĂ« e pĂ«rgatitur vĂ«rtet pĂ«r jetĂ«n e njĂ« ylli.â
Ajo u tërhoq nga aktrimi në vitin 1973, në moshën 39 vjeç. Fokusi i saj kryesor u bë aktivizmi për mbrojtjen e kafshëve, duke u bashkuar me protestat kundër gjuetisë së fokave në vitin 1977 dhe duke themeluar Fondacionin Brigitte Bardot në vitin 1986.
MĂ« pas, Bardot u dĂ«rgoi letra proteste udhĂ«heqĂ«sve botĂ«rorĂ« pĂ«r çështje tĂ« tilla si shfarosja e qenve nĂ« Rumani, vrasja e delfinĂ«ve nĂ« Ishujt Faroe dhe therja e maceve nĂ« Australi. Ajo gjithashtu shprehu rregullisht pikĂ«pamje tĂ« hapura mbi therjen fetare tĂ« kafshĂ«ve. NĂ« vitin 2003, nĂ« librin e saj âNjĂ« britmĂ« nĂ« heshtjeâ, ajo pĂ«rkrahu politikĂ«n e krahut tĂ« djathtĂ« dhe sulmoi burrat dhe lezbiket gej, mĂ«suesit e shkollave dhe tĂ« ashtuquajturin âislamizim tĂ« shoqĂ«risĂ« francezeâ, duke marrĂ« njĂ« dĂ«nim pĂ«r nxitje tĂ« urrejtjes racore.
Bardot kishte njĂ« histori tĂ« gjatĂ« nĂ« mbĂ«shtetjen e Frontit Nacional tĂ« FrancĂ«s. PĂ«r kĂ«tĂ« i tha gazetĂ«s âThe Guardianâ: âLidhur me rritjen e tmerrshme tĂ« imigracionit, unĂ« i ndaj plotĂ«sisht pikĂ«pamjet e [Jean-Marie Le Pen].â NĂ« vitin 2006, njĂ« letĂ«r drejtuar ministrit tĂ« brendshĂ«m tĂ« atĂ«hershĂ«m, Nicolas Sarkozy, tha se popullsia myslimane e FrancĂ«s po âshkatĂ«rronte vendin tonĂ« duke imponuar veprimet e sajâ.
Bardot u martua 4 herĂ«: me Vadim midis viteve 1952 dhe 1957, me Jacques Charrier midis viteve 1959 dhe 1962 (me tĂ« cilin pati njĂ« djalĂ«, Nicholas, nĂ« vitin 1960), me Sachs (1966-1969) dhe me ish-kĂ«shilltarin e Le Pen, Bernard dâOrmale, me tĂ« cilin u martua nĂ« vitin 1992. Ajo gjithashtu pati njĂ« numĂ«r marrĂ«dhĂ«niesh intime me njerĂ«z tĂ« profilit tĂ« lartĂ«
Gazeta Si â NĂ« vitin 2025, Arabia Saudite kreu 347 ekzekutime, numri mĂ« i lartĂ« qĂ« kur organizatat ndĂ«rkombĂ«tare dhe joqeveritare filluan tĂ« mbanin gjurmĂ«t.
Kjo konfirmon përdorimin gjithnjë e më të shpeshtë të dënimit me vdekje në vend: rekordi i mëparshëm (345) u vendos në vitin 2024.
Shumica dërrmuese e ekzekutimeve ishin për krime të zakonshme të lidhura me drogën, dhe ata që u ekzekutuan përfshinin një gazetar dhe disa disidentë.
OJQ-ja Human Rights Watch (HRW) e pĂ«rshkroi tĂ« dhĂ«nat e tĂ« drejtave tĂ« njeriut nĂ« vend si âkatastrofikeâ dhe sistemin gjyqĂ«sor si tĂ« paaftĂ« pĂ«r tĂ« respektuar parimet themelore tĂ« sundimit tĂ« ligjit dhe standardet ndĂ«rkombĂ«tare tĂ« tĂ« drejtave tĂ« njeriut.
QĂ« kur u bĂ« udhĂ«heqĂ«s âde factoâ i ArabisĂ« Saudite nĂ« vitin 2017, Princi i KurorĂ«s Mohammed bin Salman Ă«shtĂ« pĂ«rpjekur ta paraqesĂ« vendin si mĂ« modern dhe tĂ« moderuar, pĂ«r shembull duke inkurajuar pjesĂ«marrjen e grave nĂ« jetĂ«n shoqĂ«rore dhe nĂ« vendin e punĂ«s dhe duke lehtĂ«suar kufizimet e alkoolit.
Në të njëjtën kohë, ai vazhdoi të kontrollonte gjyqësorin në një mënyrë despotike, veçanërisht në lidhje me krimet e lidhura me drogën, dhe shtypi me dhunë çdo lloj mospajtimi.
Shkeljet e të drejtave të njeriut, të denoncuara nga organizata të shumta dhe të rrëfyera në dëshmi të shumta, nuk kanë krijuar probleme të mëdha politike për Bin Salmanin.
Qendra Faisaliah, një nga rrokaqiejt e Riadit
Nëntorin e kaluar, Presidenti i SHBA-ve Donald Trump e priti atë në Shtëpinë e Bardhë me nderime të plota, dhe në përgjithësi, të gjitha vendet perëndimore bëjnë biznes me Arabinë Saudite, e cila është bërë një lojtare e rëndësishme në sektorët e argëtimit dhe sportit: ndër të tjera, asaj iu dha titulli i organizatorit të Kupës së Botës 2034 dhe ditët e fundit ndeshjet e Superkupës së Italisë u luajtën në stadiumet saudite.
Gjatë dekadës së fundit, ajo ka siguruar gjithashtu një rol të rëndësishëm diplomatik, në Lindjen e Mesme dhe më gjerë, duke shfrytëzuar pasurinë e madhe që rrjedh nga rezervat e saj të mëdha të naftës.
Megjithatë, nuk ka pasur përparim në fushën e të drejtave të njeriut dhe garancive për gjykim të drejtë. Vetëm Kina dhe Irani kryejnë më shumë dënime me vdekje në të gjithë botën. Sipas ligjit saudit, çdo ekzekutim duhet të miratohet nga mbreti ose princi i kurorës.
OJQ-ja me seli nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar, âReprieveâ, rindĂ«rton dhe certifikon ekzekutimet nĂ« ArabinĂ« Saudite, falĂ« kontakteve me familjet e tĂ« dĂ«nuarve, si dhe me tĂ« burgosurit nĂ« pritje tĂ« vdekjes (domethĂ«nĂ«, ata qĂ« presin ekzekutimin).
Sipas tĂ« dhĂ«nave, dy tĂ« tretat e tĂ« dĂ«nuarve u vranĂ« pĂ«r vepra penale âjo-vdekjeprurĂ«seâ tĂ« lidhura me drogĂ«n; gjysma ishin tĂ« huaj; 96 morĂ«n dĂ«nimin me vdekje pĂ«r krime qĂ« pĂ«rfshinin vetĂ«m hashash; dhe pesĂ« ishin gra.
Ka disa raste ekstreme, siç është ai i një burri jemenas dhe një gruaje saudite të dënuar për rrëmbim foshnjash dhe kryerje magjie, ose ai i dy adoleshentëve të vrarë për pjesëmarrje në një protestë si të mitur.
DĂ«nimet pĂ«r âterrorizĂ«mâ janĂ« tĂ« shumta dhe pĂ«rkufizimi pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« pĂ«rfshirĂ« pak nga gjithçka: çdo formĂ« mospajtimi, edhe nĂ«se shprehet nĂ« mĂ«nyrĂ« paqĂ«sore ose thjesht nĂ« mediat sociale, mund tĂ« çojĂ« nĂ« arrestim, torturĂ« dhe dĂ«nime me vdekje. Shpesh, nĂ« gjyqe, rrĂ«fimet e nxjerra nĂ«n torturĂ« janĂ« prova e vetme e pĂ«rdorur pĂ«r tĂ« pĂ«rcaktuar dĂ«nimin.
Saudi Crown Prince executes Saudi journalist who criticised his policies on Twitter. Turki al-Jasser had been tweeting under a pseudonym. Bin Salman hired two spies at X to find out who was behind the account. They informed him it was Turki. Turki was executed today.
â Sami Hamdi ŰłŰ§Ù Ù Ű§ÙÙŰ§ŰŽÙ Ù Ű§ÙŰŰ§Ù ŰŻÙ (@SALHACHIMI) June 14, 2025
NĂ« qershor, Turki al-Jasser. Ai ishte shkrimtar, gazetar dhe bloger. Ai shkroi fillimisht pĂ«r gazetĂ«n âAl-Taqreerâ, e cila u mbyll nga autoritetet nĂ« vitin 2015, dhe mĂ« pas pĂ«r profilin nĂ« Twitter (tani X) âKashkoolâ, pĂ«rmes tĂ« cilit denoncoi korrupsionin dhe shkeljet e tĂ« drejtave tĂ« njeriut nga familja nĂ« pushtet.
Në disa mënyra, ekzekutimi i al-Jasser ishte i ngjashëm me shumë të tjerë: familja nuk u njoftua paraprakisht për ekzekutimin e afërt dhe nuk e mori trupin më pas.
Autoritetet as nuk zbulojnë se si ekzekutohet dënimi, por pothuajse gjithmonë kryhet duke prerë kokën me shpatë nga një ekzekutor, dhe në raste të tjera me pushkatim.
Dëshmitë e mbledhura nga Reprieve raportojnë se pothuajse çdo ditë, një listë me emrat e njerëzve që do të vriten atë ditë u lexohet të burgosurve që presin ekzekutimin.
Të burgosurit e listuar më pas hiqen nga qelitë e tyre dhe çohen diku tjetër. Procedura krijon një klimë terrori dhe stresi të madh të përditshëm, i cili mund të zgjasë me vite.
Jeed Basyouni, drejtori i Reprieve pĂ«r Lindjen e Mesme dhe AfrikĂ«n e Veriut, i tha BBC-sĂ«: âDuket sikur nuk ka rĂ«ndĂ«si pĂ«r ta se kĂ« ekzekutojnĂ«, por pĂ«rkundrazi tâi dĂ«rgojnĂ« mesazh shoqĂ«risĂ« se ekziston njĂ« politikĂ« zero tolerance pĂ«r çfarĂ«do çështjeje qĂ« diskutojnĂ«, qofshin protesta, liri shprehjeje apo drogĂ«.â Basyouni thotĂ« gjithashtu se Arabia Saudite aktualisht gĂ«zon âmosndĂ«shkim totalâ ndĂ«rkombĂ«tarisht.
Gazeta âSIâ-NĂ« 27 dhjetor tĂ« vitit 1899, nĂ« qytetin e bukur tĂ« Pogradecit lindi Llazar Gusho, i njohur mĂ« vonĂ« me pseudonimin letrar Lasgush Poradeci. Ai u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« nga figurat mĂ« tĂ« shquara tĂ« letĂ«rsisĂ« shqipe, poet, shkrimtar e pĂ«rkthyes, qĂ« la gjurmĂ« tĂ« pashlyeshme nĂ« poezinĂ« dhe prozĂ«n shqiptare. Pseudonimi i tij vjen nga njĂ«shkurtim i emrit tĂ« tij: âLa-S-Gushâ nga Llazar Sotir Gusho, ndĂ«rsa mbiemri âPoradeciâ lidhet me vendlindjen e tij.
Lasgush Poradeci botoi dy pĂ«rmbledhje poetike qĂ« u bĂ«nĂ« referencĂ« nĂ« poezinĂ« shqiptare: âVallja e yjeveâ (1933) dhe âYlli i zemrĂ«sâ (1937). TĂ« dyja u botuan nĂ« Bukuresht tĂ« RumanisĂ«, vĂ«llimi i parĂ« me ndihmĂ«n e mĂ«rgatĂ«s shqiptare nĂ« KonstancĂ« dhe vĂ«llimi i dytĂ« falĂ« mbĂ«shtetjes sĂ« Mitrush Kutelit. PĂ«rmbledhja e dytĂ« pĂ«rmban edhe vargje tĂ« pĂ«rpunuara nga vĂ«llimi i parĂ«, duke ruajtur melodinĂ« dhe hollĂ«sinĂ« e veçantĂ« tĂ« vargut poetik shqip.
PĂ«rveç poezisĂ«, Lasgushi shkroi tregime dhe shkrime nĂ« prozĂ«, tĂ« cilat u botuan nĂ« tĂ« pĂ«rkohshmet e viteve â30-â40, si âPĂ«rpjekja shqiptareâ, e redaktuar nga Branko Merxhani, si dhe nĂ« revistat Drita dhe NĂ«ntori. Shkrimet e tij shpesh kishin pĂ«rballĂ« censurĂ«n e kohĂ«s, por talenti dhe mjeshtĂ«ria e tij letrare i siguruan hapĂ«sira tĂ« shquara nĂ« kulturĂ«n shqiptare.
Autori la pas mĂ« shumĂ« se 100 poezi, duke pĂ«rfshirĂ« edhe poezi dashurie. Ai ishte adhurues i fjalĂ«ve arkaike dhe shprehjeve filozofike popullore, por gjithashtu eksperimentonte me fjalĂ«t e reja dhe mĂ«nyrat e reja tĂ« tĂ« shprehurit. Mitrush Kuteli e pĂ«rshkroi atĂ« si âpoetin e vetĂ«m shqiptar qĂ« mendoi, foli dhe shkruajti vetĂ«m nĂ« gjuhĂ«n shqipe.â
Mes veprave tĂ« njohura poetike tĂ« Lasgushit janĂ«: âEskursioni teologjik i Sokratitâ, âMbi taâ, âKamadevaâ, si dhe baladat pĂ«r Muharrem dhe Reshit Ăollakun. PĂ«rveç krijimeve origjinale, ai pĂ«rktheu disa nga kryeveprat e letĂ«rsisĂ« botĂ«rore, pĂ«rfshirĂ«: âEugjen Onjeginâ tĂ« Pushkinit, lirikat e Lermontovit, Poemat e Hajnes, Majakovskit, GĂ«tes dhe Hajnes, si dhe poezi tĂ« Homerit, Byronit, Shekspirit dhe poetĂ«ve tĂ« tjerĂ« tĂ« njohur.
NĂ« nder tĂ« kontributit tĂ« tij tĂ« madh, nĂ« 100-vjetorin e lindjes, mĂ« 27 dhjetor 1999, kryetari i RepublikĂ«s, Rexhep Mejdani, i akordoi titullin âNderi i Kombitâ, ndĂ«rsa qyteti i tij i lindjes, Pogradeci, e shpalli âQytetar nderiâ. Sot, Pallati i KulturĂ«s nĂ« Pogradec mban emrin e tij, duke e bĂ«rĂ« tĂ« paharrueshĂ«m trashĂ«giminĂ« letrare tĂ« kĂ«tij poeti tĂ« madh.
Lasgush Poradeci mbetet zëri i gjuhës shqipe, melodik, filozofik dhe i përjetshëm.
Mesazhi i Krishtlindjeve Urbi et Orbi i Papës, siç çdo vit, bën thirrje për paqe në një botë të përçarë, por Leo XIV ka vendosur ta bëjë këtë me vargjet e Yehuda Amichai, ndoshta më i madhi i poetëve izraelitë, një mbështetës i vendosur i paqes me palestinezët.
âJo paqja e njĂ« armĂ«pushimi,/ as vizioni i ujkut dhe i qengjit,/ por pĂ«rkundrazi/ si nĂ« zemĂ«r kur eksitimi mbaron/ dhe mund tĂ« flitet vetĂ«m pĂ«r njĂ« lodhje tĂ« madhe/ (âŠ) Le tĂ« vijĂ« / si lulet e egra,/ papritmas, sepse fusha/ ka nevojĂ« pĂ«r tĂ«: paqja e egĂ«r.â
NĂ« Krishtlindjet e tij tĂ« para si papĂ«, Prevost shfaqet nĂ« mesditĂ« nga Lozha e Bekimeve pĂ«r mesazhin tradicional qĂ« çdo vit rikthen nĂ« gjurmĂ«t e hidhĂ«rimeve tĂ« botĂ«s, nga Lindja e Mesme te âpopulli i torturuar ukrainasâ e deri te e gjithĂ« Europa, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« mbetet âmikpritĂ«seâ dhe âbesnike ndaj rrĂ«njĂ«ve tĂ« saj tĂ« krishtera dhe historisĂ« sĂ« sajâ.
Ai thotĂ«: âJezusi merr mbi vete brishtĂ«sinĂ« tonĂ«, ai identifikohet me secilin prej nesh: me ata qĂ« nuk kanĂ« mĂ« asgjĂ« dhe kanĂ« humbur gjithçka, si banorĂ«t e GazĂ«s; me ata qĂ« janĂ« tĂ« mbĂ«rthyer nga uria dhe varfĂ«ria, si populli jemenas; me ata qĂ« po ikin nga atdheu i tyre pĂ«r tĂ« kĂ«rkuar njĂ« tĂ« ardhme diku tjetĂ«r, si shumĂ« refugjatĂ« dhe emigrantĂ« qĂ« kalojnĂ« Mesdheun ose udhĂ«tojnĂ« nĂ« kontinentin amerikan; me ata qĂ« kanĂ« humbur punĂ«n e tyre dhe me ata qĂ« kĂ«rkojnĂ« njĂ« tĂ« tillĂ«, si kaq shumĂ« tĂ« rinj qĂ« pĂ«rpiqen tĂ« gjejnĂ« punĂ«; me ata qĂ« shfrytĂ«zohen, si shumĂ« punĂ«torĂ« tĂ« paguar pak; me ata qĂ« janĂ« nĂ« burg dhe shpesh jetojnĂ« nĂ« kushte çnjerĂ«zore.â
Me ShĂ«n Agustinin, âZoti, qĂ« na krijoi pa ne, nuk mund tĂ« na shpĂ«tojĂ« pa neâ, Papa augustinian u drejtohet tĂ« gjithĂ«ve, duke treguar se âpĂ«rgjegjĂ«siaâ e secilit person Ă«shtĂ« e vetmja rrugĂ«dalje: âAi qĂ« nuk do nuk Ă«shtĂ« i shpĂ«tuar; ai Ă«shtĂ« i humbur, dhe ai qĂ« nuk e do vĂ«llanĂ« e tij qĂ« e sheh, nuk mund ta dojĂ« Zotin qĂ« nuk e sheh. Motra dhe vĂ«llezĂ«r, kjo Ă«shtĂ« rruga drejt paqes: pĂ«rgjegjĂ«sia. NĂ«se secili prej nesh â nĂ« tĂ« gjitha nivelet â nĂ« vend qĂ« tĂ« fajĂ«sonte tĂ« tjerĂ«t, sĂ« pari do tĂ« pranonte mangĂ«sitĂ« e veta dhe do tâi kĂ«rkonte Zotit falje, dhe nĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n kohĂ« do tĂ« vendosej nĂ« vendin e atyre qĂ« vuajnĂ«, do tĂ« tregonte solidaritet me mĂ« tĂ« dobĂ«tit dhe mĂ« tĂ« shtypurit, atĂ«herĂ« bota do tĂ« ndryshonteâ.
Ne tĂ« gjithĂ« âmundemi dhe duhet tĂ« bĂ«jmĂ« pjesĂ«n tonĂ« pĂ«r tĂ« hedhur poshtĂ« urrejtjen, dhunĂ«n dhe kundĂ«rshtimin, dhe pĂ«r tĂ« praktikuar dialogun, paqen dhe pajtiminâ.
Lista e hidhĂ«rimeve, si çdo vit, Ă«shtĂ« shumĂ« e gjatĂ«. âNĂ« kĂ«tĂ« ditĂ« festive, dĂ«shiroj tâu dĂ«rgoj njĂ« pĂ«rshĂ«ndetje tĂ« ngrohtĂ« dhe atĂ«rore tĂ« gjithĂ« tĂ« krishterĂ«ve, veçanĂ«risht atyre qĂ« jetojnĂ« nĂ« Lindjen e Mesme, tĂ« cilĂ«t sĂ« fundmi kisha ndĂ«rmend tâi takoja nĂ« udhĂ«timin tim tĂ« parĂ« apostolikâ, fillon Prevost: âI kam dĂ«gjuar frikĂ«rat e tyre dhe e njoh mirĂ« ndjenjĂ«n e tyre tĂ« pafuqisĂ« pĂ«rballĂ« dinamikave tĂ« pushtetit qĂ« i tejkalojnĂ«. FĂ«mija i lindur sot nĂ« Betlehem Ă«shtĂ« i njĂ«jti Jezus qĂ« thotĂ«: âKini paqe nĂ« mua. NĂ« botĂ« keni mundime, por merrni guxim: UnĂ« e kam mposhtur botĂ«n!â Prej Tij ne kĂ«rkojmĂ« drejtĂ«si, paqe dhe stabilitet pĂ«r Libanin, PalestinĂ«n, Izraelin dhe SirinĂ«, duke besuar nĂ« kĂ«to fjalĂ« hyjnore: âTĂ« bĂ«sh drejtĂ«si do tĂ« sjellĂ« paqe. TĂ« nderosh drejtĂ«sinĂ« do tĂ« sjellĂ« qetĂ«si dhe siguri pĂ«rgjithmonĂ«'â, shton ai, duke cituar fjalĂ«t e IsaisĂ«. Dhe pĂ«rsĂ«ri, âPrincit tĂ« Paqes ia besojmĂ« tĂ« gjithĂ« kontinentin evropian, duke i kĂ«rkuar atij tĂ« vazhdojĂ« tĂ« frymĂ«zojĂ« brenda tij njĂ« frymĂ« bashkĂ«sie dhe bashkĂ«punimi, besnik ndaj rrĂ«njĂ«ve dhe historisĂ« sĂ« tij tĂ« krishterĂ«, dhe mbĂ«shtetĂ«s dhe mikpritĂ«s ndaj atyre qĂ« janĂ« nĂ« nevojĂ«.â
Leo XIV na fton tĂ« lutemi ânĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« veçantĂ«â pĂ«r âpopullin e torturuar ukrainasâ dhe thekson: âLe tĂ« ndalet pĂ«rplasja e armĂ«ve dhe palĂ«t e pĂ«rfshira, tĂ« mbĂ«shtetura nga angazhimi i bashkĂ«sisĂ« ndĂ«rkombĂ«tare, le tĂ« gjejnĂ« guximin pĂ«r tâu angazhuar nĂ« njĂ« dialog tĂ« sinqertĂ«, tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe me respektâ.
Papa lutet pĂ«r âpaqe dhe ngushĂ«llim pĂ«r viktimat e tĂ« gjitha luftĂ«rave qĂ« po zhvillohen nĂ« botĂ«, veçanĂ«risht ato tĂ« harruara; dhe pĂ«r ata qĂ« vuajnĂ« nga padrejtĂ«sia, paqĂ«ndrueshmĂ«ria politike, persekutimi fetar dhe terrorizmiâ.
NdĂ«r kĂ«to, âKujtoj nĂ« veçanti vĂ«llezĂ«rit dhe motrat tona nga Sudani, Sudani i Jugut, Mali, Burkina Faso dhe Republika Demokratike e Kongosâ, shtoi ai: âNĂ« kĂ«to ditĂ« tĂ« fundit tĂ« Jubileut tĂ« ShpresĂ«s, le tâi lutemi PerĂ«ndisĂ« sĂ« bĂ«rĂ« njeri pĂ«r popullin e dashur tĂ« Haitit, qĂ« tĂ« gjitha format e dhunĂ«s tĂ« ndalen nĂ« vend dhe qĂ« tĂ« mund tĂ« bĂ«het pĂ«rparim nĂ« rrugĂ«n e paqes dhe pajtimitâ.
Papa u drejtohet gjithashtu âatyre nĂ« AmerikĂ«n Latine qĂ« kanĂ« pĂ«rgjegjĂ«si politikeâ nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« ânĂ« pĂ«rballjen me sfidat e shumta, tĂ« ketĂ« vend pĂ«r dialog pĂ«r tĂ« mirĂ«n e pĂ«rbashkĂ«t dhe jo pĂ«r pĂ«rjashtime ideologjike dhe partiakeâ. Dhe lutet qĂ« âPrinci i Paqes ta ndriçojĂ« Mianmarin me dritĂ«n e njĂ« tĂ« ardhmeje pajtimi: tâu rikthejĂ« shpresĂ«n brezave tĂ« rinj, tĂ« udhĂ«heqĂ« tĂ« gjithĂ« popullin nĂ« shtigjet e paqes dhe tâi shoqĂ«rojĂ« ata qĂ« jetojnĂ« pa shtĂ«pi, siguri apo besim nĂ« tĂ« ardhmenâ. PĂ«r mĂ« tepĂ«r, âi kĂ«rkojmĂ« tĂ« rivendosĂ« miqĂ«sinĂ« e lashtĂ« midis TajlandĂ«s dhe Kamboxhias dhe qĂ« palĂ«t e pĂ«rfshira tĂ« vazhdojnĂ« tĂ« punojnĂ« pĂ«r pajtim dhe paqeâ.
Papa Leoni mendon edhe pĂ«r âpopujt e AzisĂ« Jugore dhe OqeanisĂ«, tĂ« sprovuar rĂ«ndĂ« nga fatkeqĂ«sitĂ« natyrore tĂ« fundit dhe shkatĂ«rruese, tĂ« cilat kanĂ« prekur rĂ«ndĂ« popullsi tĂ« tĂ«raâ dhe thotĂ«: âPĂ«rballĂ« sprovave tĂ« tilla, i ftoj tĂ« gjithĂ« tĂ« ripĂ«rtĂ«rijnĂ« me bindje angazhimin tonĂ« tĂ« pĂ«rbashkĂ«t pĂ«r tĂ« ndihmuar ata qĂ« vuajnĂ«â. Kjo vlen pĂ«r tĂ« gjithĂ«, nĂ« fund tĂ« fundit: âNĂ« kĂ«tĂ« ditĂ« tĂ« shenjtĂ«, le tâua hapim zemrat vĂ«llezĂ«rve dhe motrave tona qĂ« janĂ« nĂ« nevojĂ« dhe vuajnĂ«â.
Pas mesazhit tĂ« tij Urbi et Orbi, Papa pĂ«rcolli urimet e tij pĂ«r Krishtlindje- âGĂ«zuar Krishtlindjet! Paqja e Krishtit mbretĂ«roftĂ« nĂ« zemrat tuaja dhe nĂ« familjet tuajaâ- nĂ« njĂ« duzinĂ« gjuhĂ«sh, duke pĂ«rfshirĂ« arabishten dhe kinezishten, si dhe italishten, frĂ«ngjishten, anglishten, gjermanishten, spanjishten, portugalishten, polonishten dhe sĂ« fundmi latinishten.
AMSTERDAM, 22 dhjetor /ATSH-ANSA/ â NjĂ« makinĂ« goditi njĂ« grup njerĂ«zish gjatĂ« njĂ« parade me dritat e Krishtlindjeve nĂ« Nunspeet, njĂ« qytet nĂ« lindje tĂ« Amsterdamit, duke shkaktuar disa tĂ« lĂ«nduar.
Policia lokale e pĂ«rshkroi incidentin si âseriozâ, por deklaroi se ânuk duket tĂ« ketĂ« qenĂ« i qĂ«llimshĂ«mâ.
Autoritetet konfirmuan gjithashtu se nëntë persona u plagosën, tre prej të cilëve janë në gjendje të rëndë.
Hetimi për incidentin vazhdon. Disa ambulanca dhe helikopterë emergjence nxituan në vendngjarje.  /os/
Gazeta âSiââ ĂshtĂ« ndarĂ« nga jeta kĂ«ngĂ«tari i njohur shqiptar Shemsi Krasniqi, i cili pĂ«r publikun ishte i njohur gjerĂ«sisht si âShemiâ, vokalisti i grupit legjendar âIlirĂ«tâ.
Lajmi për humbjen e parakohshme të artistit është konfirmuar nga mediat në Kosovë.
Ende nuk dihet shkaku i vdekjes së tij. Sipas raportimeve, trupi i pajetë i Krasniqit është gjetur në banesën e tij në lagjen Dragodan, rreth mesnatës.
Shemsi Krasniqi ishte njĂ« nga zĂ«rat mĂ« tĂ« dashur dhe mĂ« ikonikĂ« tĂ« muzikĂ«s shqiptare. Ai mbetet i paharruar si interpretuesi qĂ« i dha jetĂ« kĂ«ngĂ«s âXhamadani vija vijaâ, e cila u shndĂ«rrua nĂ« njĂ« simbol kombĂ«tar
Me zĂ«rin e tij karakteristik dhe interpretimin plot ndjenjĂ«, Shemi arriti tĂ« lidhte breza tĂ« tĂ«rĂ« me traditĂ«n dhe muzikĂ«n burimore shqiptare. PĂ«rmes veprimtarisĂ« sĂ« tij me grupin âIlirĂ«tâ, ai la njĂ« trashĂ«gimi tĂ« çmuar artistike nĂ« historinĂ« e muzikĂ«s shqiptare.
Këngëtari dhe kitaristi i njohur britanik Chris Rea ka ndërruar jetë, sipas një deklarate të bërë nga familja e tij. Artisti, i famshëm për këngë ikonike si Driving Home For Christmas dhe On the Beach, u shua në moshën 74-vjeçare, pas një sëmundjeje të shkurtër.
Në një deklaratë për Press Association, familja e tij tha se Rea ndërroi jetë më herët gjatë ditës në spital. Një njoftim zyrtar në emër të bashkëshortes së tij dhe dy fëmijëve u shpërnda për mediat pasditen e sotme. Me një karrierë e gjatë dhe e suksesshme Chris Rea ishte një nga figurat më të veçanta të muzikës britanike, i njohur për zërin e tij të thellë, stilin blues-rock dhe kitarën karakteristike me slide. Karriera e tij muzikore zgjati më shumë se katër dekada, gjatë të cilave ai publikoi mbi 20 albume në studio dhe shiti miliona kopje në mbarë botën.
Ai arriti sukses tĂ« madh nĂ« vitet â80 dhe â90 me albume si On the Beach (1986), The Road to Hell (1989) dhe Auberge (1991), duke u bĂ«rĂ« njĂ« emĂ«r i qĂ«ndrueshĂ«m nĂ« skenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. KĂ«nga Driving Home For Christmas mbetet edhe sot njĂ« nga himnet mĂ« tĂ« dashura tĂ« festave tĂ« fundvitit nĂ« MbretĂ«rinĂ« e Bashkuar dhe mĂ« gjerĂ«. PavarĂ«sisht problemeve serioze shĂ«ndetĂ«sore gjatĂ« viteve, Chris Rea vazhdoi tĂ« krijonte dhe tĂ« performonte, duke fituar respekt pĂ«r kĂ«mbĂ«nguljen dhe pasionin e tij pĂ«r muzikĂ«n.
Nga Gazeta âSIâ-DymbĂ«dhjetĂ« personalitete tĂ« shquara u nderuan me titullin âAmbasadorĂ« tĂ« kulturĂ«s bullgare â 2024â nĂ« njĂ« ceremoni solemne tĂ« mbajtur nĂ« Radion KombĂ«tare Bullgare, mĂ« 18 dhjetor 2025.
Mes të vlerësuarve ishte edhe Milena Selimi, gazetare, përkthyese dhe dramaturge nga Shqipëria me origjinë bullgare, e dalluar për kontributin e saj të jashtëzakonshëm në promovimin e letërsisë bashkëkohore bullgare në gjuhën shqipe.
âRadioja Ă«shtĂ« dashuria ime e parĂ«. Kam nisur rrugĂ«timin tim profesional nĂ« radio dhe e di shumĂ« mirĂ« peshĂ«n e fjalĂ«s,â u shpreh Selimi pĂ«r Radio Bullgaria pas marrjes sĂ« çmimit.
Milena Selimi
FalĂ« pĂ«rkthimeve tĂ« saj, lexuesit shqiptarĂ« janĂ« njohur me veprat e autorĂ«ve tĂ« njohur bullgarĂ« si Georgi Gospodinov, Alek Popov, Kalin Terziyski, Milen Ruskov, Todor P. Todorov, Zllatimir Kolarov, etj. NĂ« vitin 2024, Selimi u shpall âPĂ«rkthyesja mĂ« e mirĂ«â nĂ« Panairin e Librit nĂ« TiranĂ« pĂ«r pĂ«rkthimin nĂ« shqip tĂ« romanit âKohĂ«strehimâ, si dhe u nderua me çmimin âAtâ Gjergj Fishtaâ, njĂ« nga vlerĂ«simet mĂ« prestigjioze pĂ«r pĂ«rkthimin letrar nĂ« ShqipĂ«ri.
Vlerësimi është pjesë e një nisme të medias publike bullgare që prej vitesh promovon krijuesit, veprimtaria e të cilëve kapërcen kufijtë kombëtarë dhe kontribuon në afirmimin ndërkombëtar të kulturës bullgare.
Ămimi âAmbasador i kulturĂ«s bullgareâ iu dorĂ«zua Milena Selimit nga shkrimtari Georgi Gospodinov, fitues i çmimit NdĂ«rkombĂ«tar âBookerâ, i cili mban kĂ«tĂ« titull qĂ« prej vitit 2021.
Login
