Pas stuhive të mëdha të dëborës së fundit, temperaturat e ulëta vazhdojnë të përfshijnë pjesën më të madhe të Shteteve të Bashkuara. Moti i ftohtë, i thatë dhe me shi mund të rrisë ndjeshëm transmetimin e gripit. Më shumë se 15 milionë raste të gripit janë raportuar tashmë në fillim të sezonit 2026.

Hulumtime të reja sugjerojnë se njerëzit me nivele të ulëta të vitaminës D mund të kenë më shumë gjasa të zhvillojnë infeksione të rënda të gripit. Studimi, i botuar në The American Journal of Clinical Nutrition, analizoi të dhënat shëndetësore nga 36,258 pjesëmarrës në UK Biobank, një bazë të dhënash e madhe kërkimore afatgjatë.

Studiuesit zbuluan se individët me mungesë të rëndë të vitaminës D, të përcaktuar si nivele në gjak prej 15 nmol/L, kishin një rrezik prej 33% më të lartë për t’u shtruar në spital për një infeksion të traktit respirator krahasuar me ata, nivelet e vitaminës D të të cilëve ishin 75 nmol/L ose më të larta. Për çdo rritje prej 10 nmol/L të niveleve të vitaminës D, rreziku i shtrimit në spital ulet me 4%.

Bordi i Ushqimit në Akademitë Kombëtare të Shkencave, Inxhinierisë dhe Mjekësisë deklaron se nivelet e vitaminës D prej 50 nmol/L (20 ng/mL) ose më të larta janë të mjaftueshme për shumicën e njerëzve, ndërsa rreziku i mungesës rritet në nivele nën 30 nmol/L (12 ng/mL). Për të kthyer nmol/L në ng/mL, pjesëtoni me 2.5.

Ekspertët e sëmundjeve infektive vënë në dukje se vitamina D luan një rol në mbështetjen si të imunitetit të lindur, vijës së parë të mbrojtjes së trupit,, ashtu edhe të imunitetit adaptiv, i cili ndihmon sistemin imunitar të mësojë të luftojë patogjenë specifikë.

Megjithatë, ata theksojnë gjithashtu se studimi u përqendrua te njerëzit me nivele shumë të ulëta të vitaminës D dhe gjeti një lidhje, jo provë të shkakut, midis mungesës dhe infeksionit serioz.

Institutet Kombëtare të Shëndetit (NIH) rekomandojnë një konsum ditor të vitaminës D prej 600 IU (15 mcg) për njerëzit e moshës 1 deri në 70 vjeç, duke përfshirë gratë shtatzëna dhe ato që ushqejnë me gji, dhe 800 IU (20 mcg) për të rriturit mbi moshën 70 vjeç. Këto sasi janë të dizajnuara për të ruajtur nivele të shëndetshme në gjak dhe për të mbështetur funksionin e përgjithshëm imunitar. Për shumicën e njerëzve, ky konsum është i mjaftueshëm për të arritur nivele në gjak mbi 50 nmol/L (20 ng/mL), që konsiderohet i mjaftueshëm për shëndetin e kockave dhe të përgjithshëm.

Simptomat e mungesës së vitaminës D mund të jenë delikate dhe të anashkalohen lehtësisht. Shenjat e zakonshme përfshijnë lodhjen, infeksionet e shpeshta, dobësinë e muskujve, dhimbjet e kockave ose të shpinës dhe ndryshimet e humorit si depresioni. Në raste më të rënda, mungesa mund të kontribuojë në shërimin e dobët të plagëve, rënien e flokëve, rënien e kockave ose një rrezik në rritje të frakturave. Kushdo që shqetësohet për mungesën duhet të konsultohet me një ofrues kujdesi shëndetësor për testime dhe udhëzime të duhura.

Nivelet e vitaminës D mund të rriten nëpërmjet ekspozimit në diell dhe dietës. Ushqimet e pasura me vitaminë D përfshijnë vajin e mëlçisë së merlucit, troftën, salmonin, kërpudhat, qumështin dhe drithërat e fortifikuara. Ekspertët rekomandojnë që të bëhet një test i niveleve të vitaminës D në gjak përpara se të fillohet marrja e suplementeve, pasi vitamina D është e tretshme në yndyrë dhe mund të grumbullohet në trup. Marrja e tepërt mund të rrisë nivelet e kalciumit në gjak, duke çuar në probleme shëndetësore.

Dr. Thomas Russo, shefi i sëmundjeve infektive në Shkollën e Mjekësisë të Universitetit në Buffalo në Nju Jork, thotë se strategjia më e mirë e parandalimit të gripit fillon me masa të provuara.

“Programi ideal i parandalimit të gripit është vaksinimi kundër gripit, po, edhe tani, sepse sezoni i gripit nuk mbaron deri në prill ose maj — dhe mbajtja e maskës në ambiente të mbyllura me shumë njerëz”, thotë Russo.

“Një suplement i vitaminës D është një nga përbërësit që mund të ndihmojë», shton ai. «Ka pak dëm për sa kohë që nuk e teproni.”/Kb

Një studim australian ka dhënë prova të reja mbi arsyen pse njerëzit me skizofreni përjetojnë halucinacione dëgjimore (dëgjim zërash)

Hulumtimi i ri, i udhëhequr nga psikologët e Universitetit të Uellsit të Ri Jugor (UNSW) në Sidnei, ofron deri tani provat më të qarta se “zërat” te skizofrenia mund të lindin nga një çrregullim në mënyrën se si truri e njeh zërin e vet të brendshëm. Studimi sugjeron se truri mund të keqidentifikojë mendimet e brendshme si tinguj që vijnë nga bota e jashtme.

Punimi u botua në revistën shkencore “Schizophrenia Bulletin” dhe thekson gjithashtu një rrugë të mundshme drejt identifikimit të shënuesve biologjikë (biomarkerëve) të skizofrenisë, një hap shumë i rëndësishëm, pasi aktualisht nuk ekzistojnë analiza gjaku, skanime të trurit apo teste laboratorike që mund ta konfirmojnë pa dyshim këtë diagnozë.

Profesori Thomas Whitford nga Shkolla e Psikologjisë në UNSW ka studiuar prej vitesh mënyrën se si funksionon “të folurit e brendshëm” te njerëzit e shëndetshëm dhe te ata që jetojnë me çrregullime të spektrit të skizofrenisë.

“Të folurit e brendshëm është zëri në kokën tuaj që rrëfen në heshtje mendimet, planet apo veprimet tuaja. Shumica e njerëzve e përjetojnë rregullisht këtë, shpesh pa e vënë re, edhe pse ka individë që raportojnë se nuk e kanë fare këtë përvojë”, shpjegon Whitford.

Ai shton: “Hulumtimi ynë tregon se, kur ne flasim, qoftë edhe vetëm në mendje, një pjesë e trurit që përpunon tingujt e jashtëm bëhet më pak aktive. Kjo ndodh sepse truri parashikon tingullin e zërit tonë. Por te njerëzit që dëgjojnë zëra, ky mekanizëm parashikimi duket se nuk funksionon siç duhet, ndaj truri reagon sikur zëri po vjen nga dikush tjetër”.

Valët e trurit konfirmojnë një teori 50-vjeçare

Sipas profesorit Whitford, këto gjetje mbështesin fuqishëm një teori që ka ekzistuar prej dekadash në fushën e shëndetit mendor: se halucinacionet dëgjimore në skizofreni mund të vijnë nga keqinterpretimi i të folurit të brendshëm si të folur të jashtëm.

“Kjo ide ka ekzistuar prej 50 vjetësh, por ka qenë shumë e vështirë për t’u testuar, sepse të folurit e brendshëm është, nga natyra, një proces privat”, thekson ai.

Për ta matur këtë, studiuesit përdorën EEG (elektroencefalogram), një metodë që regjistron aktivitetin elektrik të trurit. Edhe pse nuk mund ta “dëgjojmë” të folurin e brendshëm, truri gjithsesi reagon ndaj tij.

Te njerëzit e shëndetshëm, përdorimi i të folurit të brendshëm shkakton të njëjtën ulje të aktivitetit të trurit si kur ata flasin me zë të lartë, një shenjë se truri e njeh tingullin si të vetin.

“Por te njerëzit që dëgjojnë zëra, kjo ulje e aktivitetit nuk ndodh. Përkundrazi, truri i tyre reagon edhe më fort ndaj të folurit të brendshëm, sikur ai të vinte nga dikush tjetër. Kjo mund të shpjegojë pse këta zëra duken kaq realë”, thotë Whitford.

Si u testua mekanizmi i parashikimit të trurit

Studiuesit ndanë pjesëmarrësit në tre grupe:

• 1.55 persona me skizofreni që kishin përjetuar halucinacione dëgjimore në javën e fundit.
• 2.44 persona me skizofreni që ose nuk kishin pasur kurrë halucinacione dëgjimore, ose nuk i kishin përjetuar kohët e fundit.
• 3.43 persona të shëndetshëm pa histori skizofrenie.

Të gjithë pjesëmarrësit mbanin një kapë EEG ndërsa dëgjonin tinguj përmes kufjeve. Në momente të caktuara, atyre u kërkohej që në heshtje të imagjinonin se po shqiptonin rrokjet “bah” ose “bih”, ndërkohë që dëgjonin njërën prej tyre në kufje, pa e ditur paraprakisht nëse tingulli i dëgjuar do të përputhej me atë të imagjinuar.

Çfarë ndodhi?

Te njerëzit e shëndetshëm, aktiviteti i trurit u ul kur rrokja e imagjinuar përputhej me atë që dëgjonin. Kjo ndodhi në korteksin dëgjimor, pjesën e trurit përgjegjëse për përpunimin e tingujve dhe të folurit. Ky është një tregues se truri e parashikoi saktë tingullin.

Te njerëzit me halucinacione të fundit, ndodhi e kundërta: aktiviteti i trurit u rrit kur tingulli i imagjinuar përputhej me atë të dëgjuar. Kjo sugjeron se mekanizmi i parashikimit të trurit është i dëmtuar.

“Ky efekt i kundërt tregon se truri i tyre mund të mos e njohë më zërin e brendshëm si të vetin, duke e interpretuar gabimisht si zë të jashtëm”, shpjegon Whitford.

Grupi i dytë (njerëzit me skizofreni pa halucinacione të fundit) tregoi një reagim të ndërmjetëm mes grupit të shëndetshëm dhe atij me halucinacione.

Çfarë do të thotë kjo për studimin e skizofrenisë?

Studiuesit theksojnë se këto rezultate ofrojnë provën më të fortë deri më tani se njerëzit me skizofreni mund të përjetojnë mendimet e tyre sikur të ishin zëra të jashtëm.

“Gjithmonë ka qenë një teori bindëse se njerëzit në fakt po dëgjojnë mendimet e tyre të folura me zë, por ky studim ofron testin më të drejtpërdrejtë dhe më të fortë deri tani”, thotë Whitford.

Në të ardhmen, ekipi kërkimor synon të testojë nëse ky model i reagimit të trurit mund të përdoret për të parashikuar se kush mund të zhvillojë psikozë.

Nëse kjo rezulton e suksesshme, mund të mundësojë:

• identifikimin më të hershëm të personave me rrezik të lartë,
• fillimin më të shpejtë të trajtimit,
• dhe potencialisht parandalimin e përkeqësimit të simptomave.

“Kjo masë ka potencial të madh për t’u bërë një biomarker i zhvillimit të psikozës. Në fund, besoj se kuptimi i shkaqeve biologjike të simptomave të skizofrenisë është hapi i parë i domosdoshëm për zhvillimin e terapive të reja dhe më efektive,” përfundon profesori. /et

Do t’ju befasojë sa herët fëmijët, në fakt, fillojnë të krijojnë kujtime

Nuk është e rrallë që prindërit të mendojnë se çfarë do të mbajë mend fëmija nga fëmijëria dhe çfarë lloj kujtimesh do ta shoqërojnë gjatë jetës. Deri vonë, besohej se fëmijët pothuajse nuk mbanin mend asgjë para moshës trevjeçare, por sot ekspertët thonë se kujtesa e fëmijëve është shumë më e fortë dhe më e zhvilluar sesa mendohej dikur.

Kujtimet afatgjata që ata formojnë mund të mos jenë gjithmonë plotësisht të sakta, por megjithatë, fëmijët janë në gjendje të kujtojnë shumë gjëra nga fëmijëria e tyre e hershme.

Ja pse kjo është e rëndësishme dhe çfarë mund të bëjnë prindërit lidhur me këtë:

Ideja se fëmijët nuk mbajnë mend asgjë para moshës trevjeçare është e gabuar

“Fëmijët shpesh arrijnë të kujtojnë ngjarje shumë më të hershme sesa kemi besuar më parë”, ka deklaruar për HuffPost profesorja që studion gjuhën dhe kujtesën në Universitetin Memorial të Newfoundland-it në Kanada, prof. Carol Peterson.

Disa nga studimet e saj fokusohen në fenomenin e njohur si “amnezia e fëmijërisë”, ideja se fëmijët (dhe madje edhe të rriturit) mbajnë mend shumë pak nga jeta para moshës tre ose katër vjeç. Për dekada me radhë, ekspertët mendonin se kjo ndodhte sepse truri i fëmijëve nuk ishte në gjendje të formonte kujtime para një momenti të caktuar zhvillimi.

Megjithatë, Peterson dhe studiues të tjerë kanë zbuluar se kjo nuk është domosdoshmërisht e vërtetë. Një nga studimet e saj tregoi, për shembull, se fëmijët që përjetojnë situata mjekësore urgjente në moshën dyvjeçare dhe që intervistohen vite më vonë – janë në gjendje të kujtojnë qartë elementet kryesore të asaj përvoje. Edhe pse kujtimet mund të mos jenë aq të detajuara sa tek fëmijët më të rritur, ato ekzistojnë dhe janë të pranishme.

Studime të tjera sugjerojnë se fëmijët e moshës pesë, gjashtë apo shtatë vjeç e kujtojnë mjaft mirë atë që u ka ndodhur kur ishin tre vjeç, por fillojnë t’i humbin këto kujtime rreth moshës tetë apo nëntë vjeç.

Prandaj, nuk ka një konsensus të qartë për moshën kur formohen kujtimet e qëndrueshme – kjo varet nga vetë fëmija. Megjithatë, thelbi është i qartë: fëmijët mund të mbajnë mend disa përvoja shumë më herët sesa mendojmë.

Ajo që mbajnë mend më shumë është emocioni

“Gjithçka që ka rëndësi emocionale, fëmijët do ta mbajnë mend”, ka thënë më herët për HuffPost psikologia klinike nga Los Anxhelosi, Dr. Jenny Yip.

Nga ana tjetër, ka edhe lajme të mira: shumica e fëmijëve nuk ndryshohen ndjeshëm nga një ngjarje e vetme emocionale apo nga një kujtim i izoluar, gjë që është veçanërisht e rëndësishme kur bëhet fjalë për përvoja emocionalisht të vështira.

“Ngjarjet e vetme, përveç atyre që janë vërtet traumatike, rrallëherë kanë efekt afatgjatë në zhvillimin emocional dhe social të fëmijëve”, shpjegon psikologu klinik Mark Rienecke. “Në përgjithësi, fëmijët janë mjaft të qëndrueshëm.”

Prindërit luajnë rol kyç në formësimin e kujtimeve të fëmijëve

Një pjesë e punës së Peterson si studiuese është t’i ndihmojë fëmijët të zhvillojnë aftësinë për të kujtuar në mënyrë më të rrjedhshme. Ajo shpesh i pyet fëmijët për kujtimin e tyre më të hershëm dhe vetë rikujtimi i këtyre përvojave shpesh i ndihmon fëmijët të lidhen më mirë me të tjerët.

Kjo është e rëndësishme, sepse fëmijët i përdorin kujtimet për të ndërtuar ndjenjën e identitetit ndërsa rriten.

“Dallimi qëndron te mënyra se si prindërit flasin me fëmijët e tyre. Kur prindërit flasin me ta për përvojat që kanë kalua, për atë që kanë bërë javën e kaluar, verën e kaluar apo vitin e kaluar – kjo është si të stërvitësh një muskul”, shpjegon Peterson. “Fëmija zhvillon zakonin të reflektojë më shumë mbi kujtimet dhe t’i ruajë ato më mirë.”

Edhe pse prindërit kanë prirje të theksojnë vetëm kujtimet e bukura dhe të shmangin bisedat për përvojat negative, sipas saj është e rëndësishme që të përfshihen të dyja.

“Një nga gjërat më të rëndësishme që fëmijët duhet të mësojnë është të kuptojnë dhe të përballen me përvojat negative që kanë pasur në jetë. Të flasësh për to, ta ndihmosh fëmijën t’i kuptojë dhe ta ndiejë se ka pasur një farë kontrolli dhe është përballur mirë me to, këta janë hapa shumë të rëndësishëm”, përfundon ajo. /ET

Ndryshimet që sjell shtatzënia janë të shumta, por një nga faktet më të habitshme është se gjatë kësaj periudhe zemra e gruas pëson ndryshime strukturore dhe funksionale

Gjatë shtatzënisë, trupi i gruas kalon nëpër transformime të thella fiziologjike, dhe një nga sistemet që përshtatet më shumë është ai kardiovaskular. Siç shpjegon American Heart Association (AHA), një nga ndryshimet kryesore është rritja e vëllimit të gjakut me rreth 30–50 për qind, gjë që e ngarkon më shumë zemrën. Për këtë arsye, zemra duhet të pompojë më shumë gjak për të përmbushur nevojat e nënës dhe fetusit.

Sipas Mayo Clinic, zemra e gruas shtatzënë mund të zmadhohet lehtë dhe të rrahë më shpejt për t’u përshtatur me këtë vëllim të shtuar gjaku. Ritmi i zemrës (pulsi) zakonisht rritet me rreth 10–15 rrahje në minutë krahasuar me periudhën para shtatzënisë. Në të njëjtën kohë, National Institutes of Health (NIH) raporton se tensioni i gjakut mund të bjerë lehtë në fillim të shtatzënisë për shkak të zgjerimit të enëve të gjakut, por zakonisht stabilizohet në tremujorin e dytë dhe të tretë.

Këto ndryshime kardiovaskulare janë thelbësore për të siguruar një qarkullim optimal të gjakut që furnizon fetusin me lëndë ushqyese dhe oksigjen, ndërsa ndihmon në largimin e produkteve të mbetjeve metabolike. Siç thekson British Heart Foundation, pa këtë përshtatje, zhvillimi normal i fetusit do të ishte i pamundur, transmeton Telegrafi.

Megjithatë, edhe pse këto ndryshime janë zakonisht fiziologjike dhe jo patologjike, World Health Organization (WHO) thekson se është e rëndësishme që gratë shtatzëna të monitorojnë rregullisht shëndetin e zemrës dhe tensionin e gjakut. Ngarkesa e tepërt mbi sistemin kardiovaskular mund të çojë në komplikacione si:

• Preeklampsia (tension i lartë i rrezikshëm në shtatzëni),
• Çrregullime të ritmit të zemrës,
• Sëmundje kardiake të mëparshme që mund të përkeqësohen gjatë shtatzënisë.

Prandaj, siç shkruan The Lancet në studime të fundit mbi shëndetin kardiovaskular në shtatzëni, kontrollet e rregullta mjekësore, matja e tensionit, analizat e gjakut dhe, në raste të caktuara, ekokardiografia janë thelbësore për një shtatzëni të sigurt.

Në përfundim, zemra e gruas shtatzënë “rritet” jo vetëm simbolikisht nga dashuria, por edhe realisht për shkak të ndryshimeve fiziologjike që e ndihmojnë trupin të mbështesë rritjen dhe zhvillimin e fetusit. Megjithatë, siç theksojnë ekspertët e shëndetit, këto ndryshime duhet të monitorohen me kujdes për të siguruar mirëqenien e nënës dhe fëmijës. /ET

Disa lloje ushqimesh ndihmojnë në mbajtjen e shëndetshme të zorrëve, duke u fokusuar kryesisht te ndikimi i dietës në ekuilibrin e mikrobiomës së zorrëve, një faktor kyç për mirëqenien e trupit të gjithanshme.

Çfarë të hani për një zorrë të shëndetshme:

1. Ushqime me bazë bimore

Të përfshini në dietë ushqime bimore, si fasule, qiqra, tofu dhe arra, ndihmon në mbështetjen e mikrobiomës së zorrëve, sepse ato sigurojnë fibra dhe polifenole që “ushqejnë” bakteret e mira në traktin tretës. Kjo ndihmon në një ekuilibër të shëndetshëm të mikroorganizmave dhe një tretje të rregullt.

2. Peshqit me yndyrna të mira

Peshqit, si salmoni dhe sardelet, të pasura me omega-3 (acide yndyrore me efekt anti-inflamator), konsiderohen të dobishëm për shëndetin e zorrëve dhe mund të ndihmojnë në mbështetjen e baktereve të mira.

3. Kufizoni ushqimet shumë të përpunuara

Ushqimet me përpunim të lartë, sidomos mishi i tej përpunuar, mund të dëmtojnë funksionin normal të zorrëve dhe të reduktojnë bakteret e dobishme, gjë që me kalimin e kohës mund të çojë në probleme kronike të sistemit tretës.

4. Fibra dietike

Ndihmon tretjen dhe ushqen baktere të mira. Përfshi fruta, perime dhe drithëra integrale.

5. Ushqimet fermentuese

Kefiri, kimchi ose kombucha përmbajnë probio­tikë që mbështesin mikrobiomën e zorrëve.

6. Hidratimi i mirë

Uji ndihmon në funksionimin normal të zorrëve dhe në ruajtjen e një mjedisi të shëndetshëm për bakteret.

Kombinoni një dietë të pasur me bimë me ushqime fermentuese, pini mjaft ujë dhe kufizoni ushqimet e përpunuara për të mbështetur mirëqenien e zorrëve dhe funksionimin e sistemit tretës./mxh

Last Updated on 02/02/2026 by EL

Karbohidratet shpesh kanë një reputacion të keq, veçanërisht në mesin e atyre që përpiqen të humbin peshë, por eliminimi i plotë i këtij makronutrienti të rëndësishëm nga dieta juaj nuk është domosdoshmërisht i shëndetshëm ose i dobishëm. Qasja e duhur është të hani një dietë të ekuilibruar dhe të zgjidhni burime cilësore.

Karbohidratet komplekse, të tilla si tërshëra, drithërat e plota, patatet dhe bishtajoret, i sigurojnë trupit energji dhe fibra, të cilat ndihmojnë në ngopje dhe shëndetin e tretjes. Megjithatë, është e rëndësishme të mos e teproni me këto lloj ushqimesh.

Sa karbohidrate është optimale për t’u konsumuar? Marrja e rekomanduar ditore varion nga 45% në 65% të marrjes totale të kalorive. Për shembull, një person që konsumon rreth 1,800 kalori në ditë duhet të konsumojë midis 203 dhe 293 gram karbohidrate. Njerëzit më aktivë mund të kenë nevojë për më shumë, ndërsa ata që bëjnë një mënyrë jetese sedentare duhet ta përshtatin marrjen e tyre për të ulur shpenzimet e energjisë.

Ka shenja të qarta që tregojnë se marrja juaj e karbohidrateve është shumë e lartë:

Fryrje – marrja e tepërt, veçanërisht e karbohidrateve të rafinuara si buka e bardhë, makaronat dhe ëmbëlsirat, mund ta vështirësojë tretjen dhe të shkaktojë një ndjesi fryrjeje dhe shqetësimi.

Shtimi në peshë – vaktet e pasura me karbohidrate shpesh përmbajnë edhe shumë yndyrë, gjë që mund të çojë në kalori të tepërta dhe shtim të padëshiruar në peshë.

Aknet – një konsum i lartë i sheqerit dhe karbohidrateve mund të ndikojë në hormonet që lidhen me shfaqjen e akneve, veçanërisht në pjesën e poshtme të fytyrës. Reduktimi i ushqimeve me një indeks të lartë glicemik mund të ndihmojë në përmirësimin e gjendjes së lëkurës.

Probleme me gjumin – konsumimi i sasive të mëdha të karbohidrateve në mbrëmje mund ta bëjë të vështirë të biesh në gjumë sepse trupi duhet të zbërthejë sheqerin në vend që të përgatitet për pushim.

Energji e ulët dhe lodhje – sasi të mëdha karbohidratesh shkaktojnë ndryshime të papritura në sheqerin në gjak, të cilat mund të shkaktojnë lodhje, dhimbje koke dhe një ndjenjë “mjegulle truri”. Kombinimi i karbohidrateve me proteinat dhe yndyrnat e shëndetshme ndihmon në energjinë e qëndrueshme gjatë gjithë ditës.

Karbohidratet janë një pjesë thelbësore e një diete të shëndetshme, por moderimi dhe burimet cilësore janë thelbësore. Zgjidhni drithëra të plota, perime, fruta dhe bishtajore, dhe shmangni ushqimet e përpunuara me shumë sheqer. Dëgjoni sinjalet e trupit tuaj dhe përshtatni dietën tuaj me stilin tuaj të jetesës./et

Në një kohë kur zgjedhjet ushqimore janë më të shumta se kurrë, lind shpesh pyetja: cilat ushqime ia vlen vërtet t’i përfshijmë më shpesh në dietën tonë? Sipas analizave të fundit shkencore, disa përbërës të zakonshëm kanë vlera ushqyese shumë të larta dhe ndikim të provuar pozitiv në shëndetin e njeriut.

Studiuesit kanë analizuar mbi 1,000 ushqime të papërpunuara dhe kanë identifikuar disa prej tyre që ofrojnë një balancë të shkëlqyer të vitaminave, mineraleve, fibrave dhe yndyrnave të shëndetshme. Ja shtatë prej tyre që ekspertët rekomandojnë të shtohen më shpesh në tryezën tonë.

Bajamet janë të pasura me yndyrna të shëndetshme dhe vitaminë E. Studimet tregojnë se konsumimi i rregullt i tyre ndihmon në uljen e kolesterolit të keq, përmirëson shëndetin e zorrëve dhe redukton inflamacionin, duke mbrojtur zemrën dhe metabolizmin.

Mangoldi është një perime me gjethe jeshile e pasur me nitrate natyrale, të cilat ndihmojnë në uljen e tensionit të gjakut dhe përmirësimin e qarkullimit. Ai përmban gjithashtu antioksidantë të fuqishëm që mbrojnë qelizat, shikimin dhe trurin, veçanërisht te të moshuarit.

Lakër uji, pjesë e familjes së lakrës, përmban vitamina B, C dhe E, si dhe përbërës që ndihmojnë në uljen e inflamacionit dhe kolesterolit. Ky zarzavat është vlerësuar edhe për ndikimin e tij pozitiv në humor dhe shëndetin mendor, falë përmbajtjes së lartë ushqyese.

Gjethet e panxharit, të cilat shpesh hidhen, janë në fakt një burim i shkëlqyer hekuri, kalciumi, vitaminash dhe antioksidantësh. Studimet tregojnë se ato mund të ndihmojnë në uljen e kolesterolit dhe kanë aktivitet mbrojtës për qelizat, megjithëse nevojiten më shumë studime te njerëzit.

Farat chia njihen për përmbajtjen e lartë të fibrave dhe omega-3, por shkencëtarët theksojnë se ato duhen konsumuar të bluara për të përfituar maksimalisht vlerat e tyre. Të konsumuara në këtë formë, ato ndihmojnë shëndetin e zemrës, tretjen dhe sistemin imunitar.

Farat e kungullit janë të pasura me yndyrna të shëndetshme dhe përbërës që mbrojnë sistemin nervor. Studime të fundit kanë treguar se ato përmirësojnë kujtesën, përqendrimin dhe mirëqenien mendore, veçanërisht kur konsumohen të pjekura lehtë.

Gjethet e luleradhiqes, të konsideruara shpesh si barishte të padëshiruara, janë në fakt të mbushura me vitamina dhe minerale. Ato kanë veti anti-inflamatore dhe potencial mbrojtës për zemrën, si dhe përdoren në shumë kultura në sallata, çajra dhe supa.

Ekspertët theksojnë se një dietë e shëndetshme nuk ka nevojë të jetë e shtrenjtë apo e komplikuar. Shpesh, ushqimet më të thjeshta dhe të zakonshme janë ato që ofrojnë përfitimet më të mëdha për shëndetin afatgjatë./KM

Last Updated on 02/02/2026 by EL

Viruset më të rrezikshme për njerëzit janë ata që ose kanë vdekshmëri shumë të lartë, ose përhapen shumë shpejt. Më vdekjeprurësit janë Tërbimi, Ebola, Marburg, Nipah dhe Hendra (deri në 90–100% pa trajtim). Të tjerë si HIV, Denguja dhe COVID-19 kanë ndikim global të madh për shkak të përhapjes së gjerë. Lija është zhdukur, por mbetet rrezik potencial biologjik. Rreziku real varet nga ngjitshmëria, qasja në trajtim dhe parandalimi që janë vaksinat.

Ashpërsia e viruseve më të zakonshme varet nga faktorë të ndryshëm, nga sa lehtë përhapen, te kushtet lokale të higjienës dhe shëndetësia, si edhe qasja në trajtim. Zbuloni cilët janë viruset më të rrezikshme për njerëzit.

Tërbimi

Transmetohet nëpërmjet pickimit ose pështymës së kafshëve të infektuara, veçanërisht qenve, dhelprave ose lakuriqëve të natës. Pasi hyn në trup, virusi arrin sistemin nervor qendror, duke shkaktuar inflamacion të trurit, konfuzion, spazma muskulore dhe paralizë progresive. Tek njerëzit e pavaksinuar, sëmundja është pothuajse gjithmonë fatale sapo shfaqen simptomat, me një shkallë vdekshmërie që i afrohet 100%.

Ebola

Nga katër llojet e njohura të ebolavirusit që mund të shkaktojnë sëmundje tek njerëzit, ai ka shkallën më të lartë të vdekshmërisë, një mesatare prej mbi 80%, me kulme deri në 90%. Transmetimi ndodh nëpërmjet kontaktit të drejtpërdrejtë me gjakun, lëngjet trupore ose indet e njerëzve ose kafshëve të infektuara. Infeksioni shkakton ethe, të vjella, diarre, gjakderdhje të brendshme dhe të jashtme dhe dështim të shumëfishtë të organeve.

Gripi i shpendëve (H5N1)

Shkaktohet nga një virus i influencës A ( orthomyxovirus ), i cili prek kryesisht lloje të caktuara të shpendëve të egër. Transmetohet nëpërmjet kontaktit të drejtpërdrejtë me shpendë të infektuar ose sipërfaqe të kontaminuara, rrallë nga personi në person. Tek njerëzit, shkakton temperaturë të lartë, kollë, vështirësi në frymëmarrje dhe pneumoni të rëndë, shpesh të shoqëruar me dështim të shumëorganeve. Shkalla e vdekshmërisë së llojit H5N1 mund të arrijë 60% të rasteve të konfirmuara.

Virusi Marburg

I bartur nga lakuriqët afrikanë dhe i transmetuar te njerëzit përmes lëngjeve trupore ose sipërfaqeve të kontaminuara, virusi Marburg shkakton ethe akute hemorragjike të ngjashme me ato të Ebolës. Simptomat përfshijnë temperaturë të lartë, dhimbje koke, dhimbje muskujsh, të vjella dhe diarre, të cilat mund të përparojnë në manifestime hemorragjike dhe dështim shumëorganor. Ka një shkallë vdekshmërie deri në 88%. Aktualisht, trajtimi është simptomatik dhe po testohen vaksina efektive.

Hantavirus

Transmetohet te njerëzit nëpërmjet kontaktit me urinën, jashtëqitjet ose pështymën e brejtësve të infektuar, ose duke thithur grimca të kontaminuara. Pasi të hyjë në trup, mund të shkaktojë temperaturë të lartë dhe dështim akut të frymëmarrjes ose veshkave. Vdekshmëria ndryshon në varësi të llojit viral dhe sindromës që shkakton, duke arritur në 50% ose më shumë në rastin e sindromës pulmonare të hantavirusit, e cila është më e zakonshme në Amerikë. Sindroma të tjera, të tilla si ethet hemorragjike me sindromën renale (HFRS) në Azi dhe Evropë, kanë shkallë më të ulëta vdekshmërie, përgjithësisht midis 1% dhe 15%.

Lija

Zhdukja u shpall në vitin 1980 falë një fushate globale vaksinimi, por lija mbetet një kërcënim i mundshëm biologjik për shkak të pranisë së mostrave të ruajtura në disa laboratorë.

E shkaktuar nga virusi Variola, ishte një sëmundje shumë ngjitëse që përhapej nëpërmjet ajrit ose nga kontakti i drejtpërdrejtë me lezione të lëkurës dhe objekte të kontaminuara. Shkaktonte temperaturë të lartë, dhimbje dhe skuqje pustulare. Forma më e rëndë, variola major, kishte një shkallë vdekshmërie deri në 30%.

Virusi Nipah

Është një virus në zhvillim e sipër që transmetohet te njerëzit kryesisht nëpërmjet kontaktit me lëngjet trupore të kafshëve të infektuara, veçanërisht lakuriqëve të natës, por edhe derrave (në vitin 1999, miliona derra u vranë nga autoritetet malajziane për të ndaluar një epidemi), ose nëpërmjet konsumimit të frutave të kontaminuara. Infeksioni shkakton ethe, dhimbje koke, të vjella dhe, në raste të rënda, encefalit me konvulsione dhe koma. Shkalla e vdekshmërisë e vlerësuar varion midis 40% dhe 75%.

Denguja e etheve

Transmetohet kryesisht nëpërmjet pickimit të mushkonjave të infektuara Aedes, të cilat janë të përhapura në pjesën më të madhe të rajoneve tropikale dhe subtropikale. Shkakton temperaturë të lartë, dhimbje të forta muskujsh dhe kyçesh, dhimbje koke dhe skuqje. Në rastet e lehta, shkalla e vdekshmërisë është shumë e ulët, ndërsa në rastet më të rënda hemorragjike, pa trajtim në kohë, mund të kalojë 20%.

HIV

Virusi i mungesës së imunitetit njerëzor transmetohet kryesisht nëpërmjet kontaktit me gjakun, lëngjet e trupit ose marrëdhënieve seksuale të pambrojtura. Nuk është menjëherë vdekjeprurës, por sulmon sistemin imunitar, duke shkatërruar në mënyrë progresive limfocitet T, të cilat janë thelbësore për mbrojtjen kundër infeksioneve dhe tumoreve.

Pa terapi antiretrovirale, mund të përparojë në AIDS, me infeksione oportuniste shpesh fatale. Historikisht, vdekshmëria ka qenë jashtëzakonisht e lartë, me miliona viktima në nivel global, megjithëse trajtimet tani e kanë përmirësuar ndjeshëm mbijetesën.

Sars-Cov-2 (Covid-19)

I identifikuar për herë të parë në dhjetor 2019 në Ëuhan të Kinës, ka të ngjarë që ka origjinën nga një virus lakuriqësh nate dhe është transmetuar te njerëzit nëpërmjet një strehuesi të ndërmjetëm. Transmetohet në rrugët e frymëmarrjes, nëpërmjet pikave dhe aerosoleve të prodhuara nga individë të infektuar, madje edhe ata asimptomatikë. Mund të shkaktojë pneumoni akute, dështim të frymëmarrjes dhe komplikacione sistemike, veçanërisht te individët e dobët. Shkalla e vdekshmërisë globale, sipas të dhënave të disponueshme deri në vitin 2025, është më e ulët se ajo e viruseve të tjera vdekjeprurëse, por ngjitshmëria e saj e lartë ka shkaktuar miliona vdekje dhe një ndikim të paparë në shëndet.

Hendra

Transmetohet te njerëzit kryesisht nëpërmjet kontaktit me lëngjet nga kuajt e infektuar, të cilët nga mund të jenë infektuar nga lakuriqët. Infeksioni shkakton ethe, kollë, lodhje dhe në raste të rënda, encefalit me inflamacion të trurit, dështim të frymëmarrjes dhe gjendje kome. Shkalla e vdekshmërisë midis rasteve të konfirmuara tek njerëzit është afërsisht 60% , duke e bërë atë ndër viruset më të rrezikshme, pavarësisht se rastet janë të rralla dhe të përqendruara kryesisht në Australi. /ET

Në botën e kujdesit të lëkurës, pak përbërës kanë fituar aq shumë famë sa retinoli. Megjithatë, bashkë me popullaritetin e tij kanë lindur edhe shumë rregulla, disa të sakta, disa thjesht mite. Një nga dilemat më të shpeshta është: a mund të përdoret retinoli së bashku me niacinamidën, apo duhet shmangur ky kombinim?

Nëse keni filluar së fundmi përdorimin e retinolit, me siguri keni dëgjuar këshillat bazë: të filloni me sasi të vogla, ta përdorni vetëm në mbrëmje, të mos e teproni me përbërës të fortë aktivë dhe të mos harroni kurrë kremin mbrojtës nga dielli. Por konfuzioni rritet kur vjen puna te kombinimi i produkteve.

Çfarë bën retinoli për lëkurën?

Retinoli, si derivat i vitaminës A, konsiderohet një nga përbërësit më efektivë për përmirësimin e cilësisë së lëkurës. Ai ndihmon në rigjenerimin qelizor, lufton aknet, zbut rrudhat e holla, përmirëson strukturën e lëkurës dhe ndihmon në zbehjen e njollave.

Megjithatë, forca e tij vjen edhe me “kosto”. Sidomos në fillim, retinoli mund të shkaktojë thatësi, skuqje, ndjeshmëri apo zhvishem të lëkurës. Pikërisht për këtë arsye rekomandohet përdorimi gradual dhe gjithmonë me kujdes të shtuar.

Roli i niacinamidës në rutinën e përditshme

Në anën tjetër, niacinamida është përbërësi që sjell qetësi dhe ekuilibër në rutinë. Si formë e vitaminës B3, ajo ka veti anti-inflamatore, ndihmon në uljen e skuqjes, trajton aknet, përmirëson hidratimin dhe forcon barrierën mbrojtëse të lëkurës.

Falë tolerancës së lartë dhe rrezikut minimal për irritim, niacinamida është bërë një nga përbërësit më të dashur të viteve të fundit, veçanërisht për përdorim të përditshëm.

E vërteta: funksionojnë më mirë së bashku

Lajmi i mirë është se retinoli dhe niacinamida jo vetëm që mund të përdoren së bashku, por në fakt funksionojnë më mirë si një ekip. Të dy synojnë probleme të ngjashme, aknet, njollat dhe shenjat e plakjes, por veprojnë në mënyra të ndryshme dhe plotësuese.

Retinoli stimulon rigjenerimin e qelizave, ndërsa niacinamida qetëson lëkurën, redukton prodhimin e melaninës dhe ndihmon në riparimin e barrierës epidermale. Kjo do të thotë rezultate më të mira dhe, njëkohësisht, më pak irritim.

Si t’i kombinoni në mënyrë të sigurt

Mënyra më e thjeshtë është përdorimi i produkteve që i përmbajnë të dy përbërësit në një formulë të vetme. Nëse përdoren produkte të ndara, rregulli bazë është aplikimi nga tekstura më e lehtë drejt asaj më të pasur.

Nëse lëkura juaj e toleron mirë retinolin, ai mund të aplikohet i pari në lëkurë të pastër, i ndjekur nga niacinamida. Për lëkurat më të ndjeshme, rendi mund të përmbyset, në mënyrë që niacinamida të veprojë si një “tampon” qetësues.

Sa i përket frekuencës, gjithçka varet nga reagimi i lëkurës. Ato mund të përdoren edhe çdo ditë, por nëse shfaqet thatësi apo ndjeshmëri, është e rëndësishme të zvogëlohet përdorimi i retinolit dhe t’i jepet kohë lëkurës të përshtatet.

Kombinimi i retinolit me niacinamidën nuk është mit, por një strategji e zgjuar për një lëkurë më të shëndetshme, më të njëtrajtshme dhe me më pak acarim. Çelësi qëndron te durimi, përdorimi i mençur dhe dëgjimi i nevojave të lëkurës suaj./KM

Shëndeti dhe mirëqenia e përgjithshme duhet të jenë qëllimi kryesor për këtë vit. Kur mundohemi të adoptojmë zakone të reja, është më mirë të fillojmë me ndryshime të vogla në vend që të duam të bëjmë gjithçka menjëherë, sepse kjo vetëm sjell më shumë stres dhe ndjenjë humbjeje kontrolli.

1. Bëj gjumë të mirë 

Mos u mjafto vetëm me pak orë gjumë, si një telefon me pak bateri pak, pasi trupi ka nevojë për 7-8 orë gjumë për të funksionuar si duhet, për të mësuar dhe për të ruajtur kujtesën. Përpiqu të shkosh në shtrat dhe të zgjohesh në të njëjtën orë çdo ditë.

2. Ecja është themel i mirëqenies

Një shëtitje e thjeshtë çdo ditë përforcon shëndetin fizik dhe mendor: ndihmon sistemin imunitar, redukton dhimbjet e kyçeve, ndihmon në kontrollin e peshës dhe ndihmon në uljen e stresit.

3. Lexo 30 minuta në ditë

Leximi i një libri për 30 minuta në ditë mund të reduktojë stresin, pothuaj sa edhe joga dhe ndihmon në forcimin dhe mirëqenien e trurit.

4. Medito

Meditimi ndihmon në uljen e stresit dhe përmirëson shëndetin mendor. Edhe 5 minuta në ditë mund të ndihmojnë, dhe ka aplikacione që të udhëheqin në këtë proces.

5. Kaloni kohë në natyrë

Koha në natyrë ul ndikimin e ekranit dhe ndihmon në përmirësimin e funksionit njohës, rrit fokusin, ul rrezikun e shqetësimeve mendore dhe forcon lidhjet sociale.

6. Ha më shumë ushqime bimore

Futja e frutave, perimeve, drithërave integrale, arrorëve dhe bishtajoreve në dietë ndihmon në rregullimin e kolesterolit dhe presionit të gjakut dhe zvogëlon rrezikun e sëmundjeve kronike.

7. Pini më shumë ujë

Trupi përbëhet kryesisht nga uji: ai ndihmon në eliminimin e toksinave, lubrifikon kyçet dhe ndihmon tretjen. Mbaj një shishe me vete dhe pi rregullisht.

8. Ndalo zakonet e dëmshme

Alkooli rrit rrezikun e hipertensionit, depresionit dhe përkeqëson gjumin. Duhanpirja dëmton zemrën, mushkëritë dhe shëndetin afatgjatë. Të heqësh dorë nga këto sjellje ndihmon shumë në jetëgjatësi dhe shëndet.

9. Kaloni kohë me njerëzit që doni

Lidhjet sociale përmirësojnë disponimin. Telefoni, takimet apo aktivitetet me miqtë dhe familjen sjellin lumturi dhe mirëqenie.

10. Bëj pauzë nga ekranet

Koha e tepërt para ekranit lidhet me stres më të madh dhe çrregullime të gjumit, ndërsa një pushim digjital mund të përmirësojë fokusin, humorin dhe lidhjet sociale reale.

11. Filloni një hobi të ri

Një hobi i ri jo vetëm ul stresin, por mund të bëjë jetën më interesante, kreativitetin më të gjallë dhe trupin më aktiv./K.M

Last Updated on 31/01/2026 by EL

Ngutja e prindërve për të përdorur antibiotikë tek fëmijët, pa u konsultuar më parë me mjekun pediatër, mund të shoqërohet me pasoja afatgjata për shëndetin e tyre. Antibiotikët janë thelbësorë në luftimin e infeksioneve bakteriale dhe kanë shpëtuar miliona jetë, por njëkohësisht dëmtojnë edhe bakteret e mira të organizmit.

E ftuar në studion e emisionit “Diagnozë”, nga autorja dhe moderatorja Freskida Miloti, Dr. Sonila Shala Boriçi, mjeke pneumo-alergologe pediatre, theksoi se përdorimi pa kriter i antibiotikëve çon në rezistencë bakteriale, duke ulur ndjeshëm efektivitetin e tyre në të ardhmen.

“Antibiotik nga vetë fjala thotë kundër gjërave të gjalla, domethënë antibiotiku vret gjallesat që janë bakteret e këqija, por njëkohësisht vret dhe bakteret e mira. Përdorimi i një antibiotiku të panevojshëm shkatërron bioflorën që është esenciale për jetesën normale dhe zhvillimin normal të funksioneve trupore, kështu që në këto rrethana ne bëjmë një dëm shumë më të madh dhe në anën tjetër bakteret të cilat gjenden në organizëm janë gjallesa inteligjente, jetojnë në tokë që kur ka filluar jeta në tokë dhe kanë arritur t’i përballojnë gjitha sprovat. Në këtë prizëm ato krijojnë mjetet e veta të rezistencës, adaptohen dhe në një moment të dytë kur ne të kemi nevojë për të përdorur realisht një antibiotik, këto antibiotikë nuk do funksionojnë dhe do jetë shumë e vështirë për zhduk këto baktere të cilat kanë krijuar ato mekanizmat mbrojtës dhe kanë krijuar atë rezistencën për të cilën ne po flisnim.” – shpjegoi mjekja.

Në periudhën e virozave respiratore te fëmijët, prindërit shpesh konfuzohen nëse janë përballë një gripi apo një alergjie. Marrja e medikamenteve pa recetë mund të mos përmirësojë gjendjen, për shkak të një trajtimi të gabuar dhe mungesës së një diagnoze të saktë. Por si mund të bëhet dallimi mes gripit, infeksioneve respiratore dhe alergjive?

“Kjo ndodh te grupmosha e fëmijëve zero deri në pesë vjeç. Infeksionet respiratore shkojnë paralel me problemet alergjike dhe mund të themi që në këtë grupmoshë ato bashkëshoqërojnë njëra-tjetrën dhe janë shumë shpesh infeksionet respiratore ato që nxjerrin në pah mundësinë e një problemi alergjik. Sidomos virozat që ne i shohim tani në periudhën e dimrit, ato nxisin simptoma, kështu që vetë infeksioni viral shërben si triger, por edhe si një sinjal alarmi që këtu mund të kemi një komponent alergjik. Në këto raste, nëse ne kemi fenomene të përsëritura të tilla, atëherë kjo është një sinjal edhe për mjekët edhe për prindërit, nëse ky problem alergjik pastaj evidentohet, sigurisht që fillohet një mjekim parandalues profilaktik, pasi parandalimi është gjithmonë më mirë sesa kurimi.” – shtoi mjekja./et

Kuzhina vegane po e fiton hapësirën e saj jo vetëm si zgjedhje “e shëndetshme” apo “miqësore me planetin”, por si një territor i vërtetë shijesh ku kreativiteti bën ligjin. Dhe aty ku dikur alternativat konsideroheshin thjesht zëvendësime, sot po shfaqen ide që qëndrojnë më vete. Një prej tyre është edhe “fauxmage”, një lloj djathi vegan, i butë, kremoz dhe i shijshëm, pa asnjë pikë qumështi.

Vëmendja shkon te një formë e vogël “djathi” spalmues, i menduar si shoqërues ideal për aperitivë ndryshe. Ideja është e thjeshtë: të krijosh të njëjtën ndjesi të një kremi të kripur e të pasur, por me përbërës bimorë që japin strukturë dhe intensitet.

Receta parashikon një formë rreth 150 gramë dhe nis me tahinin, baza që i jep trup dhe shije. Për teksturën kremoze dhe atë ndjesinë “të plotë” përdoret vaj kokosi, që shkrihet lehtë dhe më pas përzihet me masën. Shija e “djathit” ndërtohet me maja ushqimore në fletëza, pak lëng limoni dhe shëllirë ullinjsh të gjelbër, të cilat sjellin një kripësi të këndshme dhe atë prekje “të fermentuar” që mungon zakonisht në alternativat vegane.

Përgatitja është e drejtpërdrejtë. Së pari shkrihet butësisht vaji i kokosit dhe lihet mënjanë. Në një enë përzihen tahina, lëngu i limonit, majaja ushqimore dhe shëllira e ullinjve. Kur masa të jetë bërë homogjene, shtohet vaji i shkrirë dhe pak kripë, duke e përzier me kujdes që të inkorporohet pa u ndarë përbërja. Më pas, masa hidhet në një enë të vogël të lyer lehtë që të shërbejë si kallëp, mbulohet dhe lihet në frigorifer të paktën dy orë, derisa të mpikset dhe të marrë formë.

Servreni si pjesë e një tavoline aperitivi: mbi bukë të thekur, me arra, apo si krem shoqërues për perime të pjekura dhe krisur. Sugjerimi është që sasitë të respektohen me kujdes, veçanërisht limoni dhe shëllira, sepse nëse teprohet, masa mund të ndahet dhe të humbasë kremositetin e saj./KM

Last Updated on 30/01/2026 by EL

Dhimbja në anën e majtë të barkut, marramendja dhe rënia e tensionit mund të jenë shenja paralajmëruese të një gjendjeje potencialisht fatale

Çarja ose ruptura e shpretkës ndodh kur dëmtohet kapsula mbrojtëse ose indi i brendshëm i këtij organi, gjë që mund të çojë në gjakderdhje të rëndë të brendshme. Shpretka është një organ delikat, me madhësinë e një grushti, i vendosur në pjesën e sipërme të majtë të barkut, nën brinjët e majta.

Ajo luan një rol kyç në sistemin imunitar dhe qarkullimin e gjakut:

– filtron dhe ruan rreth 25 për qind të rruazave të kuqe të gjakut dhe trombociteve,
– ndihmon në prodhimin e qelizave të bardha të gjakut që luftojnë infeksionet.

Indi funksional i shpretkës, i quajtur “pulpa”, është i rrethuar nga një kapsulë e hollë muskulore përmes së cilës kalojnë enë të shumta gjaku, pikërisht kjo e bën shpretkën veçanërisht të ndjeshme ndaj dëmtimeve.

Çfarë e shkakton çarjen e shpretkës?

Struktura anatomike e shpretkës e bën këtë organ relativisht të lehtë për t’u dëmtuar, veçanërisht nga traumat e forta të jashtme. Kur kapsula e saj çahet ose dëmtohet, gjendja quhet rupturë e shpretkës.

Në rast se shpretka pëson çarje, ajo është organi abdominal që më së shpeshti shkakton gjakderdhje masive, potencialisht fatale. Kjo është një urgjencë mjekësore që kërkon diagnozë të shpejtë dhe ndërhyrje të menjëhershme, shpesh edhe kirurgjikale.

Shkaktarët më të zakonshëm janë:

• Aksidentet në trafik, përgjegjëse për rreth 50–75% të rasteve
• Dëmtimet sportive, veçanërisht në sporte kontakti si futbolli apo hokeji
• Dhuna fizike, përfshirë goditjet, plagët me thikë apo armë zjarri

Shpretka mund të çahet menjëherë pas goditjes, por ekziston edhe ruptura e vonshme, e cila ndodh disa orë ose ditë më pas, si pasojë e ënjtjes dhe dobësimit gradual të kapsulës, transmeton Telegrafi.

A mund të çahet shpretka pa traumë?

Po, edhe pse rrallë. Ruptura spontane e shpretkës mund të ndodhë kur një sëmundje themelore shkakton zmadhimin e saj, duke dobësuar kapsulën deri në çarje.

Gjendje që mund ta favorizojnë këtë janë:

• Sëmundjet malinje, si limfoma
• Infeksionet, përfshirë mononukleozën infektive dhe malarien
• Sëmundjet inflamatore kronike, si hepatiti ose pankreatiti

Cilat janë shenjat dhe simptomat e çarjes së shpretkës?

Shpretka ndodhet në kuadrantin e sipërm të majtë të barkut, nën kraharorin e majtë dhe diafragmën. Në momentin e çarjes, zakonisht shfaqet dhimbje e fortë dhe e menjëhershme në këtë zonë.

Megjithatë, për shkak se traumat që dëmtojnë shpretkën shpesh shoqërohen edhe me dëmtime të tjera (p.sh. fraktura brinjësh), pacienti mund të mos e dallojë menjëherë burimin e saktë të dhimbjes.

Një shenjë tipike është zhvendosja e dhimbjes drejt shpatullës së majtë ose kraharorit të majtë, e njohur si shenja e Ker-it (Kehr sign). Kjo ndodh sepse gjaku që grumbullohet irriton nervin frenik të majtë, i cili lidh diafragmën me qafën dhe shpatullën.

Dhimbja shpesh:

• përkeqësohet gjatë frymëmarrjes
• shoqërohet me ndjesi presioni në bark

Shenja të tjera alarmuese që tregojnë gjakderdhje të brendshme

Përveç dhimbjes, çarja e shpretkës mund të shkaktojë simptoma të lidhura me humbjen e gjakut dhe rënien e shpejtë të tensionit arterial, si:

• marramendje ose humbje të vetëdijes
• konfuzion mendor ose çorientim
• turbullim të shikimit
• zbehje të lëkurës, djersë të ftohta
• ankth dhe shqetësim të theksuar
• nauze (të përziera)

E rëndësishme: Çdo dyshim për çarje të shpretkës kërkon ndihmë urgjente mjekësore, pasi vonesa në trajtim mund të jetë fatale./et

Të qarat e bebes stimulojnë prodhimin e qumështit të nënës. Një studim i fundit në laborator tregon dhe vërteton se të qarat e të porsalindurit nxisin prodhimin e oksitocinës, duke konfirmuar rëndësinë e këtij hormoni në procesin e gjidhënies.

Nuk është mister që të qarat e fëmijëve janë një mjet i fuqishëm komunikimi, në gjendje t’i transmetojë nënës nevojat e tyre. Nga eksperimentet me sensorë molekularë mjaft të sofistikuar, studiuesit kanë arritur të shohin se si ndikon tek truri i nënës e qara e bebes së saj. Sinjali shkon drejtpërdrejt në qelizat që kanë detyrën e përcaktuar për prodhimin e hormonit oksitocinë në tru, me një shpejtësi mbresëlënëse.

Në kushte normale, këto qeliza bllokohen nga proteina të përcaktuara që evitojnë angazhimin në rastet e alarmeve false, ndërsa kur fëmija qan, brenda 30 sekondash sinjalet neurale bllokojnë efektin e këtyre proteinave, duke bërë gati menjëherë prodhimin e qumështit, i cili nga nisja vijon pa pushim për 5 minuta, kohë e mjaftueshme për të ushqyer beben në gji.

Niveli dhe çlirimi i hormonit oksitocinë, shpjegojnë mjekët, si pasojë e të qarës së bebes, nuk vërehen në asnjë rast tek gratë që nuk kanë lindur, por vetëm tek nënat./K.M

Alzheimeri dhe demenca janë sëmundje që të bëjnë të harrosh gjithçka dhe ku memoria e kalimit të kohës fshihet plotësisht. Vitet e fundit ato janë kthyer në sfida të mëdha, pasi gjithnjë e më shumë njerëz po preken prej tyre. Mirëpo ekziston një sindromë që është e kundërta e tyre dhe lidhet me një memorie jashtëzakonisht të zhvilluar.

Personat që vuajnë nga sindroma e hipermemorisë ose hipertimezisë dallohen për një kujtesë autobiografike të jashtëzakonshme, duke kujtuar çdo detaj, çdo ngjarje dhe çdo emocion të përjetuar në çdo ditë të jetës së tyre.

Në botë, aktualisht, janë të dokumentuar rreth 60 persona që kanë këtë superkujtesë, e cila për herë të parë u zbulua vetëm në vitin 2006.

Sipas mjekëve, këta persona kanë një raport obsesiv me kalendarët, ditarët, fotografitë, kronikat dhe artikujt, por çdo gjë tjetër është plotësisht normale në trurin e tyre.

Sipas vetë pacientëve që jetojnë me këtë sindromë, në disa raste kjo gjendje mund të sjellë avantazhe, por ekziston edhe ana tjetër e medaljes: ata janë të dënuar të kujtojnë çdo gjë, shpesh edhe kujtimet dhe emocionet e dhimbshme, si dhe situatat e sikletshme, të cilat mbeten të gjalla çdo ditë në mendjen e tyre.

India ka konfirmuar dy raste të virusit Nipah në shtetin Perëndim Bengal, në lindje të vendit, pranë kufijve me Bangladesh, Bhutan dhe Nepal. Të dy pacientët janë punonjës shëndetësorë dhe aktualisht ndodhen në kujdes intensiv. Autoritetet njoftuan se 196 persona që kanë pasur kontakt me ta janë pa simptoma dhe testet për virusin kanë dalë negative.

Sipas Ministrisë së Shëndetësisë, të dhënat e disponueshme tregojnë se publiku nuk duhet të shqetësohet për sigurinë e vet ose të familjes. Megjithatë, duke qenë se shkalla e vdekshmërisë mund të arrijë deri në 75%, dhe nuk ekziston trajtim apo vaksinë specifike, çdo shpërthim monitorohet me kujdes.

Çfarë është virus Nipah?

Virus Nipah mund të transmetohet nga kafshët, përmes ushqimit të kontaminuar ose nga kontakti me persona të infektuar. Ai gjendet kryesisht tek fluturakët në rajonet bregdetare dhe në disa ishuj të Oqeanit Indian, Indi, Azinë Juglindore dhe Oqeaninë.

Sëmundja mund të shkaktojë gjithçka, nga mungesa e simptomave te sëmundjet akute të frymëmarrjes dhe encefaliti fatal. Shkalla e vdekshmërisë varion 40–75%, sipas llojit të virusit.

Masat në vendet fqinje

Disa vende fqinje të Indisë po vendosin kontrolle për udhëtarët nga rajoni i prekur. Tajlanda ka futur kontrolle në aeroport për udhëtarët nga Perëndim Bengal dhe rekomandon mbikëqyrje të veçantë në zonat ku ka fluturakë. Nepali ka rritur survejancën në kufi dhe aeroportet e saj.

Shpërthimet e virusit nuk janë të rralla në rajonet me rrezik të lartë. Që nga 1998, janë raportuar raste në Bangladesh, Indi, Malajzi, Filipine dhe Singapor, sipas OBSH-së. Në korrik 2025, India konfirmoi katër raste, përfshirë dy vdekje në Kerala, një zonë që përjeton shpërthime të rregullta të këtij virusi që nga 2018. Bangladesh gjithashtu raportoi katër raste midis janarit dhe gushtit 2025. OBSH-ja vlerëson se rreziku i përhapjes ndërkombëtare mbetet i ulët, por thekson nevojën për vetëdijesim mbi faktorët e rrezikut, pasi nuk ka ende barna apo vaksinë specifike për virusin Nipah./K.M

Personat që rrinë zgjuar deri vonë dhe janë më aktivë gjatë natës mund të kenë rrezik më të lartë për sëmundje të zemrës, sipas një studimi të ri të publikuar në Journal of the American Heart Association.

Hulumtimi analizoi të dhëna nga mbi 322 mijë të rritur në kuadër të studimit UK Biobank dhe zbuloi se individët me kronotip mbrëmjeje, kishin shëndet më të dobët kardiovaskular krahasuar me ata që zgjohen herët ose me ata që nuk kanë preferencë të theksuar për orarin e gjumit.

Sipas autores kryesore të studimit, Dr. Sina Kianersi nga Harvard Medical School, lidhja mes qëndrimit zgjuar natën dhe shëndetit të dobët të zemrës ishte veçanërisht e fortë te gratë. Personat që nuk flenë natën kishin rreth 79% më shumë gjasa të kishin shëndet të dobët kardiovaskular dhe rrezik më të lartë për atak në zemër ose goditje në tru gjatë një periudhe ndjekjeje prej gati 14 vitesh.

Ekspertët theksojnë se ky rrezik lidhet shpesh me zakone të pashëndetshme si dieta e dobët, mungesa e aktivitetit fizik, pirja e duhanit dhe oraret e parregullta të gjumit dhe vakteve.

Megjithatë, studiuesit theksojnë se rreziku nuk është i pashmangshëm. “Sëmundjet e zemrës nuk janë të shkruara për ata që nuk flenë natën”, tha Dr. Kristen Knutson nga Universiteti Northwestern. Ajo dhe ekspertë të tjerë rekomandojnë përmirësimin e cilësisë së gjumit, aktivitet të rregullt fizik, lënien e duhanit dhe kontrollin e presionit të gjakut, kolesterolit dhe sheqerit në gjak.

Studimi është vëzhgues dhe nuk provon se kronotipi shkakton drejtpërdrejt sëmundje të zemrës, por tregon se mënyra e jetesës luan rol kyç në mbrojtjen e shëndetit kardiovaskular./K.M

Last Updated on 29/01/2026 by Klara

Mëngjesi është pothuajse vakti më i rëndësishëm i ditës, aq sa ju përcakton më së miri një mbarëvajtje ose jo të ditës. Nëse do konsumoni në këtë vakt ushqime të shëndetshme, që të japin energjinë dhe mirëqenien e nevojshme, patjetër që do të keni siguar një ditë plotë produktivitet.

Por cilat janë këto ushqime:

1. Tost me Avokado dhe Salmon të tymosur – 369 kalori

Kombinimi i avokados kremoze me salmonin e tymosur ofron një mëngjes të pasur me yndyra të shëndetshme dhe proteinë. Shtoni disa feta të trasha domate ose disa gjethe rukola për një shtesë të vlerave ushqyese dhe një porcion perimesh.

Përbërësit:

½ avokado (161 kalori)

1 fetë bukë me grurë të plotë (109 kalori)

3 oz salmon i tymosur (99 kalori)

2. Tërshërë me Luleshtrydhe dhe Gjalpë Kikiriku – 391 kalori

Tërshëra e pasur me fibra, kur kombinohet me fruta shton edhe më shumë fibra e shëndet në pjatë, dhe gjalpi i kikirikut shton yndyra të shëndetshme dhe proteinë. Për një opsion me më shumë proteinë që mbetet rreth 400 kalorive, mund të shtoni edhe një porcion të pluhurit të proteinës që mund të përdorni.

Përbërësit:

½ filxhan tërshërë (154 kalori)

2 lugë gjelle gjalpë kikiriku (188 kalori)

1 filxhan luleshtrydhe, të ndara në gjysmë (49 kalori)

Smoothie – 360 kalori

Smoothiet janë një mënyrë e shkëlqyer për të kombinuar të gjitha përbërësit e mëngjesit në një enë të vetme. Kjo recetë merr proteinat e saj nga pluhuri i proteinës së serumeve të qumështit, por mund të zëvendësohet lehtësisht me çdo lloj tjetër të pluhurit të proteinës.

Përbërësit:

1 banane, e prerë (122 kalori)

1 filxhan fruta të ngrira (63 kalori)

1 lugë gjelle fara kanepi (55 kalori)

1 filxhan lakër jeshile (7 kalori)

1/3 filxhan pluhur proteinë serumi (113 kalori)/KM

E mbani mend herën e fundit që keni derdhur lot? Mund të ketë qenë afër, ose nuk e mbani mend, kjo sipas perceptimit që keni për të qarën. Shumë njerëz e marrin si shenjë dobësie këtë emocion, por sipas psikologëve duket të jetë një gabim i madh. Përballja me emocionet tuaja në të vërtetë kërkon forcë. Nëse në një situatë të caktuar ndjeni si lotët ju mblidhen, mos i mbani ! Qani dhe nuk e besoni se çfarë të mirash i vijnë organizmit nga lotët e sinqertë (nuk po flasim për ato të krokodilit)

Lotët i mbajnë të pastër sytë tuaj

Pasi të qani ju do të shihni më qartë (e kjo në kuptimin e parë). Kjo është për shkak se lotët lubrifikojnë kokërdhokët e syve dhe kanalin e lotit. Por më e rëndësishmja, e qara ndihmon në hidratimin e mukozës. Nëse filloni të ndjeni se sytë tuaj janë të thatë, mund t’ju lindin probleme me shikimin, ndaj zgjidhja më e shpejtë është të shihni një film dramatik.

Të qarat ndihmojnë të luftoni ftohjen

Besojeni apo jo, kur sytë tuaj prodhojnë lot, ato ju ndihmojnë të luftoni viruset dhe bakteret, veçanërisht në zonën përreth syve (përgjegjëse për shfaqjen e bycave). Çdo ditë, ne jemi në kontakt me lloje të ndryshme të patogjeneve që mund të ndikojnë negativisht në shëndetin tonë. Kur shkoni në vende publike, si në dyqanet ushqimore, sa herë që përdorni karrocat e blerjeve ose kur përdorni një banjo publike dhe prekni lavamanin, mund t’i prekni sytë pa ditur se duart tuaja janë plot me baktere ose viruse. Lotët shërbejnë si një dezinfektues sepse ato përmbajnë lizozimë, e cila është aq e fuqishme sa mund të vrasë deri në 95% të baktereve në më pak se 10 minuta./KM