Në muajt janar-qershor 2026, qiratë për apartamentet 1+1 arritën mesatarisht 590 euro në muaj, ndërsa për banesat 2+1, në 954 euro, me rritje nga 4.4% deri në 27% krahasuar me janar – qershor 2024. Sipas llogaritjeve, në pjesën dërrmuese të Tiranës, nga periferia në qendër, kostoja e strehimit tejkalon kufirin ndërkombëtar të përballueshmërisë. Për agjentët imobiliarë, rritja e kërkesës, zgjerimi i qirave ditore dhe oferta e kufizuar po shtyjnë drejt shtrenjtimit të çmimeve duke rënduar buxhetet e familjeve dhe të rinjve.

 

Dorina Azo

Një familje në Tiranë, për t’u strehuar në një apartament me qira të tipologjisë 1+1, duhet të paguajë mesatarisht 590 euro në muaj. Ndërsa për një apartament me sipërfaqe më të madhe, kostoja mesatare e qirasë arrin në 954 euro në muaj.

Në periudhën janar – qershor 2026, sipas të dhënave të agjencisë imobiliare “Century 21” (të analizuara në bazë të transaksioneve, për 13 zona në Tiranë që përfshijnë si periferinë edhe qendrën), qiraja mesatare mujore ka arritur në 590 euro nga 565 euro në muaj që ishte në muajt janar – qershor 2025.

Krahasuar me të njëjtën periudhë, çmimi mesatar është rritur me 4.4%.

Për apartamentet 2+1, çmimi mesatar për qiranë arriti 954 euro në muaj nga 755 euro që ishte në muajt janar-qershor 2025. Për periudhën janar-qershor 2026, çmimet mesatare të qirave u rritën me rreth 26% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës, sipas të dhënave të “Century 21” të përpunuara për “Monitor”.

Edhe të dhënat e INSTAT për ndryshimin e indeksit vjetor të çmimit të qirave tregojnë se prej disa vitesh, tregu i banesave me qira ka hyrë në fazën e shtrenjtimit.

Sipas të dhënave të INSTAT, çmimet e qirave kanë shfaqur tendencë rritëse gjatë periudhës 2022 – maj 2026. Sipas indeksit, ndryshimi vjetor i qirave nga mars 2022 deri në muajin maj 2026 luhatet nga 1 deri në 8.5%.

Përshpejtimi i rritjes vihet re se ka nisur nga muaji maj 2025. Pas një rënie të indeksit në muajt janar – shkurt 2025 (ndryshimi vjetor arriti 0.9) krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës, në muajt në vijim vihet re përshpejtimi i rritjes, duke u ngjitur deri në 8.5% në fund të vitit 2025 dhe në muajt e parë të 2026-s.

Referuar të dhënave, për muajin maj 2026, ndryshimi vjetor i çmimit të qirave arriti 6%, gjë që tregon se çmimet e qirave për muajin maj 2026 janë rritur me 6% krahasuar me maj 2025.

 

 

Si kanë ndryshuar çmimet e qirave sipas zonave

Nga të dhënat e agjencisë imobiliare, sipas zonave në Tiranë, rezulton se në periudhën janar–qershor 2026, rritja më e lartë e çmimeve mesatare të qirave për apartamentet 1+1 është për zonën pranë stadiumit “Air Albania”.

Çmimi mesatar arriti në 800 euro në muaj apo 45.4% më shumë sesa në janar – qershor 2025.

Në zonën e ish-Bllokut, çmimi mesatar i qirasë mujore për apartamentet 1+1 arriti në 700 euro. Krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2025, kur qiraja mesatare ishte 650 euro në muaj, çmimi u rrit me 7.6%.

Rritje të konsiderueshme të çmimeve mesatare të qirave pati edhe në zonën e “Zogut të Zi” me 29%, dhe në Rrugën e Elbasanit, me 18%.

Edhe zonat periferike të Tiranës shënuan rritje të çmimeve të qirave gjatë periudhës janar–qershor 2026, megjithëse nivelet e qirave mbetën dukshëm më të ulëta krahasuar me zonat qendrore.

Për apartamentet 1+1, qiraja mesatare në “Astir” arriti në 550 euro në muaj, me rritje prej 16% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2025. Në “Zogun e Zi”, qiraja mesatare u rrit me 29%, duke arritur në 620 euro në muaj.

Ndërsa në “Don Bosko”, “Kinostudio” dhe “Kombinat”, rritja luhatet nga 2 deri në 3%.

Nga ana tjetër, disa zona pësuan rënie të çmimeve të qirave. Rënia më e madhe u regjistrua në zonën e stadiumit “Selman Stërmasi”, ku qiraja mesatare zbriti me 23%, nga 740 në 570 euro në muaj.

Ulje pati edhe në zonën e Liqenit Artificial me 15% dhe në Komunën e Parisit, me 6%. Agjentët imobiliarë të “Century 21” shpjegojnë se rënia e çmimeve është ndikuar nga ulja e numrit të transaksioneve të qiradhënies dhe ofertës të kufizuar në këto zona për këtë kategori pronash.

Po ashtu, edhe për apartamentet 2+1, çmimet më të larta të qirave gjatë periudhës janar–qershor 2026 u regjistruan në zonën pranë stadiumit “Air Albania” dhe në zonën e stadiumit “Selman Stërmasi”, ku qiraja mesatare arriti në 1,500 euro në muaj.

Krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2025, çmimet u rritën përkatësisht me 46 deri në 53%.

Rritje të fortë pati edhe në zonën e “Myslym Shyrit”, ku qiraja mesatare për apartamentet 2+1 arriti në 1,400 euro në muaj, apo rreth 87% më shumë se një vit më parë. Në Rrugën e Elbasanit, qiraja mesatare arriti 1,250 euro në muaj apo rreth 25% më shumë se 6-mujori i parë i 2025-s.

Ndërkohë, në ish-Bllok, çmimi mesatar mbeti pothuajse i pandryshuar, duke u rritur vetëm me 0.1%, nga 1,099 në 1,100 euro në muaj.

Në “Zogun e Zi”, qiraja mesatare arriti në 900 euro në muaj, ose 12.5% më shumë se një vit më parë.

Për apartamentet 2+1, rritjet e çmimeve ishin të dukshme edhe te zonat periferike.

Në zonën e “Astir”, qiraja mesatare arriti në 665 euro në muaj, me rritje me rreth 17% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës.

Në zonën e Freskut, çmimet mesatare të qirave për këtë kategori apartamentesh u rritën me rreth 29%, duke arritur në 450 euro në muaj.

Pavarësisht rritjes së çmimeve, zonat periferike vijojnë të ofrojnë alternativa më të përballueshme për qiramarrësit krahasuar në zonat elitare dhe ato pranë qendrës së Tiranës, ku çmimet e qirave janë ndjeshëm më të larta.

 

 

Apartamentet 2+1, më të kërkuarat për qira

Të dhënat tregojnë se rritjet më të forta të çmimeve për qiratë janë regjistruar për apartamentet 2+1 dhe në zonat qendrore të Tiranës.

“Apartamentet 2+1 janë produkti më i kërkuar në tregun e qirave. Ato janë të përshtatshme për familje, çifte të reja, por edhe për profesionistë apo studentë që ndajnë banesën, ndaj kanë një bazë shumë të gjerë klientësh”, sipas Dritan Lekës.

Zonat qendrore mbeten më të parapëlqyerat për shkak të afërsisë me vendet e punës, universitetet dhe shërbimet kryesore si dhe pikat e interesit.

Kur kërkesa është shumë më e lartë se oferta, është normale që pikërisht këto segmente të regjistrojnë rritjen më të madhe të çmimeve.
“Kërkesa në këto zona mbështetet gjithashtu nga profesionistët e rinj, punonjësit e kompanive të huaja, diplomatët dhe shtetasit e huaj që jetojnë në Shqipëri.

Për këto kategori, afërsia me qendrën dhe komoditeti i ofruar nga infrastruktura urbane shpesh kanë më shumë peshë sesa diferenca në koston e qirasë.

Numri i të huajve, që kërkojnë apartamente me qira është rritur ndjeshëm në vitet e fundit dhe kjo ka shtuar kërkesën, sidomos për prona me standard të mirë dhe në zona premium.

Fenomeni është më i dukshëm për zonat si ish-Blloku, pranë Liqenit Artificial, në Qendër, Komunën e Parisit dhe disa zona të tjera të preferuara të Tiranës”, thotë z. Leka.

 

LEXONI EDHE:

Agjentët imobiliarë: Rritja e qirave nga kërkesa e lartë, oferta e kufizuar dhe ndikimi i turizmit

Indeksi i përballueshmërisë; Rritja e qirave po rëndon familjet

Tirana, e dyta në Europë për barrën e qirasë ndaj pagës

 

The post Të paktën 600 euro/muaj; Shtëpitë me qira bëhen “mollë e ndaluar” për shqiptarët appeared first on Revista Monitor.

Agjentët imobiliarë theksojnë se faktori kryesor që po ndikon te rritja e çmimeve të qirave është kërkesa e turistëve të huaj për apartamente apo vila me qira ditore të dhëna nëpërmjet platformave ndërkombëtare.

Rritja e kërkesës nga turistët, sipas tyre, vijon të ndikojë në rënien e ofertës për strehim afatgjatë dhe rritje të çmimeve të qirave.

Zhvillimi i turizmit dhe përdorimi i platformave si Airbnb kanë bërë që shumë pronarë të zgjedhin këtë model, për shkak të fitimeve më të larta krahasuar me qiratë afatgjata.

Si rezultat, numri i banesave të disponueshme për qiramarrësit rezidentë është reduktuar, veçanërisht në zonat më të kërkuara të kryeqytetit.

Sipas të dhënave nga AirDNA, një njësi të dhënash që analizon net-qëndrimet e platformave akomoduese online (Airbnb, një pjesë nga Booking dhe Expedia) deri në fund të muajit mars 2026 arriti në 27 mijë njësi të listuara për t’u dhënë me qira ditore, nga vetëm 3 mijë që ishin pak vite më parë.

Nga këto, 10.3 mijë njësi të dhëna me qira apo 38% e totalit janë në Vlorë dhe Sarandë, 5.3 mijë në Tiranë, 4 mijë njësi në Durrës dhe 1.4 mijë në Golem.

 

 

Edhe për CEO-n e agjencisë imobiliare “CPM”, Dritan Leka, faktori kryesor që po ndikon te rritja e çmimit të qirave është ndikuar nga rënia e ofertës për pronë për strehim afatgjatë nga përdorimi i tyre për Airbnb.

Megjithatë, sipas tij, shtrenjtimi i çmimit mesatare te qiratë po ndikohet edhe nga faktorë të tjerë, përfshirë rënien e Euros dhe rritjes së kërkesës për strehim nga vendasit dhe të huajt.

“Mendoj se ka qenë një nga faktorët më të rëndësishëm që ka ndryshuar tregun në vitet e fundit.

Shumë pronarë kanë kuptuar se përmes Airbnb ose platformave të ngjashme mund të gjenerojnë të ardhura më të larta, sesa nga një kontratë afatgjatë dhe kanë vendosur të ndryshojnë modelin e përdorimit të pronës.

Si rezultat, numri i apartamenteve të disponueshme për qira afatgjatë është reduktuar, veçanërisht në zonat më të kërkuara të Tiranës dhe në qytetet turistike. Kjo ka ushtruar presion të drejtpërdrejtë mbi çmimet.

Nga përvoja jonë në “Century 21”, rritja e çmimeve të qirave nuk është pasojë e një faktori të vetëm, por e kombinimit të disa zhvillimeve që kanë ndodhur njëkohësisht në treg.

Së pari, kërkesa për apartamente me qira, veçanërisht në Tiranë, është rritur ndjeshëm, ndërkohë që oferta nuk ka ndjekur të njëjtin ritëm (apartamente ready to use).

Së dyti, një pjesë e konsiderueshme e apartamenteve që dikur jepeshin me qira afatgjatë janë orientuar drejt platformave si Airbnb, për shkak të rritjes së turizmit dhe të fitimeve më të larta që mund të sigurojnë pronarët.

Një faktor tjetër shumë i rëndësishëm është edhe kursi i këmbimit të Euros. Forcimi i Lekut ka bërë që shumë pronarë të rrisin vlerën e qirasë në Euro ose të kërkojnë pagesa në Lek të indeksuara me një nivel më të lartë, për të ruajtur të njëjtin nivel të ardhurash që kanë pasur më parë”, pohon ai.

Po ashtu, drejtuesi i “CPM”, Dritan Leka, thekson se ritmet e rritjes së qirave janë përshpejtuar gjatë dy-tre viteve të fundit.

“Krahas turizmit, në këtë tendencë kanë ndikuar edhe shtimi i të huajve që zgjedhin të jetojnë dhe punojnë në Shqipëri, rritja e kostove të ndërtimit, shtrenjtimi i pronave dhe luhatjet e kursit të këmbimit të Euros. Forcimi i Lekut ka shtyrë, shumë pronarë të rrisin çmimet e qirave për të ruajtur nivelin e të ardhurave”.

 

 

LEXONI EDHE

Të paktën 600 euro/muaj; Shtëpitë me qira bëhen “mollë e ndaluar” për shqiptarët

The post Agjentët imobiliarë: Rritja e qirave nga kërkesa e lartë, oferta e kufizuar dhe ndikimi i turizmit appeared first on Revista Monitor.

Ndikimi i shtrenjtimit të çmimeve të qirave për strehim afatgjatë po ndihet kryesisht te buxhetet e familjeve të reja.

Për Grejsin, 35-vjeçaren nga qyteti i Librazhdit, rritja e qirasë për strehim po e bën gjithnjë e më të vështirë qëndrimin në Tiranë. Prej dy vitesh, ajo jeton me vajzën e saj 8-vjeçe në një apartament me qira në zonën e Freskut, për të cilin paguan 450 euro në muaj.

Si prind i vetëm pas divorcit, Grejsi thotë se përballimi i qirasë është kthyer në sfidën më të madhe financiare të familjes së saj. Ajo punon si ndihmëseparukiere në një sallon bukurie dhe paguhet me një pagë neto prej rreth 60 mijë lekësh në muaj.

“Është shumë e vështirë ta përballosh. Pjesa më e madhe e të ardhurave shkon për qiranë, ndërsa duhet të mbuloj edhe shpenzimet e tjera për shkollimin e vajzës.

Pa ndihmën financiare të prindërve është e vështirë ta përballoj koston e qirasë dhe të jetesës”, shprehet ajo.

Për shkak të kostove të larta të banimit, Grejsi po mendon të largohet nga Tirana. Ajo tregon se familja e saj po ndërton një shtëpi private në Durrës dhe, nëse kushtet financiare nuk përmirësohen, planifikon që vitin e ardhshëm të transferohet atje së bashku me vajzën.

Sipas standardeve ndërkombëtare, strehimi konsiderohet i përballueshëm kur nuk kalon rreth 30% të të ardhurave mujore bruto të familjes, apo individit.

Kur qiraja kalon mbi 30% të të ardhurave mujore, ajo konsiderohet e papërballueshme dhe sinjalizon stres financiar te një familje për strehimin. Nëse arrin mbi 50%, kjo gjendje quhet “housing cost burden” ekstrem, që rrit rrezikun e pasigurisë në strehim.

Në rastin e Tiranës, kufiri i përballueshmërisë i llogaritur nga “Monitor” për periudhën janar-qershor 2026, tejkalohet për 13 zona në Tiranë. I paarritshëm, kufiri ndërkombëtar i përballueshmërisë së qirasë rezulton edhe për periudhën janar-qershor 2025.

Paga mesatare mujore bruto në Shqipëri arriti 90,119 lekë apo rreth 930 euro, për 3-mujorin e parë të vitit 2026, sipas INSTAT. Paga mesatare neto arriti 72 mijë lekë, apo rreth 740 euro.

Në tremujorin e dytë të 2025-s, paga mesatare bruto sipas INSTAT ishte 83,906 lekë apo 862 euro. Paga mesatare neto arriti 67,500 lekë apo 708 euro.

Duke marrë në referencë pagën neto mesatare prej 740 eurosh në muaj për periudhën janar-mars 2026 dhe çmimet mesatare të qirave për apartamentet 1+1, rezulton se individi i vetëm me të ardhurat mujore nuk arrin të përballojë strehimin me qira në Tiranë, sipas koeficientit ndërkombëtar prej 30% të të ardhurave.

Edhe në zonat periferike, edhe pse çmimet mesatare të qirave janë më të ulëta sesa në zonat afër qendrës, kostoja për strehim mbetet e papërballueshme. Sipas llogaritjeve, situata ishte e njëjtë edhe për periudhën janar-qershor 2025.

Në “Astir”, një apartament 1+1 me qira mesatare rreth 550 euro zë 74% të të ardhurave mujore neto të një individi, nga 67% që ishte për muajt janar-qershor 2025.

 

 

Për zonën e Kombinatit, strehimi me qira afatgjatë për muajt janar-qershor 2026 në një apartament 1+1 zë 49% të të ardhurave mujore neto. Koeficienti i përballueshmërisë së strehimit është i njëjtë me janar-qershor 2025.

Në zonën e Freskut, koeficienti i përballueshmërisë arrin 47% për janar-qershor 2026.

Në “Zogun e Zi”, ku qiraja mesatare për muajt janar-qershor arriti 620 euro në muaj, përballueshmëria arrin 84% të të ardhurave neto, në zonën “Don Bosko” arrin 66% të të ardhurave mujore neto, në zonën e “Myslim Shyrit”, 81%, në “Komunën e Parisit”, 85%.

Në zonat qendrore, ku kërkesa për banesa mbetet më e lartë, pesha e qirasë është tërësisht e papërballueshme. Në zonën e ish-Bllokut, qiraja mesatare për një apartament 1+1 në periudhën janar–qershor 2026 arriti në rreth 700 euro në muaj, ku zë 95% të të ardhurave neto të një individi.

Në zonën pranë stadiumit “Air Albania”, ku çmimi mesatar i qirasë arriti rreth 800 euro në muaj, një individ me pagë mesatare do ta kishte të pamundur ta përballonte i vetëm këtë kosto.

Në Rrugën e Elbasanit dhe zonën pranë Liqenit Artificial, çmimet e qirasë tejkalojnë nivelin e të ardhurave neto të një individi, pra qiraja është e papërballueshme nga një person i vetëm.

 

 

LEXONI EDHE

Të paktën 600 euro/muaj; Shtëpitë me qira bëhen “mollë e ndaluar” për shqiptarët

The post Indeksi i përballueshmërisë; Rritja e qirave po rëndon familjet appeared first on Revista Monitor.

Në Tiranë, çmimi mesatar i qirasë për muajin maj 2026 arriti 710 euro në muaj dhe për përballimin e saj një individ me të ardhura neto mesatare prej 760 eurosh në muaj duhej të shpenzojë mesatarisht 93% të pagës për strehim, sipas të dhënave të raportit “Tradingpedia” i cili krahasoi qiratë mesatare me të ardhurat neto për 127 qytete europiane.

Me një qira mesatare prej 710 eurosh në muaj, kryeqyteti shqiptar renditet pas kryeqytetit të Portugalisë, Lisbonës, ku qiraja mesatare prej 1,331 eurosh zë 99% të të ardhurave mujore.

Pas Tiranës renditet Kievi, ku shpenzimet për qira zunë 88% të pagës mesatare. Në muajin maj në Kiev, qiraja mesatare arriti 558 euro në muaj, ndërsa paga mesatare neto arriti 637 euro në muaj.

Të dhënat tregojnë se megjithëse qiratë në Tiranë mbeten më të ulëta në vlerë krahasuar me qytete të tjera europiane, si Porto në Portugali ku qiraja mesatare arrin 1,108 euro në muaj apo në Malaga të Spanjës 1,195 euro në muaj, niveli i ulët i të ardhurave mesatare neto, e ka bërë strehimin në Tiranë ndër më të papërballueshmit në Europë.

Edhe në Prishtinë, pavarësisht se çmimet e qirasë mujore për muajin maj arritën 326 euro në muaj, ndër më të ulëtat, një individ duhet të shpenzojë 56% të të ardhurave mesatare neto (arritën 583 euro në muaj për muajin maj 2026) për përballimin e strehimit .

Edhe në qytete të tjera si Konstancë në Rumani, ku qiraja mesatare ka arritur 531 euro në muaj, mbetet e papërballueshme. Një individ duhet të shpenzojë 64% të të ardhurave mujore neto.

 

Si po ndikon formalizmi i strukturave me qira

Kush jep apartamente për qira ditore në Airbnb e Booking nuk ka detyrim të hapë NIPT, por duhet të deklarojë të ardhurat përmes DIVA dhe të paguajnë tatim 15%.

Detyrimi ligjor për formalizimin e qiradhënies afatshkurtër dhe aplikimi i tatimit prej 15% mbi të ardhurat po ndikojnë në mënyrën se si është organizuar tregu i qirave ditore në Shqipëri.

Sipas zhvillimeve të fundit në sektorin e pasurive të paluajtshme, shumë pronarë që disponojnë një ose dy apartamente po zhvendosen nga qiraja ditore drejt qirasë afatgjatë, për shkak të kostove më të larta operative, taksimit dhe nevojës për administrim më të shpeshtë të pronës.

Nga ana tjetër, segmenti i qirave afatshkurtra po konsolidohet gjithnjë e më shumë tek operatorë profesionalë dhe agjenci imobiliare, të cilat menaxhojnë portofola më të mëdhenj pronash dhe ofrojnë shërbime të plota si marketingu, mirëmbajtja dhe administrimi i rezervimeve në platforma digjitale si Airbnb.

Agjentët imobiliarë vlerësojnë se ky zhvillim po krijon një ndarje të re të tregut, ku pronarët që disponojnë vetëm një pronë po orientohen drejt qirasë afatgjatë për stabilitet më të lartë të të ardhurave, ndërsa qiraja ditore po përqendrohet në struktura të menaxhuara nga agjenci.

Po ashtu, Administrata Tatimore ka bërë të ditur se gjatë vitit 2024, në Shqipëri janë regjistruar mbi 8,472 individë dhe subjekte që kanë gjeneruar të ardhura nga dhënia me qira e akomodimeve përmes platformës Airbnb.

Sipas të dhënave zyrtare, vlera totale e rezervimeve për këtë periudhë ka arritur në rreth 3.8 miliardë lekë, apo rreth 40 milionë euro, ndërsa komisionet e platformës janë rreth 167.5 milionë lekë.

Administrata Tatimore ka njoftuar disa herë se disponon të dhëna mbi këto transaksione dhe u ka kërkuar individëve dhe subjekteve që kanë përfituar të ardhura nga qiradhënia afatshkurtër përmes platformës të plotësojnë Deklaratën Individuale Vjetore të të Ardhurave Personale (DIVA 2025), në përputhje me ligjin tatimor në fuqi.

Administrata ka paralajmëruar se mosdeklarimi i të ardhurave mund të sjellë kontrolle tatimore dhe penalitete, ndërsa deklarimi i saktë konsiderohet detyrim ligjor për shmangien e problemeve me organet fiskale.

Megjithatë, një pjesë e këtyre individëve nuk janë formalizuar, duke nxitur marrjen e masave për evidentimin dhe fiskalizimin e këtij aktiviteti të zhvilluar në tregun informal.

Pavarësisht sa më sipër, Drejtoria e Përgjithshme e Tatimeve thekson se ka marrë një sërë masash për sa i përket identifikimit të individëve që realizojnë të ardhura nga dhënia me qira ditore ose jo të pasurive të paluajtshme.

Për identifikimin e individëve që lëshojnë prona me qira ditore dhe formalizimin e tyre, Tatimet nisën identifikimin nëpërmjet komisioneve të paguara prej tyre në platformën Booking.

Drejtoria e Hetimit gjithashtu ka hartuar një projekt pilot për evidentimin e këtyre të dhënave, nëpërmjet përfaqësuesve tatimorë në Shqipëri që japin prona me qira në platformat Booking apo AirBnb.

Projekti parashikon që numri i qiradhënësve të identifikuar përmes komisioneve të paguara, për formalizimin të kryqëzohen me një sërë të dhënash, përfshirë deklarimet në Deklaratën Individuale Vjetore të të Ardhurave (DIVA), me qëllim mbajtjen 15% të tatimit në burim për të ardhurat e patatuara.

 

LEXONI EDHE

Të paktën 600 euro/muaj; Shtëpitë me qira bëhen “mollë e ndaluar” për shqiptarët

The post Tirana, e dyta në Europë për barrën e qirasë ndaj pagës appeared first on Revista Monitor.

Importet vazhdojnë të rriten nga viti në vit, duke vendosur rekorde të reja dhe duke zgjeruar hendekun mes asaj që Kosova blen nga jashtë dhe asaj që arrin të shesë. Të dhënat e Doganës së Kosovës, Agjencisë së Statistikave të Kosovës dhe Odës Ekonomike të Kosovës tregojnë se ekonomia mbetet e mbështetur kryesisht në mallrat e importuara.

 

Fatos Shala

Ekonomia e Kosovës po importon mallra me ritëm gjithnjë e më të lartë.

Brenda rreth pesë vjetësh e gjysmë, nga fillimi i vitit 2021 deri në fund të muajit maj 2026, vlera e mallrave të importuara ka kaluar shifrën prej 32 miliardë eurosh.

Të dhënat zyrtare të Doganës së Kosovës tregojnë se vetëm gjatë pesë muajve të parë të vitit 2026, vendi importoi mallra në vlerë prej 2.92 miliardë eurosh. Kjo shumë është rreth 150 milionë euro më e lartë se në të njëjtën periudhë të vitit paraprak dhe mbi gjysmë miliard euro më e lartë krahasuar me 5-mujorin e vitit 2024.

Nëse këtij 5-mujori i shtohen importet e regjistruara gjatë viteve 2021–2025, të cilat arrijnë në rreth 29.35 miliardë euro, rezulton se në më pak se gjashtë vjet, ekonomia e Kosovës ka shpenzuar mbi 32 miliardë euro për blerjen e mallrave nga jashtë.

Këto shifra tregojnë përmasa gjithnjë e më të mëdha të tregtisë importuese, por edhe faktin se pjesa më e madhe e konsumit në Kosovë vazhdon të mbështetet në produkte të prodhuara jashtë vendit.

 

Rekord pas rekordi në importe

Analiza e të dhënave vjetore të Doganës së Kosovës tregon rritje të pandërprerë të importeve gjatë gjithë periudhës së analizuar.

Në vitin 2021, Kosova importoi mallra në vlerë prej rreth 4.65 miliardë eurosh.

Një vit më vonë, importet u rritën në 5.60 miliardë euro, duke shënuar zgjerimin më të madh vjetor të kësaj periudhe. Brenda vetëm një viti, fatura e importeve u rrit me afro 954 milionë euro, ose 20.5%, rritje që lidhej me rimëkëmbjen ekonomike pas pandemisë, rritjen e çmimeve në tregjet ndërkombëtare dhe zgjerimin e konsumit të brendshëm.

Pas këtij kërcimi të fortë, ritmi u ngadalësua në vitin 2023,, kur importet arritën në 5.77 miliardë euro. Rritja ishte rreth 164 milionë euro, ose 2.9%, norma më e ulët e regjistruar gjatë viteve të fundit.

Megjithatë, ngadalësimi rezultoi i përkohshëm.

Në vitin 2024, importet u rritën përsëri në 6.33 miliardë euro, duke u zgjeruar me rreth 561 milionë euro krahasuar me vitin paraprak.

Ndërsa viti 2025 solli një tjetër rekord historik. Për herë të parë, vlera e mallrave të importuara kaloi pragun e 7 miliardë eurove, duke arritur në rreth 7.0 miliardë euro.

Krahasuar me vitin 2024, importet u rritën me mbi 672 milionë euro, duke e bërë vitin 2025 periudhën me nivelin më të lartë të importeve të regjistruar ndonjëherë në Kosovë.

Në tërësi, gjatë periudhës 2021–2025, importet janë zgjeruar me rreth 50.6%, ndërsa norma mesatare vjetore e rritjes ka qenë 10.8%.

Praktikisht, çdo vit ka sjellë më shumë mallra të importuara dhe një faturë financiare gjithnjë e më të lartë për ekonominë kosovare.

 

Tendenca vazhdon edhe në vitin 2026

Shifrat e 5-mujorit të parë të këtij viti tregojnë se dinamika nuk ka ndryshuar.

Nga janari deri në fund të majit 2026, importet kanë arritur në 2.92 miliardë euro.

Nëse ritmi aktual ruhet edhe në muajt e mbetur të vitit, importet pritet të mbeten pranë rekordit të vendosur gjatë vitit 2025.

Krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit 2025, importet janë rritur me rreth 150 milionë euro, ndërsa në raport me 5-mujorin e vitit 2024, zgjerimi kalon 500 milionë euro.

Rritja e vazhdueshme e importeve ka ardhur paralelisht me zgjerimin e konsumit të brendshëm dhe me rritjen e kërkesës për produkte të huaja, ndërkohë që prodhimi vendor nuk ka arritur të ndjekë të njëjtin ritëm.

Një pjesë e konsiderueshme e kësaj fature lidhet me importin e derivateve të naftës, energjisë elektrike, makinerive, pajisjeve industriale, automjeteve, materialeve ndërtimore dhe produkteve ushqimore, kategori që prej vitesh dominojnë strukturën e importeve të Kosovës.

Edhe pse eksportet kanë shënuar rritje në disa sektorë gjatë viteve të fundit, ritmi i tyre ka mbetur dukshëm më i ulët sesa ai i importeve.

 

 

Deficiti tregtar vazhdon të zgjerohet

Rritja e importeve është shoqëruar edhe me zgjerimin e vazhdueshëm të deficitit tregtar, pasi eksportet nuk kanë arritur të ndjekin të njëjtin ritëm.

Sipas të dhënave të Doganës së Kosovës, vetëm gjatë periudhës janar–maj 2026, vendi eksportoi mallra me vlerë rreth 969 milionë euro më pak sesa importoi. Deficiti tregtar arriti në 1.95 miliardë euro, nga 1.88 miliardë euro në të njëjtën periudhë të vitit 2025, duke u zgjeruar për 77.8 milionë euro, ose 4.1%.

Ky trend nuk është i ri. Për vite me radhë, ekonomia e Kosovës ka mbetur importuese neto, ndërsa prodhimi vendas nuk ka arritur të zëvendësojë mallrat që vijnë nga jashtë apo të rrisë eksportet në të njëjtën masë.

Raporti “Statistikat e Tregtisë së Jashtme të Kosovës – Marrëdhëniet tregtare sipas shteteve”, i publikuar nga Oda Ekonomike e Kosovës dhe i bazuar në të dhënat e Agjencisë së Statistikave të Kosovës, tregon qartë përmasat e këtij hendeku.

Vetëm gjatë vitit 2025, Kosova importoi mallra në vlerë prej 7 miliardë e 48.3 milionë eurosh, ndërsa eksportet arritën në vetëm 942.1 milionë euro.

Si rezultat, deficiti tregtar u ngjit në rreth 6.1 miliardë euro, niveli më i lartë i regjistruar deri më tani.

Praktikisht, për çdo euro që ekonomia e Kosovës fitoi nga eksportet, u shpenzuan rreth 7.5 euro për blerjen e mallrave nga jashtë.

Krahasimi me vitet e mëparshme tregon se hendeku është zgjeruar vazhdimisht.

Në vitin 2022, importet ishin 5.64 miliardë euro, ndërsa deficiti tregtar arrinte në 4.64 miliardë euro. Brenda vetëm tre vjetësh, importet janë rritur për më shumë se 1.4 miliardë euro, ndërsa deficiti tregtar është zgjeruar me afro 1.46 miliardë euro, ose rreth 32%.

Të dhënat tregojnë se, ndonëse eksportet kanë shënuar rritje në disa sektorë, ritmi i tyre ka mbetur dukshëm më i ulët se ai i importeve, duke bërë që bilanci tregtar të përkeqësohet nga viti në vit.

 

Gjermania, Kina dhe Turqia mbeten furnizuesit kryesorë

Struktura e importeve sipas vendeve të origjinës nuk ka pësuar ndryshime të mëdha në vitet e fundit. Gjermania vazhdon të jetë partneri kryesor tregtar në importe, e ndjekur nga Kina dhe Turqia.

Në 5-mujorin e parë të vitit 2026, Kosova importoi mallra nga Gjermania në vlerë prej 314.8 milionë eurosh, nga Kina 306 milionë euro, ndërsa nga Turqia, 261 milionë euro.

Së bashku, këto tri shtete përbënin rreth 38.7% të importeve totale të Kosovës.

Ndër zhvillimet më të dukshme ishte rritja e importeve nga Kina, të cilat u zgjeruan me rreth 49.6 milionë euro krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraprak.

Në anën tjetër, importet nga Maqedonia e Veriut shënuan rënie prej 33.6 milionë eurosh, ndërsa ato nga Turqia ranë me 30.7 milionë euro në krahasim me 5-mujorin e vitit 2025.

Pjesën më të madhe të importeve vazhdojnë ta zënë derivatet e naftës, energjia elektrike, makineritë, pajisjet industriale, automjetet, materialet ndërtimore dhe produktet ushqimore, kategori që dominojnë prej vitesh strukturën e tregtisë së jashtme të Kosovës.

Ndër partnerët kryesorë ekonomikë të Kosovës, Italia vazhdon të zërë një vend të rëndësishëm, por shkëmbimet tregtare mbeten dukshëm në favor të importeve.

Sipas raportit të Odës Ekonomike të Kosovës, gjatë vitit 2025, Kosova importoi mallra nga Italia në vlerë prej 369.4 milionë eurosh, ndërsa eksportoi vetëm 28.9 milionë euro.

Si rezultat, deficiti tregtar me Italinë arriti në 340.5 milionë euro, rreth 16% më i lartë se një vit më parë.

Raporti evidenton se eksportet drejt Italisë ranë me 22.7%, ndërsa importet u rritën me 11.6%, duke bërë që shkalla e mbulimit të importeve me eksporte të bjerë në vetëm 7.8%, niveli më i ulët i katër viteve të fundit.

 

Edhe importet nga Serbia kanë shënuar rritje

Pavarësisht ndryshimeve politike dhe masave tregtare të viteve të fundit, Serbia vazhdon të mbetet një prej furnizuesve të rëndësishëm të tregut kosovar.

Sipas të dhënave të Doganës së Kosovës, gjatë periudhës janar–qershor 2026 janë importuar mallra nga Serbia në vlerë prej 112.3 milionë eurosh, krahasuar me 110.5 milionë euro në të njëjtën periudhë të vitit të kaluar.

Të dhënat historike tregojnë se nga viti 2021 deri në fund të vitit 2025, importet nga Serbia kanë arritur në rreth 1.2 miliardë euro, duke dëshmuar se, pavarësisht zhvillimeve politike, mallrat serbe vazhdojnë të jenë të pranishme në tregun kosovar.

Ministrja në detyrë e Industrisë, Ndërmarrësisë dhe Tregtisë, Mimoza Kusari-Lila, ka deklaruar se Serbia nuk renditet më ndër partnerët kryesorë importues të Kosovës dhe se rritja e këtij viti lidhet kryesisht me importin e materialeve ndërtimore.

Sipas saj, në tërësi konsumi i mallrave serbe nuk ka shënuar rritje të konsiderueshme.

 

Tregtia me vendet e CEFTA-s mbetet në deficit

Edhe në tregtinë me vendet e CEFTA-s, Kosova vazhdon të importojë dukshëm më shumë mallra sesa eksporton. Të dhënat për periudhën janar–qershor 2026 tregojnë se importet nga vendet anëtare të kësaj marrëveshjeje arritën në 317.8 milionë euro, ndërsa eksportet në 203.9 milionë euro. Si rezultat, deficiti tregtar me CEFTA-n u ngjit në rreth 113.9 milionë euro.

Kjo do të thotë se për çdo 100 euro mallra të eksportuara në tregjet e CEFTA-s, Kosova importoi rreth 156 euro produkte, duke konfirmuar se vendi vazhdon të mbetet importues neto edhe në shkëmbimet tregtare me rajonin.

Të dhënat mujore tregojnë zgjerim të vazhdueshëm të importeve. Në janar ato ishin rreth 27 milionë euro, ndërsa në qershor arritën në 68.7 milionë euro, ose më shumë se dyfish krahasuar me fillimin e vitit.

Eksportet gjithashtu u rritën gjatë kësaj periudhe, nga 22.7 milionë euro në janar në 38.1 milionë euro në qershor, por ritmi i tyre mbeti më i ulët se ai i importeve.

Si pasojë, edhe deficiti tregtar u zgjerua gradualisht. Nga 4.3 milionë euro në janar, ai arriti në 30.6 milionë euro në qershor, niveli më i lartë i regjistruar në 6-mujor.

Brenda CEFTA-s, Maqedonia e Veriut mbetet partneri kryesor importues i Kosovës me 104.3 milionë euro, e ndjekur nga Serbia me 101.1 milionë euro dhe Shqipëria me 83.4 milionë euro. Në anën tjetër, eksportet kosovare orientohen kryesisht drejt Maqedonisë së Veriut, Shqipërisë dhe Serbisë.

Zgjerimi i vazhdueshëm i importeve lidhet, sipas ekonomistëve, me disa faktorë që kanë shoqëruar ekonominë e Kosovës gjatë viteve të fundit.

Të dhënat e Doganës së Kosovës, Agjencisë së Statistikave të Kosovës dhe Odës Ekonomike të Kosovës tregojnë se, pavarësisht rritjes graduale të eksporteve, ekonomia e vendit vazhdon të mbështetet kryesisht në mallrat e importuara.

Mbi 32 miliardë euro të shpenzuara për importe në rreth pesë vjet e gjysmë, rekordi prej mbi 7 miliardë eurosh importe në vitin 2025 dhe ritmi i lartë i importit edhe në vitin 2026 dëshmojnë se kërkesa e tregut vendas vazhdon të mbulohet kryesisht nga prodhimi i huaj.

 

 

 

The post Kosova, e varur nga importet appeared first on Revista Monitor.

Kultura po bëhet gjithnjë e më lokale, shkruan The Economist

 

Në festivalin Roskilde, një javë hedoniste muzike dhe kulture që u zhvillua së fundmi në lindje të Danimarkës, programi ishte po aq ndërkombëtar sa gjithmonë, me pjesëmarrjen e grupit Cure (Britani), Addison Rae (SHBA), Jennie nga Blackpink (Koreja e Jugut) dhe dhjetëra artistëve të tjerë, nga Folk Bitch Trio e Australisë deri te Pili Pili Girls të Tanzanisë.

Megjithatë, nëse dëgjoni playlist-at (listë këngësh e përzgjedhur për t’u dëgjuar në një rend të caktuar) personale të këngëve të vizitorëve danezë të festivalit, mund të hasni një kolonë zanore shumë më lokale.

Nëntë nga dhjetë këngët më të dëgjuara në Danimarkë gjatë vitit 2025 ishin nga artistë danezë, që këndonin në gjuhën daneze. Hiti më i madh ishte “Hele Vejen” (“Gjatë gjithë rrugës”), nga artistët danezë Omar dhe Mumle.

Mund të duket befasuese që, në një botë të dominuar nga yje globalë, 6 milionë danezët, shumë prej të cilëve flasin rrjedhshëm anglisht, dëgjojnë kryesisht muzikë vendase. Deri vonë, nuk ishte kjo panorama. Në vitin 2019, vetëm pesë nga 20 këngët më të dëgjuara në Danimarkë ishin në gjuhën daneze. Vitin e kaluar, ky numër ishte rritur në 18.

Një prirje e ngjashme po shfaqet edhe në vende të tjera, si dhe në forma të tjera të argëtimit. Nga Azia deri në Amerikë, klasifikimet muzikore po dominohen gjithnjë e më shumë nga tingujt vendas.

Kompanitë e transmetimit televiziv nga Hollivudi po porosisin më shumë prodhime lokale në tregjet e huaja, duke bërë që konsumi i serialeve amerikane të bjerë. Rrjetet sociale po lidhin të gjithë botën, por deri tani, njerëzit po i përdorin kryesisht për të konsumuar përmbajtje lokale. Dhe ndërsa industria e videolojërave zgjerohet, edhe ajo po përshtatet gjithnjë e më shumë me kulturat lokale.

Për ata që mendonin se globalizimi do të çonte në një monokulturë (një kulturë e vetme, me të njëjtat produkte, shije dhe referenca kulturore, dominon një shoqëri ose një pjesë të madhe të botës, duke lënë pak hapësirë për dallimet lokale dhe kulturore) të zbehtë globale, ku të gjithë do të dëgjonin, shikonin dhe luanin të njëjtat gjëra, rikthimi i kulturës lokale përbën një surprizë.

Audiencat globale ende mund të tërhiqen nga një numër i vogël yjesh dhe ngjarjesh, si Kupa e Botës në futboll për meshkuj, e cila ndiqet nga miliarda njerëz. Megjithatë, këto po bëhen gjithnjë e më shumë përjashtime.

Ndërsa platformat globale të transmetimit depërtojnë në tregje të reja, kultura lokale po tregon qëndrueshmëri të jashtëzakonshme. Dominimi i Amerikës mbi kulturën popullore botërore po zbehet. Madje, në disa raste, teknologjitë e reja po e kthejnë papritur mbrapsht procesin e globalizimit të argëtimit.

Spotify, që këtë vit mbush 20 vjet, ofron praktikisht të gjithë muzikën për këdo që ka një lidhje interneti. Meqenëse përdoruesit mund të dëgjojnë çfarë të duan pa kosto shtesë, yjet më të mëdhenj janë bërë edhe më të mëdhenj.

Shpërndarja globale digjitale ka përshpejtuar famën e këngëtarëve si Taylor Swift, të cilët kanë parë të ardhurat nga të drejtat e autorit të rriten më shpejt se ato të artistëve më poshtë në zinxhirin e industrisë së argëtimit.

 

Zgjedhja është e jotja

Megjithatë, transmetimi online duket se po sjell edhe një efekt tjetër, më pak të dukshëm. Ndërsa shpërndarja digjitale arrin në më shumë familje dhe më shumë vende, grupi i yjeve më të mëdhenj është bërë më i larmishëm se më parë.

Lista globale e 50 këngëve më të dëgjuara në Spotify vitin e kaluar përfshinte këngë në 16 gjuhë, më shumë se dyfishi i numrit të vitit 2020.

Danezët nuk janë të vetmit që po ecin sipas ritmit të tyre.

Në vitin 2023, Will Page dhe Chris Dalla Riva vunë në dukje në një studim të publikuar nga London School of Economics se një numër vendesh europiane, përfshirë Francën, Gjermaninë, Italinë dhe Poloninë, kishin parë rritje të numrit të artistëve vendas në listat e dhjetë këngëve më të dëgjuara gjatë dekadës së mëparshme.

Që atëherë, duket se fenomeni është përhapur edhe më tej. Z. Page, ish-ekonomist kryesor i Spotify, vëren se 55% e dëgjimeve të këngëve në 20 më të dëgjuarat në Suedi vitin e kaluar ishin në gjuhën suedeze, nga 29% që ishte kjo peshë në vitin 2019. Në Norvegji, kjo përqindje u rrit nga 13% në 38% gjatë së njëjtës periudhë.

Edhe Amerika Latine ka ndjekur të njëjtën prirje (shih grafikun 1), veçanërisht Brazili.

Në javën e parë të qershorit, 96 nga 100 artistët më të dëgjuar në YouTube Music në këtë vend ishin brazilianë (ndër të huajt përfshiheshin Justin Bieber dhe Michael Jackson). Vitin e kaluar, Tajlanda kishte një listë të dhjetëshes më të dëgjuar plotësisht vendase, ndërsa Indonezia dhe Filipinet kishin secila nga tetë këngë vendase në klasifikimet e tyre.

Në Nigeri, të gjitha këngët e dhjetëshes kryesuese ishin vendase, ndërsa në Afrikën e Jugut nëntë nga dhjetë, sipas IFPI, organizatës që përfaqëson industrinë e muzikës së regjistruar.

 

 

Pesha e muzikës në gjuhën hindi në platformat e transmetimit po bie në Indi, por kjo ndodh sepse dëgjuesit po orientohen drejt këngëve edhe më lokale, në gjuhë si malajalam dhe odia (gjuhë rajonale të Indisë), sipas EY, kompanisë së shërbimeve profesionale.

Përjashtime nga kjo prirje drejt lokalizimit mbeten vendet e vogla dhe ato që ndajnë gjuhën me një vend më të madh. Listat muzikore në Irlandë dhe Australi dominohen nga artistë të vendeve të tjera anglishtfolëse, ndërsa ato të Portugalisë, nga artistët brazilianë.

 

Çfarë po ndodh?

Nga ana e ofertës, teknologjia digjitale ka shembur barrierat e hyrjes që ekzistonin në epokën kur regjistrimi dhe shpërndarja e muzikës kërkonin një marrëveshje me një kompani diskografike.

Në epokën e CD-ve, ekonomitë e shkallës sundonin: ta ktheje një artist relativisht të madh amerikan në një yll global kishte më shumë kuptim financiar sesa të zhvilloje një segment vendas si hip-hopi danez. Transmetimi online u lejon këtyre segmenteve të mbushen me fitim.

Në të njëjtën kohë, ekonomia e industrisë muzikore ka ndryshuar në favor të mbajtjes së saj lokale. Koncertet live, dikur një mënyrë për të nxitur shitjet e CD-ve, janë kthyer në një burim të madh të ardhurash, ndërsa turnetë lokale kushtojnë më pak se udhëtimet nëpër botë.

Artistët priren më shumë se kurrë të kultivojnë “superfans”, fansa shumë të përkushtuar që shpenzojnë shumë për produkte promocionale dhe veprojnë si mini-promovues në rrjetet sociale. Nevoja për të nxitur këtë lloj komuniteti do të thotë se është më mirë të jesh shumë popullor te 6 milionë danezë, sesa pak i njohur te 6 milionë njerëz në nivel global.

Nga ana e kërkesës, dëgjimi i muzikës po udhëhiqet gjithnjë e më shumë nga algoritmet sesa nga përcaktuesit e shijeve në televizion apo radio. Algoritmet kanalizojnë miliarda dëgjime drejt artistëve kryesorë si znj. Swift, por gjithashtu i shtyjnë njerëzit më thellë në segmente specifike.

Prodhuesit e televizionit dhe radios ndonjëherë duket se kanë supozuar se preferencat e dëgjuesve do të ishin më globale nga sa janë realisht. Në vitin 2023, këngët gjermane përbënin vetëm katër nga 100 këngët më të transmetuara në radiot e vendit, por 44 nga 100 këngët më të dëgjuara në platformat streaming, vëren z. Page.

“Në mënyrë ironike, janë këto tregje të parregulluara që kanë arritur atë që ndërhyrjet në tregjet e rregulluara nuk ia dolën ta bëjnë”, thotë ai. “Dukshmërinë vendase”.

Kompanitë globale po përshtaten. Në dy vitet e fundit, Sony Music ka hapur zyra në Greqi, Republikën Çeke dhe Dubai, si dhe ka arritur marrëveshje me kompani diskografike të fokusuara te tregjet lokale në Gjermani, Danimarkë dhe Francë. Universal ka investuar në katalogë lokalë, si RS Group, koleksioni i dytë më i madh muzikor në Tajlandë.

Warner Music ka punësuar më shumë zbulues talentesh në vende si Meksika. Drejtuesi lokal i kompanisë atje, Rubén Abraham, është zotuar të mos e “tropikalizojë” muzikën meksikane për eksport, duke argumentuar se “kur themeli është autentik, muzika lidhet me publikun shumë përtej territorit të saj fillestar”.

 

 

Ashtu siç e kërkon publiku

Drejtuesit e televizioneve kanë nxjerrë përfundime të ngjashme. Në fazat e hershme të zgjerimit të saj global, Netflix pati një periudhë të shkurtër kur u përpoq të krijonte seriale universale. “Marco Polo” (2014) dramatizonte aventurat aziatike të eksploratorit venecian. “Sense8” (2015) ndiqte historinë e tetë të panjohurve nga e gjithë bota, të lidhur psikikisht me njëri-tjetrin (ose të paktën nga tregjet kryesore të transmetimit online).

Këto prodhime nuk arritën të godisnin në shenjë. “Ajo që kupton është se, ndoshta, nuk ekziston një serial global”, thotë Larry Tanz, drejtuesi i përmbajtjes së Netflix për Europën, Lindjen e Mesme dhe Afrikën.

Kompania pa se “kur përpiqemi të krijojmë gjëra për të gjithë, ndoshta kjo nuk do të funksionojë në afat të gjatë”.

Në vend të kësaj, ajo është orientuar drejt historive tejet lokale, të synuara për audiencat vendase. “1670”, një komedi në stilin e Monty Python, e vendosur në Poloninë e shekullit XVII, mund t’i ketë hutuar drejtuesit në Los Anxhelos, por ekipi lokal i Netflix që porosit përmbajtje e kuptoi atë dhe seriali është kthyer në një sukses polak.

“Troll” është një histori shumë norvegjeze për përbindësha në male. Serialet ruajnë autenticitetin me ndihmën e drejtuesve lokalë, kompania ka një duzinë zyrash në Europë dhe Afrikë, si dhe përmes testimit lokal. Prodhimet testohen tek abonentët e Netflix në vetë vendin, jo tek audienca testuese në kinema në Kaliforni.

 

 

Platformat e tjera streaming po bëjnë thuajse të njëjtën gjë. Amazon ka bërë investime të mëdha në Amerikën Latine. Warner Bros porositi seriale lokale përpara lançimit të shërbimeve streaming në Itali, Gjermani dhe Turqi këtë vit.

Ndërsa gjashtë vite më parë 70% e serialeve të porositura nga platformat globale streaming ishin nga Amerika e Veriut, në tremujorin e parë të këtij viti kjo peshë ishte vetëm 36%, sipas Ampere Analysis, një kompani kërkimore (shih grafikun 2).

Sipas vlerësimeve të Ampere, vitin e kaluar Netflix prodhoi për herë të parë më shumë seriale në gjuhë të huaja sesa në anglisht.

Ndërsa platformat streaming (të transmetimit) depërtojnë më thellë në tregjet e huaja, serialet lokale i ndihmojnë të arrijnë abonentë përtej elitave që mund të ishin mjaftuar me prodhimet amerikane. Ato janë gjithashtu më të lira për t’u prodhuar.

Me një buxhet të raportuar prej 6.3 milionë dollarësh, “Troll” ishte një prodhim luksoz sipas standardeve norvegjeze, por një kosto e ulët sipas standardeve amerikane. Z. Tanz thotë se shumica e prodhimeve buxhetohen në mënyrë të tillë që të jenë financiarisht të suksesshme, edhe nëse nuk përhapen shumë përtej tregut të tyre lokal.

Ashtu si në industrinë e muzikës, drejtuesit kanë arritur në përfundimin se mënyra më e mirë për të krijuar një sukses global është të prodhosh diçka autentikisht lokale. “Adolescence” u ndoq me një frymë në të gjithë botën pikërisht për shkak të karakterit të tij thellësisht britanik, dhe jo pavarësisht tij, argumenton z. Tanz.

Ai thotë se të dhënat e Netflix tregojnë se asnjë sukses global nuk lind pa qenë më parë jashtëzakonisht popullor në vendin e origjinës. “Duhet të kesh një bërthamë që digjet fort”, jo “flakë të vakëta të shpërndara gjithandej”, thotë ai. Edhe serialet kanë nevojë për “superfans”, ashtu si muzikantët.

Rezultati është se shikuesit po konsumojnë më pak argëtim amerikan. Pesha e serialeve amerikane në kërkesën globale për seriale televizive ra nga 51% në vitin 2022 në 42% vitin e kaluar, sipas llogaritjeve të Parrot Analytics, që mat kërkesën bazuar në shikime, kërkime dhe ndërveprime në rrjetet sociale.

Në vendet mjaftueshëm të mëdha për të tërhequr investime nga platformat streaming, konsumi i prodhimeve lokale po rritet. Digital i, një kompani e të dhënave, gjen se në Netflix dhe Amazon Prime, pesha e përmbajtjes lokale në audiencë u rrit nga 28% në vitin 2021 në 39% në vitin 2025 në Spanjë, dhe nga 14% në 20% në Britani.

Sipas matjeve të saj, nëntë nga dhjetë serialet ose filmat më të ndjekur në Netflix në Japoni dhe Korenë e Jugut vitin e kaluar ishin prodhime vendase.

Ashtu si në muzikë, vendet që ndajnë të njëjtën gjuhë me një fqinj më të madh e kanë më të vështirë. Përmbajtja lokale përbën më pak se 4% të shikimeve në Netflix në Australi, sipas Digital i; edhe Kanadaja ka një përqindje të ngjashme.

Vitin e kaluar, Australia njoftoi një kërkesë të re që platformat streaming të shpenzojnë një minimum të caktuar për përmbajtje lokale; Bashkimi Europian ka një rregull të ngjashëm.

Prirja drejt lokalizimit nuk është aq universale sa në industrinë e muzikës, pasi prodhimi i një seriali televiziv kushton shumë më tepër sesa regjistrimi i një kënge.

Netflix krenohet se ka prodhuar seriale në më shumë se 50 vende, por kjo do të thotë se mbeten ende rreth 150 të tjera. Midis viteve 2022 dhe 2025, 89% e vendeve panë një rritje të peshës së kërkesës për seriale nga vende të huaja të tjera përveç Amerikës, sipas Christofer Hamilton nga Parrot. “Roli dominues i Amerikës si furnizues i përmbajtjes për botën po zbehet”, thotë ai.

Për të kuptuar se ku mund të shkojnë gjërat në të ardhmen, mjafton të shihen videot e krijuara nga përdoruesit në rrjetet sociale. Platformat si YouTube tashmë ofrojnë orë të tëra përmbajtjeje nga çdo vend i botës.

Megjithatë, modelet e konsumit duket se mbeten fort lokale. Alexandre Goncalves dhe Yee Man Margaret Ng nga Universiteti i Illinois analizuan listat e videove “trending” (videot që bëhen më të njohura në një periudhë të caktuar) në YouTube në 104 vende midis viteve 2022 dhe 2025.

Nga 726,627 videot që u përfshinë në këto lista, tre të katërtat u bënë virale vetëm në një vend. Arritja e një audience vërtet globale ishte pothuajse e padëgjuar: vetëm tre video u bënë virale kudo (një prezantim produkti nga Apple, një konkurs i MrBeast dhe një videoklip i Blackpink).

Ashtu si në muzikë, konsumi duket se po lokalizohet edhe në nivele nënkombëtare. Ashish Pherwani nga EY raporton se në Indi, ku rreth 95% e përmbajtjes së konsumuar në YouTube është në gjuhën indiane, më shumë se gjysma e përmbajtjes së prodhuar në vend është në gjuhë të tjera përveç hindishtes.

 

Mund të ndjekësh rrugën tënde

Si media më e re masive e argëtimit, industria e videolojërave ka ndryshuar më shumë se çdo sektor tjetër vitet e fundit. Një brez më parë, lojërat shiteshin në kuti për një audiencë të kufizuar të rinjsh që luanin në pajisje të shtrenjta.

Sot ato shpërndahen në mënyrë digjitale, shpesh falas, për një audiencë masive lojtarësh që përdorin telefonat inteligjentë. Mbi 3.5 miliardë njerëz luajnë videolojëra, një numër që është dyfishuar në pak më shumë se një dekadë.

Me më shumë lojtarë dhe me shpërndarje më të lirë kanë ardhur edhe shumë më tepër tituj. Në gjashtë vitet deri në 2025, numri vjetor i lojërave të reja për PC u rrit më shumë se dyfish, sipas Matthew Ball, i emëruar së fundmi drejtor strategjie në Xbox, divizioni i lojërave i Microsoft.

Rritja e kohës së kaluar duke luajtur është orientuar kryesisht drejt numrit të madh të lojërave më të vogla. Midis viteve 2022 dhe 2025, koha e kaluar në 20 lojërat më të njohura për PC ra me 1%, ndërsa koha e kaluar në lojërat jashtë këtij grupi u rrit me 44%, sipas llogaritjeve të Newzoo, një kompani analitike.

Pavarësisht këtij zgjerimi të ofertës, lojërat në PC dhe konsola mbeten relativisht të ngjashme nga një vend në tjetrin. Tituj si “Fortnite”, “Roblox” dhe “Minecraft” gjenden në listat e dhjetë lojërave më të luajtura në Amerikë dhe Europë. Megjithatë, në telefonat celularë, që kanë një audiencë shumë më të madhe, shijet rajonale bëhen më të dukshme.

Të dhënat nga Sensor Tower, që monitoron përdorimin e aplikacioneve, tregojnë se në pesë tregjet më të mëdha të lojërave – SHBA, Kinë, Japoni, Britani dhe Koreja e Jugut – asnjë lojë e vetme nuk figuronte në dhjetëshen më të përdorur në të gjitha vendet vitin e kaluar (sipas përdoruesve mujorë).

Listat e dhjetë lojërave më të përdorura në këto vende përfshinin gjithsej 34 tituj të ndryshëm. Disa vende kishin lojëra shumë specifike nga pikëpamja kulturore. Dhjetëshja e Indisë përfshinte një lojë të bazuar në carrom, një lojë tavoline shumë popullore në nënkontinentin indian.

Lojërat specifike për secilin vend ndihmohen edhe nga dyqanet e aplikacioneve të Apple dhe Google, të cilat ofrojnë rekomandime sipas vendeve, thotë Manu Rosier nga Newzoo. Ndërsa audienca e lojërave në PC dhe në pajisje të posaçme për videolojëra (konsola) në shumicën e tregjeve në zhvillim mbetet e kufizuar për të justifikuar krijimin e titujve lokalë, përhapja masive e telefonave inteligjentë bën që “projektimi me fokus fillimisht rajonin të shpërblehet”, thotë ai.

Garena, kompania me bazë në Singapor që zhvilloi “Free Fire”, e ka shfrytëzuar këtë avantazh. Kjo lojë e zhanrit “last-shooter-standing” luhet relativisht pak në SHBA dhe Europë, ku parapëlqehet “Fortnite”.

Por falë popullaritetit të saj të madh në Azi dhe Amerikën Latine, vitin e kaluar “Free Fire” kishte më shumë përdorues në nivel global se çdo lojë tjetër për celular, përveç Roblox, sipas Sensor Tower.

Loja është përshtatur për t’iu përgjigjur sfidave të tregjeve në zhvillim, thotë Garena. Ajo është optimizuar për pajisje më të lira, me hapësirë më të kufizuar ruajtjeje dhe fuqi më të ulët përpunimi.

(Programuesit bënë ndryshime pasi një lojtar në Meksikë u tregoi se detyrohej të luante pranë një ventilatori për të ftohur telefonin e tij.) Shumë lojtarë në këto rajone nuk kanë karta krediti apo llogari bankare, ndaj Garena krijoi alternativa si kartat e parapaguara dhe pagesat përmes operatorëve telefonikë.

Garena ka përshtatur gjithashtu përmbajtjen sipas shijeve lokale. Ndërsa “Fortnite” organizon evente të veçanta kryesisht gjatë festave perëndimore si Halloween dhe Krishtlindjet, si dhe përfshin elemente nga filma si “Back to the Future”, “Free Fire” organizon aktivitete të ngjashme të orientuara drejt pjesëve të tjera të botës.

Vitin e kaluar, kompania festoi 50-vjetorin e “Sholay”, një film klasik i Bollywood-it, duke futur në lojë elemente të frymëzuara nga filmi.

Ajo organizon evente të lidhura me Karnavalin e Rios, Diwalin dhe Ramazanin (ku lojtarët mund të japin lëmoshë duke përmbushur sfida brenda lojës).

Stafi lokal në secilin vend identifikon fenomenet që bëhen virale. Vitin e kaluar, kur një video e një djali që kërcente në pjesën e përparme të një varke garash në Indonezi u përhap me shpejtësi në TikTok, “Free Fire” u dha lojtarëve mundësinë të kryenin të njëjtën valle brenda lojës.

“Supozimi se prodhuesit amerikanë të lojërave do të vazhdonin pafundësisht të përcaktonin rregullat e argëtimit interaktiv global – në aspektin kulturor, tregtar dhe teknologjik – nuk qëndron më”, shkroi së fundmi Joost van Dreunen nga Stern School of Business në New York University, në një ese mbi rënien e “Fortnite”. “Audiencat që ata krijuan po largohen. Dhe konkurrentët që ata i shpërfillën po u marrin tregun.”

 

 

 

Kryesorja mes konkurrentëve që po marrin tregun është Kina. Prodhuesit kinezë të lojërave e kanë rritur pjesën e tyre në tregun jashtë Kinës nga 10.7% në 14% gjatë gjashtë viteve të fundit.

Krijuesit kinezë “kanë pushtuar me shpejtësi botën e lojërave për celularë”, thotë Sam Aune nga Sensor Tower, e cila rendit dy kompani kineze në tre vendet e para globalisht për të ardhurat nga blerjet brenda aplikacioneve (shih grafikun 3).

Z. Aune ka përllogaritur lojërat për celularë me të ardhurat më të larta deri tani këtë vit në dhjetë tregjet më të mëdha. Dy tituj të prodhuar në Kinë, “Kingshot”, një lojë strategjie, dhe “Gossip Harbor”, një lojë puzzle, janë në dhjetëshen kryesuese në tetë vende.

Megjithatë, deri tani, fuqia e Kinës në tregun e lojërave nuk është shoqëruar me përhapjen e ndjeshme të kulturës kineze. Në fakt, për të pasur sukses jashtë vendit, kijuesve kinezë u është dashur të shpikin lojëra krejt të ndryshme nga ato që shesin në tregun vendas.

Nëntë nga dhjetë lojërat kryesore në Kinë nuk gjenden në dhjetëshen e asnjë tregu tjetër të madh, thotë z. Aune. Shumica e tyre gjenerojnë pothuajse të gjitha të ardhurat brenda vendit.

Shumë nga sukseset jashtë Kinës kanë adoptuar lirshëm kulturën e tregjeve që synojnë: “Kingshot” (një lojë strategjie) duket e vendosur në Europën mesjetare, ndërsa personazhet dhe mjedisi i “Gossip Harbor” (një lojë puzzle me histori dhe personazhe të stilit amerikan) të kujtojnë Amerikën.

Në muzikë, video dhe argëtim interaktiv, platformat globale të teknologjisë e kanë bërë më të lehtë se kurrë shpërndarjen e përmbajtjes argëtuese në mbarë botën. Megjithatë, bollëku i madh i përmbajtjes që këto platforma kanë ndihmuar të krijohet do të thotë se, më shumë se kurrë, audiencat globale janë në gjendje të afirmojnë preferenca qartësisht lokale.

The post Fundi i monokulturës appeared first on Revista Monitor.

Kina po shpik të ardhmen. Ekonomia e saj po ngec. Cila do të peshojë më shumë?, shkruan The Economist

 

Në Yingtan, një qytet në provincën juglindore Jiangxi, e ardhmja teknologjike e Kinës po ndërthuret me të kaluarën e saj ekonomikisht të prapambetur. Tregjet e hapura tradicionale dhe restorantet buzë rrugës e bëjnë qytetin të duket si shumë qendra të tjera rurale në brendësi të Kinës.

Por një park industrial në jug të qytetit, i mbushur me kompani që zhvillojnë teknologji për digjitalizimin industrial, krijon një atmosferë krejt tjetër. Pranë tij, një laborator kombëtar i komunikimeve ka ngritur një qendër kërkimore të teknologjisë së avancuar.

Gjatë dekadës së fundit, autoritetet lokale kanë ndihmuar në transformimin e industrisë së vjetër të bakrit në një sektor që prodhon komponentë të teknologjisë së lartë për kompanitë e reja të zonës.

Bastet teknologjike të Yingtan po japin rezultat. Në vitin 2025, Prodhimi i Brendshëm Bruto për frymë i qytetit tejkaloi atë të kryeqytetit provincial, ndërkohë që një dekadë më parë ishte rreth 25% më i ulët.

Megjithatë, ekonomia e tij vazhdon të rëndohet nga kriza e pasurive të paluajtshme dhe nga borxhet e mëdha të grumbulluara nga qeveria lokale që prej fillimit të viteve 2010.

Këto dy botë, e vjetra dhe e reja, duken të largëta nga njëra-tjetra. Por ato bashkëjetojnë në shumë pjesë të Kinës dhe në ekonominë e saj në tërësi.

Goldman Sachs parashikon se prodhimi i avancuar industrial do të kontribuojë në mënyrë të qëndrueshme me rreth një pikë përqindje në rritjen reale vjetore të PBB-së deri në vitin 2029. Megjithatë, pesha e kolapsit të sektorit të pasurive të paluajtshme, që uli rritjen ekonomike me dy pikë përqindje në vitet 2024 dhe 2025, do të vazhdojë të ndihet edhe për disa vite të tjera.

Ekonomia kineze është ngadalësuar ndjeshëm vitet e fundit dhe nuk u rikuperua kurrë plotësisht nga bllokimet e paparashikueshme dhe përçarëse gjatë pandemisë Covid-19. Një periudhë trevjeçare e rënies së çmimeve të prodhimit përfundoi vetëm në mars, pasi goditja në tregun e naftës e shkaktuar nga lufta e Amerikës me Iranin rriti çmimet e energjisë në tregun vendas.

Fabrikat po prodhojnë automjete elektrike gjithnjë e më të avancuara për eksport, ndërsa konsumatorët kinezë, të tronditur nga kujtimet e pandemisë dhe krizës së pasurive të paluajtshme, si dhe të pambrojtur nga një rrjet i dobët sigurie sociale, vazhdojnë të hezitojnë të shpenzojnë.

Sipas Yuen Yuen Ang nga Universiteti Johns Hopkins, në historinë moderne nuk ka pasur kurrë një vend të madh që të investojë kaq shumë në teknologjinë e avancuar, ndërkohë që përballet me një ekonomi në ngadalësim dhe një krizë borxhesh të qeverive lokale.

Edhe pse ndikimi negativ i krizës së pasurive të paluajtshme pritet të zbutet në vitet e ardhshme dhe më pas të zhduket, nuk do të duhej shumë për të bllokuar motorin e ri të rritjes. Ai po vihet tashmë në provë nga dobësimi i kërkesës për automjetet elektrike kineze, nga një luftë tregtare e zgjatur dhe nga kriza energjetike.

Megjithatë, Xi Jinping po vë bast se modeli i ri i rritjes do të marrë vrull më shpejt sesa do të shembet modeli i vjetër, i mbështetur te shitja e tokës dhe ndërtimi. Është një bast me rrezik të lartë.

Modeli i vjetër i rritjes mori formë fillimisht në brigjet e Kinës dhe më pas u përhap drejt brendësisë së vendit. Fabrikat në rajonet e pasura lindore punësonin migrantë të varfër nga zonat e thella. Këta punëtorë, të cilët nuk mund të siguronin leje qëndrimi në metropolet e mëdha, shpesh i investonin të ardhurat e tyre në prona në vendlindje.

Blloqe të larta apartamentesh, të ndërtuara gjatë bumit prej dy dekadash të pasurive të paluajtshme, janë ngritur edhe në qytetet më të vogla, duke punësuar çdo vit dhjetëra miliona punëtorë ndërtimi dhe duke thithur prodhime industriale me vlerë të ulët të shtuar. Edhe rrjeti i trenave me shpejtësi të lartë është shtrirë deri në qarqet më të varfra të vendit.

I gjithë ky investim u financua nga huamarrja e qeverive vendore. Sipas një vlerësimi, këto borxhe arrijnë në rreth 60 trilionë juanë (9 trilionë dollarë), ose 43% të PBB-së. Shifra krahasuese në Amerikë është 12%. Rajonet më të varfra ishin shpesh ato që u mbështetën më shumë te ndërtimet e financuara me borxh, si banesa, rrugë dhe ura.

Kjo ka bërë që disa zona, si provinca Guizhou në jugperëndim të Kinës, të kenë infrastrukturë mbresëlënëse – përfshirë një urë 626 metra të lartë, më e larta në botë – por edhe borxhe thuajse të papërballueshme. Deri tani, pak prej këtyre projekteve të kushtueshme publike kanë arritur të gjenerojnë të ardhura të mjaftueshme për të shlyer kreditorët.

Tashmë investimet po përqendrohen në një grup më të ngushtë sektorësh novatorë me rritje të shpejtë.

Sapo Xi Jinping shpall një objektiv teknologjik – qoftë dominimi në Inteligjencën Artificiale, robotikë, energjinë e fuzionit (energjia që prodhohet kur dy bërthama të lehta atomike bashkohen për të formuar një bërthamë më të rëndë, duke çliruar sasi shumë të mëdha energjie )apo fusha të tjera – qindra qytete në mbarë vendin nisin të mbështesin projekte të lidhura me këto prioritete. Një fond kombëtar për industrinë e gjysmëpërçuesve ka grumbulluar rreth 687 miliardë juanë gjatë 12 viteve të fundit.

Fondet e investimeve të mbështetura nga shteti panë asetet e tyre të rriteshin në afro 400 miliardë juanë vitin e kaluar, 75% më shumë se në vitin 2024.

Në dhjetor, shteti krijoi një fond kombëtar sipërmarrjeje me vlerë 100 miliardë juanë, me mandat për të investuar në industrinë hapësinore, gjysmëpërçuesit, ndërfaqet tru-kompjuter (teknologji që lidhin drejtpërdrejt aktivitetin e trurit me pajisje elektronike) dhe teknologjitë kuantike (teknologji të bazuara në parimet e fizikës kuantike, që premtojnë fuqi shumë më të madhe për llogaritje dhe komunikim).

 

Ambicie teknologjike, realitet i zymtë

Shumë qeveri lokale, përfshirë ato të qyteteve të vogla, po krijojnë fonde të ngjashme duke përdorur të ardhurat tatimore dhe kapitalin e kompanive shtetërore vendase. Ato po ndërtojnë “zona të teknologjisë së lartë” dhe “parqe të Inteligjencës Artificiale” për të tërhequr kompani novatore përmes lehtësive fiskale dhe stimujve të tjerë.

Këto biznese të reja teknologjike pritet të gjenerojnë të ardhura tatimore dhe t’i ndihmojnë qeveritë lokale të dalin nga borxhet, thotë Jean Oi nga Universiteti Stanford. Ndërsa zyrtarët presin të krijojnë “DeepSeek”-un e tyre, laboratorin e Inteligjencës Artificiale që tronditi botën vitin e kaluar me modelin e tij të avancuar, qeveria qendrore po zbut rregullat për t’u dhënë më shumë kohë në shlyerjen e borxheve.

Ndonjëherë autoritetet lokale arrijnë sukses. Metropolet e pasura si Pekini, Hangzhou, Shangai dhe Shenzhen tërheqin talent dhe kapital (katër qytetet pritet të përthithin së bashku rreth 70% të investimeve në Inteligjencën Artificiale).

Kjo mund të nxisë kërkesën për banesa dhe të sjellë rimëkëmbje të lokalizuar të sektorit të pasurive të paluajtshme, vëren Lu Ting nga Banka Nomura.

Edhe disa qytete të tjera mund të kenë fat të ngjashëm. Hefei, në provincën e qetë Anhui, ka krijuar disa kampionë industrialë.

Qyteti strehon fabrikat e BOE Technology, një gjigant i ekraneve LCD, dhe të NIO, prodhues i automjeteve elektrike luksoze. Universiteti lokal nxori nga gjiri i tij iFlyTek, një kompani e suksesshme e Inteligjencës Artificiale për njohjen e zërit, ndërsa qeveria vendore bashkëthemeloi CXMT, prodhuesin kryesor kinez të çipave të avancuar të memories.

Për të parë se si këto projekte mund të dështojnë, mjafton të udhëtosh një orë me tren me shpejtësi të lartë nga Yingtan në Yichun, ku një përpjekje e pasuksesshme për t’u ngjitur në zinxhirin e vlerës së industrisë prodhuese ka dhënë rezultat të kundërt.

Në vitin 2021, qeveria e qytetit investoi 2.3 miliardë juanë për të ndihmuar ndërtimin e një fabrike automjetesh elektrike në një zonë të gjerë kombëtare të zhvillimit të teknologjisë së lartë.

Por, ndryshe nga qendrat e suksesshme të prodhimit të automjeteve elektrike në Shenzhen dhe Hefei, kjo fabrikë ishte e shkëputur nga rrjeti i furnitorëve dhe ekspertiza e nevojshme për prodhim efikas. Që atëherë ajo ka ndalur prodhimin. Edhe pjesa tjetër e zonës industriale duket po aq e pajetë.

Madje edhe projektet që arrijnë të nisin aktivitetin mund të kenë pak ndikim në industrinë vendase. Një dekadë më parë, një fond i financuar nga qeveria qendrore dhe ajo lokale investoi rreth 150 miliardë juanë në provincën malore Guizhou, kryesisht në qendra të ruajtjes së të dhënave dhe shërbime cloud.

Por këto investime nuk arritën të integroheshin me ekonominë lokale, vëren Yuen Yuen Ang. Kompanitë që ndërtojnë qendrat e të dhënave janë të bazuara në bregdet, komponentët e serverëve prodhohen gjetkë dhe kërkesa lokale për kapacitetet e ruajtjes së të dhënave është e kufizuar.

“Është e vështirë që teknologjitë më të avancuara të integrohen në ekonomitë tradicionale dhe të krijojnë vende pune për popullsinë vendase”, thotë Ang.

Ndonjëherë rezultatet janë tragjikomike. Lanzhou, një qytet industrial në veriperëndim të Kinës, ka investuar në fluturime hapësinore komerciale dhe në një projekt për “ekonominë e dronëve”, ndërkohë që për disa vite ka pasur vështirësi të paguajë shoferët e autobusëve, madje duke u kërkuar të marrin kredi personale bankare për të përballuar shpenzimet.

Edhe provincat më të zhvilluara të bregdetit nuk i shpëtojnë këtij fenomeni. Kur gazetarët lokalë vizituan së fundmi parqet e Inteligjencës Artificiale në Guangdong, provinca ku ndodhet Shenzhen-i i suksesshëm, i gjetën ato bosh ose të zëna nga biznese që nuk kishin lidhje me Inteligjencën Artificiale.

Nuk është e vështirë të kuptohet pse kaq shumë projekte dështojnë. Politika industriale e Xi Jinping nxit një konkurrencë të ashpër, ku kompanitë dhe vendet që i presin ato, ndonjëherë deri në nivel distrikti qyteti, përplasen mes tyre.

Ky presion konkurrues ul çmimet dhe rrit cilësinë.

Kompanitë më të mira që dalin nga kjo garë e pakontrolluar, si BYD në prodhimin e makinave, Huawei në elektronikë apo Xiaomi në të dyja fushat, janë të fuqishme dhe të gatshme të sfidojnë botën.

Por ato janë gjithashtu të rralla dhe të përqendruara në qendrat e konsoliduara tregtare, ku ka më shumë talente dhe kapital.

 

Po fitimet ku janë?

Fitimet janë edhe më të rralla. Sipas Chi Lo nga BNP Paribas, kthimet nga investimet nuk përqendrohen aq shumë te kompanitë individuale, sesa te zinxhirët e integruar të furnizimit, të cilët ulin kostot dhe përshpejtojnë ciklet e prodhimit dhe inovacionin.

Pesha e kompanive industriale që rezultojnë me humbje u rrit në një nivel rekord prej rreth 32% në prill, nga 10% në vitin 2011 dhe mbi kulmin e mëparshëm të shënuar gjatë krizës financiare aziatike në vitin 1998 (shih grafikun 1).

 

 

Edhe borxhi i korporatave është i lartë dhe në rritje (shih grafikun 2). Mark Williams, nga Capital Economics, vëren se kompanitë kineze u detyrohen sot bankave vendase dhe investitorëve në obligacione dy herë më shumë se në vitin 2019.

Në të njëjtën periudhë, PBB-ja është rritur me një të tretën. Kompanitë mund të largohen nga aktivitetet prodhuese dhe të ndjekin subvencionet e disponueshme për sektorët e mbështetur nga qeveria qendrore, thotë ai.

 

 

Pjesërisht si rezultat i kësaj, tre ekonomistë të FMN-së llogaritën vitin e kaluar se “produktiviteti total i faktorëve” në Kinë (një tregues që mat sa me efikasitet përdoren kapitali dhe puna) ishte 1.2% më i ulët sesa do të kishte qenë pa politikat industriale të dekadës së fundit.

PBB-ja ishte 2% më e ulët, çka nënkupton humbjen e rreth 400 miliardë dollarëve vlerë të shtuar në vit. Sa më shumë që kompanitë përfshihen në garën për subvencione dhe në luftën për klientë përmes uljes së çmimeve, aq më e vështirë bëhet sigurimi i fitimeve.

Situata është edhe më e vështirë për zona të varfra dhe të largëta si Yichun dhe Guizhou. Provincat e brendshme po gjenerojnë një pjesë gjithnjë e më të vogël të prodhimit industrial të vendit.

Vitin e kaluar ato kontribuuan me 36% të PBB-së industriale, nga gati 48% në vitin 2013, kur Xi Jinping mori pushtetin.

Kjo përbën një problem të madh për fuqinë punëtore me kualifikim të ulët të Kinës, e cila llogaritet mes 300 dhe 400 milionë vetëve. Ndërsa shteti përqendrohet gjithnjë e më shumë te dominimi në teknologjitë e avancuara, një pjesë më e madhe e tyre rrezikon të mbetet pas.

Shumë prej tyre nuk do të kenë zgjidhje tjetër veçse të kthehen në shtëpitë familjare në zonat rurale, thotë Scott Kennedy nga CSIS, një institut kërkimor në Uashington.

Sipas një ish-këshilltari të qeverisë qendrore, obsesioni për të fituar garën teknologjike është si një magji që Amerika, pa e kuptuar, ua ka hedhur udhëheqësve kinezë. Kjo garë ka shtrembëruar përparësitë e tyre dhe i ka shtyrë të fokusohen shumë, ndoshta tepër, te teknologjitë e avancuara, duke bërë shumë pak për të zgjidhur problemet e vazhdueshme të ekonomisë kineze, shton ai.

Robotët mund të jenë duke u shtuar, por qytetarët mbeten pesimistë. Shitjet me pakicë u rritën me vetëm 0.2% në prill krahasuar me një vit më parë, niveli më i ulët që nga fundi i vitit 2022, kur Kina ende nuk kishte dalë plotësisht nga bllokimet shkatërruese të pandemisë.

Në mars, vlera e kredive bankare të papaguara të familjeve ra për herë të parë në histori krahasuar me një vit më parë. Do të duhet shumë më tepër se disa suksese në teknologjinë e lartë, sado spektakolare të jenë ato, për të rikthyer besimin dhe optimizmin e kinezëve.

The post Një pyetje që do të përcaktojë shekullin XXI appeared first on Revista Monitor.

Modeli “8:00 me 5:00” vazhdon të jetë norma për pjesën më të madhe të tregut të punës në Shqipëri. Por, në sektorët ku rëndësi ka rezultati, prania fizike po humbet disi peshë. Të jesh në zyrë nuk do të thotë gjithmonë se ke qenë produktiv. Ekspertët e menaxhimit të burimeve njerëzore shprehen se për shumë profesione, orari dhe prania mbeten të domosdoshme, por për disa punë intelektuale, matësi po ndryshon. Cilësia, ndikimi dhe përmbushja e objektivave po marrin peshë më të lartë se numri i orëve në tavolinë. Kjo nuk do të thotë se puna fleksibël funksionon pa rregulla. Sipas tyre, ajo kërkon procese të qarta, objektiva të matshëm dhe përgjegjësi. Në finale, zyra nuk po zhduket, thjesht po përdoret ndryshe.

 

Nertila Maho

Kultura e punës po ndahet gjithnjë e më qartë mes dy anëve. Njëra vazhdon ta masë punonjësin me orën e hyrjes dhe të daljes, tjetra kërkon të dijë se çfarë ka bërë ai gjatë ditës.

Teknologjia, puna hibride dhe kërkesa për fleksibilitet po e dobësojnë modelin “8:00 me 5:00”, por nuk po e zëvendësojnë atë në mënyrë të njëtrajtshme. Në profesionet ku prania fizike është pjesë e shërbimit, koha mbetet matësi më praktik.

Në punët intelektuale, ajo po humbet gradualisht peshë përballë rezultateve, cilësisë dhe ndikimit.

Tregu i punës po përpiqet të funksionojë me dy sisteme njëkohësisht: me një kuadër ligjor të ndërtuar mbi orët dhe me modele menaxhimi që shpërblejnë gjithnjë e më shumë produktivitetin.

Pikërisht në këtë hendek merr kuptim edhe vendimi nr. 00-2022-4578 (582), datë 22 dhjetor 2022, i Gjykatës së Lartë, që herë pas here lakohet në rrethin e ekspertëve për standardin që vendos.

Ai vuri në dyshim një listë-prezencë të krijuar në mënyrë të njëanshme nga punëdhënësi. Çështja nuk është vetëm nëse punonjësi ishte në zyrë, por nëse prania e tij mund të provohet në mënyrë të besueshme dhe, më gjerë, nëse prania është ende matësi më i mirë i punës.

“Vendimi i gjykatës nuk e kundërshton rëndësinë e orëve të punës, ai vë në diskutim besueshmërinë e një dokumenti të prodhuar në mënyrë të njëanshme”, thotë Erald Pashaj, Drejtor Ekzekutiv në EPPC Albania & Kosovo, një nga kompanitë më të mëdha për burimet njerëzore në vend.

Sipas tij, lista duhet të regjistrojë hyrjen dhe daljen e punonjësit fizikisht ose përmes një sistemi elektronik të besueshëm. Kur punëdhënësi prodhon vetë dokumentin dhe paraqet vetëm versionin e tij, fuqia e provës dobësohet.

Vendimi nuk e shpall fundin e listë-prezencës. Por ai e kthen atë në simbol të një debati që po bëhet gjithnjë e më i rëndësishëm: a duhet puna të vazhdojë të matet kryesisht me orë, apo ekonomia po kalon drejt një kulture ku më shumë rëndësi kanë objektivat, cilësia dhe produktiviteti?

 

Ora si monedha e punës, situata në Shqipëri

Modeli “8:00 me 5:00” nuk është vetëm një zakon organizativ. Ai është produkt i një historie të gjatë ekonomike dhe juridike. Para industrializimit, një fermer, zejtar apo tregtar zakonisht paguhej për produktin që dorëzonte.

Revolucioni Industrial e ndryshoi këtë marrëdhënie, punëtori nisi t’i shiste pronarit një pjesë të ditës së tij.

“Me industrializimin, punëdhënësi nisi të blinte kohën e punëmarrësit”, thotë z. Pashaj. Ai shton se në fillimet e këtij modeli, dita e punës mund të zgjaste 12 ose 16 orë. Me kalimin e kohës u vendosën kufij ligjorë, ditët e pushimit dhe pagesat shtesë, por parimi mbeti i njëjtë: njësia bazë e marrëdhënies ishte ora.

Edhe sot, Kodi i Punës në Shqipëri ndërtohet mbi këtë logjikë. Ai përcakton javën 40-orëshe, pagesën për orët shtesë, punën gjatë natës dhe kompensimet për punën në ditët e pushimit. Për një pjesë të madhe të ekonomisë, kjo është ende mënyra më e kuptueshme dhe më praktike e matjes.

Një shitës nuk mund të ofrojë shërbim në një dyqan të mbyllur. Një kamerier, hidraulik, kuzhinier apo punonjës sporteli prodhon vlerë duke qenë fizikisht në dispozicion. Në këto profesione, koha dhe rezultati janë të lidhura ngushtë.

Sa më gjatë të jetë hapur një dyqan, aq më shumë mundësi ka për shitje. Sa më gjatë të funksionojë një sportel, aq më shumë qytetarë mund të shërbehen.

Të paktën kështu argumenton z. Pashaj, i cili shton se Shqipëria mbetet një ekonomi ku pjesa më e madhe e punës nuk zhvillohet në financë të avancuar, kërkim shkencor apo industri inovative. Për rrjedhojë, në një pjesë të konsiderueshme të sektorit privat dhe të administratës, produktiviteti vazhdon të lidhet me orët e punës.

Nga ana tjetër, Hergert Hoxha, Menaxher i Burimeve Njerëzore në Deloitte Albania, e sheh kufirin e këtij modeli pikërisht te natyra e punës. Sipas tij, pandemia tregoi se në shumë profesione, rezultatet mund të arrihen edhe pa qenë fizikisht në zyrë gjatë gjithë ditës, edhe pse jo çdo industri apo rol mund të funksionojë me të njëjtin nivel fleksibiliteti.

Lista e prezencës, në këtë kuptim, nuk është domosdoshmërisht një relike e epokës industriale. Ajo mbetet instrument kontrolli dhe menaxhimi për role ku prania është pjesë e shërbimit. Problemi nis kur përdoret si matësi i vetëm edhe për punë ku prania nuk tregon pothuajse asgjë për cilësinë e rezultatit.

 

 

Prania nuk është performancë, si po evoluon qasja

Një gazetar mund të qëndrojë tetë orë në redaksi dhe të mos shkruajë një artikull të vlefshëm. Një programues mund të zgjidhë një problem kompleks brenda dy orësh. Një konsulent mund të punojë jashtë zyrës dhe të dorëzojë një projekt më të mirë sesa një koleg që ka qenë i pranishëm gjatë gjithë ditës.

Pikërisht në këto profesione, lidhja mes kohës së kaluar në zyrë dhe produktivitetit bëhet më e dobët. Rritja e punës intelektuale dhe përhapja e teknologjisë po i shtyjnë kompanitë të kërkojnë matës të tjerë.

Deloitte Albania është një shembull i kësaj qasjeje. Kompania kaloi me shpejtësi në punë online gjatë pandemisë, e ndihmuar nga investimet e mëparshme në teknologji dhe procese digjitale.

Më pas përdori modelin Deloitte Flex, i cili ndërthur punën nga distanca me praninë në zyrë.

“Performanca nuk matet me numrin e orëve të kaluara në zyrë, por me rezultatet, cilësinë e punës, bashkëpunimin dhe ndikimin që secili profesionist krijon”, thotë z. Hoxha. Sipas tij, fleksibiliteti u lejon punonjësve të organizojnë më mirë kohën, ndërsa kompania synon ekipe më të motivuara, produktive dhe të angazhuara.

Por kalimi nga ora te rezultati nuk e eliminon kontrollin. Ai vetëm e zhvendos atë. Në vend të listë-prezencës, organizata duhet të ketë objektiva të qarta, pritshmëri të mirëpërcaktuara, afate dhe mekanizma të vazhdueshëm monitorimi.

Z. Hoxha shpjegon se në Deloitte Albania, performanca vlerësohet sipas rezultateve dhe ndikimit në projekt dhe në ekip. Objektivat janë të qarta, pritshmëritë janë të mirëpërcaktuara dhe progresi monitorohet përmes sistemeve dhe platformave digjitale që mundësojnë bashkëpunimin në distancë.

Kjo e bën modelin e ri më pak të dukshëm, por jo më pak kërkues. Një drejtues mund të shohë menjëherë nëse një punonjës është ulur në tavolinë. Është shumë më e vështirë të përcaktojë nëse analiza e tij ishte e thellë, nëse këshilla për klientin ishte e dobishme apo nëse një projekt u përfundua me cilësinë e duhur.

Edhe objektivat kanë kufizimet e tyre. Sasia është relativisht e lehtë për t’u matur: numri i faturave, raporteve, artikujve apo aplikimeve të përpunuara. Cilësia është më e debatueshme. Një punonjës mund të dorëzojë shumë produkte, por jo domosdoshmërisht produkte të mira.

“Nuk ekziston një sistem që garanton objektivitet 100 për qind”, thotë z. Pashaj. Sipas tij, synimi duhet të jetë zvogëlimi i subjektivitetit përmes objektivave të matshëm dhe treguesve të krahasueshëm.

 

Besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien

Debati për punën fleksibël shpesh paraqitet si përplasje mes dy kulturave: punëdhënësve që kërkojnë kontroll dhe punonjësve që kërkojnë besim. Në praktikë, asnjëra nuk është e mjaftueshme më vete.

“Nuk ka organizatë që menaxhohet vetëm me besim”, thotë z. Pashaj, duke shtuar se organizatat kanë nevojë për procese, kërkesa dhe pritshmëri të qarta, veçanërisht kur kontakti i përditshëm mes punonjësit dhe drejtuesit zvogëlohet.

Z. Hoxha, nga ana tjetër, thekson se organizatat duhet të investojnë në procese, teknologji dhe aftësi menaxheriale që ndërtojnë besim, ndërsa punonjësit duhet të demonstrojnë autonomi, disiplinë dhe përgjegjësi. “Besimi nuk zëvendëson llogaridhënien, ai e forcon atë”, thotë z. Hoxha.

Modeli i Deloitte Albania është 3+2: tri ditë punë në distancë dhe dy ditë në zyrë. Z. Hoxha shpjegon se ditët e pranisë fizike përdoren kryesisht për aktivitete ku kontakti i drejtpërdrejtë sjell më shumë vlerë, si brainstorming-u, mentorimi, trajnimi dhe bashkëpunimi mes ekipeve.

Kjo tregon se zyra nuk po zhduket. Ajo po ndryshon funksion. Në modelin tradicional, zyra ishte vendi ku zhvillohej puna. Në modelin hibrid, ajo bëhet gjithnjë e më shumë vendi ku ndërtohen marrëdhëniet, kultura dhe njohuritë që është e vështirë të transmetohen përmes një ekrani.

Z. Hoxha thotë se prania fizike mbetet e rëndësishme për ndërtimin e marrëdhënieve, zhvillimin profesional, shkëmbimin spontan të ideve dhe forcimin e ndjenjës së përkatësisë. Për këtë arsye, ai e konsideron modelin hibrid si zgjidhjen më të balancuar mes fleksibilitetit dhe kulturës organizative.

Edhe z. Pashaj vendos një kufi të qartë: jo çdo rol mund të shkëputet nga prania fizike. Një shitës, faturist apo punonjës shërbimi prodhon rezultat pikërisht duke qenë në dispozicion. Për shumë profesione, koha e pranisë dhe rezultati ekonomik mbeten të lidhura drejtpërdrejt.

Prandaj, pyetja nuk është nëse modeli “8:00 me 5:00” do të zbehet. Ka më shumë gjasa që tregu i punës të ndahet. Për disa punonjës, ora do të vazhdojë të jetë produkti që shesin. Për të tjerë, ajo do të jetë vetëm një nga disa treguesit e kontributit.

Vendimi i Gjykatës së Lartë nuk e zgjidh këtë debat. Ai vetëm kujton se edhe kur puna matet me kohë, matja duhet të jetë e besueshme. Një tabelë e plotësuar nga njëra palë nuk mjafton domosdoshmërisht për të provuar se tjetra nuk ka punuar. Epoka e listë-prezencës mund të mos ketë përfunduar.

Por koha kur prania në zyrë merrej automatikisht si provë e produktivitetit duket se po merr fund.

LEXONI EDHE:

Erald Pashaj: Ora provon praninë, jo domosdoshmërisht performancën

Hergert Hoxha: Modeli hibrid është zgjidhja më e balancuar, besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien

The post Puna, a matet me orë apo me rezultate? Si po largohen kompanitë shqiptare nga modeli “8:00 me 5:00” appeared first on Revista Monitor.

Intervistë me Erald Pashaj, Drejtor Ekzekutiv në EPPC Albania & Kosovo

 

Në Shqipëri, puna vazhdon të matet kryesisht me orë, sepse si tregu ashtu edhe kuadri ligjor mbështeten ende te koha e punës.

Por ky model bëhet më pak i mjaftueshëm në rolet ku rezultati, cilësia dhe ndikimi vlejnë më shumë se prania fizike. Erald Pashaj, Drejtor Ekzekutiv i EPPC Albania & Kosovo, thotë se listë-prezenca mbetet një mjet i nevojshëm për shumë profesione, por jo një provë e plotë e performancës.

Sipas tij, vendimi i Gjykatës së Lartë nuk e sfidon orarin e punës, por besueshmërinë e mënyrës si ai dokumentohet. Kalimi drejt fleksibilitetit apo punës hibride që ka nisur të aplikohet në modele të izoluara në vend kërkon objektiva të qarta, procese të matshme dhe përgjegjësi të përcaktuara mirë.

 

Kur flasim për kulturën e punës në Shqipëri, si në sektorin privat ashtu edhe në administratën publike, a vazhdon të matet puna kryesisht me orët e hyrjes dhe daljes, apo me rezultatet?

Kultura e punës në Shqipëri vazhdon të mbështetet kryesisht tek orët e punës, ashtu si në pjesën më të madhe të botës. Kjo ka një shpjegim historik. Në Shtetet e Bashkuara përdoret gjerësisht koncepti i pagës për orë, ndërsa në Mbretërinë e Bashkuar është përdorur tradicionalisht paga javore.

Pra, marrëdhënia e punës është matur prej kohësh përmes kohës dhe ky nuk është një fenomen vetëm shqiptar.

Ky model u konsolidua me Revolucionin Industrial. Para tij, marrëdhëniet ekonomike bazoheshin më shumë te produkti i dorëzuar: një fermer, bujk apo zejtar paguhej për atë që prodhonte gjatë një sezoni.

Me industrializimin, punëdhënësi nisi të blinte kohën e punëmarrësit, duke përcaktuar orarin e fillimit dhe të përfundimit të punës.

Brenda këtij orari vendosej edhe një normë prodhimi. Pra, produktiviteti matej me dy elemente: kohën dhe sasinë e prodhuar. Një model i ngjashëm ka funksionuar edhe në Shqipërinë socialiste, ku punonjësi duhej të plotësonte normën brenda orarit të përcaktuar.

 

Pse ky model vazhdon të mbizotërojë në Shqipëri dhe në cilat lloje pune matja përmes orarit mbetet më e përshtatshme?

Kjo lidhet me strukturën e ekonomisë dhe natyrën e vendeve të punës. Sa më të thjeshta dhe të standardizuara të jenë detyrat, në administratë apo në sektorin privat, aq më lehtë maten ato përmes kohës së punës. Shqipëria nuk është një ekonomi e mbështetur gjerësisht te tregjet financiare, shkenca apo industritë inovative.

Për këtë arsye, në pjesën më të madhe të bizneseve dhe administratës, produktiviteti vazhdon të lidhet me orët e punës.

Nëse shet bileta në kinema, matet koha që qëndron në biletari. E njëjta logjikë vlen për kamerierin, kuzhinierin dhe shumë pozicione të tjera ku prania fizike është e domosdoshme.

Edhe Kodi i Punës i ndërton marrëdhëniet mbi orarin: 40 orë punë në javë dhe pagesë shtesë për orët jashtë këtij kufiri, për punën e natës apo për kushte të caktuara.

Në përgjithësi, puna në Shqipëri vazhdon të matet kryesisht përmes orëve, ndërsa rastet ku performanca vlerësohet ndryshe janë ende të kufizuara.

 

Para disa vitesh, një vendim i Kolegjit të Gjykatës së Lartë arsyetoi se listë-prezenca është një dokument i njëanshëm i punëdhënësit dhe nuk ka fuqinë provuese të një akti zyrtar. Sa i rëndësishëm është ky precedent për marrëdhëniet e punës në Shqipëri?

Kodi i Punës e mat marrëdhënien e punës me orë, ndërsa listë-prezenca është dokumenti që dëshmon nëse ato orë janë kryer. Problemi lind kur dokumenti përgatitet vetëm nga punëdhënësi dhe nuk ka kundërfirmën e punëmarrësit. Në këtë rast kemi një dokument të njëanshëm.

Nëse punëdhënësi pretendon se punëmarrësi nuk ka plotësuar 40 orët, kjo duhet të provohet me një dokument të besueshëm, fizik ose elektronik. Baza e kontratës së punës në Shqipëri janë orët e punës, jo vetëm rezultatet e prodhuara gjatë tyre.

Për këtë arsye, mendoj se Gjykata e Lartë ka vepruar drejt kur ka vënë në diskutim një listë-prezencë të prodhuar vetëm nga njëra palë. Në mungesë të firmës së punëmarrësit, duhet të ekzistojë një sistem tjetër, mundësisht automatik, që regjistron orarin në mënyrë të paanshme.

Vendimi nuk kundërshton rëndësinë e orëve të punës, ai vë në diskutim besueshmërinë e provës së prodhuar në mënyrë të njëanshme. Nuk duhet ngatërruar ana teknike e dokumentimit me debatin nëse orët janë mënyra më e mirë për të matur punën.

Sot, i gjithë sistemi ligjor mbështetet tek ora e punës, përfshirë orët shtesë, punën në fundjavë dhe pagesat përkatëse. Nëse ky sistem do të zëvendësohet në të ardhmen me objektivat, rezultatet apo njësitë e prodhuara, mbetet për t’u parë.

 

A e ndryshon ky vendim mënyrën se si dokumentohen performanca dhe marrëdhënia e punës?

Jo. Vendimi nuk e ndryshon bazën e marrëdhënies së punës. Ai thjesht duhet t’i bëjë punëdhënësit më të kujdesshëm në mënyrën se si dokumentojnë orët, në mënyrë që prova të mos jetë e njëanshme.

Të paktën në afat të mesëm, mënyra e matjes së performancës nuk pritet të ndryshojë ndjeshëm. Kalimi nga ora e punës te një sistem i mbështetur kryesisht te rezultatet kërkon një mendësi tjetër dhe, ndoshta, edhe një brez tjetër. Megjithatë, edhe kjo mbetet për t’u parë, sepse modelet e punës dhe të menaxhimit trashëgohen nga një brez te tjetri.

 

A është listë-prezenca një instrument menaxhimi apo trashëgimi e një kulture të vjetër pune?

Listë-prezenca është para së gjithash një mjet kontrolli: tregon nëse punonjësi ka qenë ose jo në vendin e punës. Nuk do ta quaja automatikisht një instrument të vjetruar, sepse kjo do të nënkuptonte se nuk i përshtatet më kohës.

Mund të mos jetë mjeti më i përshtatshëm për një gazetar, por mund të jetë i domosdoshëm për një hidraulik, një shitës apo një profesion tjetër ku prania fizike lidhet drejtpërdrejt me shërbimin.

Edhe kur puna matet me njësi të prodhuara, zakonisht ekzistojnë edhe tregues të tjerë.

Në administratën publike, koha mbetet ende një nga matësit kryesorë. Për momentin, listë-prezenca është një instrument kontrolli dhe, rrjedhimisht, edhe një instrument menaxhimi.

 

Në një ekonomi ku puna intelektuale po zë gjithnjë e më shumë peshë, a ka ende kuptim që produktiviteti të matet me kohën e kaluar në zyrë?

Edhe në vendet e zhvilluara vazhdojnë të ekzistojnë orët e punës. Megjithatë, me përhapjen e punës hibride, performanca po lidhet gjithnjë e më shumë me rezultate dhe objektiva të mirëpërcaktuara.

Në një ekonomi ku puna intelektuale ka peshë të madhe, produktiviteti nuk mund të matet vetëm me kohën e kaluar në zyrë. Prania mund të jetë kusht për të punuar, por nuk është domosdoshmërisht prova e produktivitetit.

Diskutimi ndërlikohet kur një punë që dikush e kryen për tetë orë mund të realizohet nga një tjetër për një orë. Atëherë lind pyetja se si duhet të përcaktohet pagesa.

Punëdhënësit mund t’u interesojë pagesa për rezultat, por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se do të paguajnë të njëjtën shumë si në modelin e bazuar te koha. Këtu ekziston një konflikt i fortë interesi mes punëdhënësit dhe punëmarrësit; çështja nuk është bardh e zi.

 

Si e dalloni një organizatë që menaxhon me besim nga një organizatë që menaxhon me kontroll?

Nuk ka organizatë që menaxhohet vetëm me besim. Organizatat funksionojnë përmes objektivave, proceseve dhe kërkesave të qarta, si dhe përmes përcaktimit të asaj që pritet nga secili punonjës.

Edhe në vende si Kanadaja ka pakënaqësi kur punonjësit paraqesin rezultatet dhe kërkojnë shpërblim, sepse palët mund të kenë pritshmëri të ndryshme.

Mungesa e kontaktit të përditshëm e ka rritur nevojën për feedback (vlerësim, reagim) të vazhdueshëm, ndonëse ky feedback jo gjithmonë jepet ose pritet në mënyrë konstruktive.

Shoqëria ende nuk ka arritur në një fazë ku organizatat e mëdha mund të menaxhohen vetëm me besim. Nëse edhe një pronë e përbashkët familjare nuk menaxhohet vetëm në këtë mënyrë, aq më pak mund të ndodhë me një organizatë komplekse.

 

A mund të jetë një punonjës që qëndron gjashtë orë në zyrë më produktiv se një tjetër që qëndron nëntë?

Patjetër. Një punonjës mund të qëndrojë edhe katër orë në zyrë dhe të jetë më produktiv se dikush që qëndron tetë ose nëntë. Ka raste kur një punonjës ka produktivitetin e disa të tjerëve së bashku.

Por kjo nuk është vetëm çështje orari, është problem menaxhimi, organizimi dhe aftësish.

Për këtë arsye, produktiviteti nuk duhet të matet vetëm me orët e punës, por me një kombinim treguesish. Një punonjës që prodhon më shumë duhet të shpërblehet jo vetëm për kohën, por edhe për produktivitetin që sjell.

 

Cilat janë metrikat që duhet të përdorin kompanitë për të matur performancën reale?

Kompanitë përdorin gjithnjë e më shumë objektiva të matshëm dhe të arritshëm. Këta tregues duhet të jenë njëkohësisht sasiorë dhe cilësorë. Objektivat sasiorë janë më të qartë: sa njësi duhet të prodhohen, sa kërkesa duhet të përpunohen apo sa detyra duhet të përfundojnë.

Megjithatë, sasia nuk garanton cilësinë. Një gazetar mund të ketë detyrë të shkruajë pesë artikuj, por kjo nuk tregon automatikisht nivelin e tyre. Edhe cilësia përmban elemente subjektive: i njëjti produkt mund të vlerësohet shumë mirë nga dikush dhe mesatar apo dobët nga një tjetër.

Nuk ekziston një sistem që garanton objektivitet 100 për qind. Synimi duhet të jetë që subjektiviteti të reduktohet sa më shumë. Mënyra më e mirë është vendosja e objektivave, matja e tyre dhe shoqërimi i vlerësimit me tregues që mund të krahasohen.

Ajo që nuk matet, nuk mund të përmirësohet.

 

A mund të funksionojë një model i bazuar te rezultatet edhe në administratën publike?

Po, mund të funksionojë në një pjesë të madhe të administratës publike. Kam punuar me administratën qendrore dhe ministritë, ku mund të vendosen objektiva në kaskadë dhe të ndiqet realizimi i tyre.

Si model është i zbatueshëm. Rezultati varet nga cilësia e njerëzve që e drejtojnë procesin dhe, në veçanti, nga aftësia e drejtuesve për ta ndjekur atë. Në parim, nuk ka ndonjë dallim të jashtëzakonshëm mes menaxhimit të administratës publike dhe atij të një organizate private.

 

Cili brez e kërkon më shumë fleksibilitetin si kusht pune?

Të rinjtë kërkojnë më shumë fleksibilitet ose, më saktë, një lloj lirie në mënyrën e të vepruarit. Por është tjetër gjë ajo që kërkojnë dhe tjetër ajo që tregu i punës u jep realisht.

Shumica e studimeve tregojnë aspiratat e brezit të ri, por jo domosdoshmërisht nëse këto kërkesa janë pranuar dhe kanë sjellë rezultate të suksesshme. Për shembull, thuhet se të rinjtë kërkojnë promovim brenda një ose dy vjetësh.

Pyetja është nëse e kanë marrë këtë promovim; të dhënat tregojnë se shpesh nuk e kanë marrë.

Këtu brezi i ri përballet me realitetin se brezi më i vjetër nuk e liron lehtësisht vendin. Është një përplasje tradicionale mes brezave. Të rinjtë kërkojnë fleksibilitet, liri dhe promovim, por këto pritshmëri duhet të materializohen në rezultate të prekshme.

 

Si mund të shmangen abuzimet në një sistem me më pak kontroll fizik?

Abuzimi mund të kufizohet përmes objektivave shumë të qarta, specifike dhe të arritshme, në mënyrë që secili të njohë detyrimet e veta. Megjithatë, jo çdo vend pune mund të përshkruhet me të njëjtin nivel saktësie.

Thelbi mund të duket i thjeshtë: secili ka një objektiv dhe duhet ta realizojë. Por, në praktikë, marrëdhënia ndikohet nga shumë faktorë dhe bëhet më e ndërlikuar.

Për këtë arsye, objektivat duhet të shoqërohen me procedura të brendshme të qarta. Personalisht, nuk përdor kontroll të vazhdueshëm në zyrë apo listë-prezencë. Kjo mund të sjellë edhe humbje efikasiteti, por mënyra më e mirë për ta administruar është qartësimi i objektivave dhe procedurave.

 

A ka profesione ku prania fizike mbetet po aq e rëndësishme sa performanca?

Po, ka shumë role ku prania fizike lidhet drejtpërdrejt me rezultatin. Një faturist duhet të jetë në dispozicion për të përgatitur dhe për të dërguar faturat, ndërsa shitësi duhet të jetë në dyqan që ai të funksionojë. Nëse një dyqan qëndron i hapur vetëm gjysmë ore, do të shesë gjatë asaj kohe.

Nëse qëndron i hapur më gjatë, mundësia për të shitur rritet. Për shumë profesione, koha e pranisë dhe rezultati ekonomik janë të lidhura drejtpërdrejt.

 

Ku është kufiri mes fleksibilitetit dhe mungesës së disiplinës organizative?

Kufiri kalohet kur mungon respekti mes niveleve të hierarkisë. Një organizatë nuk mund të funksionojë pa hierarki. Problemi lind kur vartësi mendon se eprori nuk ka rëndësi, ose kur eprori nuk respekton punën e vartësit.

Secila palë duhet të respektojë rolin dhe përgjegjësinë e tjetrës. Kur ky respekt mungon, kemi mungesë të disiplinës organizative.

 

LEXONI EDHE:

Puna, a matet me orë apo me rezultate? Si po largohen kompanitë shqiptare nga modeli “8:00 me 5:00”

 

The post “Ora provon praninë, jo domosdoshmërisht performancën” appeared first on Revista Monitor.

Intervistë me Hergert Hoxha, Menaxher i Burimeve Njerëzore në Deloitte Albania

 

Puna hibride po kthehet nga një eksperiment i pandemisë në një model të qëndrueshëm menaxhimi.

Në Deloitte Albania, fleksibiliteti ndërthuret me objektiva të qarta, monitorim të vazhdueshëm dhe prani të qëllimshme në zyrë.

Hergert Hoxha, Menaxher i Burimeve Njerëzore, thotë se rezultatet, cilësia dhe ndikimi peshojnë më shumë se numri i orëve në tavolinë. Modeli 3+2 synon të ruajë njëkohësisht autonominë, bashkëpunimin dhe kulturën e kompanisë.

Sipas tij, puna hibride funksionon jo sepse ka më pak kontroll, por sepse përgjegjësia matet më qartë.

 

Deloitte ka përdorur modele më fleksibël pune në vitet e fundit. A mund të na thoni diçka më shumë sesi zbatohet ky model dhe çfarë ju bindi se prania fizike në zyrë nuk është më treguesi më i mirë i produktivitetit të një punonjësi?

Modelet hibride dhe puna në distancë morën zhvillim të madh pas pandemisë, por për Deloitte ky tranzicion ishte relativisht i natyrshëm. Ne ishim ndër kompanitë e para që kaluam menjëherë në punë plotësisht online, falë investimeve të hershme në teknologji dhe procese digjitale që na mundësuan vazhdimësinë e aktivitetit pa ndërprerje.

Me rikthimin në normalitet, patëm mundësinë të analizojmë me kujdes avantazhet dhe sfidat e secilit model pune. Kjo përvojë na çoi drejt modelit që sot e njohim si Deloitte Flex, i cili ndërthur punën nga shtëpia ose nga çdo vend tjetër me praninë fizike në zyrë.

Përvoja na ka treguar se performanca nuk matet me numrin e orëve të kaluara në zyrë, por me rezultatet, cilësinë e punës, bashkëpunimin dhe ndikimin që secili profesionist krijon.

Fleksibiliteti u jep punonjësve mundësinë të organizojnë më mirë kohën e tyre, ndërsa kompania përfiton nga një ekip më i motivuar, më produktiv dhe më i angazhuar.

 

Si e mat Deloitte produktivitetin e një punonjësi kur ai nuk është fizikisht në zyrë çdo ditë? Cilët janë treguesit kryesorë që përdorni për të vlerësuar suksesin?

Në Deloitte, performanca vlerësohet mbi bazën e rezultateve dhe ndikimit që secili punonjës sjell në projektet dhe ekipin ku është i angazhuar. Objektivat janë të qarta, pritshmëritë janë të mirëpërcaktuara dhe progresi monitorohet në mënyrë të vazhdueshme përmes sistemeve dhe platformave digjitale që mundësojnë bashkëpunim efikas edhe në distancë.

Sigurisht, prania fizike në zyrë mbetet e rëndësishme. Ajo luan rol kyç në ndërtimin e marrëdhënieve, zhvillimin profesional, shkëmbimin spontan të ideve dhe forcimin e ndjenjës së përkatësisë ndaj kompanisë. Si qenie sociale, kemi nevojë për ndërveprim të drejtpërdrejtë me kolegët tanë.

Pikërisht, për këtë arsye, besojmë se modeli hibrid është zgjidhja më e balancuar. Ai ndërthur fleksibilitetin dhe autonominë që ofron puna në distancë me vlerën që krijon bashkëpunimi dhe kultura organizative në zyrë.

 

A keni vërejtur ndryshime në produktivitet, angazhim apo mbajtjen e talenteve pas kalimit drejt një modeli më fleksibël pune? Nëse po, cilat janë rezultatet më domethënëse?

Po. Përvoja jonë ka treguar se modeli hibrid ka pasur ndikim pozitiv si në produktivitet, ashtu edhe në angazhimin dhe mbajtjen e talenteve.

Sot fleksibiliteti nuk perceptohet më si një privilegj, por si pjesë e kulturës moderne të punës dhe një element i rëndësishëm i paketës së vlerës që një punëdhënës ofron.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për brezat e rinj, të cilët kërkojnë më shumë autonomi dhe ekuilibër mes jetës personale dhe asaj profesionale.

Nga ana tjetër, kemi vënë re se besimi që punëdhënësi u jep punonjësve kthehet në përgjegjësi, përkushtim dhe rezultate konkrete.

Kur njerëzit ndihen të vlerësuar dhe kanë fleksibilitet për të organizuar punën e tyre, ata janë më të motivuar për të përmbushur objektivat, pavarësisht nëse punojnë nga zyra apo nga shtëpia. Në fund të ditës, ajo që ka rëndësi është cilësia e punës dhe dorëzimi i saj në kohë.

 

Një nga kritikat më të zakonshme ndaj punës hibride është se ajo mund të dobësojë kulturën organizative dhe bashkëpunimin. Si e balanconi ju fleksibilitetin me nevojën për të ruajtur identitetin dhe kulturën e kompanisë?

Është e vërtetë që puna në distancë, nëse nuk menaxhohet siç duhet, mund të ndikojë në ndjenjën e përkatësisë ndaj kompanisë dhe të reduktojë ndërveprimin mes kolegëve.

Pikërisht për këtë arsye, fleksibiliteti në Deloitte shoqërohet gjithmonë me nisma që forcojnë kulturën organizative.

Modeli ynë 3+2 (tre ditë pune në distancë dhe dy ditë në zyrë), është ndërtuar për të ruajtur këtë ekuilibër. Ditët në zyrë shfrytëzohen kryesisht për aktivitete që krijojnë më shumë vlerë kur zhvillohen fizikisht: brainstorming, trajnime, mentorim, takime me ekipin dhe bashkëpunim ndërmjet skuadrave.

Përtej punës së përditshme, investojmë vazhdimisht në nisma që forcojnë lidhjen mes kolegëve. Organizojmë aktivitete sociale, programe zhvillimi dhe klube të ndryshme sipas interesave të punonjësve, si futbolli, volejbolli, hiking, fotografia dhe shumë të tjera.

Këto nisma ndihmojnë në krijimin e një komuniteti të fortë, ku kultura organizative ndërtohet jo vetëm përmes proceseve të punës, por edhe përmes përvojave të përbashkëta.

 

Në Shqipëri, shumë organizata ende e lidhin disiplinën me kontrollin e orarit 8:00 me 5:00. A mendoni se bizneset shqiptare janë gati të kalojnë nga kultura e mbikëqyrjes te kultura e besimit dhe rezultateve?

Mendoj se ky tranzicion ka filluar dhe do të vazhdojë të përshpejtohet në vitet e ardhshme. Pandemia ndryshoi mënyrën se si e perceptojmë punën dhe tregoi se në shumë profesione, rezultatet mund të arrihen edhe pa qenë fizikisht në zyrë gjatë gjithë ditës.

Sigurisht, jo çdo industri apo rol mund të funksionojë me të njëjtin nivel fleksibiliteti. Megjithatë, aty ku natyra e punës e lejon, besoj se fokusi duhet të zhvendoset gradualisht nga kontrolli i orarit drejt matjes së rezultateve, përgjegjshmërisë dhe ndikimit që secili punonjës krijon.

Kjo kërkon një ndryshim kulture, si nga punëdhënësit ashtu edhe nga punonjësit. Organizatat duhet të investojnë në procese, teknologji dhe aftësi menaxheriale që ndërtojnë besim, ndërsa punonjësit duhet të demonstrojnë autonomi, disiplinë dhe përgjegjësi. Në fund, besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien, ai e forcon atë.

Në Deloitte kemi parë se kur fleksibiliteti ndërtohet mbi objektiva të qarta, komunikim të vazhdueshëm dhe një kulturë të fortë organizative, ai nuk ul performancën, përkundrazi, krijon ekipe më të angazhuara, më produktive dhe më të gatshme për t’iu përshtatur sfidave të së ardhmes.

 

LEXONI EDHE:

Puna, a matet me orë apo me rezultate? Si po largohen kompanitë shqiptare nga modeli “8:00 me 5:00”

 

The post “Modeli hibrid është zgjidhja më e balancuar, besimi nuk e zëvendëson llogaridhënien” appeared first on Revista Monitor.

Pronarët e apartamenteve të dhëna me qira ditore për turistët e huaj po kthehen një ndër burimet kryesore të kërkesës për pajisje hidrosanitare, duke zëvendësuar familjarët dhe emigrantët. Kërkesa për pajisje në rastet e rinovimit të shtëpive apo për ndërtime të reja private vijon të bjerë për të tretin vit radhazi nga familjet. Sipas të dhënave të Doganave, në janar – maj 2026 u rritën importet e pajisjeve hidrosanitare, por ranë për pllakat.

 

Dorina Azo

Pronarët e apartamenteve që jepen me qira ditore për turistët e huaj kanë nisur të zënë një peshë të konsiderueshme në kërkesën për pajisje hidrosanitare, duke zëvendësuar gradualisht familjet dhe emigrantët, të cilët më parë investonin në ndërtimin ose rinovimin e banesave.

Ndërsa kërkesa për investime private dhe rinovime nga familjarët vijon të bjerë për të tretin vit radhazi, tregu po mbështetet nga zhvillimi i projekteve të ndërtimit dhe shtimi i investimeve në pronat për qiradhënie ditore.

Apartamentet, vilat dhe shtëpitë private po jepen kryesisht me qira afatshkurtër përmes platformave AirBNB dhe Booking.

Vitet e fundit, rritja e kërkesës për këtë lloj akomodimi ka nxitur zgjerimin e ofertës, duke krijuar efekt zinxhir edhe në tregun e pajisjeve hidrosanitare.

Sipas të dhënave nga AidDNA, një njësi të dhënash që analizon net-qëndrimet e platformave akomoduese online, si Airbnb dhe më pak Booking e Expedia, deri në fund të marsit 2026, në Shqipëri kishte gati 27 mijë njësi të listuara për tu dhënë me qira ditore, nga vetëm 3 mijë që ishin pak vite më parë. nga këto, 10.3 mijë ishin në Vlorë e Sarandë, 5.3 mijë në Tiranë, gati 4 mijë në Durrës dhe 1.4 mijë në Golem.

 

 

Operatorët e tregut vlerësojnë se, krahas sektorit të ndërtimit, investimet në apartamentet me qira ditore janë kthyer në një faktor të rëndësishëm të kërkesës.

Ky segment po kompenson pjesërisht rënien e investimeve nga familjet dhe emigrantët, të cilët tradicionalisht e shfrytëzonin kthimin në Shqipëri gjatë muajve të verës për rinovimin e banesave ose për ndërtime të reja.

“Blerjet nga individët për përdorim personal janë më të kufizuara krahasuar me periudhat e mëparshme dhe kanë më pak peshë në totalin e tregut.

Kërkesa nga familjarët dhe emigrantët për ndërtim ose rinovim banesash nuk ka më të njëjtin intensitet si disa vite më parë. Sot, investimet private janë më të orientuara drejt apartamenteve për qira afatshkurtër, si AirBNB, ose projekteve me kthim më të shpejtë financiar, sesa për përdorim familjar tradicional.

Nga ana e emigrantëve, vihet re një rënie e numrit të atyre që investojnë në ndërtim në Shqipëri, kryesisht për shkak të kostove më të larta të ndërtimit dhe ndryshimeve në përparësitë e tyre investuese në vendet ku jetojnë.

Në përgjithësi, emigracioni vazhdon të jetë faktor ndikues në treg, por më shumë si konsumator indirekt sesa si investitor aktiv në ndërtim”, pohon për “Monitor”, Besnik Sinani, administratori i kompanisë “Haki Sinani”.

Kërkesa për pajisje hidrosanitare të destinuara për banesa private është në rënie krahasuar me vitet e mëparshme edhe për kompaninë “Teoren”.

Administratori i “Teoren”, Orest Çelo, pohon për “Monitor” se emigrantët dhe familjet po tregohen më të kujdesshëm në planifikimin e investimeve, duke shtyrë ose duke i ndarë në faza më të vogla projektet e rinovimit.

“Vihet re një tendencë më e fortë për kursim dhe shtyrje të investimeve të rinovimit, sidomos në projektet që nuk janë urgjente. Familjet janë bërë më të kujdesshme në shpenzime, duke i planifikuar më gjatë në kohë investimet për përmirësimin e banesave.

Edhe emigrantët, të cilët tradicionalisht kanë qenë një segment i rëndësishëm për këtë treg, po tregohen më përzgjedhës dhe më të matur në vendimmarrje, duke e shtyrë shpesh periudhën e investimeve ose duke i realizuar ato në faza më të vogla.

Në përgjithësi, kërkesa në këtë segment mbetet e pranishme, por është më e ngadaltë dhe më e orientuar drejt optimizmit të kostove sesa drejt rinovimeve të plota apo investimeve të mëdha”, veçon z. Çelo.

 

 

Në janar – maj 2026 rriten importet e hidrosanitareve, bien për pllakat

Në vitin 2025 u importua një sasi prej 5.8 milionë kg pajisje hidrosanitare (në të dhëna përfshihen importet për pajisje, si: lavamanë, lavapjata, vaska, dushe, bide, nevojtore, sifone shkarkues, urinale dhe fiksues të ngjashëm sanitarë, prej qeramike), sipas të dhënave të Doganave. Në raport me vitin paraardhës, sasia e importeve u rrit me 6%.

Zgjerimi i importeve vijoi edhe gjatë 2026. Në muajt janar-maj importet për pajisjet hidrosanitare u rritën me rreth 9% në raport me periudhën janar-maj 2025.

Në vitin 2025 ka pasur rritje të importeve edhe për grupin e pllakave (përfshihen produkte importi, si: pllaka dhe kalldrëme qeramike, pllaka dyshemeje dhe muresh qeramike).

Sipas të dhënave të Doganave, sasia e importeve të grupit për 2025 u rrit me 12% krahasuar me vitin paraardhës.

Në janar-maj 2026, importet e grupit ranë me 10% krahasuar me të njëjtën periudhë të vitit paraardhës.

 

 

Motori kryesor i kërkesës vijon të mbetet ndërtimi

Megjithatë, pavarësisht rritjes së investimeve në qiratë ditore, ndërtimi mbetet ende burimi kryesor i volumit të kërkesës. Zhvillimi i projekteve të ndërtimit në Tiranë dhe zonat bregdetare edhe këtë vit vijuan të mbeten mbështetësit kryesorë të kërkesës për tregun e pajisjeve hidrosanitrae dhe pllakave.

Orest Çelo, administrator i grupit “Teoren”, prej 20 vitesh i specializuar për tregtimin e pajisjeve hidrosanitare, tha se sektori i ndërtimit jo vetëm po ndikon te rritja e kërkesës, por edhe te përmirësimi për produkte sa më cilësore dhe moderne.

“Shtimi i ndërtimeve të reja në Tiranë dhe në zonat bregdetare ka pasur ndikim të drejtpërdrejtë dhe shumë të rëndësishëm në rritjen e kërkesës për pajisje hidrosanitare.

Në Tiranë, zhvillimi i vazhdueshëm i projekteve rezidenciale, komplekseve shumëfunksionale dhe rikonstruksioneve ka sjellë kërkesë të qëndrueshme gjatë gjithë vitit, me fokus gjithnjë e më të madh te cilësia dhe dizajni modern.

Ndërsa në zonat bregdetare, sidomos në Jug të Shqipërisë, rritja e ndërtimeve të lidhura me turizmin ka sjellë kërkesë më sezonale, por me volum të lartë, ku përparësi mbetet kombinimi i estetikës me rezistencën ndaj përdorimit intensiv dhe kushteve klimatike.

Në të dyja rastet, vihet re një tendencë e qartë drejt produkteve më cilësore dhe zgjidhjeve më të qëndrueshme, çka tregon se zhvillimi i sektorit të ndërtimit po ndikon pozitivisht edhe në rritjen e standardeve të pajisjeve hidrosanitare në treg”.

Besnik Sinani, administratori i kompanisë “Haki Sinani”, thotë se zhvillimi i projekteve të ndërtimit mbeten kontribuuesit kryesorë të kërkesës për sektorin e hidrosanitareve.

“Në përgjithësi, kërkesa paraqitet në një nivel të ngjashëm me të njëjtën periudhë të vitit të kaluar, me luhatje shumë të lehtë në kufijtë ±2–3%, që në këtë fazë konsiderohet më shumë stabilitet sesa ndryshim real tregu.

Struktura e kërkesës mbetet e ndarë: projektet e ndërtimit kanë peshën kryesore dhe janë relativisht të qëndrueshme, pasi lidhen me cikle investimesh të nisura më herët.

Ndërsa segmenti i konsumatorit final është më i ndjeshëm dhe më i kujdesshëm në vendimmarrje. Në terma të përgjithshëm, tregu po ecën në një fazë konsolidimi, ku ndryshimet e mundshme në rritje apo rënie reflektohen me vonesë për shkak të natyrës së gjatë të ciklit të ndërtimit dhe furnizimit”, u shpreh ai.

Sipas z. Sinani, ndërtimet e reja në Tiranë dhe në zonat bregdetare vazhdojnë të jenë burimi kryesor i kërkesës për pajisje hidrosanitare.

“Ndërtimet e reja mbeten faktori kryesor që gjeneron kërkesën për pajisje hidrosanitare. Në veçanti Tirana dhe zonat bregdetare vazhdojnë të jenë motorët e tregut. Rritja e lejeve të ndërtimit dhe zhvillimi i projekteve rezidenciale dhe turistike kanë mbajtur kërkesën në një nivel të qëndrueshëm.

Megjithatë, vërehet një fokus më i madh tek eficienca e kostos dhe standardizimi i produkteve, gjë që ndikon edhe në strukturën e blerjeve. Krahasuar me periudhat e mëparshme, blerjet nga individët për përdorim personal janë më të kufizuara dhe kanë më pak peshë në totalin e tregut”.

Edhe Alma Grabocka, drejtoreshë e shitjeve për kompaninë “Delta”, pohon se në tërësi, kërkesa këtë vit ka shënuar rritje krahasuar me periudhën paraardhëse. Rritja është ndikuar veçanërisht nga ndërtimet e reja në bregdet. Sipas zonjës Grabocka, kërkesa nga familjarët është në rënie në raport me vjet.

 

Tensionet gjeopolitike shtojnë kostot e furnizimit

Kriza e rritjes së çmimeve nga fillimi i luftës në Iran ka dhënë efekt zinxhir edhe te fabrikat e prodhimit të pajisjeve hidrosanitare dhe pllakave jashtë vendit. Për rrjedhojë, operatorët vendas pohojnë se janë përballur me shtrenjtim çmimesh për furnizimet e reja.

Administratori i kompanisë “Haki Sinani” gjithashtu pohoi se zhvillimet gjeopolitike dhe luhatjet në tregjet ndërkombëtare kanë ndikuar në rritjen e kostove të furnizimit.

“Tensionet gjeopolitike, përfshirë edhe zhvillimet në Lindjen e Mesme, kanë ndikuar indirekt në rritjen e kostove të lëndëve të para dhe logjistikës. Kjo është reflektuar kryesisht te materialet me bazë plastike, të cilat janë të lidhura ngushtë me derivatet e naftës, si dhe te kostot e transportit për shkak të rritjes së çmimit të karburanteve.

Këto rritje kanë filluar të ndikojnë në zinxhirin e furnizimit që prej muajve të parë të vitit, por ne si kompani kemi tentuar t’i amortizojmë në tregun vendas përmes menaxhimit të stokut dhe optimizimit të blerjeve, në mënyrë që ndikimi te klienti final të jetë sa më i kufizuar dhe i shpërndarë në kohë”, tha ai.

Por rritja e çmimeve nuk është reflektuar drejtpërdrejt te konsumatori final. Disa prej operatorëve pohojnë se e kanë amortizuar rritjen e kostove të furnizimeve te marzhet e tyre të fitimit.

“Këto zhvillime janë reflektuar edhe te çmimet e furnizimit që marrim nga partnerët tanë, kryesisht si pasojë e rritjes së kostove të transportit dhe logjistikës ndërkombëtare.

Por ne kemi zgjedhur të mos i transmetojmë këto rritje te konsumatori final. Në vend të kësaj, kemi absorbuar një pjesë të këtyre kostove duke ulur marzhet tona të fitimit, me qëllim që të ruajmë stabilitetin e çmimeve në treg.

Kjo qasje bazohet në filozofinë tonë për të qenë sa më pranë klientit dhe për të mos e ngarkuar atë në periudha të vështira, edhe kur faktorët që ndikojnë kostot janë jashtë kontrollit tonë”, thekson Orest Çelo, nga kompania “Teoren”.

Operatorë të tjerë pohuan se ndryshimet e çmimeve të furnizimeve nga jashtë i kanë reflektuar te çmimet e shitjes për tregun vendas.

Gjatë dy krizave të mëparshme, që sollën ndryshime të kostove prodhuese për shumë fabrika jashtë, atë të pandemisë së Covid-19 dhe të luftës në Ukrainë, operatorët vendas të tregtimit të pajisjeve hidrosanitare dhe pllakave rritën çmimet deri në 20%.

Në vitin 2022, me fillimin e sulmit në Ukrainë, rritja e çmimeve për konsumatorin u ndikua nga shtrenjtimi i gazit që përbënte lëndën e parë kryesore që përdorej nga furrat e pjekjes së qeramikës në vendet e Bashkimit Europian.

Në atë periudhë pati edhe rritje të tarifave të transportit.

Shtrenjtimi i lartë i tarifave të transportit detyroi operatorët të braktisin tregun kinez dhe të furnizohen më tepër me pajisje me fabrikat në Egjipt dhe Indi.

Rritje kostosh pati edhe nga kompani të tjera që nuk u larguan nga furnizuesit e tyre tradicionalë siç ishte Italia dhe Spanja, pavarësisht se edhe në këto vende, tarifat e transportit dhe të pajisjeve shënuan rritje.

Kostot më të larta u reflektuan me ndryshimet e çmimeve vetëm në disa produkte për tregun vendas për vitet 2021-2022. Për vitin 2022, çmimet e pajisjeve hidrosanitare u rritën nga 10 deri në 20%. Sipas drejtuesve të kompanive, shtrenjtimi i çmimeve ndikoi te rënia e kërkesës me 20%.

Ndërsa në vitin 2023 pati stabilizim të tarifave të lëndëve të para në tregjet e huaja, duke iu afruar niveleve të paraluftës Rusi-Ukrainë.

Si rrjedhojë e kësaj situate, çmimet e shitjes në tregun vendas nuk ndryshuan. Çmimet e shitjes mbetën të pandryshuara edhe për vitin 2024.

 

 

Operatorët presin efekte te kërkesa nga gjeopolitika

Për Orest Çelo, nga “Teoren”, kërkesa për blerje pajisjesh hidrosanitare në muajt në vijim pritet të jetë e qëndrueshme, por pritet ngadalësim i rritjes, si pasojë e ngjarjeve gjeopolitike.

“Pritshmëritë tona në muajt në vijim janë për ngadalësim të ritmit të rritjes krahasuar me vitin e kaluar, por jo për rënie të kërkesës.

Tregu pritet të vazhdojë të jetë aktiv, por më i kujdesshëm, si rrjedhojë e pasigurisë ekonomike dhe gjeopolitike, si dhe tendencës së konsumatorëve dhe të bizneseve për të shtyrë ose për të optimizuar investimet jo urgjente.

Në këtë kontekst, ne presim më shumë kujdes në vendimmarrje dhe cikle më të gjata blerjeje, megjithatë bazat e kërkesës mbeten të qëndrueshme, veçanërisht në segmentet ku ne operojmë si kompani.

Pra, nuk flasim për rënie të tregut, por për një fazë më të matur zhvillimi, ku rritja do të jetë më e ngadaltë, por e vazhdueshme”, thotë z. Çelo.

Por nga ana tjetër, kriza e re e çmimeve globale për shkak të luftës në Iran e kombinuar edhe me kërkesën në rënie për segmentin familjar, po shkakton pasiguri dhe hezitim tek operatorët për zgjerim investimesh.

“Pasiguria gjeopolitike, tensionet në Lindjen e Mesme dhe klima e përgjithshme politike kanë ndikuar drejtpërdrejt në aktivitetin tonë, kryesisht duke e bërë më të vështirë parashikimin si të kostove, ashtu edhe të kërkesës në treg.

Në mënyrë konkrete, këto zhvillime janë reflektuar në rritje të çmimeve nga furnitorët e ‘Teoren’, si pasojë e luhatjeve në zinxhirët globalë të furnizimit dhe kostove të energjisë dhe të transportit.

Kjo situatë, e kombinuar edhe me tendencën e tregut retail për kursim dhe shtyrje të konsumit për shkak të pasigurisë, ka krijuar një mjedis më të kujdesshëm dhe më pak të parashikueshëm për investime.

Si rezultat, si planifikimi i kërkesës ashtu edhe vendimmarrja për investime të reja janë bërë më sfiduese, duke kërkuar fleksibilitet më të madh dhe menaxhim më të kujdesshëm të riskut”, thotë zoti Çelo.

Pavarësisht tensioneve gjeopolitike, nga kompania “Haki Sinani” drejtuesit parashikojnë rritje të eksporteve, veçanërisht për vendet e rajonit.

“Eksportet përbëjnë një segment relativisht të ri për ne, por me potencial të qartë rritjeje. Shifrat janë pozitive dhe tregojnë një trend rritës të qëndrueshëm, i mbështetur si nga zgjerimi i rrjetit të klientëve, ashtu edhe nga rritja e konkurrueshmërisë së produkteve tona në tregjet rajonale.

Në këtë fazë, fokusi ynë është konsolidimi i tregjeve ekzistuese dhe zgjerimi gradual në tregje të reja, duke e parë eksportin si një shtyllë strategjike të rritjes afatmesme dhe afatgjatë”, pohon administratori Besnik Sinani.

 

Rritet totali i të ardhurave të tregut, bien fitimet

Në total për vitin 2024 kompanitë e tregtimit të pajisjeve hidrosanitare dhe pllakave gjeneruan një total të ardhurash prej rreth 16,7 miliardë lekësh, sipas të dhënave të Qendrës Kombëtare të Biznesit. Krahasuar me 2023, të ardhurat e kompanive të sektorit u rritën 2%.

Ndërsa totali i fitimeve të sektorit arriti në vlerën e 2,2 miliardë lekëve. Krahasuar me vitin 2023, fitimet e kompanive u rritën me 18%.

Konkretisht për kompaninë “Brunes” të ardhurat në vitin 2024 u rritën me 6% dhe fitimet 38% krahasuar me 2023. Të ardhurat e kompanisë “Delta” në vitin 2024, shënuan rënie 6% krahasuar me 2023. Fitimet e kompanisë në 2024 u rritën 5.6% krahasuar me 2023.

Për vitin 2024 të ardhurat e kompanisë “BILLA” ranë me 7%, ndërsa fitimet u tkurrën 20% krahasuar me 2023.

Për kompaninë “Haki Sinani” të ardhurat në 2024 u rritën 8% dhe fitimet 23%, në raport me vitin paraardhës. Të ardhurat e kompanisë TEOREN për vitin 2024 u rritën me 10% dhe fitimet me 32% krahasuar me vitin 2023.

 

 

The post Qiraja ditore “shpëton” tregun e hidrosanitareve appeared first on Revista Monitor.

Rreth 50 milionë euro është vlera totale e pasurive të paluajtshme për banim të konfiskuara që administrohen nga Agjencia e Administrimit të Pasurive të Sekuestruara dhe të Konfiskuara (AAPSK).

Në total, numri i pasurive të paluajtshme të administruara nga kjo agjenci ka arritur në 345 prona.

Të dhënat e bëra publike nga AAPSK për “Monitor” tregojnë se pjesa më e madhe e vlerës së këtyre pronave është përqendruar në Tiranë. Rreth 75% e vlerës totale të pronave rezidenciale të konfiskuara, ose rreth 3.4 miliardë lekë, ndodhen në Tiranë, nga një vlerë totale prej 4.6 miliardë lekësh.

Pas Tiranës, pjesën më të madhe të vlerës së pronave të sekuestruara e zënë Durrësi dhe Fieri, me rreth 9% secili të vlerës totale. Ndërsa qyteti i Elbasanit dhe Kavajës përfaqësojnë rreth 2% secili të vlerës së pronave të konfiskuara.

Në Sarandë dhe Berat, pesha e pronave të sekuestruara është rreth 1% për secilin qytet. Pjesa tjetër shpërndahet në qytete të tjera, me vlera më të ulëta.

Pjesa tjetër e pasurive është e shpërndarë në qytete të tjera, me vlera më të ulëta. Për pasuritë në Himarë, vlera nuk mund të përcaktohet, pasi vendimet e sekuestrimit nuk përmbajnë të dhëna për sipërfaqen e pasurive, një element i domosdoshëm për vlerësimin ekonomik të tyre

Vendosja e masës së sekuestros mbi një pasuri nuk është kompetencë e AAPSK-së. Kjo procedurë rregullohet nga Kodi i Procedurës Penale dhe legjislacioni i posaçëm në fuqi, ndërsa AAPSK angazhohet në administrimin e pasurisë pasi ajo i kalon për administrim sipas procedurave ligjore.

Në përputhje me Ligjin nr. 34/2019, i ndryshuar, AAPSK merr në dorëzim pasuritë e sekuestruara mbi bazën e vendimeve përkatëse.

Konkretisht, neni 16 i ligjit parashikon marrjen në dorëzim të pasurisë së sekuestruar në bazë të vendimit të gjykatës ose urdhrit të prokurorit, ndërsa neni 17 përcakton procedurat për marrjen në administrim të pasurive të sekuestruara me urdhër të organit administrativ kompetent.

Pas marrjes në administrim, AAPSK ka përgjegjësi për ruajtjen, mirëmbajtjen dhe administrimin e pasurisë, duke synuar mbrojtjen dhe, kur është e mundur, rritjen e vlerës së saj ekonomike.

Për vitin 2025, sipas të dhënave të Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), vlera e aseteve të sekuestruara dhe të konfiskuara arriti 43.5 milionë euro.

Vlera e aseteve të sekuestruara është 50% më e ulët sesa në 2024. 66% e tyre apo 28.8 milionë  euro, përfaqësojnë pasuri të sekuestruara në kuadër të Kodit të Procedurës Penale. Ndërsa pjesa tjetër, 34%, apo 14.7 milionë euro u përket pasurive të sekuestruara në kuadër të ligjit Antimafie.

Në vijim të luftës kundër korrupsionit dhe krimit të organizuar për 2025, SPAK arriti të sekuestrojë dhe konfiskojë një portofol të diversifikuar asetesh, përfshirë edhe 145 pasuri të paluajtshme.

Për vitin 2026, në mesin e muajit qershor, gjithashtu SPAK njoftoi goditjen e një grupi ndërkombëtar kriminal, të cilit iu sekuestruan një numër i lartë i pasurive të paluajtshme, përfshirë troje, apartamente, garazhe, vila, llogari bankare, shoqëri tregtare dhe pasuri të lidhura me projekte ndërtimi në Tiranë dhe zona bregdetare./ D.Azo

 

The post Pronat për banim të konfiskuara, 75% ndodhen në Tiranë appeared first on Revista Monitor.

Nga “Procesi” i Franz Kafkës te “1984” e George Orwell

 

Mirë se erdhët në Ungoliant! (Në këtë artikull të The Economist, “Ungoliant” përdoret si një kompani imagjinare, një lloj korporate satirike). Si pjesë e procesit të integrimit, ju nxisim të lexoni disa libra përpara se të filloni punën.

Kjo do t’ju japë mundësinë më të mirë për të kuptuar kulturën tonë të veçantë.

Nëse një listë leximi ju duket si diçka e dalë mode, nuk është aspak kështu. “Princi i Vogël” zë një vend të veçantë në kulturën e Netflix: Antoine de Saint-Exupéry citohet ende në udhëzuesin kulturor të kompanisë.

Trupat Detare të SHBA-së kanë diçka të quajtur “Programi Profesional i Leximit i Komandantit”, një lloj klubi libri me plumba, ku ushtarakët pritet të lexojnë pesë tituj në vit nga një listë rekomandimesh mbi strategjinë, luftën dhe vendimmarrjen.

“The Looming Tower”, një histori e sulmeve të 11 shtatorit, dhe, disi më çuditshëm, “Impro”, një udhëzues për teatrin e improvizimit, kanë qenë pjesë e listave të leximit për punonjësit e Palantir. Edhe forma të tjera argëtimi mund të japin të dhëna për mënyrën se si shefat duan që ju të mendoni.

Kur ishte fëmijë, Howard Schultz, njeriu pas Starbucks, ishte një adhurues i madh i versionit me Gene Wilder të filmit “Willy Wonka & the Chocolate Factory” (Willy Wonka & Fabrika e Çokollatës).

Kur po planifikonte hapjen e roasterisë (vendi ku piqet kafeja) së parë të kompanisë, një hapësirë premium e ndërtuar rreth kulturës së kafesë, ai ftoi një grup drejtuesish në shtëpinë e tij për të parë filmin dhe për ta përdorur si burim frymëzimi.

Në Ungoliant, ju nuk do të ftoheni kurrë të shihni filmin e dashur të fëmijërisë së shefit. Willy Wonka nuk është ylli ynë udhërrëfyes. Por nëse lexoni librat e mëposhtëm, do të kuptoni vlerat tona dhe mënyrën se si na pëlqen të punojmë.

 

“Procesi” nga Franz Kafka

Historia e një njeriu të zakonshëm që papritur përfshihet në një botë makthi të burokracisë pa kuptim është më pak roman dhe më shumë manual punonjësi.

 

“Catch-22” nga Joseph Heller

Titulli i romanit të Heller-it lidhet me një dilemë të pazgjidhshme të kohës së luftës: të pretendosh se je i çmendur për të shmangur fluturimet ushtarake është vetë provë se je i kthjellët mendërisht.

Në Ungoliant, nëse punoni mirë, do t’ju kërkohet të kaloni në një rol drejtues dhe të menaxhoni njerëz. Nëse punoni keq, do të pushoheni nga puna. Nuk ekziston absolutisht asnjë mënyrë për të vazhduar të bëni atë që ju pëlqen vërtet.

 

“Valët” nga Virginia Woolf

Rrjedha të ndërgjegjes, individë që shkrihen me njëri-tjetrin, jetë të tëra që kalojnë dhe një ndjenjë e fortë hutimi. Hyrja e përkryer në jetën e zyrës.

 

“Mos thuaj asgjë” nga Patrick Radden Keefe

Nuk ka rëndësi se për çfarë flet libri. Është thjesht një këshillë shumë e mirë.

 

“Nesër dhe Nesër dhe Nesër” nga Gabrielle Zevin

Asnjëri prej nesh nuk e ka lexuar në të vërtetë këtë libër, por mendojmë se duhet të jetë një hyrje e shkurtër në menaxhimin e projekteve.

 

“1984” nga George Orwell

Disa njerëz, me sa duket, e konsiderojnë këtë libër distopik, dhe është e vërtetë se Partia parapëlqen disi më shumë shkopin sesa karotën.

Por ka shumë për të mësuar nga mesazhet e tij kryesore: se shfrytëzimi i të dhënave është një burim i vërtetë avantazhi konkurrues dhe se është më mirë të punosh së bashku drejt një qëllimi të përbashkët, sesa të ndjekësh synimet e tua egoiste.

Winston Smith qartazi nuk është lojtar skuadre dhe të gjithë e dimë sa mirë përfundoi kjo për të.

 

“Ishulli i doktor Moreau” nga H.G. Wells

Një gjë që mund të thuhet për doktor Moreau është se ai guxoi të ëndërronte. Po, ëndrra e tij mbështetej shumë te viviseksioni dhe disa nga pasojat ishin mjaft fatkeqe.

Por nuk bëhet omëletë pa thyer disa vezë.

Për të qenë të qartë, Ungoliant aktualisht nuk ka plane për t’i kthyer kafshët në qenie gjysmënjerëzore. Por të mendosh ndryshe dhe të dështosh është shumë, shumë më mirë sesa të pranosh kufij arbitrarë. Lexime të mëtejshme: “Frankenstein”, “Dr Jekyll dhe zoti Hyde”.

 

“Emma” nga Jane Austen

Një personazh që ndërhyn pareshtur në jetët e të tjerëve përfundon duke marrë gjithçka që dëshiron. Dëshmi se mikromenaxhimi mund të shpërblehet vërtet.

 

“Historia sekrete” nga Donna Tartt

Një i jashtëm i bashkohet një grupi të ngushtë njerëzish, të përkushtuar ndaj një figure të vetme mentori, dhe gradualisht humbet çdo ndjesi morali.

Fakti që personazhet në fund paguajnë një çmim të rëndë për sjelljen e tyre është e vetmja gjë për të cilën mund të ketë vërejtje në këtë libër. Në çdo aspekt tjetër, ai ju tregon saktësisht çfarë mund të prisni nga koha juaj e punës këtu.

 

“Wolf Hall” nga Hilary Mantel

Një operator jashtëzakonisht i aftë ngjitet në hierarkinë organizative falë meritës, por harron se fati i tij është në duart e një shefi jashtëzakonisht kapriçioz.

Të gjithë ungoliantianët kanë rëndësi, por vetëm njëri prej nesh ka 85% të të drejtave të votës.

Nëse i lexoni të gjitha këto dhe sërish paraqiteni në ditën tuaj të parë të punës, jeni pikërisht lloji i punonjësit që kërkojmë. Me padurim presim t’ju shohim muajin e ardhshëm./ The Economist

 

The post Çfarë duhet të lexoni për të kuptuar punëdhënësin tuaj të ardhshëm appeared first on Revista Monitor.

Autokracitë po marrin rolin e ndërmjetësit në konfliktet globale. Marrëveshjet që arrijnë nuk janë si më parë, shkruan The Economist 

 

Pakistani zakonisht shihet më shumë si burim problemesh gjeopolitike sesa si zgjidhje për to. Megjithatë, gjatë muajve të fundit, ai ka bërë më shumë se pothuajse çdo vend tjetër për t’i dhënë fund luftës mes Amerikës dhe Iranit.

Dhe Pakistani nuk është i vetmi ndërmjetës i pazakontë që ka ndërhyrë në konfliktet e fundit. Vetëm gjatë pesë viteve të fundit, Turqia ka ndërmjetësuar mes Rusisë dhe Ukrainës, Etiopisë dhe Somalisë, si dhe Pakistanit dhe Afganistanit.

Kina po përpiqet gjithashtu të pajtojë Afganistanin me Pakistanin.

Katari ka shërbyer si ndërmjetës mes Hamasit dhe Izraelit, mes Amerikës dhe talebanëve, si dhe ka luajtur rol në marrëveshjen e Amerikës me Iranin.

Në mbarë botën, ndërmjetësimi i paqes nga regjimet autokratike po kthehet në normë.

Në vitin 2025, një ose më shumë nga Kina, Katari, Arabia Saudite, Turqia dhe Emiratet e Bashkuara Arabe ishin të përfshira si ndërmjetës në të paktën 20 nga 53 proceset e paqes të regjistruara në botë, sipas School for a Culture of Peace (ECP) në Universitetin Autonom të Barcelonës.

Në të njëjtën kohë, ndërmjetësit tradicionalë të epokës së pasluftës, si Kombet e Bashkuara dhe demokracitë larg fushëbetejave, përfshirë Norvegjinë, Suedinë dhe Zvicrën, po përfshihen më pak ose me një rol më pak të dukshëm (shih grafikun 1).

 

 

Ky ndryshim nuk do të thotë domosdoshmërisht se po arrihen më shumë apo më pak marrëveshje se më parë. Ashtu si homologët e tyre demokratikë, edhe autokratët shpesh dalin duarbosh. Por marrëveshjet që arrijnë të ndërmjetësojnë janë të ndryshme, si në stil, ashtu edhe në përmbajtje.

Së pari, duhen parë motivet. Autokratët tërhiqen nga ndërmjetësimi për të paktën tri arsye.

E para është prestigji dhe përfitimi politik në vend. Udhëheqësit ushtarakë të Pakistanit kanë shfrytëzuar rolin e tyre në bisedimet mes SHBA-së dhe Iranit për të krijuar imazhin e Pakistanit si një aleat i pazëvendësueshëm.

Presidenti turk, Recep Tayyip Erdoğan, i ka përdorur sukseset në ndërmjetësimin e konflikteve jashtë vendit për të forcuar mbështetjen në politikën e brendshme dhe për t’u paraqitur si një kampion i Jugut Global (vendet në zhvillim të Azisë, Afrikës dhe Amerikës Latine).

Një arsye tjetër për t’u përfshirë është parandalimi i krizave në fqinjësi. Gjatë këtij shekulli, Turqia është përballur me valë refugjatësh, ndërprerje të furnizimit me energji, ngadalësim ekonomik dhe sulme terroriste si pasojë e luftërave në kufijtë e saj.

“Turqia nuk mund të ketë siguri apo prosperitet të plotë nëse rajoni ynë mbetet i paqëndrueshëm”, thotë Timur Soylemez, ish-drejtues i ndërmjetësimit ndërkombëtar në Ministrinë e Jashtme të Turqisë. “Është shumë më pak e kushtueshme të menaxhosh këto konflikte dhe të parandalosh përshkallëzimin e tyre.”

 

Konfliktet tuaja, interesat e mia

Objektivat tregtare dhe gjeopolitike janë një faktor i tretë. Kina është përfshirë në ndërmjetësimin e luftës civile në Mianmar, kryesisht për të mbrojtur investimet e saj. Edhe Turqia e ka përdorur ndërmjetësimin për të ruajtur interesat ekonomike në vende si Iraku dhe Libia, si dhe për të krijuar mundësi të reja, si në Somali.

Varësia e madhe e Pakistanit nga importet e energjisë nga Gjiri Persik ndihmon në shpjegimin e rolit të tij të spikatur në çështjen iraniane. Po ashtu, Islamabadi synon të fitojë favorin e Uashingtonit, në një kohë kur marrëdhëniet e SHBA-së me rivalin e tij kryesor, Indinë, janë afruar ndjeshëm.

Ndërmjetësuesit e rinj kanë disa avantazhe ndaj gardës së vjetër diplomatike. Turqia përdor identitetin e saj islam për t’u paraqitur si një ndërmjetëse më e besueshme për vendet myslimane sesa fuqitë perëndimore, thotë Pinar Tank, studiuese në Institutin për Kërkime mbi Paqen në Oslo.

Katari, nga ana tjetër, është i gatshëm të bisedojë me Hamasin, Iranin dhe talebanët, aktorë me të cilët shumë qeveri perëndimore nuk duan të komunikojnë drejtpërdrejt, ose për të cilët sanksionet dhe konsideratat politike e bëjnë dialogun shumë më të vështirë.

Edhe marrëveshjet që arrihen janë të ndryshme. Kur fuqitë demokratike perëndimore ndërmjetësonin marrëveshje në të kaluarën, ato zakonisht vinin theksin te të drejtat e njeriut, ndarja e pushtetit dhe reformat demokratike, thotë Allard Duursma, studiues në ETH Zurich.

Autokracitë e kanë zëvendësuar këtë model liberal me një qasje që fokusohet te stabiliteti, mundësitë ekonomike dhe tregtia.

Një nga shenjat më të dukshme, dhe ndoshta një nga faktorët që po e përshpejton këtë transformim, është zbehja e ndikimit të Kombeve të Bashkuara. Pjesa e konflikteve ku OKB-ja ka qenë e përfshirë si ndërmjetëse ka mbetur relativisht e qëndrueshme gjatë dekadës së fundit.

Por pesha e saj reale, e matur nga rastet kur ka marrë rolin udhëheqës në proceset e ndërmjetësimit, po tkurret me shpejtësi.

Herën e fundit që OKB-ja luajti rol të rëndësishëm ishte në vitin 2022, kur ndihmoi në arritjen e marrëveshjes që lejoi eksportin e drithërave ukrainase përmes Detit të Zi.

Prej kohësh ka ndodhur që disa vende, veçanërisht Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Izraeli, të anashkalojnë OKB-në dhe të ndjekin kanale të veçanta negociatash kur interesat e tyre janë të përfshira drejtpërdrejt, siç po ndodh aktualisht në konfliktet në Gaza, Iran, Liban dhe Ukrainë.

Por OKB-ja ka filluar gjithashtu të vetëpërjashtohet nga këto procese. Sekretari i Përgjithshëm, António Guterres, nuk emëroi një të dërguar të posaçëm për Iranin deri më 25 mars, në një kohë kur lufta kishte gati një muaj që kishte shpërthyer dhe diplomatët rajonalë kishin javë të tëra që zhvillonin përpjekje intensive për ndërmjetësim.

Një zyrtar i lartë i OKB-së pranon se drejtuesit e organizatës, nga frika se mos shpenzojnë kapitalin e tyre të kufizuar politik në konflikte që duken pa zgjidhje, shpesh zgjedhin të mos ndërhyjnë fare.

“Jemi në një moment mjaft të vështirë”, thotë ai me keqardhje. “Kryesisht për shkak të teprimit me kujdesin gjatë dekadës së fundit. Nuk ka problem të dështosh; shumë më e rëndësishme është të përpiqesh.”

OKB-ja po e ka gjithashtu gjithnjë e më të vështirë të ruajë paqen. Numri i paqeruajtësve të saj në terren është përgjysmuar ndjeshëm, nga 107 mijë në vitin 2016 në vetëm 47 mijë sot, ndërsa numri i misioneve paqeruajtëse ka rënë nga 16 në 11 gjatë së njëjtës periudhë (shih grafikun 2).

 

 

Këto misione po bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e së kaluarës. Hera e fundit që OKB-ja krijoi një mision të ri paqeruajtës ishte në vitin 2014, për luftën civile në Republikën e Afrikës Qendrore. Situata është përkeqësuar edhe nga shkurtimi i fondeve për këto operacione, kryesisht me kërkesë të Shteteve të Bashkuara.

SHBA-ja mbetet i vetmi ndërmjetës tradicional i paqes që vazhdon të jetë po aq aktiv sa më parë, duke u përfshirë në konflikte nga Kamboxhia deri në Siri.

Donald Trump shpesh pretendon, me ekzagjerimin e tij karakteristik, se gjatë tetë muajve të parë të mandatit të tij të dytë ka ndalur tetë luftëra.

Por stili i tij transaksional i ndërmjetësimit i ngjan shumë më tepër qasjes së ndërmjetësve autokratikë sesa asaj të paraardhësve të tij, duke kontribuar në zhbërjen e modelit tradicional të ndërmjetësimit.

Ai shpesh kërkon përfitime konkrete ekonomike për Amerikën, si koncesione minerare apo marrëveshje tregtare, dhe ka treguar pak interes për çështje si të drejtat e njeriut, demokracia apo sundimi i ligjit.

Rezultati është një formë tjetër e ndërmjetësimit për paqe. Si fillim, ndërmjetësit e rinj shpesh kanë marrë drejtimin e negociatave dhe kanë lënë mënjanë aktorët e tjerë në luftëra ku ata vetë janë palë të përfshira ose mbështetës të fortë të njërës anë, vërejnë Sara Hellmüller dhe Bilal Salaymeh, në një studim të publikuar vitin e kaluar.

Arabia Saudite e ka anashkaluar në masë të madhe OKB-në në Jemen. Irani, Rusia dhe Turqia ndërmjetësuan disa armëpushime gjatë luftës së gjatë civile në Siri, pa përfshirje të jashtme, për të shmangur ndërhyrjen në zonat përkatëse të ndikimit të njëra-tjetrës.

Turqia ka refuzuar ndërmjetësimin e OKB-së në bisedimet e saj të paqes me kryengritësit kurdë. Në Mianmar, Kina herë ndihmon rebelët, herë i detyron të pranojnë armëpushime, duke rritur kështu ndikimin e saj.

 

Diplomacia e shkopit

Sado cinike të duket e gjithë kjo, diplomacia shtrënguese nuk është pa përfitime. Ajo nuk është as diçka e re; në Bosnjë, për shembull, fushata ajrore e NATO-s i hapi rrugën Marrëveshjes së Dejtonit të vitit 1995.

Studimet kanë treguar se një ndërmjetësim i tillë mund të ndihmojë në arritjen më të shpejtë të armëpushimeve sesa ndërmjetësimi më parimor. Në disa raste, një regjim autokratik me interesa ekonomike apo gjeopolitike në lojë është e vetmja palë me interes real për të sjellë paqe.

Kina, për shembull, ka qenë një ndërmjetëse aktive në konfliktin mes Afganistanit dhe Pakistanit. Në mars, Ministria e Jashtme kineze bëri thirrje për përmbajtje pas bombardimit pakistanez të një spitali në Kabul.

Më pas, ajo i detyroi të dyja palët të merrnin pjesë në bisedime në Kinë në prill. Pekini është përpjekur gjithashtu të përdorë ndikimin ekonomik për t’i shtyrë të dyja palët drejt lëshimeve, ndonëse deri tani pa rezultat.

Shkolla e diplomacisë së drejtpërdrejtë, ku palëve u “përplasen kokat” për t’i ulur në tryezë, ka shënuar disa arritje të dukshme.

Frika për të mos zemëruar Trump-in duket se ka ndihmuar në arritjen e armëpushimeve në konfliktet mes Armenisë dhe Azerbajxhanit, Kamboxhias dhe Tajlandës, si dhe Kongos dhe Ruandës. Edhe pse India u trondit nga ndërhyrja e Trump-it, ai duket se ndihmoi gjithashtu në zbutjen e një përshkallëzimi të armiqësive mes saj dhe Pakistanit vitin e kaluar.

Problemi është se të gjitha shqetësimet për drejtësinë dhe të drejtat e njeriut, të cilat autokratët dhe Trump-i i kanë lënë kryesisht mënjanë, mund t’i kenë bërë në fakt armëpushimet më të qëndrueshme. Marrëveshjet e paqes afatgjata kanë qenë gjithmonë të rralla; tani po bëhen edhe më të rralla.

Sipas Duursma, mes viteve 1989 dhe 2013, pjesa e negociatave që përfunduan me marrëveshje përfundimtare, dhe jo thjesht me armëpushime apo masa të përkohshme, ishte 3.9%. Mes viteve 2014 dhe 2023, kjo përqindje ra në 2.1%.

Marrëveshjet gjysmake po zëvendësojnë punën më të gjatë dhe më të lodhshme të ndërtimit të paqes. “Epoka e këtyre marrëveshjeve të mëdha të paqes duket se ka përfunduar”, thotë Duursma.

Me fjalë të tjera, shërbimet e Pakistanit mund të nevojiten sërish së shpejti.

The post Paqebërësit e rinj të botës appeared first on Revista Monitor.

Byrotë e Kreditit që pritet të ngrihen në Shqipëri do të jenë subjekte private, të organizuara si shoqëri aksionare, dhe do të kenë të drejtë të mbledhin, përpunojnë dhe analizojnë informacion financiar për individët dhe bizneset, përfshirë të dhëna që shkojnë përtej kredive bankare.

Byroja e Kredisë do jetë private, informacioni do mblidhet me pagesë; Projektligji drejt finalizimit

Projektligji “Për Byrotë e Kreditit” i hedhur pwr konsultim, përcakton për herë të parë kuadrin e posaçëm për licencimin dhe funksionimin e këtyre subjekteve private, të cilat do të ofrojnë raporte kreditore dhe sisteme të renditjes kreditore, të njohura si “credit scoring”.

Modeli ndryshon nga Regjistri aktual i Kredive, i cili administrohet nga Banka e Shqipërisë. Relacioni argumenton se regjistrat publikë, të administruar nga bankat qendrore, kanë kryesisht funksione që lidhen me stabilitetin financiar dhe mbikëqyrjen, ndërsa nuk janë konceptuar për të ofruar shërbime tregtare të raportimit kreditor, analiza të sjelljes paguese apo modele të avancuara të pikëzimit kreditor.

Këto funksione, sipas projektligjit, do t’u kalojnë byrove private të kreditit, të cilat do të operojnë paralelisht me Regjistrin e Kredive të Bankës së Shqipërisë.

Sipas relacionit, në përputhje me standardet dhe praktikat ndërkombëtare, regjistrat publikë të kredive, të administruar nga bankat qendrore, kanë si funksion kryesor mbështetjen e stabilitetit financiar, monitorimin e ekspozimeve kreditore dhe vlerësimin e riskut sistemik në sektorin financiar. Aksesi i subjekteve raportuese në këta regjistra përbën një funksion dytësor, i cili u shërben atyre si një mekanizëm ndihmës për vlerësimin e riskut kreditor dhe mbështetjen e vendimmarrjes në procesin e kreditimit.

Megjithatë, regjistrat publikë të kredive nuk janë konceptuar për të ofruar shërbime tregtare të raportimit kreditor, përpunim të avancuar të informacionit kreditor, analiza të sjelljes paguese apo zhvillimin e modeleve të vlerësimit kreditor (credit scoring). Këto funksione ushtrohen nga byrotë private të kreditit, të cilat, në shumë juridiksione, operojnë paralelisht me regjistrat publikë të kredive dhe luajnë një rol plotësues në treg. Nëpërmjet grumbullimit, përpunimit dhe analizimit të informacionit kreditor nga burime të ndryshme, ato ofrojnë produkte dhe shërbime të specializuara që mbështesin institucionet financiare dhe përdoruesit e tjerë të autorizuar në vlerësimin e aftësisë paguese, administrimin e riskut kreditor dhe procesin e vendimmarrjes për dhënien e financimit.

Në këtë kontekst, paraqitet e nevojshme miratimi i një kuadri ligjor gjithëpërfshirës për krijimin dhe funksionimin e byrove private të kreditit, i harmonizuar me praktikat dhe modelet më të mira të zhvilluara në vendet e Bashkimit Evropian, me qëllim krijimin e një sistemi modern, të besueshëm dhe efikas të raportimit dhe vlerësimit kreditor.

 

 

Kompani private, por me akses te një gamë e gjerë të dhënash

Një nga elementet më të rëndësishme të projektligjit është gama e institucioneve dhe subjekteve që mund të furnizojnë me informacion Byrotë e Kreditit.

Përveç bankave dhe institucioneve financiare jobanka, ofrues të të dhënave mund të jenë institucionet e pagesave, institucionet e parasë elektronike, shoqëritë e kursim-kreditit, kompanitë e sigurimit dhe Banka e Shqipërisë.

Por informacion mund të vijë edhe nga organet tatimore, njësitë e qeverisjes vendore dhe persona të tjerë juridikë që furnizojnë mallra ose shërbime nga të cilat lindin detyrime për pagesë.

Në këtë mënyrë, një subjekt privat mund të krijojë një panoramë shumë më të gjerë të sjelljes financiare të një individi ose biznesi, krahasuar me informacionin që aktualisht përmban Regjistri i Kredive.

Në historikun e një individi mund të përfshihen të dhëna për kërkesat dhe marrëveshjet e kredisë, detyrimet e prapambetura, përfundimin e marrëveshjeve, renditjen kreditore dhe vendime gjyqësore që lidhen me aftësinë kredimarrëse. Për bizneset mund të shtohen edhe të dhëna për performancën financiare dhe procedurat e falimentimit.

 

Banka e Shqipërisë mund t’u japë bazën fillestare

Projektligji parashikon një mekanizëm të posaçëm edhe për krijimin e bazës fillestare të informacionit të Byrosë.

Me kërkesë të Byrosë së Kreditit dhe mbi bazën e një marrëveshjeje, Banka e Shqipërisë mund t’i vërë në dispozicion subjektit privat informacionin kreditor që administron në Regjistrin e Kredive deri në datën e licencimit të Byrosë.

Transferimi do të bëhet sipas kushteve, kritereve dhe procedurave të përcaktuara në ligj dhe në legjislacionin për mbrojtjen e të dhënave personale.

Ky parashikim i jep Byrosë mundësinë që të mos e nisë aktivitetin nga zero, por të ndërtojë bazën fillestare mbi informacionin kreditor ekzistues.

 

Privati do të llogarisë edhe “credit score”

Një tjetër funksion që projektligji i jep Byrove private është llogaritja e renditjes kreditore ose “credit scoring”.

Në bazë të të dhënave të mbledhura, Byroja mund të hartojë një vlerësim të besueshmërisë financiare të individit apo biznesit, i cili mund të përfshihet në raportin kreditor që kërkon banka apo një përdorues tjetër i autorizuar.

Projektligji kërkon që modelet statistikore, matematikore ose algoritmike që do të përdoren për pikëzimin të mbështeten në kritere objektive, proporcionale, të verifikueshme dhe jodiskriminuese.

Parashikohen gjithashtu kërkesa për transparencë mbi metodologjinë dhe faktorët kryesorë që ndikojnë në vlerësimin kreditor.

Në praktikë, ky vlerësim mund të ketë ndikim të drejtpërdrejtë në kushtet e financimit.

Relacioni vlerëson se individët dhe bizneset me histori të mirë financiare mund të kenë mundësi më të mëdha të negociojnë norma interesi më të favorshme dhe të marrin kredi më shpejt.

 

Të dhënat negative deri në pesë vjet

Fakti që informacioni do të administrohet nga subjekte private shoqërohet edhe me rregulla për kohën e ruajtjes së tij.

Të dhënat pozitive mund të ruhen deri në tre vjet nga përfundimi i marrëdhënies së kredisë ose kontratës përkatëse.

Të dhënat negative mund të ruhen deri në pesë vjet nga përmbushja ose shuarja e detyrimit.

Kjo nënkupton se edhe pasi një detyrim problematik është shlyer, informacioni negativ mund të vazhdojë të jetë pjesë e historikut të personit apo biznesit për disa vite.

 

Kush do t’i kontrollojë Byrotë private

Byrotë e Kreditit do të duhet të regjistrohen në Qendrën Kombëtare të Biznesit si shoqëri aksionare dhe të pajisen me licencë.

Licenca do të jepet për afat të pacaktuar. Projektligji vendos gjithashtu kufizime për pjesëmarrjen dhe kontrollin e këtyre shoqërive nga bankat dhe institucionet financiare jobanka.

Për pjesën që lidhet me përpunimin e të dhënave personale, mbikëqyrja do të kryhet nga Komisioneri për të Drejtën e Informimit dhe Mbrojtjen e të Dhënave Personale.

Projektligji parashikon gjithashtu se informacioni kreditor është konfidencial dhe se Byroja, ofruesit dhe përdoruesit e informacionit nuk mund ta përdorin ose zbulojnë atë jashtë rasteve të lejuara nga ligji.

 

Qytetari do të ketë të drejtë të kontrollojë dosjen

Personat për të cilët mbahet informacion do të kenë të drejtë të marrin raportin e tyre kreditor dhe të njihen me burimet prej nga kanë ardhur të dhënat.

Ata do të mund të shohin gjithashtu identitetin e përdoruesve që kanë kërkuar raport kreditor për ta. Informacioni duhet të vihet në dispozicion brenda pesë ditëve.

Në rast se të dhënat janë të pasakta ose të paplota, subjekti mund t’i kundërshtojë ato dhe të kërkojë verifikimin, korrigjimin ose, sipas rastit, fshirjen e tyre.

Në këtë mënyrë, projektligji krijon një model ku mbledhja dhe përpunimi tregtar i historikut kreditor dhe llogaritja e “notës” financiare do të kryhen nga kompani private, ndërsa shteti përcakton rregullat e licencimit, burimet e të dhënave dhe kufijtë për përdorimin e informacionit.

The post Byrotë e Kreditit do të jenë private, do të ndërtojnë “notën” financiare të individëve dhe bizneseve appeared first on Revista Monitor.

Raportimi dhe transparenca në industritë nxjerrëse bëri përparim, por nuk arriti të institucionalizojë disa nga reformat kryesore të synuara nga një projekt prej 700 mijë dollarësh i financuar nga Banka Botërore.

Në raportin përfundimtar të zbatimit, Banka Botërore e vlerësoi rezultatin e projektit si “mesatarisht të kënaqshëm”, ndërsa cilësinë e monitorimit dhe vlerësimit si “modeste”. Nga shuma fillestare e grantit, rreth 697 mijë dollarë u disbursuan.

Projekti synonte të ndihmonte institucionet dhe grupet e interesit në Shqipëri të hartonin politika për një administrim më transparent të sektorit nxjerrës. Mbështetja përfshinte raportimin sipas standardeve të Nismës për Transparencën në Industrinë Nxjerrëse, ose EITI, analiza mbi pronarët përfitues, të ardhurat vendore, energjinë e rinovueshme, gazin dhe ndikimet sociale të industrisë.

 

Konkretisht vetëm një nga tre treguesit kryesorë iu afrua objektivit. Shqipëria përfundoi 50% të masave korrigjuese të kërkuara nga vlerësimi i EITI, kundrejt objektivit prej 70%. Rakordimi i të ardhurave nga renta minerare që u kalohen njësive vendore nuk u realizua, ndërsa raportimi EITI nuk u integrua plotësisht në ciklin vjetor ligjor të raportimit dhe auditimit.

Raporti nënvizon se Shqipëria vazhdon t’i publikojë të ardhurat në nivel të përgjithshëm kompanie dhe jo sipas projekteve individuale, një mangësi që Banka Botërore e cilëson thelbësore për transparencën fiskale. Ligji i posaçëm për EITI, i cili do ta bënte të detyrueshëm publikimin e të dhënave nga institucionet publike dhe kompanitë private, nuk ishte miratuar deri në përfundimin e projektit.

Projekti ndihmoi në publikimin e raporteve EITI për vitet 2019-2021 në tetor 2024 dhe të raportit për vitin 2022 në mars 2025. Vonesa mes vitit të raportimit dhe publikimit u ul nga tre në dy vjet, por mbeti mbi objektivin prej një viti. Numri i fushave të reja të raportimit arriti në tre, nga pesë të planifikuara.

Zbatimi i grantit u vonua rreth 12 muaj, pasi miratimi i qeverisë u sigurua vetëm në janar 2024, ndonëse projekti ishte aprovuar nga Banka Botërore në dhjetor 2022. Pavarësisht periudhës së shkurtuar deri në mbylljen e tij në korrik 2025, aktivitetet e planifikuara u përfunduan dhe fondet u disbursuan pothuajse plotësisht.

Mungesa e financimit nga qeveria bëri që Shqipëria të mos publikonte në kohë raportet për vitet 2019-2021, duke çuar në pezullimin e vendit nga Bordi i EITI në tetor 2023. Pezullimi zgjati një vit dhe u hoq pasi raportet e prapambetura u publikuan në tetor 2024.

Banka Botërore tha se mungesa për një periudhë të gjatë e një drejtuesi të nivelit të lartë për procesin EITI ndikoi negativisht në zbatim. Mbledhjet e grupit shumëpalësh vijuan pa praninë e kryetarit, ndërsa mungesa e vazhdimësisë në drejtim mund të ketë kufizuar ndikimin e procesit në politikat publike.

Raporti rekomandon që funksionet kryesore të EITI të financohen në mënyrë të qëndrueshme nga buxheti i shtetit, përmes një linje të posaçme buxhetore. Ai kërkon gjithashtu emërimin e një zyrtari të lartë si drejtues të procesit dhe kalimin nga raportet e përgatitura nga konsulentët te publikimi sistematik i të dhënave përmes platformave qeveritare.  Sipas Bankës Botërore, raportimi për vitin 2023, i publikuar në dhjetor 2025, ishte raporti i parë i përgatitur nga vetë Sekretariati Kombëtar EITI dhe grupi shumëpalësh, pa u mbështetur te konsulentë të financuar nga jashtë./ N.Maho

 

 

The post Transparenca në industrinë nxjerrëse, BB: Projekti nën objektiva, të ardhurat nga renta pa rakordim appeared first on Revista Monitor.

Punëdhënësit në Shqipëri do të duhet të publikojnë intervalin e pagës për çdo vend të lirë pune dhe kompanitë me të paktën 125 punonjës do të përballen me kuota për punësimin e personave nga grupe të veçanta, sipas një projektligji të Ministrisë së Ekonomisë dhe Inovacionit të nxjerrë për konsultim publik.

Projektligji, që ndryshon ligjin nr. 15/2019 “Për nxitjen e punësimit”, zgjeron detyrimet e kompanive për deklarimin e vendeve të lira dhe të marrëdhënieve të punës, ndërsa parashikon gjithashtu një sistem të ri digjital për historikun profesional të punonjësve dhe përgatitjen e Shqipërisë për pjesëmarrjen në rrjetin europian të punësimit EURES.

Një nga ndryshimet kryesore për punëdhënësit është detyrimi për transparencë mbi pagën që në fazën e rekrutimit. Projektligji përcakton se çdo punëdhënës duhet të deklarojë vendet e lira të paguara pranë strukturave të punësimit.

“Në çdo shpallje të vendit të lirë të punës, punëdhënësi duhet të bëjë publike intervalin e pagës për pozicionin e shpallur,” thuhet në projektligj.

Relacioni i Ministrisë thotë se kjo kërkesë parashikohet për herë të parë dhe synon rritjen e transparencës gjatë rekrutimit dhe dhënien e më shumë informacioni punëkërkuesve përpara aplikimit.

Projektligji zgjeron edhe informacionin që kompanitë duhet t’u raportojnë institucioneve. Çdo punëdhënës do të ketë detyrimin të deklarojë dhe përditësojë të dhënat që lidhen me marrëdhënien e punës të punonjësve. Në rast largimi nga puna, punëdhënësi do të duhet të deklarojë largimin, ndërsa informacioni, përfshirë arsyen dhe kontaktin e punonjësit, do t’i përcillet automatikisht institucionit përgjegjës për punësimin.

Sipas relacionit, qëllimi është që institucionet e punësimit të mund të ndërhyjnë më herët me këshillim, orientim profesional, ndërmjetësim ose programe aktive të tregut të punës për personat që humbasin vendin e punës.

Kuota për kompanitë me të paktën 125 punonjës

Një tjetër ndryshim me ndikim të drejtpërdrejtë për bizneset është regjimi tranzitor për punësimin e personave nga grupet e veçanta.

Deri në anëtarësimin e Shqipërisë në Bashkimin Europian, projektligji parashikon që një punëdhënës të punësojë një person nga kategoritë e përcaktuara në ligj për 125 punonjësit e parë, dhe një person shtesë për çdo 125 punonjës të tjerë.

Nëse kuota nuk plotësohet, punëdhënësi do të paguajë një kontribut në Fondin Social të Punësimit.

Projektligji përcakton se punëdhënësi që nuk plotëson numrin e kërkuar “derdh një kontribut për llogari të Fondit Social të Punësimit në masën 50% të pagës minimale”, për çdo muaj dhe për çdo person që duhej të kishte punësuar sipas kuotës.

Relacioni e përshkruan këtë si një regjim tranzitor, ndërsa pas anëtarësimit të Shqipërisë në BE do të zbatohen kuotat e parashikuara nga dispozitat e tjera të ligjit.

Shkeljet e detyrimeve të parashikuara për punëdhënësit do të trajtohen si kundërvajtje administrative. Projektligji përcakton administratën tatimore si autoritetin që konstaton dhe sanksionon shkeljet, në përputhje me legjislacionin për procedurat tatimore.

Ndryshimet prekin edhe shërbimet e punësimit që ofrohen nga shteti. Shërbimet bazë për punëkërkuesit dhe punëdhënësit do të vijojnë të ofrohen pa pagesë, por institucioni përgjegjës do të mund të vendosë tarifa për shërbime të specializuara që u ofrohen kompanive.

“Për shërbime të specializuara që u ofrohen punëdhënësve, institucioni përgjegjës për punësimin dhe aftësitë vendos tarifa shërbimi,” thuhet në projektligj. Llojet e shërbimeve, kriteret, procedurat dhe tarifat do të përcaktohen më pas me vendim të Këshillit të Ministrave.

Relacioni thotë se këto shërbime mund t’u përgjigjen nevojave të punëdhënësve për forma më të avancuara të rekrutimit dhe identifikimit të fuqisë punëtore. Ligji do të lejojë gjithashtu kontraktimin e subjekteve të tjera të tregut të punës për ofrimin e shërbimeve ndaj grupeve të veçanta ose në territore të caktuara.

Pasaportë digjitale për punësimin dhe aftësitë

Projektligji krijon edhe bazën ligjore për të ashtuquajturën Pasaportë Digjitale të Punësimit dhe Aftësive, një dokument elektronik ku do të regjistrohen të dhëna mbi historikun profesional të individit.

Sipas tekstit, pasaporta do të përmbajë të dhëna për “marrëdhëniet e punës, periudhat e punësimit, profesionin, kualifikimet dhe përvojën e punës së individit”. Ajo do të administrohet përmes një platforme të integruar me bazat shtetërore të të dhënave.

Të dhënat do të përdoren për ofrimin, administrimin dhe verifikimin e shërbimeve dhe programeve të punësimit, ndërsa rregullat e aksesimit, përditësimit dhe ndërveprimit me bazat e tjera të të dhënave do të përcaktohen me vendim të Këshillit të Ministrave.

Relacioni thotë se sistemi synon të krijojë një burim të vetëm informacioni mbi profilin profesional dhe të shmangë kërkesat e përsëritura për dokumente fizike, duke mundësuar verifikimin elektronik të informacionit.

Në të njëjtën kohë, projektligji parashikon krijimin e Observatorit të Informacionit të Tregut të Punës dhe Aftësive. Subjektet që disponojnë të dhëna për tregun e punës do të kenë detyrimin t’i shkëmbejnë ato në mënyrë elektronike përmes një baze të integruar.

Shqipëria përgatit lidhjen me EURES

Paketa krijon gjithashtu strukturën ligjore për integrimin gradual të Shqipërisë në Rrjetin Europian të Shërbimeve të Punësimit, EURES, i cili lidh shërbimet e punësimit dhe informacionin mbi vendet e lira të punës në tregun europian.

Institucioni përgjegjës për punësimin dhe aftësitë do të veprojë si Zyra Kombëtare Koordinuese e EURES-it. Ndër kompetencat e saj do të jetë transmetimi i vendeve të lira të paguara të punës dhe, me pëlqimin e punëkërkuesit, i aplikimeve dhe profileve të kandidatëve.

Pjesa e sistemit që lidhet me ngritjen e strukturës kombëtare do të mund të fillojë pas hyrjes në fuqi të ligjit, ndërsa pjesëmarrja e plotë dhe shkëmbimi i informacionit me rrjetin europian parashikohet nga anëtarësimi i Shqipërisë në BE, ose më herët nëse vendi autorizohet të marrë pjesë në EURES.

Relacioni e lidh projektligjin me negociatat e anëtarësimit në BE, konkretisht me Kapitullin 2 për lëvizjen e lirë të punëtorëve dhe Kapitullin 19 për politikat sociale dhe punësimin. Ai është përafruar pjesërisht me Rregulloren e BE-së 2016/589 për EURES.

Projektligji zgjeron njëkohësisht programet e tregut të punës edhe te personat që janë ende të punësuar, por rrezikojnë humbjen e vendit të punës. Në këtë kategori përfshihen raste që lidhen me ndryshime ekonomike ose teknologjike dhe ristrukturime të ndërmarrjeve, sipas relacionit.

Financimi i masave të parashikuara do të bëhet nga Buxheti i Shtetit për Ministrinë e Ekonomisë dhe Inovacionit, përmes programit buxhetor “Tregu i Punës”. Relacioni nuk jep një vlerë të veçantë financiare për zbatimin e projektligjit.

 

The post Drafti, punëdhënësit mund të detyrohen të publikojnë pagat, kuota për kompanitë 125 punonjës appeared first on Revista Monitor.

Kosova ka shënuar rritje të numrit të vizitorëve gjatë qershorit 2026, me një shtim të dukshëm të turistëve të huaj. Prishtina vazhdon të jetë destinacioni më i vizituar, ndërsa pas kryeqytetit renditen Prizreni e Peja. Nga jashtë, numri më i madh i vizitorëve vjen nga Shqipëria, Gjermania, Turqia dhe Zvicra.

 

Gjatë qershorit të këtij viti, Kosovën e kanë vizituar gjithsej 70 mijë e 234 persona, prej të cilëve 28 mijë e 638 ishin vizitorë vendorë, ndërsa 41 mijë e 596 vizitorë të huaj.

Në krahasim me qershorin e vitit 2025, kur ishin regjistruar 63 mijë e 502 vizitorë, numri i përgjithshëm është rritur për 10.6 për qind.

Rritja është veçanërisht e dukshme te vizitorët vendorë, numri i të cilëve është rritur për rreth 19.6 për qind krahasuar me një vit më parë. Ndërkohë, edhe vizitorët e huaj kanë shënuar rritje, me 5.2 për qind.

Nga të dhënat e statistikave të turizmit, Prishtina vazhdon të jetë rajoni me numrin më të madh të vizitorëve, duke u ndjekur nga Prizreni dhe Peja.

Kryeqyteti mbetet pika kryesore ku përqendrohen vizitorët e huaj, por interesimi për Kosovën nuk kufizohet vetëm në Prishtinë. Prizreni dhe Peja vazhdojnë të jenë ndër destinacionet më të frekuentuara, duke reflektuar interesimin për qytetet historike, trashëgiminë kulturore dhe zonat turistike malore.

Kjo tendencë është parë edhe në statistikat e muajve të mëparshëm, ku Prishtina ka dominuar për nga numri i vizitorëve, ndërsa Prizreni e Peja kanë qenë ndër destinacionet kryesore pas saj.

Sa u përket turistëve të huaj, Shqipëria prin me numrin e vizitorëve në Kosovë.

Në qershor 2026, nga Shqipëria kanë ardhur 7 mijë e 628 vizitorë, apo 13 për qind më shumë se në të njëjtin muaj të vitit të kaluar.

“Sa u përket vizitorëve të huaj ne muaj Qershor 2026, krahasuar me periudhën paraprake (Qershor 2025) pati një rritje të vizitorëve për  5.2%. 

Në total,  41 596 vizitorë të huaj, nga të cilët numri më i madh ishte nga: Shqipëria, Gjermania, Turqia, Zvicra etj, thuhet në raportin e Agjencisë së Statistikave.

Pas Shqipërisë renditet Gjermania, me 4 mijë e 300 vizitorë. Ky treg ka shënuar një rënie të lehtë prej 1.5%.

Në vendin e tretë vjen Turqia, e cila ka shënuar një rritje të madhe. Në qershor Kosovën e kanë vizituar 3 mijë e 979 persona nga Turqia, që paraqet 36.4% më shumë se një vit më parë.

Nga Zvicra kanë ardhur 3 mijë e 121 vizitorë, me një rritje prej 2%.

Ndërkaq, nga shtetet e tjera janë regjistruar 22 mijë e 568 vizitorë, me një rritje të lehtë prej 0.5%.

Rritja e turizmit shihet edhe përmes numrit të net-qëndrimeve.

Në qershor 2026 janë regjistruar gjithsej 163 mijë e 739 net-qëndrime, prej të cilave 85 mijë e 783 janë realizuar nga vizitorët e huaj dhe 77 mijë e 956 nga vizitorët vendorë.

Vetëm te vizitorët e huaj, net-qëndrimet janë rritur për 13% krahasuar me qershorin e vitit të kaluar.

Veçanërisht e madhe është rritja e net-qëndrimeve të vizitorëve nga Turqia, të cilët kanë realizuar 7 mijë e 989 net-qëndrime, apo 72.1% më shumë se në qershorin e vitit 2025.

Edhe vizitorët nga Shqipëria kanë qëndruar më gjatë. Ata kanë realizuar 16 mijë e 644 net-qëndrime, me një rritje prej 41.9%.

Nga Gjermania janë regjistruar 8 mijë e 206 net-qëndrime, ndërsa nga Zvicra 5 mijë e 143, me rritje përkatësisht 5.5 dhe 7.3%.

 

The post Mbi 70 mijë vizitorë në Kosovë për një muaj, nga Shqipëria e Turqia vjen rritja më e madhe appeared first on Revista Monitor.

Elbasani në Shqipëri dhe Bitola në Maqedoninë e Veriut do të jenë dy bashkitë e para në Komunitetin e Energjisë që do të marrin mbështetje për zhvillimin e zonave të posaçme për përshpejtimin e projekteve të energjisë së rinovueshme, në kuadër të përpjekjeve për të transformuar zona me një histori të fortë industriale dhe varësi nga karboni.

Sekretariati i Komunitetit të Energjisë ka nënshkruar dy memorandume mirëkuptimi me bashkitë e Elbasanit dhe Bitolës për t’i mbështetur në procesin e dekarbonizimit dhe në zhvillimin më të shpejtë të kapaciteteve të energjisë së rinovueshme, sipas një njoftimi të publikuar më 7 gusht.

Të dy qytetet janë përzgjedhur si projekte pilot pas një thirrjeje për shprehje interesi të zhvilluar më herët gjatë vitit.

Elbasani, i përshkruar nga Sekretariati si “zemra historike industriale e Shqipërisë dhe qendra e prodhimit të çelikut me bazë karboni në Shqipëri”, synon të kalojë drejt një modeli të mbështetur më shumë te energjia dhe industria e pastër.

Bitola, ndërkohë, ndodhet në qendër të rajonit më të rëndësishëm të minierave të qymyrit në Maqedoninë e Veriut dhe përballet me një proces të ngjashëm tranzicioni nga një ekonomi lokale e lidhur historikisht me lëndët djegëse fosile.

Sipas Sekretariatit, të dyja bashkitë “po punojnë për t’u transformuar në qendra të orientuara drejt së ardhmes, të dekarbonizuara, të energjisë dhe industrisë së pastër”.

Mbështetja do të ofrohet përmes Centre for Renewables Acceleration, një strukturë e Sekretariatit që u jep vendeve të Ballkanit Perëndimor asistencë teknike për reformimin e procedurave të lejeve dhe planifikimin e projekteve të energjisë së rinovueshme. Në rajon, qendra mbështetet nga Open Society Foundations – Western Balkans.

Një nga elementet kryesore të bashkëpunimit me Elbasanin dhe Bitolën do të jetë zhvillimi i të ashtuquajturave Renewable Acceleration Areas, ose zona të përshpejtimit të energjisë së rinovueshme.

Këto zona parashikohen në versionin më të fundit të Direktivës së Bashkimit Europian për Energjinë e Rinovueshme, RED III, dhe përcaktojnë territore ku projektet e energjisë së rinovueshme mund të zhvillohen dhe të marrin leje më shpejt, duke synuar njëkohësisht shmangien e dëmeve të mundshme ndaj biodiversitetit.

Këshilli Ministror i Komunitetit të Energjisë u ka rekomanduar palëve kontraktuese që të fillojnë përcaktimin dhe zbatimin e këtyre zonave përpara përfshirjes së plotë të RED III në kuadrin ligjor të Komunitetit të Energjisë.

Për Shqipërinë, përzgjedhja e Elbasanit e vendos një nga qendrat tradicionale industriale të vendit në grupin e parë të bashkive të rajonit ku do të testohet ky model.

Por projekti është konceptuar si një nismë e përbashkët rajonale dhe Sekretariati thekson se përvoja e Elbasanit dhe Bitolës synon të përdoret edhe nga zona të tjera të varura nga aktivitetet me bazë karboni.

“Dy projektet pilot të mbuluara nga memorandumet synohen të jenë të replikueshme, duke ofruar një model që vendet, rajonet dhe bashkitë e tjera të varura nga karboni në Ballkanin Perëndimor mund ta përshtatin dhe zbatojnë,” thuhet në deklaratë.

Sekretariati e lidh krijimin e këtyre zonave edhe me përmbushjen e objektivave energjetike dhe klimatike të harmonizuara me BE-në në kuadër të Traktatit të Komunitetit të Energjisë, të cilat konsiderohen parakushte për integrimin e ardhshëm të vendeve të rajonit në tregun e brendshëm energjetik të Bashkimit Europian.

Sipas njoftimit, krijimi i zonave të përshpejtimit të energjisë së rinovueshme në Elbasan dhe Bitola mund të ketë gjithashtu ndikim ekonomik dhe social.

Duke krijuar një kuadër më të parashikueshëm për investitorët dhe duke përshpejtuar zhvillimin e projekteve, këto zona “mund të tërheqin investime në energjinë e rinovueshme dhe industri të lidhura me energjinë e pastër”.

Sekretariati përmend si shembuj shërbimet e infrastrukturës së qëndrueshme, sistemet e dixhitalizuara të menaxhimit të energjisë dhe prodhimin e gjelbër në të ardhmen.

The post Elbasani dhe Bitola zgjidhen si projekte pilot për përshpejtimin e energjisë së rinovueshme appeared first on Revista Monitor.

Shqipëria rezulton të ketë rritur fondet që jep nga buxheti për kërkim-zhvillim gjatë vitit 2025-s, por pjesa më e madhe e tyre duket se po shkon për universitetet dhe OJF-të dhe vetëm një pjesë shumë e vogël po përdoret për dy elemente shumë të rëndësishme: prodhimin industrial dhe teknologjinë, si dhe për shëndetësinë.

Të dhënat janë publikuar nga Eurostat. Sipas këtyre të dhënave, në vitin 2025 u dhanë nga buxheti 81.4 milionë euro për kërkim-zhvillim, ose 0.3% e Prodhimit të Brendshëm Bruto. Mesatarja e Bashkimit Europian për këtë tregues është 0.69% e PBB-së.

Treguesi i Shqipërisë në raport me PBB-në është 0.3% e PBB-së, nga 0.69% e mesatares europiane. Në këtë nivel, Shqipëria renditet e shtata më e ulët për vendet e raportuara, ndërsa e fundit në Europë është mali i Zi (0.02%).

Mungojnë të dhënat për Kosovë, Bosnjën dhe Maqedoninë e Veriut. Në rajon kryeson Serbia (0.41%).

Ndonëse Shqipëria ka bërë përmirësime në raport me një dekadë më parë, të analizuara sipas treguesit tjetër, atij të shpenzimeve për kërkim zhvillim sipas banorë, të dhënat tregojnë se financimi mbetet shumë i ulët, sidomos për industrinë dhe arsimin.

Në këtë tregues Shqipëria, që del më mirë në raport me PBB-në, për shkak të madhësisë së vogël të ekonomisë, renditet e katërta nga fundi, me 34.4 euro për frymë, nga 289 euro që është mesatarja e Bashkimit Europian, ose 12% e mesatares së BE-së.

Nga këto fonde, vetëm 1.5 euro për frymë shkojnë për industrinë dhe shëndetësinë, nga 40 euro, që është mesatarja e Bashkimit Europian, ose vetëm 3.7% e mesatares së BE-së. Konkretisht, fondet për prodhimin industrial janë vetëm 0.6 euro për frymë, nga 27.5 euro në BE dhe 8 euro në Serbi.

Fondet për shëndetësinë ishin 0.9 euro për frymë, nga 19.3 euro në BE dhe 3.3 euro në Serbi.

Sipas të dhënave të Eurostat, në Shqipëri, pjesa më e madhe e buxhetit është klasifikuar në kategorinë e avancimit të përgjithshëm të dijes, ku përfshihen edhe fondet e përgjithshme universitare.

The post Kërkimi, vetëm 1.5 euro për frymë për teknologjinë dhe shëndetësinë, sa 3.7% e mesatares së BE-së appeared first on Revista Monitor.