Nga kriza venezueliane te Groenlanda, âari i ziâ po dominon skenĂ«n globale. QeveritĂ« janĂ« nĂ« vĂ«shtirĂ«si me tranzicionin, ndĂ«rsa tregu nxit burime tĂ« rinovueshme dhe autonomi energjetike.
Nuk Ă«shtĂ« ende koha tĂ« pyesim se ku pĂ«rfundoi tranzicioni energjetik, por viti qĂ« sapo ka nisur duket se nuk e ka atĂ« si protagonist. TĂ« paktĂ«n nĂ« planin e politikĂ«s dhe institucioneve. NĂ« realitetin e tregut, siç do tĂ« shohim, sinjalet janĂ« mĂ« pak negative. Aktori kryesor absolut, si dhe ndoshta edhe mĂ« shumĂ« se vitet â70, Ă«shtĂ« nafta: nĂ« burim fosil, fundi i sĂ« cilĂ«s u shpall mĂ« kot nĂ« konferencat pĂ«r klimĂ«n. Dallimi themelor me krizat e shekullit tĂ« kaluar Ă«shtĂ« se çmimet e fuçive tĂ« naftĂ«s nuk lĂ«vizin. Madje bien paksa.
Rrëzimi i diktatorit venezuelian Nicolås Maduro nga Shtetet e Bashkuara kishte si objektiv kryesor përvetësimin e naftës së Karakasit. Qëllimi i parë i shpallur, lufta kundër narkotrafikut, e cila ndoshta do të justifikonte një veprim mbrojtës ndaj një kërcënimi të jashtëm hibrid, kaloi shpejt në plan të dytë. Aq sa një nga akuzat ndaj Maduros, se ishte në krye të një karteli droge, ra pothuajse menjëherë. Venezuela ka rezervat më të mëdha të naftës në botë, madje më të mëdha edhe se ato të Arabisë Saudite.
Kjo, gjithmonë duke supozuar se riklasifikimi i vendburimeve të Orinokos, i kërkuar nga Hugo Chavez, është i besueshëm.
Një biznes pak i leverdishëm?
Disa dyshime janĂ« tĂ« ligjshme. Dhe pak rĂ«ndĂ«si ka qĂ« nafta e saj Ă«shtĂ« e cilĂ«sisĂ« sĂ« dobĂ«t: shumĂ« e rĂ«ndĂ«, me pĂ«rqindje tĂ« lartĂ« squfuri. Vlera e saj gjeopolitike shkon pĂ«rtej çmimit nĂ« treg. QĂ«llimi Ă«shtĂ« tâi hiqet ajo, bashkĂ« me vendin, ndikimit tĂ« armiqve si Kina dhe Rusia.
Edhe pse,  siç vĂ«ren Salvatore Carollo, i cili punoi pĂ«r bashkimin e kompanive Eni dhe Chevron, kushtet e industrisĂ« sĂ« naftĂ«s nĂ« Karakas janĂ« aq tĂ« prapambetura sa do tĂ« duhen dhjetĂ« vjet pĂ«r tĂ« dyfishuar prodhimin që sot arrin nĂ« 800 mijĂ« fuçi nĂ« ditĂ«. Dhe Ă«shtĂ« krejt e pamundur, siç ka shkruar âLa Staffetta Petroliferaâ, qĂ« kompanitĂ« amerikane tĂ« duan tĂ« angazhohen nĂ« investime kaq tĂ« mĂ«dha (Ă«shtĂ« folur pĂ«r 165 miliardĂ«).
âEdhe sepse, vazhdon Carollo, pavarĂ«sisht çfarĂ« thotĂ« Trump, ato kujdesen pĂ«r profilin e qĂ«ndrueshmĂ«risĂ«, pĂ«r imazhin e tyre. Nuk duan tĂ« duken si fuqi koloniale tĂ« shoqĂ«ruara nga marinsat. Sipas meje, janĂ« tĂ« interesuara tĂ« shlyhen me naftĂ«n e Karakasit pĂ«r kreditĂ« e bllokuara, por jo mĂ« tepĂ«r.â
Pra, nuk duket ndonjë biznes i madh.
âShtetet e Bashkuara, edhe falĂ« âshale oilâ, kanĂ« mjaftueshĂ«m naftĂ«. Ato kanĂ« nevojĂ« sidomos pĂ«r benzinĂ« dhe ajo venezuelane mund tĂ« pĂ«rzihet duke zĂ«vendĂ«suar atĂ« kanadeze, duke ulur varĂ«sinĂ« nga importet e OtavĂ«s, paradoksale nĂ« sektorin e gazit tĂ« lĂ«ngshĂ«m qĂ« pastaj u shitet tĂ« gjithĂ«ve. Dhe te ne kushton katĂ«r herĂ« mĂ« shumĂ« se nĂ« AmerikĂ«.â
Synime strategjike
Por ka edhe njĂ« aspekt tjetĂ«r strategjik qĂ« ndoshta shpjegon mĂ« mirĂ« lĂ«vizjen e ShtĂ«pisĂ« sĂ« BardhĂ« dhe nxitimin pĂ«r ta mbyllur konfliktin nĂ« UkrainĂ«. âMoska ka arritur, pĂ«rfundon Carollo, tĂ« krijojĂ« njĂ« sistem alternativ, dhe nĂ« disa aspekte tĂ« fshehtĂ«, tĂ« tregtimit tĂ« naftĂ«s qĂ« e anashkalon plotĂ«sisht pĂ«rdorimin e dollarit dhe kĂ«rcĂ«non rolin e tij qendror.â
Prej kĂ«tej vjen edhe sekuestrimi i bujshĂ«m i cisternĂ«s ruse âMarineraâ.
Pasi pĂ«rfundoi operacionin nĂ« oborrin e vet, apo tĂ« supozuar si i tillĂ«, sipas doktrinĂ«s sĂ« pagĂ«zuar âDonroeâ, presidenti amerikan e zhvendosi vĂ«mendjen te Groenlanda, tĂ« cilĂ«n prej kohĂ«sh e konsideron si njĂ« territor ânĂ«n yjet dhe vijatâ amerikane. Debati publik u fokusua, nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« pashmangshme, te aspektet ushtarake dhe ligjore, te pĂ«rkatĂ«sia e atij territori ndaj DanimarkĂ«s, e cila ndĂ«r tĂ« tjera Ă«shtĂ« pjesĂ« e NATO-s.
ĂshtĂ« folur shumĂ« pĂ«r âthesaretâ qĂ« ruan Groenlanda, pĂ«r mundĂ«sitĂ« e pafundme ekonomike nga shfrytĂ«zimi i burimeve tĂ« saj, por jo pĂ«r faktin e hidhur dhe shqetĂ«sues, se tĂ« qĂ«nit nĂ« qendĂ«r pas shekujsh harrese tĂ« akullt, Ă«shtĂ« pasojĂ« e drejtpĂ«rdrejtĂ« e ngrohjes globale.
Rrugë të reja?
Tashmë është sikur të jemi dorëzuar Kështu qenka. Hapja e rrugëve arktike u përshëndet si fillimi i një Eldoradoje të re të lundrimit detar. Alessandro Giraudo, autor i disa librave të vlerësuar të historisë ekonomike, thekson faktin e jashtëzakonshëm që pikërisht këto ditë një anije kineze ka bërë udhëtimin nga Shangai në Mbretërinë e Bashkuar për vetëm 20 ditë, duke përgjysmuar kohët e udhëtimit. Pak a shumë si në epokën e artë të eksplorimeve, me Vasco da Gamën, i pari që arriti në Indi nga Portugalia.
Por nuk jemi nĂ« fund tĂ« shekullit XV. Kemi ârizbuluarâ AmerikĂ«n, atĂ« tĂ« Trumpit, nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« tjetĂ«r. TĂ« pakĂ«ndshme.
Të dhënat klimatike duken se i interesojnë më pak. Ose më mirë: hiqen nga mendja me një lehtësi më të madhe dhe hipokrite. Dhe nëse kësaj i shtohet edhe rishikimi europian i Marrëveshjes së Gjelbër, nuk ka shumë arsye të besohet se 2026 do të jetë vit i vëmendjes së madhe ndaj tranzicionit energjetik. E megjithatë, pavarësisht gjithçkaje, të dhënat janë inkurajuese.
Dekarbonizimi është i mundur
Energjia elektrike e prodhuar nga dielli e ka kaluar atĂ« tĂ« qymyrit, aq sa revista Science e ka shpallur teknologji tĂ« vitit. âDhe po ndodh njĂ« revolucion i heshtur, komenton Stefano Ciafani, president i Legambiente.
âNĂ« 2024, 92.5% e investimeve globale nĂ« prodhimin e energjisĂ« elektrike kanĂ« shkuar pĂ«r tĂ« rinovueshmet dhe vetĂ«m 7.5% pĂ«r burimet fosile. Dhe po tĂ« shohim ItalinĂ«, nĂ« nĂ«ntorin e kaluar, bazuar nĂ« tĂ« dhĂ«nat e Ternas, pati rekord tĂ« vĂ«nies nĂ« punĂ« tĂ« burimeve tĂ« pastra me gjithsej njĂ« gigavat. NĂ« njĂ« muaj tĂ« vetĂ«m, aq sa bĂ«nim deri pak kohĂ« mĂ« parĂ« nĂ« njĂ« vit. Duhet tĂ« bĂ«jmĂ« 80 gigavat kapacitete shtesĂ« deri nĂ« 2030. Objektivi i dekarbonizimit i parashikuar nga Pniec, Plani KombĂ«tar pĂ«r EnergjinĂ«, Ă«shtĂ« i arritshĂ«m. Dhe kjo pavarĂ«sisht rezistencave rajonale, edhe nga administrata tĂ« qendrĂ«s sĂ« majtĂ« si Sardenja, Toskana apo Emilia-Romagna.â
Këto ditë dolën edhe të dhënat e përgjithshme për emetimet e 2024-ës. Sipas raportit të Joint Research Center të Komisionit Europian, emetimet totale ishin 53.5 gigatonë dioksid karboni, me rritje 1.3%. Vetëm ato të vendeve europiane (bashkë me Japoninë) ranë, me 1.8%. Intensiteti i emetimeve për njësi PBB-je të prodhuar u ul pak : një shenjë e vogël eficience energjetike. Duke parë peshën e vogël të BE-së në totalin e emetimeve (6%), lind pyetja nëse përpjekja europiane ia vlen.
Fati i tranzicionit
âKjo pyetje Ă«shtĂ« keq e formuluar dhe tĂ« çon nĂ« rrugĂ« tĂ« gabuar, shpjegon ekonomisti mjedisor Andrea Sbandati,  nĂ« debatin pĂ«r gjeopolitikĂ«n na shpĂ«ton se fuqia kineze Ă«shtĂ« edhe, e mbi tĂ« gjitha, te burimet e rinovueshme, dhe Europa mund ta mbrojĂ« mĂ« mirĂ«, duke e pĂ«rshpejtuar me zgjuarsi tranzicionin energjetik, atĂ« aktivitet industrial qĂ« do tĂ« jetĂ« themelor nĂ« vitet e ardhshme. Sepse rruga Ă«shtĂ« ajo. Do tĂ« jetĂ« mĂ« e ngadaltĂ«, por Ă«shtĂ« ajo. Nuk kthehemi mbrapa. TĂ« rinovueshmet nuk mjaftojnĂ«, energjia nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m elektricitet, por janĂ« e vetmja mĂ«nyrĂ« qĂ« nĂ« tĂ« ardhmen tĂ« jemi pak mĂ« tĂ« pavarur energjetikisht. Dhe, duke parĂ« çfarĂ« po ndodh nĂ« botĂ« kĂ«to ditĂ«, kjo nuk Ă«shtĂ« pak.â
A do ta shpëtojë tregu tranzicionin, pavarësisht qeverive dhe institucioneve? Ky është një nga pyetjet e mëdha të vitit 2026.