Autoriteti i Konkurrencës hapi në fund të 2025 një hetim të thelluar në tregun celular, të motivuar me përqendrimin e tregut në dy operatorë dhe rritjen e çmimit të paketave të komunikimit. Megjithatë, treguesit financiarë të kompanive për dekadën e fundit tregojnë një performancë modeste dhe fitime të ulëta. Në afatin e gjatë, një ecuri e tillë vështirëson mbështetjen e investimeve të reja, sigurimin e një cilësie të lartë shërbimi dhe e bën tregun më pak tërheqës për investitorët.

 

Ersuin Shehu

Autoriteti i Konkurrencës vendosi në fund të vitit të kaluar hapjen e një hetimi të thelluar në tregun e shërbimeve celulare. Hapja e hetimit lidhet me rritjen e çmimit të paketave të komunikimit celular gjatë viteve të fundit dhe ndryshimin e strukturës së tregut.

Tregu shqiptar, në dekadën e fundit, ka kaluar në një fazë përqendrimi gradual, me uljen e numrit të operatorëve nga katër në dy.

Ulja e numrit të operatorëve ka rritur shqetësimin se prania e më pak ofruesve të shërbimit do të sjellë çmime më të larta dhe në fakt një tendencë e tillë ka nisur të shfaqet pas vitit 2022.

Megjithatë, duhet thënë se vetë procesi i përqendrimit të tregut në vetëm dy aktorë ishte rrjedhojë e përkeqësimit të treguesve financiarë dhe e një strukture tregu që nuk rezultoi e qëndrueshme në afatin e gjatë. Konkurrenca e ashpër dhe nevoja e vazhdueshme për investime për më shumë se një dekadë solli rënie drastike të fitimeve të kompanive.

Sipas të dhënave të pasqyrave financiare, fitimet e siguruara nga operatorët në dekadën e fundit kanë qenë zhgënjyese.

Në dhjetë vitet e fundit (deri në vitin 2024), fitimi EBIT (fitimi para interesave dhe taksave) i dy kompanive celulare ka qenë vetëm 9 milionë euro, ndërsa fitimi përfundimtar neto, pas taksave, ka qenë negativ, me humbje në vlerën e 67 milionë eurove.

Në vlerë absolute, në dekadën e fundit Vodafone Albania ka regjistruar një fitim neto në vlerën e 19 milionë eurove. Kjo përkthehet në një marzh fitimi nga xhiroja prej vetëm 1.1% dhe një kthimi nga kapitali i investuar në masën 2.3%.

Për One Albania, rezultati financiar neto i dekadës së fundit ka qenë negativ në vlerën e 86 milionë eurove, me një marzh fitimi neto mbi xhiron negative, në masën -7.9% dhe një kthim nga kapitali gjithashtu negativ, në masën -1.5%.

 

 

Megjithatë, mbështetur në të dhënat e pasqyrave financiare, indikatori i intensitetit të kapitalit, që mat shpenzimet kapitale në raport me të ardhurat totale të operatorëve, për dekadën e fundit ka qenë mesatarisht 25%.

Ky tregues duket se është sipër atij që pranohet si niveli benchmark për këtë industri, në intervalin midis 15% dhe 20%.

Në 10 vitet e fundit, vlera e investimeve të dy kompanive celulare, Vodafone Albania dhe One Albania, në dekadën e fundit arriti në 586 milionë euro.

Dy kompanitë që dolën nga tregu, Plus Communication dhe Albtelecom rezultuan me humbje nga aktiviteti në shërbimet celulare gjatë gjithë ekzistencës së tyre.

Një performancë e tillë vështirë se mund të mbështesë shëndetin financiar afatgjatë të kompanive dhe të garantojë investimet e nevojshme, të lidhura me mirëmbajtjen dhe rritjen e kapaciteteve transmetuese të rrjeteve, me amortizimin e shpejtë në kohë të aseteve teknologjike, si dhe kapërcimin e radhës në teknologjinë 5G.

Në afat të shkurtër, ashpërsimi i konkurrencës mund të sjellë përfitime për konsumatorët, nëpërmjet çmimeve më të ulëta, madje në raste të veçanta edhe çmimeve “grabitqare”, me qëllim zgjerimin e bazës së klientëve ose ruajtjen e kësaj baze, nga operatorët përkatës.

Një strukturë e tillë tregu nuk mund të jetë e qëndrueshme në afatin e gjatë, sepse ka tendencën të gërryejë përfitueshmërinë e operatorëve, të reduktojë burimet dhe stimujt për shtimin e investimeve dhe në përgjithësi, ta bëjë tregun më pak tërheqës për investitorët.

Madje, AKEP si rregullator sektorial, pati shprehur shqetësimin për konkurrencë me çmime të pajustifikuara ekonomikisht dhe kishte kërcënuar ndërhyrjen, në rast se një praktikë e tillë do të vazhdonte.

Veç dështimit të dy operatorëve më të vegjël, dalja jashtë tregut e shqiptar e Deutsche Telekom, në vitin 2019 ilustron faktin që ky treg u bë më pak tërheqës për investitorët e rëndësishëm strategjikë.

Kostot e larta dhe nevoja për investime intensive i bëjnë në themel tregjet celulare oligopole natyrore: brenda kësaj strukture tipike, numri “i duhur” i aktorëve në afat të gjatë vendoset nga ekuilibrat e tregut.

Një element i rëndësishëm në këtë drejtim mund të jetë edhe madhësia e tregut. Shqipëria është një treg relativisht i vogël, me një tendencë në rënie të numrit të banorëve dhe rrjedhimisht, edhe të përdoruesve potencialë të shërbimeve celulare.

Censi i fundit i vitit 2023 numëroi një popullsi prej vetëm 2.4 milionë banorësh, me rënie të ndjeshme nga popullsia prej 2.8 milionësh që ishte regjistruar në Censin e vitit 2011. Përmasa e vogël e tregut përcakton kosto më të larta për njësi dhe e bën të vështirë përfitimin nga mekanizmi i ekonomisë së shkallës.

 

 

Ndryshimi i strukturës së tregut po përmirëson performancën financiare

Të dhënat e vitit të fundit të disponueshëm, 2024, tregojnë se ndryshimi në strukturën e tregut të shërbimeve celulare ka nisur të sjellë përmirësime në performancën financiare të kompanive.

Për vitin 2024, Vodafone Albania raportoi një fitim neto në vlerën e 12 milionë eurove, nga 3 milionë euro një vit më parë. Norma e fitimit neto mbi xhiron u përmirësua në 6.1%, nga 1.7% që kishte në vitin 2023. Ndërsa, kthimi nga kapitali aksioner u rrit në 7.4%, nga 1.2% që kishte qenë një vit më parë.

One Albania për 2024 raportoi një fitim neto në vlerën e 5 milionë eurove, nga 1 milion euro në vitin 2023. Norma e fitimit u rrit në 2.9%, nga 0.4% një vit më parë. Kthimi nga kapitali aksioner gjithashtu u përmirësua në 6.5%, nga 3.4% që kishte qenë në vitin 2023.

Megjithatë, normat e fitimit dhe të kthimit të këtij sektori janë ende mjaft të ulëta në raport me kthimet optimale të pritshme nga investitorët në një treg të shëndetshëm.

Kthimet aktuale nga kapitali (përkatësisht 7.4% për Vodafone Albania dhe 6.5% për One Albania) janë ende poshtë kostos së kapitalit, që aktualisht operatorët e vlerësojnë në nivelin 10%. Kthimet nga investimi janë gjithashtu dukshëm më të ulëta me sektorët e tjerë strategjikë të shërbimeve në ekonomi.

Natyrisht që ruajtja e konkurrencës efektive është e rëndësishme dhe rregullatorët duhet të luajnë rolin e tyre në mbrojtje të saj dhe interesave të konsumatorëve.

Por, nga ana tjetër, tregu i komunikimeve elektronike mund të ketë nevojë për të konsoliduar performancën e tij, me qëllim për të qenë një sektor tërheqës për nxitjen e investimeve të reja, për promovimin e inovacionit dhe për të qenë një hallkë solide në një mjedis gjithnjë e më të digjitalizuar të produkteve, shërbimeve dhe proceseve të punës.

Një shëndet i mirë financiar i operatorëve është i rëndësishëm edhe në dimensionin e ruajtjes dhe shtimit të burimeve njerëzore cilësore. Tregjet e punës, veçanërisht në profilet e lidhura me teknologjinë dhe komunikimin, janë gjithnjë e më të globalizuara.

Tregu shqiptar e ka përjetuar qartë një konkurrencë në vitet e fundit në shumë sektorë të tij, me pasojë largimin jashtë vendimit të profesionistëve të rinj ose angazhimin e tyre në distancë për kompani të huaja.

Në një mjedis të tillë, shëndeti i mirë financiar i kompanive është parakusht i domosdoshëm për investimin në burime njerëzore, si themeli kryesor i suksesit afatgjatë në biznes.

 

 

Përvoja e sektorit bankar

Në rrethana të caktuara, një proces përqendrimi i tregut mund të mos jetë domosdoshmërisht zhvillim negativ, veçanërisht në ato tregje ku kërkohet angazhim i madh kapitali.

Një tendencë të ngjashme, ekonomia shqiptare e ka dëshmuar në tregun bankar. Pas vitit 2015, në treg nisi një cikël shitblerjesh dhe bashkimesh mes bankave, që gradualisht e uli numrin e bankave aktive nga 16 në 11.

Ky cikël ndihmoi krijimin e bankave më të mëdha, më të shëndetshme dhe më të gatshme për të marrë përsipër rrezik dhe për të financuar ekonominë. Ritmet e kreditimit të ekonomisë u përshpejtuan dhe në 2024 arritën ritmet më të larta në 16 vitet e fundit.

Raporti i kredive me probleme gjithashtu ka rënë gradualisht në nivelin më të ulët në 16 vjet. Në tërësinë e vet, cikli i konsolidimit të sektorit ka sjellë një efekt pozitiv për ekonominë, duke rritur aksesin e bizneseve dhe familjeve në financime, që kanë mbështetur zgjerimin e konsumit dhe të investimeve.

Në fakt, nga përvoja botërore, konsolidimi është një tendencë tipike edhe në tregjet e shërbimeve celulare.

Përgjithësisht, pas një faze fillestare të shtimit të numrit të operatorëve, që në Europë zgjati afërsisht deri në vitin 2010, gradualisht këto tregje kanë tentuar të zhvendosen përsëri drejt përqendrimit, nëpërmjet shitblerjeve dhe bashkimeve mes operatorëve.

Një tendencë e tillë është vërejtur në shumicën e tregjeve të Europës dhe Rajonit. Konsolidimi mund të ofrojë disa avantazhe, si një strukturë më e shëndetshme për zhvillimin afatgjatë dhe të ndihmojë në rritjen e eficiencës operacionale.

Një strukturë tregu më e përqendruar mund të disiplinojë politikat e çmimeve, duke shmangur praktika të çmimeve “grabitqare” dhe përpjekjet për të fituar pjesë tregu në dëm të shëndetit financiar.

Përmirësimi i parametrave financiarë do të krijonte edhe më shumë hapësira për inovacion dhe investime të reja dhe për të mbështetur zhvillimin ekonomik, si një kolonë thelbësore e digjitalizimit të saj.

Shërbimet e komunikimit kanë rëndësi jetike, në një epokë kur shoqëria njerëzore po mbështetet gjithnjë e më shumë te teknologjia dhe digjitalizimi.

Digjitalizimi i shërbimeve dhe proceseve ka një hallkë thelbësore: komunikimin dhe ndërveprimin, që mundësohet pikërisht nga operatorët e komunikimeve elektronike. Sa më shumë përparon digjitalizimi i shërbimeve publike dhe private, aq më shumë shtohet nevoja për kapacitete komunikimi të shpejta, të besueshme, por edhe të sigurta.

Vitet e fundit, rreziku nga sulmet kibernetike është bërë gjithnjë e më i prekshëm. Investimi në sigurinë e sistemeve dhe rrjeteve është i rëndësishëm po aq sa zhvillimi, përditësimi dhe mirëmbajtja e tyre.

Edhe për sektorin publik, një sektor më i qëndrueshëm telekomunikacionesh është një partner më i besueshëm për digjitalizimin e shërbimeve, ngritjen e një infrastrukture inteligjente dhe përmbushjen e objektivave kombëtare të ndërlidhjes.

Nga ana tjetër, nxitja e investimeve afatgjata të operatorëve ka nevojë për një mjedis më të qëndrueshëm ligjor dhe rregullator. Vrojtimet periodike me shoqatat përfaqësuese të biznesit evidentojnë si një nga shqetësimet kryesore paqëndrueshmërinë e mjedisit rregullator dhe fiskal.

Ndërkohë që pritshmëritë dhe kërkesat për operatorët celularë janë gjithmonë të larta, mjedisi burokratik ende krijon pengesa për aktivitetin e tyre.

Operatorët celularë ankohen se hasin vështirësi dhe zvarritje të gjata në marrjen e lejeve të nevojshme për ngritjen e kullave të reja të antenave, që do të përmirësonin më shumë cilësinë e mbulimit të territorit me sinjal.

Në Shqipëri ende nuk ka incentiva të mirëfillta për teknologjitë e reja, si Inteligjenca Artificiale, Interneti i Gjërave (IoT) dhe teknologjisë 5G si një hallkë thelbësore për aksesin në shërbimet virtuale që do të nxiste inovacionin.

Incentiva të tilla mund të jenë të dobishme, për të kompensuar pjesërisht kufizimet që vijnë nga madhësia e vogël e tregut dhe niveli relativisht i ulët i të ardhurave mesatare.

 

 

Autoriteti i Konkurrencës hap hetim të thelluar ndaj kompanive

Autoriteti i Konkurrencës hapi në fund të vitit 2025 hetim të thelluar ndaj dy kompanive të ofrimit të shërbimeve celulare në vend, Vodafone Albania dhe One Albania.

Siç kishte paralajmëruar në muajin tetor, gjatë raportimit në Kuvendin e Shqipërisë, Autoriteti i Konkurrencës, gjatë fazës së hetimit paraprak të tregut, ka arritur në përfundimin se mund të ketë elemente të sjelljeve antikonkurruese në këtë treg.

Hetimi i thelluar do të përfshijë periudhën kohore nga 1 janari 2022 deri më 18 nëntor 2025.

Në argumentimin e vendimit, Autoriteti i Konkurrencës shprehet se tregu me pakicë i shërbimeve celulare në Shqipëri paraqitet si një duopol, ku dy operatorët në fjalë zotërojnë së bashku 100% të tregut.

Kjo strukturë tregon përqendrim të lartë tregu dhe një nivel të kufizuar konkurrence efektive, duke krijuar kushte të favorshme për pozitë dominuese kolektive.

Nga hetimi paraprak që përfshiu periudhën nga 1 janari 2022 deri më 25 korrik 2025, është konstatuar se ndërmarrjet Vodafone Albania dhe One Albania kanë ndjekur një sjellje të ngjashme tregtare në lidhje me ofertat e tyre të shërbimeve celulare, përfshirë paketat me parapagesë, me kontratë dhe shërbimet roaming.

Në këtë periudhë, Autoriteti i Konkurrencës konstaton një rritje progresive dhe pothuajse e sinkronizuar të çmimeve, ndërkohë që nuk rezulton që këto ndërmarrje të kenë përdorur një metodologji të përllogaritjes së kostove, që do të justifikonte ndryshimet e çmimeve të aplikueshme në treg.

Nga analiza e zhvillimeve të çmimeve rezulton se, sa herë një nga operatorët ka rritur çmimet e paketave celulare, operatori tjetër e ka ndjekur brenda një periudhe të shkurtër kohore me një rritje të ngjashme, si në nivel çmimi, ashtu edhe në strukturën e paketës (minuta, internet, SMS, vlefshmëri etj.).

Kjo tregon një reagim të menjëhershëm dhe simetrik, që mund të interpretohet si praktikë e bashkërenduar, në kuptimin e ligjit “Për mbrojtjen e konkurrencës”.

Analiza e ofertave tregon se paketat e ofruara janë pothuajse identike në çmim dhe përmbajtje (sasi interneti, minuta kombëtare, përfshirje roaming etj.), duke kufizuar ndjeshëm mundësinë e zgjedhjes për konsumatorët dhe duke reduktuar presionin konkurrues ndërmjet operatorëve.

Ky homogjenitet i produkteve, i kombinuar me mungesën e transparencës në kosto, përbën rrezik për koordinim të sjelljes së ndërmarrjeve, që synon ruajtjen e një niveli të qëndrueshëm çmimesh dhe fitimesh në treg.

Autoriteti i Konkurrencës thekson se asnjë nga ndërmarrjet nuk ka paraqitur dokumentacion që të dëshmojë se çmimet janë përllogaritur mbi bazën e një analize të kostove reale të shërbimeve.

Në mungesë të një metodologjie të qartë, rritjet e çmimeve mund të konsiderohen si të pajustifikuara ekonomikisht dhe si rezultat i një sjelljeje të orientuar drejt ndjekjes së një modeli të përbashkët tregtar, më shumë sesa drejt konkurrencës përmes inovacionit apo eficiencës.

Megjithatë, operatorët kanë argumentuar se ridizenjimi i portofolit të planeve me parapagesë dhe me kontratë ka ardhur në formë organike, i bazuar në analizën e faktorëve të brendshëm dhe të jashtëm, analiza e kostos së brendshme, investimet në rrjet, blerjet e spektrit të frekuencave, adoptimin e teknologjinë 5G dhe kushtet makroekonomike të tregut.

Operatorët argumentojnë gjithashtu se kanë përjetuar një rritje të konsiderueshme të kostove dhe shtrëngim të kushteve të kontratave, si pasojë e efektit zinxhir dhe transmetimit të inflacionit në marrëveshjet që kanë me palë të treta.

Megjithatë, në konkluzion, Autoriteti i Konkurrencës shprehet se, në kushtet kur tregu paraqet strukturë duopolistike, vihet re një sinkronizim në rritjen e çmimeve dhe oferta pothuajse të njëjta në çmime dhe përmbajtje, mungon transparenca dhe metodologjia kosto-çmim, atëherë sjellja e ndërmarrjeve Vodafone Albania dhe One Albania mund të përbëjë shkelje të ligjit, “Për mbrojtjen e konkurrencës”.

 

Lexoni edhe:

Shpenzimi mesatar për komunikimin celular u rrit për të katërtin vit radhazi

The post Tregu celular, mes sfidave të konkurrencës dhe nevojës për t’u rimëkëmbur appeared first on Revista Monitor.

Çdo përdorues shpenzoi mesatarisht pothuajse 9200 lekë për shërbime të komunikimeve celulare në vitin 2024. Sipas të dhënave nga Autoriteti i Komunikimeve Elektronike dhe Postare (AKEP), shpenzimi mesatar i shqiptarëve për këto shërbime u rrit me rreth 16% krahasuar me një vit më parë.

Kjo vlerë mbështetet në treguesin e të ardhurave mesatare për përdorues të operatorëve celularë (ARPU) dhe llogaritet si raport i të ardhurave nga shërbimet me pakicë me numrin total të përdoruesve aktivë.

Sipas këtij treguesi, shpenzimi mesatar i shqiptarëve për shërbimet celulare u rrit për të katërtin vit radhazi.

 

 

Gjithashtu, shpenzimi mesatar i shqiptarëve për çdo minutë thirrje celulare në vitin 2024 u rrit në 5.54 lekë për minutë, në rritje me 16% krahasuar me një vit më parë. Vlera bazohet në treguesin e të ardhurave mesatare për minutë (ARPM), që llogaritet si raport i të ardhurave nga shërbimet me pakicë me sasinë e minutave dalëse dhe tregon të ardhurat e sipërmarrësit për një minutë.

Dy operatorët e rrjeteve celulare, Vodafone Albania dhe One Albania, vitin e kaluar raportuan të ardhura prej komunikimeve elektronike në vlerën 27.9 miliardë lekë, në rritje me 8.9% krahasuar me një vit më parë.

Në ndarjen e tregut sipas xhiros së gjeneruar nga segmenti celular, Vodafone Albania ka thelluar dominimin e vet, me rreth 58% të totalit të tregut, nga 56% që mbante një vit më parë, ndërsa One Albania ka zbritur në 42% të tregut, nga 44% që zotëronte në 2023.

Vodafone Albania dominon edhe në volumin total të thirrjeve, internetit dhe mesazheve të shkruara, ndërsa statistikat zyrtare tregojnë se dy kompanitë kanë pjesë tregu të barabartë sipas numrit të përdoruesve aktivë.

 

 

Të dhënat e AKEP tregojnë se numri total i abonentëve celularë ose kartave SIM në fund të vitit 2024 arriti në rreth 3.4 milionë, e thënë ndryshe çdo banor në Shqipëri posedonte rreth 1.4 karta SIM, shifёr kjo mё e lartё se mesatarja europiane prej 1.25 karta SIM pёr banorё. Pjesërisht, kjo mund të jetë e lidhur me turizmin dhe përdorimin e përkohshëm të kartave SIM prej tyre.

Ndërsa, numri i kartave SIM aktive (numri i kartave tё përdorura për të kryer komunikime elektronike gjatë tre muajve të fundit) arriti në rreth 2.5 milionë, në rënie vjetore me 3.8%.

 

Lexoni edhe:

Tregu celular, mes sfidave të konkurrencës dhe nevojës për t’u rimëkëmbur

The post Shpenzimi mesatar për komunikimin celular u rrit për të katërtin vit radhazi appeared first on Revista Monitor.

Nga turizmi i pikut tek ai katërsezonal. A kemi sistem, standarde dhe siguri për dimrin?

 

Gjergj Kota

Shqipëria me dy sezone: gushti që gumëzhin, janari që hesht

Në kulmin e gushtit, bregdeti shqiptar gumëzhin si një qytet i përkohshëm. Durrësi, Vlora, Saranda me rrugë të ngjeshura, parkime të improvizuara dhe plazhe që e humbin dallimin mes rërës dhe turmave.

Në ato ditë të nxehta, turizmi kthehet në stres-test. Një vend që e do vëmendjen, por që shpesh i mungon kapaciteti për ta menaxhuar pa humbur dinjitetin e vet. Dhe pastaj vjen janari.

Fshatra malorë si Thethi apo Voskopoja mbulohen nga bora dhe qetësia, bujtinat hapin dyer kryesisht fundjavave, ndërsa pjesa tjetër e javës kalon me një lloj pritjeje të tipit “po ra borë mirë, po s’ra, prapë mirë”.

Kjo është panorama jonë: një verë e stërmbushur dhe një dimër i qetë, pothuaj i harruar. Statistikat e konfirmojnë kontrastin. Rreth 60% e vizitorëve hyjnë në vend gjatë tre muajve të verës (qershor–gusht), ndërsa në dimër (dhjetor–shkurt) mbërrijnë vetëm 12%.

Me fjalë të tjera, turizmi ynë punon në “modalitet piku” për disa javë dhe pastaj bie në heshtje për muaj të tërë. Dhe kjo heshtje përkthehet në dyer të mbyllura, të rinj që largohen nga fshatrat, ekonomi që nuk gjen dot ritmin, dhe një Shqipëri malore që mbetet jashtë kamerës pikërisht kur do të kishte më shumë ç’të tregonte.

Në një kohë kur turizmi europian po kërkon gjithnjë e më shumë udhëtime “slow”, përvoja natyre, dimër të butë, ecje, gastronomi lokale dhe aventura të vogla, edhe Shqipëria po shfaqet në radar si një “destinacion i ri” jo vetëm për verë, por edhe për dimër.

Por këtu nis pyetja: a jemi gati ta mbajmë këtë pritshmëri? Në verë, e dimë mirë se çfarë ndodh kur kërkesa rritet më shpejt se kapacitetet: infrastruktura lodhet, shërbimet tensionohen dhe mjedisi paguan faturën.

Dimri, nga ana tjetër, përtej një sezoni të dobët, do të ishte mundësia për ta shpërndarë ekonominë turistike në kohë dhe në territor dhe për t’u dhënë jetë zonave malore kur ato zakonisht fiken, dhe për të kaluar nga “turizmi i turmave” te “turizmi i përvojës”. Por dimri është një sfidë e madhe për vendin tonë.

Kërkon organizim, siguri, standard dhe një mënyrë zhvillimi që nuk e gërryen natyrën, sidomos tani kur ndryshimet klimatike po e bëjnë “borën e sigurt” një burim gjithnjë e më të paqëndrueshëm.

 

Pse turizmi shqiptar përqendrohet te vera?

Shqipëria e ka ndërtuar identitetin turistik historikisht mbi formulën “det-diell-rërë”. Investimet, marketingu dhe vetë kultura e pushimeve janë rreshtuar për dekada rreth bregdetit.

Është një logjikë e kuptueshme. Shqipëria ka klimë mesdhetare dhe një vijë bregdetare të gjatë, ndërsa tregu rajonal kërkon destinacione verore të afërta dhe me kosto të ulët.

Ndërkohë malet mbeten “sfond” i bukur, por jo produkt turistik. Dhe kur një vend e ndërton ekonominë turistike mbi një sezon të vetëm, ai kthehet automatikisht në vend të pikut me “gjithçka” të përqendruar në pak javë dhe “boshllëk” për pjesën tjetër të vitit.

Për vite me radhë, promovimi kombëtar e ka riprodhuar këtë model bregdetar, ndërsa mali ka mbetur kryesisht “sfond”. Loren Roço, themelues i “Adventure & Fun Albania” një operator turistik hyrës i specializuar në turizmin e aventurës në të tëra sezonet, dhe që punon me udhëtarë të huaj, si dhe instruktor për udhërrëfyes turistik hiking/trekking, na tregon se Shqipëria mbetet ende një destinacion i “virgjër” dhe i “egër” i turizmit dimëror, thuajse krejtësisht i pazbuluar nga udhëtarët vendas e të huaj.

Imazhi i Shqipërisë në panaire, broshura dhe fushata ka qenë kryesisht bregdetar, urban dhe kulturor; rrallë malor dhe asnjëherë si destinacion i turizmit dimëror. Kur oferta dimërore është e pakët, bizneset nuk investojnë sepse nuk ka klientë dhe klientët nuk vijnë sepse nuk ka ofertë.

Dhe kështu dimri mbetet “i bukur për një fundjavë”, por jo i strukturuar si produkt që prodhon ekonomi të qëndrueshme. Në këtë kuptim, problemi i dimrit nuk është se “nuk kemi çfarë t’u tregojmë njerëzve”, por se nuk e kemi bërë ende dimrin të funksionojë si sistem.

 

 

Çfarë i mungon dimrit shqiptar?

Mungesa e parë është ajo që s’duket në rrjete sociale: aksesueshmëria. Shumë zona malore me potencial dimëror mbeten të brishta kur bie dëbora. Segmente që bllokohen, akull që e kthen udhëtimin në një rrezik të panevojshëm, pastrim që vjen me vonesë.

Dhe kur destinacioni është i bukur, por i pasigurt për t’u arritur, ai mbetet për vizitorin një zgjedhje “me fat” e minutës së fundit dhe jo një sezon i planifikueshëm. Për vizitorin e huaj, sidomos ai që planifikon, rezervon dhe ka pritshmëri, mungesa e një aksesimi të qëndrueshëm është stop i menjëhershëm.

Hallka e dytë është besueshmëria e shërbimeve bazë. Në dimër, ndërprerjet e energjisë, ngrohja e paqëndrueshme dhe infrastruktura e vjetruar dhe me kapacitete të kufizuara e ujit dhe kanalizimeve i kthejnë destinacionet në një provë për bujtinën dhe jo në përvojë për turistin. Bujtinat shqiptare kanë bërë mrekulli me pak mundësi që kanë.

Kjo është pjesë e meritës së turizmit malor, por në një treg më të gjerë, “mrekullia” nuk mund të shitet si standarde. “Turisti, më shumë se luks, kërkon siguri: të mbërrijë pa stres në vendin e akomodimit, të ngrohet, të thajë rrobat e këpucët, të lahet me ujë të ngrohtë dhe të flejë mirë. Pra, të ketë një shërbim minimal të parashikueshëm”, thotë Loreni.

Mungesa e tretë është ekosistemi i shërbimeve dimërore. Dimri kërkon produkte specifike si shtigje të përshtatura dhe të informuara për kushtet, pajisje me qira, guida të specializuara, pika informacioni dhe një kulturë të menaxhimit të rrezikut.

Sot, shumë nga këto hallka ekzistojnë si nisma të vogla: disa agjenci aventurash, disa guida të motivuara, disa komunitete që e kanë kuptuar se dimri duhet kurorëzuar me aktivitet. Por për ta kthyer në sektor, duhet një sistem me informacion të qartë, standarde dhe organizim.

Ka edhe një mungesë të katërt, më pak teknike e më shumë kulturore. Ne e kemi normalizuar idenë që dimri në mal është “bujtinë + darkë + foto”, dhe kaq. Kjo është e vlefshme dhe e bukur sepse mikpritja dhe gatimet janë pjesë e identitetit tonë, por nuk mjafton për ta mbushur një sezon.

Dimri duhet të ketë arsye për të qëndruar edhe kur bora s’është e përsosur, edhe kur dita është e shkurtër, edhe kur turisti kërkon më shumë se një tavolinë të ngrohtë.

 

Verë vs. dimër: turistë të ndryshëm, ekonomi ndryshe

Turisti veror në Shqipëri vjen për detin dhe ritmin e shpejtë. Kërkon lëvizje të shpeshta, qëndrime të shkurtra, dhe një orientim që shpesh kërkon “më shumë për më pak”.

Ky profil mbush volumet, por rrit presionin mbi hapësirën, ujin, energjinë dhe mbetjet, pikërisht në periudhën kur shërbimet publike punojnë në kufijtë e kapaciteteve.

Turisti dimëror, edhe kur është i pakët, zakonisht kërkon përvojë si p.sh. natyrë, qetësi, aktivitete, kulturë lokale dhe një shërbim që të jep siguri. Ai udhëton për një arsye (ose disa arsye) dhe paguan për to.

Këtu pabarazia duket qartë edhe në shifra: turizmi ynë është i përqendruar në pak javë vere, ndërsa dimri mbetet i hollë dhe i paqëndrueshëm.

 

 

Të dhënat e mësipërme sugjerojnë se Shqipëria ka një sezonalitet të theksuar veror, me peshë të ulët në dimër. Një prirje të ngjashme kanë Mali i Zi dhe sidomos Kroacia, ndërsa Serbia dhe Bullgaria kanë shpërndarje më të balancuar, sepse dimri kontribuon më shumë përmes produkteve dimërore të strukturuara.

Kjo e bën dimrin potencialisht më “cilësor” në kuptimin ekonomik. Pra jo domosdoshmërisht më shumë njerëz, por më shumë vlerë për vizitë dhe më pak stres mbi territorin.

Dhe pikërisht për këtë, dimri nuk e “zëvendëson” verën, por e bën turizmin më të shpërndarë, më të menaxhueshëm dhe më pak të varur nga piku.

 

Dimri nuk është vetëm bujtinë

Bujtina dhe oxhaku janë zemra e dimrit shqiptar dhe duhet të mbeten. Por dimri mund të ketë edhe muskuj. Loreni na tregon që vitet e fundit, po shfaqet një rritje e interesit për ski touring dhe ecje dimërore, përfshirë snowshoeing (ecje me rrathë/raketa dëbore) në lugina e pyje ku peizazhi dimëror është spektakolar, përveçse për turizëm kulturor.

Kur kjo bëhet me guida, me pajisje dhe me ritëm të përshtatur, dimri në terrene malore nuk shihet si “rrezik i pakapërcyeshëm”, por si produkt.  Dhe produkti ka një avantazh të madh, nuk kërkon ndërtime masive; kërkon organizim, njohuri të specializuara dhe shërbim të përkryer.

Për aventurierët më të përgatitur, Shqipëria ka një aset të rrallë në rajon: terrene të virgjëra për ski touring dhe freeride, aty ku bora është e mjaftueshme dhe topografia e lejon.

Kjo është një përvojë për një treg të specializuar, por me vlerë të lartë; grupe të vogla, shërbime profesionale, ndikim relativisht i ulët në mjedis krahasuar me infrastruktura masive.

“Në një realitet klimatik ku bora nuk garantohet më nga vetë dimri, produktet fleksibël dhe të diversifikuara bëhen më të qëndrueshme.

Këtu bën pjesë edhe një dimension shpesh i nënvlerësuar: “mirëqenia”-i në natyrë. Banjat termale, shëtitjet dimërore, gastronomia lokale, eventet e vogla komunitare, të gjitha këto i japin dimrit arsye për të qenë sezon, jo thjesht një “muaj i ftohtë”.

Edhe Europa e ka nxjerrë këtë mësim, shumë destinacione që kanë humbur borën e sigurt kanë mbijetuar duke u bërë 4-sezonalë dhe jo duke e ndjekur borën me çdo kusht.

 

Infrastruktura dimërore: rrugë, shtigje, siguri

Zhvillimi i dimrit duhet të fillojë me gjëra konkrete si pastrim rruge, kripë, sinjalistikë, energji që nuk bie sa herë fryn era dhe një sistem i thjeshtë informacioni që t’i thotë vizitorit çfarë është e hapur dhe çfarë jo.

Në dimër, “të pyesësh në fshat” është shumë normale në Shqipëri. Ky improvizim është armiku i turizmit të qëndrueshëm.

Siguria është pjesa që nuk fal. Një shteg i mrekullueshëm veror mund të jetë i rrezikshëm në dimër për shkak të ortekëve, akullit, humbjes së orientimit apo hipotermisë, si ai i mirënjohuri ndërkombëtarisht “Valbonë-Theth”.

Për një dimër që duhet të rritet, duhet një minimum menaxhimi rreziku me paralajmërime të qarta, itinerare të rekomanduara, informim për kushtet, dhe protokolle emergjence.

Në një vend ku turizmi i aventurës po rritet, kërkim-shpëtimi malor është kusht i besueshmërisë. Shqipëria po fillon të ketë disa nisma pozitive në këtë fushë, por sfida e mëtejshme mbetet që këto kapacitete të forcohen e standardizohen me protokolle të unifikuara, të ketë një koordinim të qartë dhe informim publik të qëndrueshëm.

Ka edhe një dimension tjetër, po aq të rëndësishëm: mjedisi dhe parqet. Dimri i malit është stinë e brishtë për habitatet, për ekologjinë dhe për peizazhin. Nëse verës na del shpesh problem menaxhimi i mbetjeve dhe presioni mbi natyrën, dimri nuk duhet të jetë “sezoni i dytë” i të njëjtave gabime.

 

 

Ku jemi në raport me fqinjët?

Në rajon, dimri është kthyer prej kohësh në produkt, diku me resorte të mëdha, diku me modele më të vogla, por pothuaj kudo me një element që ne e kemi ende të brishtë: sistemin.

Fqinjët kanë traditë, kanë standarde, kanë shkolla, kanë marketing dimëror. Bullgaria për shembull e ka ndërtuar dimrin mbi modelin e resorteve të konsoliduara.

Shqipëria ka natyrën dhe autenticitetin, por ende është në fillesat e veta për të ndërtuar “paketën” që e bën dimrin të besueshëm për tregun.

Kjo është arsyeja pse shumë njerëz që duan ski, instruktorë, pista dhe siguri e kërkojnë ende jashtë: jo sepse nuk kemi male, por sepse nuk kemi produkt të plotë.

 

 

Të dhënat e tabelës së mësipërme na tregojnë qartë se dimri bëhet sezon vetëm kur ka sistem. Në Bullgari (Bansko, Borovets) dimri funksionon si industri e konsoliduar, me operim të parashikueshëm dhe produkt të qartë.

Në Serbi, Kopaoniku tregon se një resort kombëtar mund të mbajë peshë në ekonominë sezonale kur ka menaxhim dhe standard shërbimi. Edhe Mali i Zi ka investuar për ta zgjatur sezonin me modele më të vogla, por të strukturuara.

Ndërsa raste si Popova Shapka tregojnë një rrugë tjetër: produkt i specializuar (freeride/off-piste) që tërheq audiencë specifike edhe pa mega-resorte, kur reputacioni dhe oferta janë të qarta.

 

Profesionet e munguara: guidat dimërore dhe instruktorët

Nuk mjafton vetëm infrastruktura e mirë për një dimër të organizuar, duhen edhe burime njerëzore. Sot, “udhërrëfyes turistik i specialitetit të veçantë hiking/trekking” është një kategori shumë e gjerë, dhe jo gjithmonë mjaftueshëm i specializuar për të mbajtur përgjegjësinë e dimrit.

Loreni, i cili është gjithashtu instruktor për udhërrëfyesit turistikë të specialitetit të veçantë hiking/trekking, (me programe të akredituara nga “Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit”) na tregon se pse nuk mjafton një “guidë” e përgjithshme:

Dimri kërkon kompetenca specifike: orientim dhe navigim në kushte me fushëpamje shumë të kufizuar, menaxhim grupi në temperatura të ulëta e kushte të vështirësuara, njohje të shkëlqyer të kushteve të borës dhe rrezikut të ortekëve, si dhe aftësi reagimi në raste ortekësh apo emergjenca të tjera.

Nëse duam t’i shesim dimrin një turisti të huaj, nuk mjafton të themi “kemi guida”: duhet të dimë çfarë dinë të bëjnë këto guida dhe se çfarë standardesh ndjekin, dhe duhet ngritur një kulturë e fokusuar drejt sigurisë dhe që vendos në vend të parë jetën e individit.

Në shumë vende të BE-së dhe botës, këto role mbulohen nga profile të njohura ndërkombëtarisht si “International Mountain Leader” (Udhërrëfyes/Udhëheqës Turistik Malor për terrene jo-teknike), dhe “International Mountain Guide” (Guidë Alpine Turistike për terrene teknike).

Jo domosdoshmërisht nevojitet një guidë alpine e një niveli shumë të lartë, por minimalisht duhet një standard i qartë dhe i harmonizuar me praktikat më të mira ndërkombëtare dhe të BE-së, që u lejon profesionistëve të udhëheqin të sigurt grupe në terrene dimëror.

Paralelisht, nëse do të zhvillohet edhe ski në pistë, instruktorët nuk mund të mbeten në zonën gri të autodidaktimit. Duhen skema trajnimi, licencim dhe kulturë kontrolli cilësie.

 

Resort masiv apo model i butë?

Shqipëria nuk e ka pasur historikisht kulturën e resorteve dimërore të skive dhe, edhe sot, nuk ka një industri të mirëfilltë “ski-resort”. Pikërisht për këtë, kur dalim përballë dilemës së investimeve, “resort masiv” apo “model i butë”, vendimi bëhet edhe më i ndjeshëm.

Një resort “i rëndë” me infrastrukturë të kushtueshme dimri, mund të jetë e rrezikshme financiarisht, sidomos në një realitet ku dimrat po shkurtohen dhe bora po bëhet më e paqëndrueshme.

Edhe në vende të zhvilluara, resorte të tëra po riprofilizohen drejt turizmit 4-sezonal pikërisht sepse bora nuk është më “garanci”.

Modeli i butë me fshatra 4-sezonalë, aktivitete natyrore, produkte të diversifikuara është më elastik; me një kusht që s’e anashkalojmë dot: ruajtjen e parqeve dhe të peizazhit.

Nëse dimri ndërtohet vetëm me beton, atëherë krijojmë një zgjidhje që e gërryen vetë burimin e saj. Në Shqipëri, ku parqet kombëtare dhe peizazhi janë kapital turistik i pazëvendësueshëm, zhvillimi duhet të jetë i matshëm: sa më pak ndërhyrje, sa më shumë organizim. Kjo është logjika e turizmit modern të aventurës, me vlerë të lartë e gjurmë të ulët.

 

 

Dimri, prova e pjekurisë turistike

Dimri jep një shans të rrallë që zhvillimi turistik të bëhet më me mend, me standarde më të larta dhe me më shumë respekt për natyrën. Turizmi dimëror kërkon një qasje tjetër ndaj produktit.

Ndryshe nga turizmi kulturor apo ai i plazhit, dimri duhet të jetë i orientuar drejt sigurisë dhe cilësisë së shërbimit, duke iu afruar standardeve më të mira ndërkombëtare në çdo hallkë; që nga informacioni dhe logjistika, e deri tek udhëheqja dhe menaxhimi i rrezikut.

Gabime që në verë kalojnë pa pasoja, në dimër mund të kthehen në incidente serioze, madje deri në tragjedi.

Prandaj një treg që funksionon me improvizim rrezikon të dëmtojë shpejt reputacionin e Shqipërisë si destinacion, një reputacion që është ndërtuar me shumë punë nga profesionistët e sektorit dhe që mbështet një pjesë të rëndësishme të ekonomisë.

Nëse dimri kthehet në produkt të qëndrueshëm, do të thotë se kemi kaluar nga turizmi i rastit te turizmi i menaxhuar.

Do të thotë se malet krahas kartolinave të bukura dimërore, janë edhe ekonomi lokale që jetojnë edhe kur temperatura shkon nën zero. Dhe do të thotë se kemi kuptuar një gjë të thjeshtë: nuk ka mot të keq dhe stinë të keqe për të bërë turizëm.

 

The post Turizmi dimëror: Mes potencialit dhe sfidave appeared first on Revista Monitor.

Emigracioni 2.0 krijon një brez të ri fëmijësh që flasin dy gjuhë e shumëkulturorë, që rriten mes dy identiteteve dhe dy realiteteve. Por bashkë me potencialin e madh ekonomik dhe arsimor, vijnë edhe rreziqe: shkëputja e brezit të ri nga Shqipëria dhe humbja e kapitalit njerëzor. Pyetja thelbësore është nëse vendi do të dijë ta kthejë këtë energji të re në zhvillim, apo do ta lërë të shpërndahet jashtë kufijve.

 

Nga Deada Hyka

Në fillim të viteve 2000, fjala emigracion në Shqipëri kishte një ngarkesë të fortë emocionale: Ajo lidhej me ndarjen, me imazhin e një prindi që largohej për të punuar kryesisht në Greqi, Itali apo Gjermani, ndërsa fëmijët mbeteshin pas në Shqipëri, në kujdesin e mamasë apo gjyshërve.

Kujtesa kolektive e atyre viteve është plot me imazhe valixhesh, por edhe me lot; me telefonata të rralla nga kabinat publike, me dhurata që vinin për festa apo për datëlindje, si një mënyrë për të zëvendësuar mungesën fizike dhe emocionale të prindit.

Emigracioni ishte sakrificë. Një premtim për një jetë më të mirë, por që “paguhej” me vite të tëra ndarjeje dhe me një brez fëmijësh që u rritën duke njohur prindërit e tyre më shumë në fotografi sesa në përditshmëri.

Por sot, fotografia e emigracionit shqiptar ka ndryshuar rrënjësisht. Valët e reja të largimeve nuk janë më arrati ekonomike të individëve, por është e gjithë familja që i “zhvendos” rrënjët dhe shkon së bashku. Tashmë këto rrënjë shtrihen në dy vende, në dy realitete. Dhe kështu ka lindur një fenomen i ri, që cilësohet “emigracioni 2.0”, që nuk nënkupton ndarje, por jetë të dyfishtë.

Në ndryshim nga brezi i parë që kërkonte të mbijetonte dhe të siguronte të ardhura për familjen në Shqipëri, brezi i dytë kërkon cilësi jete, arsim më të mirë dhe stabilitet. Ata nuk e shohin më emigrimin si një fazë të përkohshme, por si një projekt afatgjatë familjar.

Fëmijët e tyre ndjekin shkolla në Itali, Gjermani apo Francë, mësojnë dy gjuhë njëherësh, përfshihen në kultura të ndryshme, ndërkohë që verën e kalojnë në Shqipëri, në shtëpitë që prindërit kanë blerë apo ndërtuar me kujdes për të ruajtur lidhjen me vendin e origjinës.

Ndikimi emocional që fëmijët përjetojnë gjatë emigrimit është shumë më i ndërlikuar sesa një proces i thjeshtë “përshtatjeje”, sepse, siç shpjegon psikologia Valentina Telhaj, “fëmijët e përthithin tensionin e prindërve si sfungjer, edhe kur s’kanë asnjë fjalë për ta përshkruar atë”, dhe për këtë arsye, gjurmët emocionale të tranzicionit shpesh shfaqen më vonë, në forma të ndryshme ankthi, tërheqjeje apo ndryshimi sjelljesh.

Por rrënjët e kësaj përvoje nuk janë vetëm psikologjike: ekonomistja Silvi Boçe i sheh vitet e para të emigrimit si periudhën që “krijon kontradikta të padukshme brenda familjes, sepse prindi përpiqet të mbijetojë ekonomikisht, ndërsa fëmija përpiqet të mbijetojë emocionalisht”.

Sipas saj, të ardhurat e paqëndrueshme, dhe oraret e gjata të punës e reduktojnë në minimum kohën cilësore me fëmijët, duke krijuar “një boshllëk të heshtur që fëmija e mbush me pasiguritë e veta”.

Nga ana tjetër, sociologia Marsida Simo thotë se fëmijët e emigrantëve jetojnë “në dy sisteme paralele vlerash, ku asnjëri nuk është i plotë dhe asnjëri nuk është plotësisht i tyre”, duke krijuar një gjendje identitare që luhatet mes kujtesës familjare dhe normave të reja shoqërore.

Ky dualizëm vihet re në mënyrën sesi ata flasin, sillen dhe ndërtojnë marrëdhënie, shpesh me një maturi që e tejkalon moshën, shpjegon ajo.

Në shkollë, përplasja bëhet edhe më konkrete: një mësuese në Milano shpjegonte para pak javësh në TikTok se “fëmijët shqiptarë e kapin materialin akademik shumë shpejt, por të flasësh me vetëbesim është prova më e vështirë, sepse gjuha i ndjek si hije gjatë gjithë ditës”.

Ndërsa Eris M., nënë në Gjermani, rrëfen se djali i saj i vogël i ka thënë: “Në shtëpi jam unë, në shkollë jam dikush që s’e njoh”, një fjali që përmbledh brendësinë e dy botëve të cilat fëmijët përpiqen t’i bashkojnë.

Studimet ndërkombëtare, sipas znj. Simo, tregojnë se “procesi i integrimit emocional të fëmijës është proporcional me qetësinë ekonomike të familjes” dhe se vonesat apo sjelljet regresive janë të zakonshme në vitin e parë e të dytë pas emigrimit, sidomos kur gjuha e re nuk është përvetësuar ende.

Por edhe komunitetet shqiptare jashtë vendit e vëzhgojnë këtë dinamikë çdo ditë, shqiptarët në diasporë shprehen gjithmonë se  “fëmijët e emigrantëve janë fëmijë të dy brezave, atë që po e ndërtojnë në vendin ku jetojnë dhe atë që u mbetet si kujtim i Shqipërisë”.

Kjo e bën rolin e prindit më të rëndësishëm, sepse, siç thotë psikologia Telhaj, “stabiliteti i brendshëm i fëmijës fillon nga stabiliteti i përditshëm i shtëpisë: një drekë e përbashkët, një bisedë e shkurtër, një rit i vogël kulturor që krijon vazhdimësi në një botë që përndryshe ndryshon çdo ditë”.

Ekspertët e arsimit shtojnë se përfshirja e prindërve në shkollë është vendimtare, sepse krijon ura komunikimi që fëmija vetë nuk arrin t’i artikulojë. Ndërkohë, ekonomistët theksojnë se mbështetja e komunitetit, orientimi në tregun e punës dhe stabiliteti material ndikojnë drejtpërdrejt në shkallën e integrimit akademik të fëmijës.

Ky mozaik faktorësh, si emotivë, ekonomikë, kulturorë, gjuhësorë, tregon se suksesi i një fëmije emigrant nuk matet vetëm me notat në shkollë, por me aftësinë e tij për të krijuar një identitet të qëndrueshëm në dy botë që shpesh i kërkojnë gjëra të ndryshme.

Dhe siç thotë në fund psikologia Telhaj “nëse prindi arrin t’i tregojë fëmijës se dy botët nuk janë barrë, por pasuri, atëherë përshtatja shndërrohet nga sfidë në mundësi”.

 

 

Dimensioni ekonomik

Në dekadën e fundit, emigracioni shqiptar ka hyrë në një fazë të re që nuk lidhet më me varfërinë ekstreme apo mungesën totale të punës, por me kërkimin për cilësi më të mirë jete, arsim më të avancuar dhe stabilitet afatgjatë.

Kjo fazë po e transformon rrënjësisht mënyrën se si familjet shqiptare funksionojnë ekonomikisht dhe si projektojnë të ardhmen e tyre financiare.

Nëse në fillim të viteve 2000, remitancat ishin “paratë e mallrave bazë”, për të paguar faturat, ushqimin dhe shpenzimet e përditshme, sot flukset financiare nga emigrantët janë bërë më të qëndrueshme, më të larta dhe më të orientuara drejt investimeve.

Vetëm në vitin 2023, remitancat që shqiptarët jashtë vendit dërguan te familjarët e tyre në Shqipëri arritën në rreth 930 milionë euro, me një rritje prej 11.3% krahasuar me vitin paraprak.

Sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, në 6-mujorin e parë të vitit , dërgesat e emigrantëve arritën në 510 milionë euro, me një rritje prej 14.4% në krahasim me të njëjtën periudhë të një viti më parë.

Familjet që emigrojnë sot nuk synojnë më vetëm të “dërgojnë dikë jashtë për të sjellë para”, por të ndërtojnë një strategji të dyfishtë ekonomike. Ato investojnë njëkohësisht në pasuri të paluajtshme në Shqipëri, apartamente në qytetet kryesore, vila ose shtëpi në zonat rurale dhe në arsim cilësor jashtë vendit për fëmijët e tyre.

Kjo qasje i kthen familjet emigrante në aktorë ekonomikë transnacionalë, që mbajnë lidhje të dyfishta me tregjet e dy vendeve: konsumojnë dhe investojnë në Shqipëri, por fitojnë dhe kursejnë jashtë.

Sipas agjencive imobiliare, rreth 40–45% e blerjeve të apartamenteve në zonat urbane (veçanërisht në Tiranë, Durrës dhe Vlorë) kanë si burim fondi të ardhura nga emigracioni.

Diaspora, veçanërisht ajo që jeton në Itali, Greqi, Gjermani dhe Mbretërinë e Bashkuar, po ndikon ndjeshëm në rritjen e çmimeve të tregut të pasurive të paluajtshme.

Në këtë mënyrë, emigracioni po kthehet në një nga faktorët më të rëndësishëm që po formëson kërkesën e brendshme dhe çmimet në sektorin e ndërtimit.

Krahas kësaj, investimi në arsim jashtë vendit është bërë pjesë thelbësore e strategjisë ekonomike të familjeve shqiptare në emigracion. Në vitet e fundit, numri i studentëve shqiptarë që ndjekin universitetet europiane është rritur, me destinacione kryesore Italinë, Gjermaninë dhe Mbretërinë e Bashkuar.

Por ndryshimi i vërtetë qëndron te fëmijët që rriten midis dy sistemeve, ndjekin pjesërisht shkollën në Shqipëri dhe më pas vijojnë jashtë. Shumë familje shpenzojnë mijëra euro në vit për të siguruar edukim dygjuhësh, qoftë në shkolla ndërkombëtare në vend, qoftë në sistemet arsimore të vendeve pritëse.

Ky model “jetese në dy vende” ka pasoja të drejtpërdrejta ekonomike për Shqipërinë. Nga njëra anë, rritet hyrja e valutës dhe investimeve që mbajnë të qëndrueshme konsumin dhe tregun imobiliar.

Nga ana tjetër, rritet rreziku i shkëputjes së brezit të ri nga tregu i punës shqiptar, pasi shumë prej këtyre fëmijëve të emigracionit 2.0 mësojnë, diplomohen dhe hyjnë në tregun e punës jashtë vendit, pa u integruar kurrë në ekonominë vendase.

Në fakt, arsimi është bërë shtylla qendrore e strategjisë familjare të emigracionit modern. Prindërit që kanë emigruar në vitet 2000, të cilët kanë bërë kryesisht punë fizike, sot investojnë te fëmijët e tyre përmes edukimit jashtë vendit.

Ata nuk dërgojnë më remitanca vetëm për konsum, por paguajnë shkolla ndërkombëtare, tarifa universitare dhe kurse gjuhe. Ky është një investim në kapital njerëzor, jo vetëm për individin, por potencialisht edhe për Shqipërinë, nëse ky brez do të ruajë lidhjet me vendin e origjinës.

Një tjetër aspekt i rëndësishëm është ai i arsimimit të fëmijëve të emigrantëve, që shpesh ndjekin dy sisteme paralelisht. Shumë prej tyre kalojnë pjesë të vitit shkollor në Shqipëri, duke frekuentuar shkolla publike ose private, dhe më pas kthehen në vendin pritës, ku rifillojnë shkollën sipas sistemit lokal.

Kjo krijon një përvojë dygjuhëshe dhe shumëkulturore, e cila nga njëra anë u jep atyre fleksibilitet, por nga ana tjetër krijon sfida të ndërlikuara identitare dhe sociale. Ata mësojnë të shkruajnë dhe të mendojnë në dy gjuhë, por shpesh ndihen “as këtu, as atje”.

Shkollat në diasporë dhe nismat për mësimin e gjuhës shqipe po përpiqen të ruajnë këtë lidhje. Në Itali, Greqi e Zvicër janë hapur dhjetëra kurse të mësimit të shqipes, të mbështetura nga qeveria shqiptare dhe organizata të diasporës.

Megjithatë, për shumicën e fëmijëve që lindin dhe rriten jashtë, lidhja me Shqipërinë mbetet simbolike, përmes familjes, pushimeve verore dhe rrjeteve sociale.

 

Brezi “mes dy realiteteve”

Në këtë valë të re emigrimi, nuk largohet më vetëm prindi – largohet e gjithë familja. Kjo krijon një strukturë të re identitare, ku shtëpia mund të jetë në Milano, por gjyshërit në Korçë; shkolla në Berlin, por pushimet në Dhërmi.

Fëmijët e këtij brezi mësojnë që në moshë të vogël të lundrojnë mes dy sistemeve, të ruajnë gjuhën dhe zakonet shqiptare, ndërsa përvetësojnë vlerat, mënyrën e të menduarit dhe disiplinën e vendeve ku rriten.

Ata flasin dy ose më shumë gjuhë dhe shpesh janë më të integruar se prindërit e tyre, por njëkohësisht përballen me pyetje të reja për identitetin: kush jam unë, shqiptari që flet italisht apo italiani që e kupton shqipen?

 

Lexoni edhe:

Sonila Jaupbashi: Nga kujtim në kontribut. Si mund të ruhet lidhja emocionale me Shqipërinë te brezi i ri

The post Fëmijët e emigracionit 2.0 appeared first on Revista Monitor.

Flet Sonila Jaupbashi, psikologe

 

Në një epokë ku emigracioni shqiptar po shënon një valë të re, fëmijët që rriten mes dy vendeve, dy gjuhëve dhe dy kulturave përballen me sfida që shkojnë përtej integrimit shoqëror.

Ata bartin kujtimet emocionale të një “atdheu” që shpesh e njohin vetëm përmes prindërve, ndërsa mësojnë të ndërtojnë përkatësinë e tyre në një realitet tjetër.

Çfarë ndodh me identitetin, ndjenjën e stabilitetit dhe presionin për “t’u bërë i suksesshëm” në sytë e prindërve që kanë sakrifikuar gjithçka? Psikologia Sonila Jaupbashi shpjegon për “Monitor” dinamikat e brendshme të brezit të dytë të emigracionit shqiptar – fëmijët që mësojnë të jenë njëkohësisht “nga këtu dhe nga atje”.

 

Si ndikon ndryshimi i ambientit: dy vende, dy gjuhë, dy kultura, në formimin emocional dhe ndjenjën e përkatësisë te fëmijët e emigracionit të sotëm?

Ndryshimi i ambientit për një fëmijë është shumë më tepër sesa ndryshimi i vendit ku jeton, është ndryshim i rrënjëve emocionale.

Kur një fëmijë rritet mes dy vendeve, dy gjuhëve dhe dy kulturave, ai përjeton dy realitete që shpesh nuk komunikojnë plotësisht me njëri-tjetrin.

Nga njëra anë, ka gjuhën e shtëpisë (gjuha e nënës) që mbart kujtesën emocionale të tij apo të prindërve, traditat dhe ngrohtësinë familjare; nga ana tjetër, ka gjuhën e mjedisit të ri pritës, që përfaqëson përkatësinë shoqërore, pranimin dhe integrimin.

Në fazën e zhvillimit të identitetit, kjo mund të sjellë një ndjesi përçarjeje të brendshme: “ku përkas unë vërtet?”. Në planin emocional, kjo përzierje mund të shfaqet me pasiguri, me ndjenjën se duhet të përshtaten vazhdimisht, apo me një tendencë për t’u ndier të paplotë në secilën kulturë.

Megjithatë, nëse prindërit ruajnë ekuilibrin mes ruajtjes së identitetit kulturor dhe integrimit në kulturën pritëse, duke i dhënë fëmijës mesazhin se dy përkatësi nuk janë konflikt, por pasuri, atëherë ky proces bëhet një forcë e madhe zhvillimi.

Këta fëmijë rriten me ndjeshmëri kulturore më të gjerë, fleksibilitet emocional dhe aftësi për t’u përshtatur në botën shumëkulturore të sotme.

Pra, ndikimi varet shumë nga mënyra si përjetohet ky “dyzim” si ia mësojnë prindërit: nëse përjetohet si ndarje, sjell pasiguri; nëse përjetohet si pasuri, sjell zhvillim dhe maturim emocional.

 

A krijon varësia e familjeve nga remitancat dhe suksesi ekonomik jashtë vendit një presion të fshehtë te fëmijët për t’u “justifikuar” ekonomikisht ndaj sakrificave të prindërve?

Po, shumë shpesh po. Fëmijët e emigracionit rriten me ndjenjën e “borxhit emocional”: “prindërit e mi kanë sakrifikuar gjithçka për mua”. Ky mund të jetë një motivim i fortë, por edhe një peshë e rëndë në ndërgjegje.

Në terapi, unë shpesh shoh të rinj që ndihen fajtorë nëse ndjekin pasionin e tyre në vend të një rruge “të sigurt ekonomike”. Ky presion për t’u bërë “i suksesshëm” është në thelb nevoja për t’u ndier të vlefshëm për sakrificën e prindërve.

Këtu është shumë e rëndësishme që prindërit të mos ia transmetojnë fëmijës dashurinë në formën e detyrimit, por si mbështetje për zgjedhjen e tij/saj të veçantë.

 

Si ndikon fakti që prindërit planifikojnë jetën dhe investimet mes dy vendeve në ndjenjën e stabilitetit psikologjik të fëmijëve?

Ndjenja e “jetës mes dy botëve” krijon pasiguri ekzistenciale te fëmijët. Ata shpesh nuk dinë ku do të jenë vitin tjetër, cilën gjuhë duhet të përdorin, apo cilat janë rregullat që vlejnë.

Në zhvillimin emocional, stabiliteti është një bazë thelbësore për ndërtimin e vetëbesimit. Kur fëmija jeton mes vendimeve të përkohshme “do të kthehemi, s’do kthehemi” ai mëson të mos lidhet plotësisht me asnjë ambient se ndarja pastaj dhemb shumë.

Kjo sjell një identitet më fleksibël në rastin më të mirë, por  edhe më të brishtë. Prindërit mund ta kompensojnë këtë vetëm duke ndërtuar siguri përmes lidhjes emocionale, jo përmes vendndodhjes fizike. Por kjo e fundit rezulton më pak e aplikuar nga prindërit shqiptarë nëpër botë.

 

A mund të zhvillojnë këta fëmijë një identitet të ndarë – mes vlerave perëndimore dhe rrënjëve shqiptare dhe si ndikon kjo në zgjedhjet e tyre profesionale e ekonomike në të ardhmen?

Po, shumica e tyre zhvillojnë një identitet “hibrid”. Ata janë më të hapur, më tolerantë dhe më kreativë, por shpesh edhe në kërkim të një vendi që t’u përkasë plotësisht, një nevojë e përhershme për të mbushur boshllëkun.

Në zgjedhjet profesionale, kjo mund të shihet si një avantazh: janë më inovativë, më fleksibël, me mendje ndërkulturore. Por në planin emocional, mund të përballen me ndjesinë e “pamjaftueshmërisë”, si të mos jenë “as këtu, as atje”.

Detyra jonë si prindër e profesionistë është t’i ndihmojmë të kuptojnë se identiteti nuk është diçka që duhet zgjedhur – është diçka që ndërtohet duke pranuar të gjitha pjesët që na përbëjnë.

 

Si ndikon mungesa e perspektivës ekonomike në Shqipëri në dëshirën për t’u kthyer apo në perceptimin e “atdheut” nga ky brez?

Për shumë prej tyre, Shqipëria është kujtim emocional, jo realitet jetësor. Pra ata e jetojnë Shqipërinë në kohën në të cilën i janë larguar. Kur kthehen, shpesh ndihen “të huaj në vendin e vet”.

Mungesa e perspektivës e bën të vështirë rikthimin, por në nivel emocional, lidhja me rrënjët mbetet.

Nëse vendi nuk ofron mundësi për t’u rritur profesionalisht, “atdheu” mbetet një koncept ndjenjash, jo zgjedhjesh praktike. Kjo tregon pse kemi çdo vit mijëra shqiptarë që zgjedhin të emigrojnë.

Megjithatë, kur Shqipëria shihet si një vend ku mund të kontribuosh, jo thjesht ku ke lindur, atëherë lind edhe dëshira për t’u rikthyer. Dhe kjo fillon me ndryshimin e narrativës: nga “ikëm për të shpëtuar”, në “u rritëm për t’u kthyer ndryshe e për të investuar”.

 

Nga ana psikologjike, çfarë roli luan lidhja emocionale me vendin e origjinës për t’i bërë këta fëmijë që të priren të kontribuojnë ekonomikisht në të ardhmen?

Lidhja emocionale me vendin e origjinës është si një fije e padukshme që ruan identitetin. Nëse ajo mbetet e ngrohtë, fëmijët rriten me ndjenjën e krenarisë dhe dëshirës për t’i dhënë diçka mbrapsht vendit.

Nëse ajo lidhet me dhimbje, faj apo turp, atëherë ata e shmangin.

Prandaj, është shumë e rëndësishme që familjet të flasin për Shqipërinë me dashuri dhe respekt, jo vetëm me ankesa apo zhgënjim.

Fëmijët që ndiejnë lidhje emocionale, jo vetëm gjenealogjike, janë ata që më vonë sjellin ndikim, jo domosdoshmërisht duke u kthyer fizikisht, por duke kontribuar me dije, vlera e investime nga kudo që janë.

 

Lexoni edhe:

Fëmijët e emigracionit 2.0

The post “Nga kujtim në kontribut: Si mund të ruhet lidhja emocionale me Shqipërinë te brezi i ri” appeared first on Revista Monitor.

Transaksionet financiare po kalojnë një transformim shumë të shpejtë, sjellja e deritanishme për të mbajtur me vete një portofol me karta krediti, debiti dhe para duket se i përket gjithnjë e më shumë së kaluarës. Me aplikimin e pagesave nëpërmjet smartphone-ve, të cilët po shërbejnë si qendra të vërteta kontrolli për jetën tonë financiare, veprimi i zakonshëm i tërheqjes së parave me karta duhet të ndryshojë dhe t’i përgjigjet epokës digjitale.

 

 

Nga Roland Tashi, ekspert i çështjeve të sigurisë

Një valë e re inovacioni teknologjik po ndryshon midis shumë të tjerave, edhe mënyrën e funksionimit të bankomatit duke e plotësuar atë me të gjitha programet e nevojshme për të kryer operacione me vlerat monetare dhe veprime të tjera të shpejta, të sigurta dhe plotësisht digjitale.

Duhet theksuar se bankomatet janë instrumentet më efikase në sistemin financiar, ato kanë një shpërndarje shumë të madhe gjeografike në territor, të cilën nuk mund ta arrijnë degët dhe agjencitë e bankave, duke u ardhur në ndihmë klientëve në mënyrë të pandërprerë tashmë jo vetëm me tërheqjen e parave, por edhe për shumë operacione të tjera financiare pa qenë nevoja të vizitojnë njësitë e biznesit bankar.

Prej vitesh flitet për një shoqëri cashless, pa përdorimin e parave fizike, por edhe pse largimi i plotë i kartëmonedhave nga tregu është ende larg, nuk mund të mohohet që përdorimi i instrumenteve të pagesës digjitale është në rritje të vazhdueshme.

Smartphone, telefoni celular që pothuajse të gjithë e mbajnë gjithmonë me vete, po konsolidohet si instrument alternativ duke integruar funksione pagese që e bëjnë kartën fizike gjithnjë e më pak të domosdoshme, por jo të panevojshme për një pjesë të madhe të përdoruesve.

Sistemi i bazuar në kartën fizike, i cili së bashku me bankomatin ka qenë në dekada një arritje e padiskutueshme në sistemin e pagesave si simbol i modernitetit, është e nevojshme të përfshihet në botën e ndikuar nga teknologjia digjitale.

Problemet kryesore në përdorimin e kartave bankare, të cilat nuk lidhen me sistemet operative të bankomatit por me pakujdesitë e përdoruesve, përfshijnë:

• Rrezikun e vjedhjes ose humbjes: humbja/vjedhja e kartës bashkë me PIN favorizon krimin për grabitjen e parave në rast se klienti nuk njofton bankën për bllokimin e saj.
• Rrezikun e klonimit (skimming): grabitësit mund të instalojnë pajisje në bankomate për të kopjuar të dhënat e shiritit magnetik dhe PIN-in, duke krijuar një kopje të kartës.
• Konsumimin dhe dëmtimin: një kartë fizike mund të dëmtohet nga mbajtja e pakujdesshme duke e bërë të palexueshme.
• Harrimin e PIN-it: një situatë e zakonshme që nuk të lejon kryerjen e veprimeve për tërheqjen e parave.

Këta faktorë të kombinuar me kërkesën në rritje për shërbime më të shpejta dhe të integruara në ekosistemin digjital, kanë krijuar terrenin ideal për zhvillimin e një gjenerate të re teknologjike për tërheqjen e parave apo kryerjen e pagesave, e aftë të komunikojë drejtpërdrejt me bankomatin pa ndërmjetës fizikë.

 

Teknologjia NFC dhe kodet QR

Në qendër të këtij zhvillimi janë dy teknologji kryesore tashmë gjerësisht të përhapura, të aplikuara dhe të njohura për shumicën e përdoruesve, NFC (Near Field Communication) dhe kodet QR (Quick Response).

Teknologjia NFC është standardi që lejon komunikimin në distancë të shkurtër, i njëjti që mundëson pagesat contactless me kartë ose smartphone. Kjo teknologji është shumë e njohur gjatë veprimeve që kryejmë me kartë në pajisjet POS në njësitë tregtare.

Kodet QR janë barkode dydimensionale të cilët sapo skanohen me kamerën e telefonit, mund të përcjellin informacione ose të fillojnë një veprim, kryerje pagese apo tërheqje parash.

Të dyja teknologjitë lejojnë vendosjen e një marrëdhënie të sigurt dhe të menjëhershme midis smartphone/telefonit celular të përdoruesit dhe bankomatit duke eliminuar nevojën për futjen e një karte fizike.

 

Roli i smartphone si portofol digjital

Protagonisti i vërtetë i këtij transformimi është smartphone, i cili tashmë nuk vlerësohet thjesht si telefon, por si një qendër personale që ruan identitetin tonë digjital, dokumentet dhe gjithnjë e më shpesh edhe paratë tona.

Aplikacionet e mobile banking e kanë shndërruar telefonin në një portofol digjital të plotë, i aftë jo vetëm të tregojë gjendjen e llogarisë, por edhe të kryejë transferta dhe shërbime të tjera.

Pikërisht përmes këtyre aplikacioneve, përdoruesi mund të autorizojë një tërheqje në siguri të plotë, duke përdorur sistemet biometrike të autentikimit të pajisjes, si njohja e fytyrës ose gjurma e gishtit për të konfirmuar identitetin.

Procesi i tërheqjes cardless është projektuar për të qenë intuitiv dhe i shpejtë. Edhe pse mund të ndryshojë në vartësi të teknologjisë së përdorur (NFC ose kod QR), sekuenca e veprimeve është përgjithësisht si më poshtë:

• Përdoruesi hap aplikacionin e mobile banking në smartphone.
• Zgjedh funksionin “tërheqje pa kartë” ose një emërtim të ngjashëm.
• Vendos shumën që dëshiron të tërheqë dhe konfirmon veprimin.
• Verifikohet përmes metodës së sigurisë së vendosur në telefon (PIN i aplikacionit, gjurmë gishti ose njohje fytyre).
• Aplikacioni gjeneron një kod QR për t’u skanuar në ekranin e bankomatit ose aktivizon sensorin NFC të telefonit.
• Përdoruesi afron smartphone te lexuesi contactless i bankomatit ose skanon kodin QR.
• Bankomati, pasi verifikon autorizimin, jep shumën e kërkuar.

Kjo metodë tërheqjeje është në thelb më e sigurt se sistemi tradicional i bazuar në kartë dhe PIN. Ajo mbështetet në parimet e Strong Customer Authentication (SCA) që kërkon të paktën dy faktorë të pavarur autentikimi; posedimi i smartphone individual, si dhe një e dhënë biometrike ose një kod zhbllokimi.

Ky qasje e bën jashtëzakonisht të vështirë për një keqdashës të kryejë një tërheqje edhe në rast vjedhjeje të pajisjes, përveçse nëse njeh kodin e zhbllokimit ose arrin të anashkalojë të dhënat biometrike.

Kjo procedurë tashmë e konsoliduar, është adoptuar nga shumë institucione bankare të cilat kanë zhvilluar zgjidhje inovative për t’ua ofruar këtë shërbim klientëve të tyre.

Zgjidhjet e ofruara, edhe pse ndajnë të njëjtin objektiv, mund të ndryshojnë për nga teknologjia dhe kufijtë operativë. Këta shembuj tregojnë se prirja digjitale tashmë është e konsoliduar dhe e destinuar të përhapet edhe më tej duke sjellë përfitime sigurie për përdoruesit përfundimtarë.

 

Përparësitë e kësaj metode

Përfitimi kryesor mbetet kryerja e veprimeve pa kartë fizike, në këto kushte nuk është e nevojshme të mbash me vete portofolin për të tërhequr para, mjafton vetëm smartphone.

Në vend që të vendosësh kartën, të presësh leximin, të shtypësh PIN-in dhe të zgjedhësh opsionet, i gjithë procesi mund të parapërgatitet në aplikacion duke kërkuar vetëm një skanim të shpejtë ose një prekje në bankomat. Nga pikëpamja e sigurisë avantazhet janë të konsiderueshme, tërheqja cardless pothuajse i eliminon rreziqet që lidhen me klonimin fizik të kartës, shumë zgjidhje të bazuara në QR përdorin kode OTP (One-Time Password) që skadojnë pas pak minutash duke i bërë të pavlefshme në rast përgjimi.

Kjo teknologji hap edhe skenarë të rinj përdorimi. Për shembull, një prind mund të autorizojë nga distanca një tërheqje për një fëmijë që ka mbetur pa para thjesht duke i dërguar një kod për ta përdorur në bankomat.

Në rast humbjeje të portofolit gjatë një udhëtimi, do të ishte sërish e mundur të kesh akses te paratë vetëm përmes smartphone, duke e kthyer një emergjencë të mundshme në një shqetësim të vogël.

 

Kujdes!

Duhet kuptuar se nuk është kaq “fushë me lule”, si çdo risi teknologjike që menaxhon të dhëna të ndjeshme dhe para, edhe tërheqja pa kartë sjell sfida të reja dhe kërkon një vlerësim të kujdesshëm të implikimeve për sigurinë bankare në tërësi. Klientët e pakujdesshëm dhe të painformuar për rreziqet e mundshme, do të vazhdojnë të mbeten viktima të përzgjedhura të krimit.

 

Si duhet të mbrohemi

Përgjegjësia për sigurinë ndahet gjithmonë midis bankës dhe klientit, për ta përdorur tërheqjen cardless në mënyrë të sigurt është thelbësore të ndiqen disa këshilla praktike. Kryesorja është aplikimi i një bllokimi të sigurt të ekranit në smartphone; kod kompleks, gjurmë gishti ose njohje fytyre.

Gjithashtu, përdorimi i fjalëkalimeve unike dhe të forta për aksesin në aplikacionin e mobile banking, verifikimi me dy faktorë, instalimi i aplikacione vetëm nga kompani zyrtare, si dhe përditësimi i sistemin operativ të telefonit, janë faktorë që ndikojnë në rritjen e nivelit të sigurisë.

Epoka e alternativave të tërheqjes së parave CASH po avancon, duke reduktuar varësinë nga kartat plastike për të përfituar nga përparësitë dhe sigurinë që ofron epoka digjitale.

Bankomati do të mbetet në shërbim të klientit, por ai kërkon përgjegjësi, informim dhe kujdes nga përdoruesit që të vazhdojë të mbetet si deri tani, një instrument i dobishëm për kryerjen e pagesave dhe shërbimeve të tjera edhe pa përdorimin e kartave fizike.

The post Kryerja e operacioneve pa karta bankare appeared first on Revista Monitor.

Harrojeni përballueshmërinë. Europa ka një krizë disponueshmërie. Rregullimi i rreptë është kryesisht fajtor, shkruan The Economist

 

Është bërë modë të pretendohet se një pjesë e madhe e botës së pasur po vuan nga një krizë e përballueshmërisë. Dëshmitë e paraqitura variojnë nga çmimet e larta të vezëve në SHBA dhe të orizit në Japoni, te strehimi i shtrenjtë pothuajse kudo.

Edhe Europa nuk ka qenë imune ndaj këtyre shqetësimeve. Në maj, të anketuar nga e gjithë Europa thanë për Eurobarometrin, sondazhin zyrtar të Bashkimit Europian, se përballja me inflacionin duhet të jetë përparësia e Parlamentit Europian, duke e renditur më të rëndësishëm se mbrojtja, varfëria dhe punësimi.

Në pamje të parë, europianët kanë arsye për t’u shqetësuar për përballueshmërinë. Rritja ekonomike është shumë më e shpejtë në SHBA.

Dhe, ndryshe nga aleati i saj i pasur me lëndë djegëse fosile, kontinenti i vjetër pa kostot e energjisë të rriteshin ndjeshëm pas pushtimit të Ukrainës nga Rusia, teksa gazi natyror u bë shumë më i shtrenjtë.

Megjithatë, edhe në Europë, ankesat për përballueshmërinë janë të ekzagjeruara. Pas një periudhe rënieje, pagat reale po rriten, përfshirë edhe për më të varfrit.

Në fakt, problemi i kontinentit duket gjithnjë e më shumë se nuk është përballueshmëria, por disponueshmëria.

Në tregjet e tij shumë të rregulluara, çmimet nuk mund të përshtaten për të balancuar kërkesën dhe ofertën. Në vend të kësaj, rolin po e bën racionimi.

 

 

Goditja energjetike e Europës ka pasur padyshim efekte të qëndrueshme. Kur norma e inflacionit në Eurozonë arriti kulmin në 10.6% në tetor 2022, vetëm çmimet e energjisë kontribuuan me 3.8 pikë përqindje.

Problemet në zinxhirët e furnizimit dhe kërkesa e fuqishme e konsumatorëve pas heqjes së kufizimeve të pandemisë luajtën gjithashtu rol. Që prej asaj kohe inflacioni është zbutur, duke rënë në 2.1% në nëntor, por çmimet e energjisë dhe ushqimeve mbeten shumë më të larta se më parë (shih grafikun 1).

Me fjalë të tjera, çmimet për familjet janë rritur. Dhe pasi të ardhurat korrigjohen duke marrë parasysh këto çmime, ato janë më të ulëta se në vitin 2021.

Por përballueshmëria vlerësohet më mirë duke parë aftësinë e njerëzve për të blerë një gamë të gjerë mallrash: veshje, pajisje elektronike, automjete e të tjera, përveç ushqimit dhe energjisë.

Edhe pse llogaritjet sugjerojnë se pagat në Eurozonë, të korrigjuara sipas indeksit të harmonizuar të çmimeve të konsumit, pësuan një goditje prej 4% nga mesi i vitit 2021 deri në fund të vitit 2022, ato janë rimëkëmbur që prej asaj kohe (shih grafikun 2).

Në tremujorin e tretë të vitit 2025, ato ishin rikthyer në nivelet e para konfliktit në Ukrainë.

 

 

Pagat e luftës

Në shumë vende, pagat e më të varfërve janë rritur ndjeshëm. The Economist llogarit se, që nga gjysma e parë e vitit 2021, paga minimale reale është rritur me 30% në Poloni dhe me 11% në Gjermani.

Më pak familje thonë se nuk mund të përballojnë pushimet krahasuar me një dekadë më parë. Në fakt, ky tregues ka vijuar të bjerë në shumicën e vendeve edhe teksa inflacioni u rrit ndjeshëm.

 

 

Po strehimi, që shpesh përmendet si tregues i problemit të përballueshmërisë? Është e vërtetë që qiratë janë rritur në të gjithë Eurozonën: ato po rriten tani me një normë vjetore prej 3%, më shumë se dyfishi i ritmit mesatar të viteve 2010. Normat më të larta të interesit i kanë bërë edhe kreditë hipotekore më të shtrenjta.

Megjithatë, si përqindje e të ardhurave të familjeve, kostot e strehimit mbeten çuditërisht të qëndrueshme. Në Gjermani, Francë dhe Itali, një familje mesatare shpenzon 15–20% të të ardhurave për strehim, pothuajse njësoj si një dekadë më parë.

Pronarët e banesave me kredi hipotekore paguajnë më pak se sa paguanin më parë. Pjesa e familjeve që shpenzojnë më shumë se 40% të të ardhurave të disponueshme për akomodim ka rënë që prej vitit 2021.

Vështirësia e vërtetë është gjetja e një banese. Në shumë qytete të mëdha, përfshirë Berlinin dhe Parisin, ku tregjet e strehimit janë fort të rregulluara, qiratë shpesh janë shumë nën nivelin e tregut. Kur një apartament bëhet i disponueshëm, ai mund të tërheqë qindra aplikime.

Bumi i qirave afatshkurtra për turistët në vende si Amsterdami apo Lisbona e përkeqëson situatën; më shumë banesa nuk mund të ndërtohen brenda natës.

Madridi në lulëzim, ku qiratë janë gjithashtu të rregulluara, po tërheq emigrantë nga Amerika Latine me një ritëm më të shpejtë sesa mund të ndërtojë banesa për ta.

Edhe nëse europianët mesatarisht nuk po shpenzojnë më shumë për strehim, ata mund të mos jetojnë aty ku do të dëshironin.

Një problem i tillë disponueshmërie shkon përtej strehimit. Në kujdesin shëndetësor, një tjetër treg i rregulluar, një vizitë te mjeku mund të jetë e vështirë për t’u siguruar.

Rreth 57% e pacientëve amerikanë thonë se kanë arritur të shohin një specialist brenda një muaji, krahasuar me 35% të pacientëve francezë. Hidraulikët mund të mos kenë kohë kur familjet kanë nevojë për ta.

Autoritetet europiane kanë identifikuar mungesa të kuzhinierëve, elektricistëve dhe infermierëve. Dhe disponueshmëria me siguri do të përkeqësohet teksa brezi më i madh i punëtorëve në Europë del në pension.

Blerësit europianë kanë më shumë fuqi blerëse sesa mund ta mendojnë. Por me shërbimet në mungesë, ka gjasa që pakënaqësia e tyre vetëm të rritet.

The post Kostoja e jetesës appeared first on Revista Monitor.

Aleanca e Profesionistëve të Lirë (APL) u është drejtuar institucioneve përkatëse për të ndarë disa vëzhgime nga praktika lidhur me funksionimin e sistemit të fiskalizimit gjatë javëve të fundit, në frymën e bashkëpunimit institucional dhe dialogut konstruktiv.

Nga komunikimi i vazhdueshëm me profesionistët dhe bizneset që përfaqësojmë, janë evidentuar disa situata që ndikojnë në përdorimin normal të sistemit, ndër të cilat:

1. vështirësi teknike në procese të caktuara të fiskalizimit;
2. pasiguri operative në planifikimin e veprimtarisë së përditshme;
3. nevojë për orientim më të qartë institucional gjatë periudhave të ndërprerjeve teknike.

Në këtë kontekst, APL vlerëson rëndësinë e:

1. një komunikimi orientues dhe të koordinuar nga institucionet përgjegjëse;
2. ruajtjes së besimit të bizneseve në proceset e digjitalizimit dhe formalizimit;
3. bashkëpunimit të strukturuar ndërinstitucional për zgjidhje praktike dhe afatgjata.

Ne mbetemi të gatshëm të kontribuojmë në mënyrë aktive përmes:

1. ndarjes së feedback-ut të strukturuar nga praktika;
2. pjesëmarrjes në diskutime teknike dhe tryeza pune;
3. dialogut të vazhdueshëm në funksion të përmirësimit të politikave publike.

Qasja jonë synon të mbështesë institucionet në forcimin e kapaciteteve të zbatimit, duke garantuar stabilitet rregullator, parashikueshmëri për bizneset dhe rritje të besimit në reformat digjitale, thuhet në njoftim.

 

Lexoni edhe:

Rënia e e-Albania, të vetëpunësuarit nuk po marrin pagesat, ka biznese që nuk po paguajnë faturat

The post APL kërkon dialog dhe bashkëpunim për funksionimin e sistemit të fiskalizimit appeared first on Revista Monitor.

The post Lufta në Ukrainë, biznes në dimensionet ekonomike dhe shoqërore appeared first on Revista Monitor.

The post Harrojeni përballueshmërinë. Europa ka një krizë disponueshmërie appeared first on Revista Monitor.

The post Apokalips i vendeve të punës? Ende jo. IA po krijon profesione krejt të reja appeared first on Revista Monitor.

The post Arabia Saudite synon të ndërtojë qendrat e të dhënave më të lira në botë appeared first on Revista Monitor.

The post Çantat luksoze mund të jenë më të dobëta në cilësi sesa mendoni appeared first on Revista Monitor.

The post Bullgari, United Group investon 120 milionë euro për prodhimin e energjisë së gjelbër appeared first on Revista Monitor.

The post Kroaci, besimi i biznesit forcohet në dhjetor appeared first on Revista Monitor.

The post Serbi, hapet segmenti më i fundit i autostradës së Korridorit Morava appeared first on Revista Monitor.

The post Rritja e pagave dhe një ekonomi në stanjacion do të krijojnë presione inflacioniste në vitin 2026 appeared first on Revista Monitor.

The post Kostoja e fshehur nga pandemia appeared first on Revista Monitor.

The post Turizmi dimëror: Mes potencialit dhe sfidave   appeared first on Revista Monitor.

The post Shpenzimi mesatar për komunikimin celular u rrit për të katërtin vit radhazi appeared first on Revista Monitor.