Nga Arian Leka
NĂ« librin âTreni ADNâ (Intergrafika, 2024) DhimitĂ«r Anagnosti shfaqet jo si poeti qĂ« mĂ«ton njĂ« vend nĂ« poezi, por si autor qĂ«Â e ka poezinĂ« si vazhdim tĂ« domosdoshĂ«m tĂ« jetĂ«s sĂ« vet krijuese. Qasja ndaj poezisĂ«, si hapĂ«sirĂ« arti e pashijuar, e vendos autorin nĂ« sporvĂ«n e njĂ« dallimi thelbĂ«sor, qĂ« veçon poetĂ«t episodikĂ« nga ata qĂ« shkruajnĂ« nĂ«n âankthin e domosdoshmĂ«risĂ«â apo nga kĂ«rkesa pĂ«r ta lĂ«nĂ« me shkrim dĂ«shminĂ« e tyre. TashmĂ« ambicia artistike e Anagnostit Ă«shtĂ« qetĂ«suar falĂ« fronit prej korifeu nĂ« kinematografi, por nevoja ekzistenciale e tij pĂ«r tâu shprehur edhe pĂ«rmes vargjeve Ă«shtĂ« shtysa qĂ« e fton jo thjesht tĂ« dĂ«shmohet, por pĂ«r tĂ« dĂ«shmuar edhe pĂ«rmes poezisĂ«.
âTreni ADNâ vjen si njĂ« libĂ«r ku poezia, kinemaja, kujtesa dhe etika njerĂ«zore bashkohen nĂ« njĂ« zĂ« unik, qĂ«Â nuk konkurron me traditat, por bashkĂ«bisedon me tĂ«. KĂ«rkimi i efektit kalimtar, si njĂ« libĂ«r kurshtie prej âkineastit qĂ« shkruan poeziâ Ă«shtĂ« e tejkaluar, pasi Anagnosti e di se historia e artit ka regjisorĂ« tĂ« shquar, tĂ« njohur edhe nĂ« poezi, mes tyre Jean Cocteau, Andrei Tarkovsky, Pier Paolo Pasolini apo Alejandro Jodorowsky, qĂ« e poetizuan filmin dhe qĂ« e kanĂ« poezinĂ« pjesĂ« tĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s ndjeshmĂ«ri artistike. NĂ« kĂ«tĂ« kĂ«ndvĂ«shtrim âTreni ADNâ kĂ«rkon vĂ«mendje falĂ« peshĂ«s sĂ« pĂ«rvojĂ«s qĂ« sjell dhe urtĂ«sisĂ« sĂ« zĂ«rit autorial nĂ« kĂ«tĂ« formĂ« tĂ« poezisĂ« vizuale, qĂ« lidh kinemanĂ« me poezinĂ« shqiptare.
Titulli i librit ështĂ« metafora qendrore, qĂ« kĂ«rkon ta pĂ«rjetojmĂ« jetĂ«n dhe leximin e kĂ«saj vepre si udhĂ«tim. I pandalshĂ«m, hapĂ«sirĂ« ku individi â udhĂ«tar takohet me veten, me trashĂ«gimitĂ«, pĂ«r tĂ« pohuar se qenia e tij pĂ«rbĂ«het nga kujtesa personale, kujtesa e fisit dhe e gjithĂ« njerĂ«zimit. Treni metaforik ecĂ«n mbi spiralen binare tĂ« ADN-sĂ«, duke mbartur me vete paraardhĂ«sit dhe bashkĂ«kohĂ«sit kujtesĂ«n, âdhimbjen krenareâ, peshĂ«n e gabimit tĂ« brezave, por dhe buzĂ«qeshjen e shpresĂ«n.PĂ«r Anagnostin jeta Ă«shtĂ« njĂ«herazi udhĂ«timi gjenetik, historik dhe shpirtĂ«ror dhe individi, njĂ« nyje nĂ« thurimĂ«n e trashĂ«gimisĂ«.
*
Anagnosti hyn nĂ« poezi jo si pjesĂ« e ndonjĂ« brezi letrar, por si njĂ« autor qĂ« mbĂ«rrin pasi tradita Ă«shtĂ« formuar. Me gjuhĂ«n e njĂ« arti tjetĂ«r ai ka âshkruarâ tĂ« njĂ«jtin âtekstâ, pasi filmat e tij janĂ« poezi vizuale, ndaj çmohet si âpoet i kinematografisĂ«â, duke bĂ«rĂ« qĂ« filmografia dhe poezia e tij tĂ« jenĂ« njĂ«kohĂ«sisht sociale, personale dhe politike. Tematika e tij, vargjet dhe meditimet, pĂ«rkon me âterritore letrareâ, ku mĂ« herĂ«t tĂ« tjerĂ« kanĂ« lĂ«nĂ« gurĂ« kufiri tĂ« dallueshĂ«m.
Migjeni, me ankthin social, revoltën e papërmbajtur, klithmën morale dhe energjinë e bllokuar në vete; Lasgushi lirik, që e ndërton metafizikë mbi muzikën, simbolin dhe peizazhin e idealizuar; Arapi, deti i të cilit është hapësirë lirike, dashuri, çlirim, magjepsje dhe bukuri; Rreshpja poeti finosh i ekstazës së thyer, i vizionit të shfrenuar, i përfytyrimit të paparashikueshëm, që lëndon me butësi; Agolli, me përditshëminë, idilën e qytetit, idilin rural dhe me etikën e njeriut të zakonshëm apo Kadareja me obsesionin ndaj historisë, qasjet ndaj diktaturës, mitim dhe fajin kolektiv, duket se kanë lënë jo shumë hapësirë për pasardhësin. Por edhe kur duket se porta është mbyllur, rrezet gjejnë një hapësirë për të hyrë.
Anagnosti shkel territore tĂ« ngjashme tĂ« sĂ« njĂ«jtĂ«s gjeografi poetike: temat e vuajtjes, hipokrizisĂ«, padrejtĂ«sia, zhĂ«njimi, gĂ«zimet e befta, shoqĂ«ruar me buzĂ«qeshje tĂ« mençur apo lodhjen nga jeta. Ai nuk klith. Vizualish, klithma e tij afron me pikturĂ«n âBritmaâ e Edvard Munch-ut. ShpĂ«rthimet mungojnĂ«, por ka rrĂ«fim pas betejĂ«s, ku limiti njerĂ«zor dĂ«shmohet si poetikĂ« e pas-revoltĂ«s, e njeriut qĂ« e di se grushti nuk mjafton.Vargu âO, si nuk kam njĂ« grusht tĂ« fuqishĂ«m! Malit, qĂ« hesht, mu nĂ« zemĂ«r me ia njeshâ merr formĂ«n âU lodha, u lodha, u lodha!â Ky ndryshim regjistri Ă«shtĂ« thelbĂ«sor, pasi Anagnosti sjell vargjet e energjisĂ« sĂ« shteruar.
Prej kĂ«tej mund tĂ« shihet se, nĂ« aspektin metafizik âTreni ANDâ vjen pa lirizmin e fjalĂ«s ornamentale, tĂ« temperuar me kujdes, pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« prej saj kuptime dhe tinguj. Natyra te Anagnosti Ă«shtĂ«Â ankth qiellor, njĂ« horror kozmik, shenjĂ« paralajmĂ«ruese, njĂ« ogur qĂ« ndjell e nuk ndjell mirĂ« me atĂ« âHĂ«nĂ« tĂ« stĂ«rmadhe, diell tĂ« stĂ«rmadh, tĂ« kuq si gjaku i mpiksur!â, me njĂ« telefon qĂ« bie pĂ«r tĂ« dĂ«gjuar dialogun: â-   Sapo mbĂ«rrita, po jam shumĂ« e lodhur⊠â   âŠ..Ălodhu, zemĂ«râŠ.!â Kjo Ă«shtĂ« pamja e sjellĂ« nga autori qĂ« kĂ«rkon thellĂ« nĂ« kuptimin e frikĂ«s dhe mendon se ekzistencializmi i pĂ«rshtatet njeriut tĂ« sotĂ«m mĂ« shumĂ« se simbolizmi.
Optimisti etik i paraardhĂ«sve ia ka lĂ«nĂ« vendin zhgĂ«njimit tĂ« heshtur qĂ«, edhe pse e pranon pajtimin e njeriut me jetĂ«n, nuk rri dot pa bĂ«rĂ« pyetje, shpesh pa pĂ«rgjigje: âA ia vlen pajtimi?â âVdekje! / E di qĂ« do vish. / Si vdekja e di! / Dhe shumĂ« gjĂ«ra / Si vdekja i di!â. Pyetjet kthehen nĂ« dilema, dilema e njeriut qĂ« nuk e pranon si zgjidhje tĂ« qenurit i ngushĂ«lluar ngushĂ«llimin. Pyetjet pa pĂ«rgjigje janĂ« sprova e njeriut qĂ« e ka tejkaluar optimizmin si detyrim social dhe e sheh jetĂ«n si balancĂ« tĂ« brishtĂ« mes mashtrimit, shpresĂ«s dhe vetĂ«mashtrimit: âVetĂ«ngushĂ«llim, a vetĂ«mashtrim?!â. GjithĂ« sa janĂ« thĂ«nĂ« mĂ« herĂ«t pĂ«rmes formave âunĂ« vdes pĂ«râŠâ (atdheun, nderin, dashurinĂ«, tyâ, te Anagnosti marrin trajtĂ« mĂ« pranĂ« Dostovjevskit âunĂ« vdes!â, âjam i vdekshĂ«mâ dhe kjo ka rĂ«ndĂ«si.
Peizazhi, si poezi e natyrĂ«s, te âTreni ADNâ Ă«shtĂ« i pranishme dhe, po aq sa toka e qielli, nĂ« tekste shfaqet edhe deti. Kjo hapĂ«sirĂ« krijimi te Deti i Anagnostit Ă«shtĂ« kufi i qenies, vendi ku toka mbaron dhe fillon misteri, aventura e jetĂ«s me shumĂ« dilema. Ky det vjen bashkĂ« me njĂ« âmasiv shkĂ«mborâŠngritur pĂ«rpjetĂ« duke dalĂ« nga ujĂ«rat e thella tĂ« Jonit bluâ, ai ka thellĂ«si kĂ«rcĂ«nuese, pafundĂ«si qĂ« tĂ« gĂ«lltit, prani tĂ« heshtur e sĂ« panjohurĂ«s qĂ«, njĂ«lloj si njeriu, nuk kthen pĂ«rgjigje, por kĂ«qyr dhe hy nĂ« komunikim. Qasja e lidh Anagnostin mĂ« shumĂ« me poetikĂ«n filmike, sesa me traditĂ«n e lirikĂ«s sĂ« peizazhit detar, por i jep gjithashtu edhe rastin tĂ« shprehet e tĂ« nderojĂ«, pĂ«rmes detit, njĂ« poet si Frederik Rreshpja, me vargjet: âKĂ«tu prehet poeti / Prehet âlumiâ, prehet âdetiâ / Prehet qielli i lumĂ« / Me ylber e me furtunĂ« / Prehet dhimbja, çmenduria, mirĂ«sia / Prehet zemra, dashuria!â TĂ« dy ndajnĂ« temĂ«n e dhimbjes dhe tĂ« vetmisĂ«, jo stilin. Anagnosti e mban imazhin nĂ«n kontroll, si te âRekuiemiâ, ku lexohen vargjet:âAskush sâderdhi lot pĂ«r ty / Sâkishin lindur ata sy /Turp pĂ«r ne / Lavdi pĂ«r ty!â. KĂ«sisoj, Anagnosti bĂ«het dĂ«shmues i etikĂ«s klasike, me fjalĂ« tĂ« kursyera, me gjykim tĂ« prerĂ«, mĂ« shumĂ« skalitje se shkrim.
Anagnosti mund ta ndjejĂ« kultin e gjuhĂ«s, tĂ« kujtesĂ«s dhe tĂ« kulturĂ«s sĂ« etnosit, tĂ« cilat i nderon, pa krijuar mitin e tyre. PĂ«r tĂ« kujtesa Ă«shtĂ« barrĂ«, brengĂ«, qĂ« do gjuhĂ« tĂ« qartĂ« pĂ«r tâu shprehur, pa alegori, si rrĂ«fime tĂ« ndĂ«rgjegjes. Kjo optikĂ« nuk kĂ«rkon tĂ« jetĂ« poezi nĂ« kuptimin tradicional. Autori e ndien veten udhĂ«tar, ai qĂ« kĂ«rkon, humb dhe gjen rrugĂ«n, pa u bĂ«rĂ« drejtuesi qĂ« prin, shprehur nĂ« distikun: âBrezat ikin / Brezat vijnĂ«âŠâ Vargjet bĂ«het pranim i vetĂ«dijshĂ«m i fatit dhe i fatalitetit njerĂ«zor, qĂ«ndrim ky qĂ« i jep librit tĂ«rheqjen e veçantĂ« tĂ« leximit si ditar pĂ«rvojash, pa revoltĂ« romantike. Vargje tĂ« tillĂ« si: âKoha dy masa ka / Arkivolin dhe djepin nĂ« krahâ e shndĂ«rrojnĂ« udhĂ«timin nĂ« mekanizĂ«m biologjik e metafizik njĂ«herĂ«sh. Ky Ă«shtĂ« âtreniâ qĂ« ecĂ«n mbi shinat e njerĂ«zore, ku lindja dhe vdekja janĂ« episode, sekuenca, kadro tĂ« njĂ« filmi, pĂ«r tĂ« mos thĂ«nĂ« se janĂ« vetĂ« kinemaja letrare, ku Anagnosti na fton pĂ«r tĂ« ndjekur kĂ«tĂ« flim me fjalĂ«, sa shpirtĂ«ror dhe reflektues.
*
Nuk Ă«shtĂ« e rastit qĂ« poezitĂ« shfaqen nĂ« filmat e Anagnostit. Edhe nĂ« kĂ«tĂ« libĂ«r kineasti Ă«shtĂ« i pranishĂ«m. PĂ«r fjalĂ«n dhe kompozimin e poezisĂ« ai pĂ«rdor tĂ« njĂ«jtat teknika: rakursi, zgjedhjen e kĂ«ndit tĂ« xhirimit, montazhin, fiksimin e detajit dhe zgjedhjen e pamjes mĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme nĂ« skenĂ«s masive. KĂ«to pĂ«rvoja janĂ« vendimtare pĂ«r strukturĂ«n e âTreni ADNâ, si pĂ«rmbledhjeje imazhesh tĂ« pasuruara nga mendimi dhe poezinĂ« vizuale brenda tij, tĂ« tilla si âMeditimâ.
Â
Poezia e Anagnostit fillimisht sheh, para se tĂ« flasĂ«. Autori nuk pĂ«rshkruan, por kuadron, ai nuk rrĂ«fen gjithĂ« sa sheh syri, por zgjedh me kujdes e mĂ« pas montazhon âdublĂ«nâ mĂ« tĂ« arrirĂ«.PĂ«rshkrimi i maleve tĂ« AkrokeraunĂ«s dhe Jonit aty ndĂ«rtohet mbi dy rakurse, qĂ« poeti e pĂ«rdor me vetĂ«dije, si nĂ« vargjet e poezisĂ« âMali i vetĂ«timaveâ: âKreshta pĂ«rpjetĂ« / Mbi kokĂ« retĂ« / KĂ«mbĂ«t nĂ« detâ. Peizazhi natyror pĂ«rmbyset, pĂ«r tâu shndĂ«rruar nĂ« peizazh njerĂ«zor: âKĂ«mbĂ«t nĂ« det / Koka te retĂ« / Mbi kokĂ« rrufetĂ«!â JanĂ« kompozime pamore tĂ« thjeshta nĂ« dukje, por tĂ« sakta, ku lartĂ«sia dhe thellĂ«sia e imazhit krijojnĂ« tensionin ekzistencial, krijuar me vetĂ«dijen e regjisorit: âPamja Ă«shtĂ« mahnitĂ«se nga tĂ« dy pikĂ«shikimet apo rakurset / do tĂ« thoshte njĂ« kineast apo piktorâ, shkruhet nĂ« kĂ«tĂ« prozĂ« poetike.â Aty bota shihet nga dy kĂ«nde: lart dhe poshtĂ« (det-mal / qiell-tokĂ«.)
Kjo gjendje e bĂ«n poezinĂ« e Anagnostit  tĂ« funksionojĂ« si filmi poetik, ku vargu Ă«shtĂ« prerje, ndalesĂ«, fokus, detaj. Ajo qĂ« e shquan kĂ«tĂ« libĂ«r tĂ« Anagnostit Ă«shtĂ« sinqeriteti brutal, etika pa retorikĂ« dhe moralizim. Ky sinqeriteti i pagrimuar, pa mbrojtje retorike, edhe pse shpesh qesĂ«ndisĂ«s, i dhimbshĂ«m, por jo cinik, e bĂ«n autorin tĂ« mos i qaset lexuesit me ton predikues, por tĂ« mbĂ«rrijĂ« si dĂ«shmitar, i pĂ«runjur, i lodhur nga pĂ«rvojat, prej tĂ« cilave lehtĂ«sohet kur i ndan me lexuesin. Moralizimi rri larg, pĂ«r tâia lĂ«nĂ« hapsirĂ«n dĂ«shmisĂ«. Flitet haptazi pĂ«r lodhjen, frikĂ«n, pendesĂ«n dhe vdekjen, por edhe pĂ«rjetĂ«sinĂ«, gĂ«zimin, por edhe tragjikomedinĂ« e lojĂ«s sĂ« jetĂ«s. E gjitha pa patetizĂ«m, duke e ruajtur veten dhe vargun nga çdo formĂ« sentimentalizmi.
*
Njeriu qĂ« ka jetuar gjatĂ« zgjedh tĂ« pohojĂ« tĂ« vĂ«rtetĂ«n e tij, jo tĂ« prodhojĂ« vargje dhe rima. NĂ« poezinĂ« âU lodhaâ, ai shkruan si nĂ« rrĂ«fimore, pa e mbrojtur veten nga e vĂ«rteta rraskaptĂ«se e konvertimit njeri qĂ« gĂ«njen e mashtron, qĂ« shtiret, flet e dĂ«gjon, tĂ« cilin e ka lodhur edhe puna qĂ« do. âJeta lodhje pa mbarim! Gjumi pushim! Vdekja shpĂ«tim?â Pohimi do tĂ« ishte i rrezikshĂ«m nĂ«se pyetja fundore nuk do tĂ« ishte i zhveshur nga patetika. Ai e njeh jetĂ«n nga brenda, menditon mbi lodhjejen si  hipotezĂ«, pa menduar dorĂ«zimin, vdekjen â njĂ« takim me veten nĂ« zonĂ« kufitare, ku ballafaqimi me tĂ« vĂ«rtetĂ«n kĂ«rkon heqjen e maskĂ«s, larg teatralitet, pa mitologji urbane.
NjĂ« qasje e tillĂ« rri pranĂ« njeriut tĂ« zakonshĂ«m, njĂ« tjetĂ«r veçanti librit, dhe kĂ«tĂ« njeri autori e njeh. JanĂ« figurantĂ« tĂ« jetĂ«s sĂ« pĂ«rditshme: prindĂ«rit, pensionistĂ«t, gjyshĂ«r, njĂ« grua shtatzĂ«nĂ«, saroshĂ« hedonistĂ«, fĂ«mijĂ« anonimĂ«, vogĂ«lushi Rei, Marigoja dhe Joni i vogĂ«l dhe âamaneti ndaj nipit tĂ« parĂ«, binjakĂ«, bijat, fĂ«mijĂ«t tanĂ« dhe tĂ« botĂ«s, testamente, dĂ«shira, urime dhe pengje, por edhe emigrantĂ«, tigra e zogj nĂ« kafaz, telefona qĂ« bien ose nuk bien mĂ« dhe mikroskena nga jeta pĂ«rbĂ«jnĂ«Â etikĂ«n humaniste tĂ« autorit, siç lehohet nĂ« vargjet:âKur nuk erdhĂ«n mĂ« shumĂ« u mĂ«rzita⊠â/ Kthehuni ju lutem! / Tâu kĂ«rkoj dhe ndjesĂ«!â Ndeshim kĂ«tu poezinĂ« etike, ku pendesa lind nga mungesa, jo nga predikimi, si pĂ«rvojĂ« intime, jashtĂ« doktrinave. Autori i sheh vogĂ«lsitĂ« e jetĂ«s si metafora tĂ« mĂ«dha tĂ« fajit tĂ« pĂ«rditshĂ«m njerĂ«zor.
Â
*
Duke lexuar, kupton se poezia dhe proza e kĂ«tij libri Ă«shtĂ« njĂ« arkiv kujtese, qĂ« herĂ« shprehet me rima, herĂ« me vargje me ritĂ«m e herĂ« si mendim i paformatuar. Nga njĂ« vĂ«shtrim tjetĂ«r âTreni ANDâ Ă«shtĂ« libĂ«r i kujtesĂ«s kolektive, memuaristikĂ«, qĂ« pĂ«rmbledh historinĂ« kulturore shqiptare me njĂ« lakonicitet solemn, pa folklorizĂ«m dhe pa retorikĂ« patriotike tĂ« zbrazĂ«t, duke bĂ«rĂ« bashkĂ« pĂ«rditshmĂ«rinĂ« me çaste tĂ« pĂ«rjetĂ«sisĂ«. Gjuha shqipe, SkĂ«nderbeu, Prenk Jakova, Agim Qirjaqi, Roza me âMedeanâ nĂ« amfiteatrot e GreqisĂ«, diktatura, genocidi, nĂ«nshtrimin, pirati Gjon, familjarĂ«t, KosovĂ«n, martirĂ«t e artit, fabula tĂ« vogla jete, pa lejuar qĂ« poezia e kujtesĂ«s, tĂ« shndĂ«rrohet nĂ« ideologji poetike pĂ«r triumfin e jetĂ«s, si njĂ« detyrim.
NĂ« poezinĂ« âGjuha shqipeâ shkruhet: âMe gjak martirĂ«sh / E gatuarâ, duke e pĂ«rmbledhur pa retorikĂ« folklorike, por me respekt solemn, historinĂ« kulturore shqiptare ndaj gjuhĂ«s qĂ«, sipas autorit âbĂ«ri shtetâ. Avitje tĂ« tilla, tĂ« menduara, zor se arriheshin pa njĂ« tjetĂ«r element dallues tĂ« kĂ«tij komunikimi poetik: qetĂ«sia tragjike e zĂ«rit autorial, brenda njĂ« recitali tĂ« trishtuar me njeriun âpĂ«r tĂ« tjerĂ«t peng / pĂ«r vete liri?!â.
Anagnosti nuk kĂ«rkon tĂ« jetĂ« modern, as provokues. Ai shkruan si artisti-njeri, qĂ« ka parĂ«, ka humbur dhe ka kuptuar. Nuk ngre tonin pĂ«r tĂ« bĂ«rtitur, ngre fjalĂ«n, si ai qĂ« ka shndĂ«rruar jetĂ«n nĂ« pĂ«rvoja. Kjo e bĂ«n tĂ« qĂ«ndrueshĂ«m vargun e tij, ia bĂ«n tĂ« besueshme ndjenjĂ«n dhe thellĂ«sisht humane dĂ«shirĂ«n pĂ«r tâia besuar lexuesit rrĂ«fimin.
I organizuar nĂ« stacione jete, me titujt âLoja e jetĂ«sâ, âFrymĂ« e shpirtâ, âNjerĂ«zit vdesin, idhujt mbesinâ, âKurthi magjikâ, âTreni ANDâ, âPasqara qiellore, kjo vepĂ«r e pjekurisĂ« krijuese tĂ« DhimitĂ«r Anagnostit nuk e kĂ«rkon, por e meriton vĂ«mendjen.
Â
Login
