Përtej transformimit të objekteve dhe pjesëmarrjes së publikut, praktika e Sislej Xhafës mund të lexohet si një kërkim për format e tjera të ekzistencës, një përpjekje për ta çliruar realitetin nga funksionet e imponuara, për ta kthyer imagjinatën në fuqi kritike dhe për ta menduar artin si një hapësirë ku bota mund të organizohet ndryshe.
Nga Ilir Muharremi, kritik i artit
Arti bashkĂ«kohor nuk e ndryshon domosdoshmĂ«risht botĂ«n duke prodhuar objekte tĂ« reja. NdonjĂ«herĂ«, ndĂ«rhyrja e tij mĂ« e rĂ«ndĂ«sishme ndodh kur e bĂ«n botĂ«n ekzistuese tĂ« duket e huaj, sikur ta shohim pĂ«r herĂ« tĂ« parĂ«. NjĂ« send i zakonshĂ«m humbet sigurinĂ« e funksionit tĂ« vet, njĂ« material i rĂ«ndĂ« merr karakterin e njĂ« forme tĂ« brishtĂ« dhe njĂ« hapĂ«sirĂ« ekspozuese pushon sĂ« qeni vetĂ«m vendi ku paraqiten veprat. NĂ« kĂ«tĂ« çast, realiteti nuk zhduket, por fillon tĂ« tregojĂ« mundĂ«si qĂ« deri atĂ«herĂ« kanĂ« mbetur tĂ« padukshme. Kjo Ă«shtĂ« njĂ« nga pikat mĂ« produktive prej nga mund tĂ« lexohet krijimtaria e Sislej XhafĂ«s dhe veçanĂ«risht ekspozita e tij Lâeau sans riviĂšre (Uji pa lumĂ«), e prezantuar nga Galleria Continua nĂ« hapĂ«sirĂ«n Les Moulins, nĂ« FrancĂ«, nga 14 tetori deri mĂ« 20 dhjetor 2026. Ekspozita ndĂ«rthur vepra tĂ« krijuara gjatĂ« mĂ« shumĂ« se dy dekadave tĂ« praktikĂ«s sĂ« artistit, realizime tĂ« reja dhe projektin kolektiv Le Village de lâImagination (Fshati i imagjinatĂ«s), tĂ« zhvilluar me fĂ«mijĂ« dhe tĂ« rinj nga komuniteti lokal. MegjithatĂ«, pĂ«rtej paraqitjes sĂ« veprave dhe organizimit tĂ« njĂ« pĂ«rvoje pjesĂ«marrĂ«se, kjo ekspozitĂ« hap njĂ« çështje mĂ« tĂ« gjerĂ« estetike, a mund ta mendojmĂ« artin si njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tâi çliruar gjĂ«rat nga identitetet e tyre tĂ« zakonshme dhe, pĂ«rmes kĂ«tij çlirimi, pĂ«r tĂ« imagjinuar njĂ« realitet qĂ« nuk Ă«shtĂ« i detyruar tĂ« mbetet ashtu siç Ă«shtĂ«? PĂ«r ta kuptuar kĂ«tĂ« mundĂ«si, propozoj njĂ« koncept interpretues qĂ« mund ta quajmĂ« estetika e sĂ« mundshmes. Kjo nuk nĂ«nkupton krijimin e njĂ« bote fantazie tĂ« shkĂ«putur nga realiteti. PĂ«rkundrazi, nĂ«nkupton zbulimin e alternativave brenda vetĂ« realitetit, duke ndĂ«rhyrĂ« nĂ« marrĂ«dhĂ«niet qĂ« pĂ«rcaktojnĂ« funksionin e objektit, vlerĂ«n e materialit, rolin e individit dhe mĂ«nyrĂ«n se si organizohet pĂ«rvoja e pĂ«rbashkĂ«t.
NjĂ« objekt i zakonshĂ«m duket sikur e ka tĂ« pĂ«rcaktuar fatin e vet. Karroca pĂ«rdoret pĂ«r tĂ« transportuar, hamaku pĂ«r tĂ« pushuar, hekuri shĂ«rben si material ndĂ«rtimi, ndĂ«rsa shalqiri i pĂ«rket botĂ«s sĂ« konsumit. KĂ«to funksione na duken aq tĂ« natyrshme, sa rrallĂ«herĂ« mendojmĂ« se ato janĂ« gjithashtu rezultat i konventave, pĂ«rdorimeve dhe marrĂ«dhĂ«nieve qĂ« kemi krijuar me sendet. NĂ« veprat e XhafĂ«s, kĂ«to siguri fillojnĂ« tĂ« lĂ«kunden. NjĂ« karrocĂ« dore shndĂ«rrohet nĂ« Rocket Ship, njĂ« anije kozmike e imagjinuar, njĂ« shalqi merr rolin e autoportretit, hekuri merr formĂ«n e luleve, ndĂ«rsa hamaku vendoset nĂ« njĂ« territor tĂ« paqĂ«ndrueshĂ«m midis pushimit dhe pasigurisĂ«. Objektet nuk e humbin plotĂ«sisht identitetin e tyre, por largohen nga pĂ«rdorimi qĂ« ua njeh pĂ«rditshmĂ«ria. PikĂ«risht kĂ«tu ndodh ndĂ«rhyrja artistike. Xhafa nuk na kĂ«rkon vetĂ«m tĂ« shohim njĂ« karrocĂ« si anije kozmike, por tĂ« pyesim pse njĂ« objekt duhet tĂ« mbetet pĂ«rgjithmonĂ« brenda funksionit tĂ« tij fillestar. ĂfarĂ« e pengon sendin tĂ« bĂ«het diçka tjetĂ«r? Kufizimi material, sigurisht, por edhe kufizimi i imagjinatĂ«s sonĂ«. Kjo zhvendosje mund tĂ« ketĂ« njĂ« domethĂ«nie mĂ« tĂ« gjerĂ« se ajo qĂ« shfaqet nĂ« planin vizual. ShoqĂ«ritĂ« i organizojnĂ« sendet, hapĂ«sirat dhe njerĂ«zit pĂ«rmes funksioneve tĂ« caktuara. NjĂ« objekt vlerĂ«sohet sipas dobisĂ« sĂ« tij, njĂ« hapĂ«sirĂ« sipas asaj qĂ« prodhon, njĂ« individ sipas rolit qĂ« kryen. Kur kĂ«to funksione paraqiten si tĂ« vetmet tĂ« mundshme, çdo devijim duket i panevojshĂ«m, joproduktiv ose i pakuptimtĂ«.
Arti mund të hyjë pikërisht në këtë çarje. Duke i dhënë një objekti një identitet tjetër, ai nuk e shkatërron funksionin e mëparshëm, por tregon se ai nuk është i vetmi. E zakonshmja bëhet e negociueshme. Këtu qëndron edhe karakteri kritik i ironisë së Xhafës. Ajo nuk shërben vetëm për të prodhuar befasi, por për të çrregulluar një rend të njohur të kuptimit. Në vend që të na japë një përgjigje të drejtpërdrejtë për problemet e realitetit, artisti ndryshon rrethanat në të cilat ne i perceptojmë ato. Një karrocë mund të mos bëhet realisht anije kozmike, por mund ta bëjë të pamundurën të mendohet për një çast si alternativë e besueshme. Në këtë pikë, imagjinata nuk është arratisje nga realiteti. Ajo është një mënyrë për të zbuluar kufijtë e tij të ndërtuar.
Uji pa lumë
Titulli Lâeau sans riviĂšre (Uji pa lumĂ« ) sugjeron njĂ« figurĂ« qĂ« e zgjeron kĂ«tĂ« interpretim. Uji zakonisht mendohet nĂ« lĂ«vizje, por lumi ia pĂ«rcakton drejtimin, shtratin dhe kufijtĂ«. TĂ« mendosh ujin pa lumĂ« do tĂ« thotĂ« tĂ« pĂ«rfytyrosh njĂ« lĂ«vizje qĂ« nuk Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e nĂ«nshtruar ndaj njĂ« trajektoreje tĂ« paracaktuar. NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, titulli mund tĂ« lexohet si metaforĂ« e njĂ« bote ku format nuk kanĂ« pse tâi binden vetĂ«m njĂ« rendi tĂ« caktuar. ĂshtĂ« njĂ« figurĂ« e lirisĂ« sĂ« materialit, por edhe e lirisĂ« sĂ« kuptimit. Objekti mund tĂ« ndryshojĂ« funksion, hapĂ«sira mund tĂ« ndryshojĂ« rol dhe pĂ«rvoja artistike mund tĂ« marrĂ« forma qĂ« nuk janĂ« pĂ«rcaktuar plotĂ«sisht qĂ« nĂ« fillim. Kjo ide Ă«shtĂ« veçanĂ«risht domethĂ«nĂ«se nĂ« njĂ« kohĂ« kur jeta bashkĂ«kohore strukturohet pĂ«rmes sistemeve tĂ« klasifikimit, matjes dhe kontrollit. ShumĂ« gjĂ«ra njihen pĂ«rmes kategorisĂ« ku vendosen dhe vlerĂ«sohen sipas aftĂ«sisĂ« pĂ«r ta pĂ«rmbushur njĂ« qĂ«llim tĂ« pĂ«rcaktuar. Por çfarĂ« ndodh me atĂ« qĂ« nuk pĂ«rshtatet? Me objektin qĂ« nuk i bindet pĂ«rdorimit tĂ« zakonshĂ«m, me individin qĂ« nuk identifikohet plotĂ«sisht me njĂ« rol, me pĂ«rvojĂ«n qĂ« nuk mund tĂ« pĂ«rmblidhet nĂ« njĂ« rezultat tĂ« matshĂ«m? Estetika e sĂ« mundshmes e vendos kĂ«tĂ« mospĂ«rputhje nĂ« qendĂ«r tĂ« vĂ«mendjes. Ajo nuk kĂ«rkon domosdoshmĂ«risht njĂ« rend tĂ« ri qĂ« do ta zĂ«vendĂ«sonte rendin ekzistues me njĂ« tjetĂ«r po aq tĂ« ngurtĂ«. PĂ«rkundrazi, propozon njĂ« gjendje ku format mbeten tĂ« hapura ndaj transformimit.
MegjithatĂ«, liria pa drejtim nuk Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«risht liri pa kufij. Edhe nĂ« kĂ«tĂ« ekspozitĂ«, materialet kanĂ« karakteristikat e tyre, objektet ruajnĂ« gjurmĂ«t e pĂ«rdorimeve tĂ« mĂ«parshme dhe hapĂ«sira e galerisĂ« mbetet njĂ« kontekst konkret. PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, transformimi artistik nuk Ă«shtĂ« krijim nga asgjĂ«ja. Ai lind nga marrĂ«dhĂ«niet midis asaj qĂ« ekziston dhe asaj qĂ« ende mund tĂ« bĂ«het. Pra arti i XhafĂ«s Ă«shtĂ« vizion pĂ«rtej realitetit nga realiteti drejt horizontit tĂ« pa kufi. Uji nuk pushon sĂ« qeni ujĂ« vetĂ«m pse pĂ«rfytyrohet jashtĂ« shtratit tĂ« lumit. NgjashĂ«m, objekti i XhafĂ«s nuk e humbet historinĂ« e tij materiale kur hyn nĂ« njĂ« marrĂ«dhĂ«nie tĂ« re me imagjinatĂ«n. Kuptimi i ri mbart gjurmĂ«t e kuptimit tĂ« vjetĂ«r, por nuk Ă«shtĂ« mĂ« i detyruar tâi nĂ«nshtrohet atij. Gara ndĂ«mrjet imagjinatĂ«s dhe realitetit Ă«shtĂ« njĂ« sfidĂ« dhe rezultati pra buron nga tĂ« dyjat sepse vetĂ«m tĂ« ishte imagjinata do tĂ« ishte e pĂ«rcaktuar nga kufiri i vetĂ«s e kĂ«shtu realiteti ndihmon filtrin pra imagjinaten ta zbĂ«rthej dhe ta dĂ«rgoj drejt lartĂ«sive.
Materiali si kujtesë dhe si mundësi
Druri, gurët, gjethet, toka, balta, uji dhe objektet e gjetura përfshihen në peizazhin e ekspozitës. Këto materiale nuk kanë të njëjtën histori dhe as të njëjtën marrëdhënie me trupin, natyrën apo prodhimin njerëzor. Disa lidhen me proceset natyrore, të tjerat me punën, ndërtimin dhe përdorimin e përditshëm. Kur bashkohen në një mjedis artistik, ato krijojnë mundësinë që këto histori të takohen pa u shkrirë domosdoshmërisht në një kuptim të vetëm. Kjo marrëdhënie mund të lexohet si një lloj ekologjie artistike. Termi këtu nuk nënkupton thjesht një temë mjedisore, por një mënyrë të të menduarit ku materialet, objektet, hapësira dhe pjesëmarrësit kuptohen përmes marrëdhënieve që krijojnë me njëri-tjetrin. Në këtë ekologji, asgjë nuk është plotësisht e izoluar. Objekti ndikohet nga mënyra se si vendoset, hapësira ndryshon sipas veprave që përmban, ndërsa kuptimi varet edhe nga përvoja e atij që e përjeton. Vepra nuk është vetëm një formë e përfunduar, por pjesë e një rrjeti marrëdhëniesh. Kjo mënyrë e të menduarit e largon materialin nga ideja e një elementi të heshtur që pret të marrë formë vetëm përmes vullnetit të artistit. Materiali ka rezistencën, kufizimet dhe mundësitë e veta. Druri nuk sillet si hekuri, balta nuk i përgjigjet prekjes njësoj si guri dhe uji nuk mund të ruajë formën e një objekti të fortë pa ndërhyrje të tjera. Krijimi ndodh në marrëdhënien midis synimit dhe rezistencës së materialit. Kështu, arti nuk është vetëm imponim i formës mbi botën fizike. Ai mund të jetë edhe një proces dëgjimi ndaj asaj që materiali lejon, kundërshton ose sugjeron.
PĂ«r kĂ«tĂ« arsye, shndĂ«rrimi i hekurit nĂ« lule ka njĂ« fuqi tĂ« veçantĂ« pamore. PĂ«rballja mes fortĂ«sisĂ« sĂ« materialit dhe delikatesĂ«s sĂ« formĂ«s krijon njĂ« kontrast qĂ« nuk ka nevojĂ« tĂ« shpjegohet me njĂ« mesazh tĂ« gatshĂ«m. Shikuesi e pĂ«rjeton tensionin midis dy cilĂ«sive qĂ« zakonisht i mendon tĂ« ndara. Ajo qĂ« duket e papajtueshme bĂ«het e bashkĂ«pranishme. KĂ«tu estetika e sĂ« mundshmes shfaqet si njĂ« aftĂ«si pĂ«r tĂ« krijuar marrĂ«dhĂ«nie tĂ« reja, jo domosdoshmĂ«risht pĂ«r tĂ« zhdukur dallimet. Arti nuk e bĂ«n hekurin tĂ« brishtĂ« nĂ« kuptimin fizik, por e vĂ« nĂ« pikĂ«pyetje sigurinĂ« tonĂ« se fortĂ«sia dhe brishtĂ«sia duhet tâu pĂ«rkasin formave tĂ« ndara.
Fëmija si bashkëkrijues, kush e zotëron imagjinatën?
Projekti Le Village de lâImagination e zhvendos çështjen e transformimit nga objekti te vetĂ« procesi i krijimit. FĂ«mijĂ«t dhe tĂ« rinjtĂ« e moshĂ«s 5-17 vjeç ftohen tĂ« vizatojnĂ«, tĂ« pikturojnĂ«, tĂ« ndĂ«rtojnĂ«, tĂ« shkruajnĂ«, tĂ« lĂ«vizin, tĂ« luajnĂ« dhe tĂ« performojnĂ«. NĂ« vend tĂ« njĂ« metodologjie tĂ« pĂ«rcaktuar paraprakisht, projekti mbĂ«shtetet te vĂ«zhgimet, pĂ«rvojat dhe imagjinata e pjesĂ«marrĂ«sve. Kjo qasje krijon njĂ« pyetje thelbĂ«sore, a Ă«shtĂ« krijimtaria njĂ« pronĂ« individuale qĂ« i pĂ«rket vetĂ«m autorit, apo mund tĂ« shfaqet edhe pĂ«rmes njĂ« procesi ku autori nuk e kontrollon plotĂ«sisht rezultatin? NĂ« modelin tradicional tĂ« ekspozitĂ«s, artisti zakonisht paraqitet si burimi kryesor i veprĂ«s, ndĂ«rsa publiku e takon atĂ« pasi Ă«shtĂ« pĂ«rfunduar. NĂ« njĂ« proces kolektiv, kufiri ndĂ«rmjet krijuesit dhe shikuesit mund tĂ« bĂ«het mĂ« i lĂ«vizshĂ«m. PjesĂ«marrĂ«si nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m ai qĂ« sheh, por mund tĂ« jetĂ« edhe ai qĂ« ndĂ«rhyn, ndryshon, propozon ose e çon procesin nĂ« njĂ« drejtim tĂ« paparashikuar. Kjo nuk e zhduk rolin e artistit dhe as pĂ«rgjegjĂ«sinĂ« e tij pĂ«r organizimin e projektit. PĂ«rkundrazi, e ndryshon natyrĂ«n e autorĂ«sisĂ«. Artisti nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m ai qĂ« prodhon objektin, por mund tĂ« jetĂ« edhe ai qĂ« krijon kushtet qĂ« tĂ« tjerĂ«t tĂ« prodhojnĂ« forma dhe kuptime.
Në këtë rast, imagjinata bëhet një hapësirë e përbashkët, por jo domosdoshmërisht homogjene. Secili pjesëmarrës sjell përvojat, perceptimet dhe mënyrat e veta të shprehjes. Rezultati potencial nuk është një zë i vetëm kolektiv, por një marrëdhënie ndërmjet zërave të ndryshëm. Ky është një dallim i rëndësishëm për edukimin artistik. Fëmija nuk duhet të trajtohet si një krijues i paplotë që pret të mësojë të prodhojë art sipas modeleve të të rriturve. Ai është një subjekt që vëzhgon, interpreton dhe ndërton marrëdhënie me botën në mënyrën e vet. Kur i jepet hapësirë për të eksperimentuar, krijimtaria nuk kufizohet te riprodhimi i një rezultati të paracaktuar. Megjithatë, pjesëmarrja nuk garanton automatikisht liri. Një projekt kolektiv mund të jetë i hapur në dukje, por përsëri të kontrollohet nga pritshmëritë e institucionit ose nga dëshira për një rezultat estetik të parashikueshëm. Prandaj, rëndësia e një procesi të tillë matet edhe nga aftësia e tij për ta pranuar pasigurinë, ndryshimin dhe mundësinë që rezultatet të mos përputhen plotësisht me synimin fillestar.
Në këtë pikë, projekti i Xhafës mund të lexohet si një provë e lirisë krijuese, jo liri për të bërë gjithçka pa asnjë kufi, por liri për të marrë pjesë në formësimin e një përvoje që nuk është vendosur e gjitha paraprakisht.
Të ndryshosh botën duke ndryshuar mënyrën e të parit
Praktika artistike e Sislej Xhafës na fton ta mendojmë transformimin në disa nivele njëherësh. Objekti largohet nga funksioni i zakonshëm, materiali hyn në marrëdhënie të reja me formën, publiku mund të bëhet pjesëmarrës në procesin krijues, ndërsa galeria shndërrohet në një hapësirë ku përvoja artistike nuk është plotësisht e paracaktuar. Këto nivele bashkohen në një ide që e tejkalon lojën formale, realiteti nuk përbëhet vetëm nga ajo që është e dukshme, e përdorshme dhe e emërtuar, por edhe nga mundësitë që mbeten të fshehura brenda tij. Një objekt mund të bëhet diçka tjetër jo sepse e mohon atë që ka qenë, por sepse na tregon se identiteti i tij nuk është i mbyllur. Një fëmijë mund të bëhet bashkëkrijues jo sepse i caktohet një rol simbolik, por sepse i hapet mundësia të ndikojë realisht në një proces. Një galeri mund të bëhet laborator jo sepse heq dorë nga funksioni i saj institucional, por sepse e zgjeron atë drejt përvojave të reja.
NĂ« kĂ«tĂ« kuptim, estetika e sĂ« mundshmes nuk Ă«shtĂ« njĂ« estetikĂ« e pĂ«rsosmĂ«risĂ«, as njĂ« premtim se çdo kufi mund tĂ« kapĂ«rcehet lehtĂ«sisht. Ajo Ă«shtĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« pĂ«r tĂ« vĂ«nĂ« nĂ« pikĂ«pyetje idenĂ« se gjĂ«rat duhet tĂ« mbeten pĂ«rgjithmonĂ« nĂ« formĂ«n qĂ« u Ă«shtĂ« caktuar. Ajo na mĂ«son tĂ« dallojmĂ« mes kufizimit qĂ« buron nga vetĂ« natyra e njĂ« materiali dhe kufizimit qĂ« prodhohet nga zakoni, pritshmĂ«ritĂ« ose rendet shoqĂ«rore. Prandaj, Lâeau sans riviĂšre mund tĂ« lexohet si njĂ« ftesĂ« pĂ«r ta parĂ« botĂ«n jo si njĂ« sistem tĂ« mbyllur funksionesh, por si njĂ« fushĂ« marrĂ«dhĂ«niesh qĂ« mund tĂ« ndryshojnĂ«. Arti nuk e zĂ«vendĂ«son realitetin me njĂ« realitet tĂ« pĂ«rsosur dhe as nuk i ofron publikut zgjidhje tĂ« gatshme. Ai hap njĂ« interval ndĂ«rmjet asaj qĂ« ekziston dhe asaj qĂ« mund tĂ« ekzistojĂ«. NĂ« atĂ« interval, karroca mund tĂ« niset drejt hapĂ«sirĂ«s, hekuri mund tĂ« marrĂ« trajtĂ«n e njĂ« luleje dhe imagjinata mund tĂ« vazhdojĂ« tĂ« rrjedhĂ« pa pasur nevojĂ« pĂ«r njĂ« shtrat tĂ« vetĂ«m. Por transformimi mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m ndodh te shikuesi, te gatishmĂ«ria pĂ«r tĂ« mos e pranuar pamjen e parĂ« si tĂ« vetmen tĂ« mundshme.
Ndoshta këtu qëndron edhe fuqia artistike e artit të Xhafës. Ai nuk na kërkon vetëm të imagjinojmë objekte të pamundura, por të vëmë në dyshim mekanizmat që e përcaktojnë të mundshmen. Dhe pikërisht kur kjo pyetje del nga galeria dhe hyn në jetën e përditshme, arti fiton një dimension që nuk kufizohet më te objekti, bëhet ushtrim i lirisë për të menduar dhe për të ndërtuar marrëdhënie të tjera me botën.
Login
