Një ndërthurje e praktikës klinike, përgjegjësisë etike dhe politikave të shëndetit publik, e ndërtuar mbi trajektoren akademike, klinike dhe institucionale të Dr. Pranvera Zejnullahu Raci, me fokus në shëndetin riprodhues të gruas, sfidat strukturore të sistemit shëndetësor në Kosovë dhe etikën profesionale në formimin e brezave të rinj të mjekësisë

Ka profesione që ndërtohen mbi dije dhe ka profesione që mbajnë peshën e jetës vetë. Mjekësia i përket këtij dimensioni të dytë, aty ku shkenca dhe humanizmi nuk ecin veçmas, por si një trup i vetëm. Në veçanti gjinekologjia, një fushë ku jeta nuk nis si koncept abstrakt, por si realitet konkret, i brishtë dhe i shenjtë, që kërkon mbrojtje, përkushtim dhe vendime të sakta në çdo moment.

Gjinekologu është mjeku i pragut të jetës. Ai është i pranishëm aty ku fillon një histori njerëzore, ku një grua përjeton ndoshta momentin më të rëndësishëm të ekzistencës së saj dhe ku një familje lind bashkë me një fëmijë. Në këtë pikë, profesioni pushon së qeni thjesht zanat dhe shndërrohet në mision.

Në këtë hapësirë të ndjeshme, ku përgjegjësia profesionale dhe ajo morale bashkohen, Dr. Pranvera Zejnullahu Raci ka ndërtuar një karrierë të qëndrueshme dhe të respektuar, duke u profilizuar si një nga figurat që përfaqëson seriozitetin, qetësinë profesionale dhe përkushtimin afatgjatë ndaj shëndetit të gruas në Kosovë.

Me formim bazik në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Prishtinës, specializim në Gjinekologji me Obstetrikë dhe me titullin PhD në Biomedicinë dhe Shkencat Mjekësore nga Universiteti i Zagrebit, ajo ka bashkuar në mënyrë organike praktikën klinike, angazhimin akademik dhe kërkimin shkencor. Që nga viti 2004, ajo është e angazhuar si asistente në Fakultetin e Mjekësisë, duke kontribuar në edukimin praktik të studentëve, ndërsa që nga viti 2012 ushtron profesionin e mjekes specialiste në Klinikën Obstetrike Gjinekologjike në QKUK.

Profili i saj profesional shtrihet edhe në fushën e kërkimit shkencor, me publikime në revista ndërkombëtare të indeksuara në Web of Science dhe Scopus, ku trajton tema me rëndësi të veçantë për shëndetin publik, si infeksioni me HPV, vaksinimi dhe lidhja e tij me kancerin e qafës së mitrës në Kosovë. Këto studime e pozicionojnë atë jo vetëm si mjeke klinike, por edhe si zë shkencor në adresimin e problemeve strukturore të shëndetit të gruas. Aktualisht është trajnuar dhe punon në veçanti në fushën e trajtimit të problemeve të infertilitetit dhe menopauzës.

Në vitin 2022, Dr. Pranvera Zejnullahu Raci u emërua Ushtruese e Detyrës së Drejtoreshës së Shërbimit Spitalor Klinik Universitar të Kosovës, duke marrë përsipër drejtimin e një prej institucioneve më komplekse në vend. Një përvojë që i dha asaj një këndvështrim të drejtpërdrejtë mbi sfidat e sistemit shëndetësor, përgjegjësinë institucionale dhe raportin mes politikës shëndetësore dhe nevojave reale të qytetarëve.

Në këtë intervistë, ajo ndan reflektime nga përvoja e saj profesionale dhe akademike.

Profesioni, jeta, përgjegjësia dhe njeriu pas mantelit të bardhë

Çfarë ju ka mësuar përvoja shumëvjeçare në gjinekologji për natyrën njerëzore dhe për raportin e gruas me shëndetin e saj?

Pas një përvoje gati 20-vjeçare në profesionin tim, nga koha kur kam filluar specializimin në këtë lëmi, e them shpeshherë edhe me humor se, për dallim nga shumë specializime të tjera, ky yni trajton në veçanti shëndetin e gruas dhe, në veçanti, komponentën riprodhuese të saj. Natyra humane e gruas është shumë komplekse, ku përfshihen komponentë biologjikë, ndërveprimi hormonal që është në tentativë për një ekuilibër të dëshirueshëm, psikologjia e veçantë e gruas dhe ndikimi gjithnjë e më i fortë i faktorëve socialë dhe ambientalë në shëndetin e saj. Ndër vite kam vërejtur se gratë, në përgjithësi, nuk e kanë pasur shëndetin e tyre prioritar në raport me hallet dhe sfidat e fëmijëve dhe familjarëve të tyre. Viteve të fundit, trendi i përkujdesjes për shëndetin e tyre është në rritje. Besoj se në këtë kanë ndikuar shkollimi, pavarësia financiare dhe qasja më e lehtë në informacione përmes platformave digjitale. Uroj që ky trend të vazhdojë për së mbari.

Si ndryshon perceptimi i jetës kur çdo ditë je dëshmitare e fillimit të saj?

Profesioni i obstetër-gjinekologëve konsiderohet ndër më të vështirët dhe më sfiduesit në mjekësi. Por, pavarësisht gjithë sfidave dhe lodhjeve konstante që përjetojmë, jemi me fat që, bashkë me mamitë, të përjetojmë çdo ditë atë që është mrekullia vetë: lindja e një jete të re. Procesi, sado që të jetë fiziologjik si rrjedhë, ka rreziqet dhe sfidat e tij, si për nënën që sjell në jetë bebin, ashtu edhe për stafin mjekësor që ndihmon në lindje. Nuk mund ta imagjinoni atë ndjenjë që përjetojmë ne kur dëgjohet e qara e parë e fëmijës pas lindjes. Bashkë me nënën, e cila është gati në një dimension tjetër të përjetimit emocional të këtij momenti, edhe stafi në sallën e lindjes përjeton momentet e bukura dhe, njëkohësisht, stresin që bartim në rastet me risk të lartë.

E dua këtë profesion sepse çdo ditë mundohem të bëj dikë të ndihet e jashtëzakonshme duke përjetuar lindjen e foshnjës së saj.

Gjinekologjia përballë shëndetit publik dhe politikëbërjes

A mendoni se shoqëria jonë e vlerëson mjaftueshëm rolin e gjinekologut, jo vetëm si mjek, por si figurë kyçe në shëndetin publik?

Gjinekologët, duke qenë të konsideruar edhe si mjekë-kirurgë, shpeshherë anashkalohen plotësisht nga grupet punuese apo nga politikëbërja, e cila shqyrton dhe miraton strategjitë për ruajtjen dhe promovimin e shëndetit publik të popullatës. Një shembull konkret është përjashtimi i konsultave me gjinekologë në rastin e vendosjes për llojin e vaksinës kundër HPV-së dhe programet e skriningut për parandalimin e kancerit të qafës së mitrës. Besoj se në të ardhmen inputi i secilit nga specialistët e fushave të ndryshme do të prodhonte dokumente dhe protokolle që, në rend të parë, kanë shëndetin e gruas.

Si ruhet balanca mes profesionalizmit shkencor dhe empatisë njerëzore në një fushë kaq emocionalisht të ngarkuar?

Kjo balancë është esenciale për punë në gjinekologji dhe mjekësi në përgjithësi. Mjeku, në bazë të njohurive të fituara gjatë shkollimit të gjatë, përvojës profesionale ndër vite dhe zbatimit të protokolleve më të mira të bazuara në të dhëna shkencore, duhet t’i trajtojë pacientët. Por duhet pasur parasysh edhe fakti se ndonjëherë suksesi dhe trajtimi i duhur kërkojnë një qasje të tillë me pacientin, ku ai duhet të krijojë besim te mjeku dhe te mënyra e trajtimit. Komunikimi i vazhdueshëm në çdo hap të procesit të trajtimit të pacientit është esencial, konsideroj unë. Mirësjellja dhe përulësia në një profesion që është shumë i vështirë janë thelbësore. Përballimi i situatave të vështira me një buzëqeshje dhe gjetja e kënaqësive në gjëra të vogla na ndihmojnë të tejkalojmë momentet e vështira. Shumica nga ne i bartim me vete jashtë spitalit të gjitha ato emocione dhe kjo, me kohën, na bën të jemi në një gjendje “burnout”. Ky është një prej çmimeve që paguajmë gjithashtu. Asgjë në jetë, e as në profesionin e mjekut, nuk është bardh e zi; gjithçka është kombinim ngjyrash, përvojash dhe emocionesh që na përcjellin në jetë dhe në punën e përditshme.

Angazhimi akademik, praktika klinike dhe sfidat institucionale

Në çfarë mase angazhimi juaj akademik ka ndikuar në mënyrën se si e ushtroni praktikën klinike?

Që nga viti 2004 kam qenë pjesë e stafit të Fakultetit të Mjekësisë, përvojë e jashtëzakonshme puna me studentët. Një pjesë e tyre tanimë janë kolegë të mi. Pjesa akademike dhe ajo profesionale e plotësojnë njëra-tjetrën dhe, normalisht, të bëjnë të ndihesh shumë më komod në vendimmarrje në baza ditore. Përcjellja e risive në fushën në të cilën punojmë është parakusht për të ecur përpara. Mjekësia është një profesion ku shkollimi dhe edukimi nuk përfundojnë asnjëherë. Mbajtja e një mentaliteti të zhvillimit konstant dhe pranimi i faktit se “akoma nuk kemi parë të gjitha” deri në ditën që do të dalim në pension na lejon të mësojmë nga çdo rast.

Më pengon shumë fakti se Fakulteti i Mjekësisë dhe QKUK realisht funksionojnë si dy entitete komplet të ndara në aspektin organizativ dhe funksional, përderisa do të duhej të ishin në simbiozë me njëra-tjetrën. Ky fakt e ka vështirësuar shumë ndër vite punën e stafit akademik nëpër klinika dhe, njëkohësisht, ka krijuar një ndarje artificiale të stafit akademik dhe joakademik, me pasoja për mbarëvajtjen e mësimit dhe qasjen e plotë të studentëve në punë praktike me pacientë. Gjërat duhet të thuhen troç dhe pa hezitim kur nuk ecin mbarë, sepse vetëm kështu mund të përmirësohemi dhe të tentojmë të mbajmë hapin me institucionet relevante simotra, së paku në rajon.

Duke u bazuar në përvojën tuaj shkencore dhe institucionale, sa i informuar është sot komuniteti për parandalimin e sëmundjeve gjinekologjike?

Pavarësisht qasjes shumë më të lehtë në informacione, kemi ende shumë punë për të bërë për të sensibilizuar gratë për mundësinë e parandalimit me kohë të shumë patologjive gjinekologjike. Përfitoj nga rasti të potencoj një patologji që është plotësisht e parandalueshme: kanceri i qafës së mitrës. Çdo grua duhet të informohet dhe t’i ofrohet testimi i rregullt përmes PAP-testit ose testimit për HPV me risk të lartë, me ç’rast do të mund të diagnostikonim displazitë më herët dhe, rrjedhimisht, të parandalonim zhvillimin e kancerit cervikal.

Shpresoj që në Kosovë të jetësohet skriningu i organizuar për parandalimin e kancerit të qafës së mitrës, ku çdo grua, bazuar në protokollet standarde që janë të aprovuara edhe te ne, të testohet rregullisht përmes citologjisë dhe, pas moshës 30-vjeçare, edhe për HPV me rrezik të lartë. Ne ende testimin e kemi në baza vullnetare dhe jo në mënyrë të organizuar.

Nataliteti, emigrimi dhe e ardhmja demografike

Kosova përballet me rënie të natalitetit. Cilat do të ishin sugjerimet tuaja profesionale për nxitjen e lindshmërisë, dhe sa e vështirë është të flitet për rritje të natalitetit kur familjet përballen me pasiguri financiare, mungesë mbështetjeje sociale dhe kosto të larta të jetesës?

Keni prekur një temë shumë me interes. Nataliteti në rënie është problematikë që duhet trajtuar tani, për të pasur rezultate shumë, shumë vite më vonë. Kosova aktualisht, përveç rënies së natalitetit, ka edhe një problem të madh me emigrimin e të rinjve në mënyrë shumë të ndjeshme. Migrimi me shifra alarmante për një vend me popullatë shumë të vogël do të kontribuojë dukshëm në problemet e lindshmërisë dhe tentativave për rritjen e natalitetit. Nga Kosova ikin të rinjtë në moshën e riprodhimit, rrjedhimisht do të kemi më pak fëmijë të lindur në vitet në vijim dhe gjithnjë e më shumë popullatë në moshë të shtyer e pa mbështetje, jo vetëm financiare, por edhe emocionale e familjare. Uroj që Kosova të bëhet mirë në aspektin ekonomik dhe të stabilitetit financiar, një vend atraktiv për të rinjtë, ku ata mund të punojnë dhe të krijojnë familjet e tyre këtu; përndryshe, nuk shoh tjetër rrugëdalje.

Si e përjetuat përgjegjësinë e drejtimit të SHSKUK-së dhe çfarë ju mësoi ajo për funksionimin real të sistemit shëndetësor?

Një pyetje e vështirë për t’u përgjigjur në detaje, për shkak të periudhës shumë të shkurtër të qëndrimit tim në krye të SHSKUK-së. Por, për arsye se unë kam vendosur të jetoj dhe të kontribuoj në Kosovë, e ndiej për obligim ta them se përvoja ime aty më ka mësuar se sistemi aktual shëndetësor duhet reformuar rrënjësisht. Çdo tentativë për të bërë ndryshime të vogla ligjore, nga niveli ministror e deri në AMF më të vogla në nivel fshati, është vetëm një fasadë që nuk e rregullon këtë problematikë. Unë kam identifikuar si faktorë kyç: decentralizimin e një mega-strukture si SHSKUK-ja aktuale; me urgjencë duhet të fillojë aplikimi i Sistemit Informativ Shëndetësor, sigurimet shëndetësore dhe ndryshimi i ligjit për prokurimin e barnave dhe pajisjeve mjekësore. Ka qenë e pakapshme për mua komoditeti i një burokracie administrative, e cila të gjitha këto kërkesa urgjente për trajtim i merr me aq qetësi dhe pa vullnet për t’i ndezur motorët, saqë më është krijuar përshtypja se trajtimi adekuat i problematikave shëndetësore mbetet vetëm në nivel të dëshirave për momentin.

Nëse nuk bëjmë ndryshime thelbësore, do të kemi vetëm mungesa dhe ankesa. Në fund, e vuan jo vetëm pacienti, por edhe mjeku që operon në mesnatë, pa gjysmën e barnave dhe pajisjeve në dispozicion.

Asnjë strategji, planifikim apo plan afatgjatë zhvillimor në nivel lokal apo të vendit nuk mund të realizohet kur nuk kemi të dhëna të sakta as për sëmundjet më të thjeshta. Si do ta dimë pas 10 vitesh sa shtretër na duhen për të sëmurët me diabet, kur nuk kemi të dhëna të sakta për sëmundshmërinë në këtë moment? Prandaj, Sistemi Informativ është prerogativë për të ecur përpara. Pa të, nuk mund të funksionalizohen as sigurimet shëndetësore, besoj unë. Prandaj është një zinxhir i tërë që duhet të funksionojë mbarë, e jo secila hallkë të provojë ta minojë njëra-tjetrën.

Sakrifica personale, motivimi dhe mesazhi për brezat e rinj

Sa sakrificë kërkon ky profesion në jetën private dhe familjare, dhe si arrihet ekuilibri mes të dyjave?

Fillimi i sakrificës është fakti se fillon një karrierë tepër të gjatë shkollimi, me mungesa në aspektin personal dhe financiar. Shumica e femrave në profesionin tonë fillojnë krijimin e familjes shumë vonë, problematikë në rritje tani edhe për profesione të tjera, ku femrat e shtyjnë vendimin për krijim të familjes gati në limitet e moshës së tyre riprodhuese.

Kjo tani kërkon edhe një sforcim shtesë nga ne gjinekologët që merremi me problemet e infertilitetit, që të avokojmë për lindje në moshë më të re, ofrimin e shërbimeve për trajtimin e infertilitetit sa më herët dhe, njëkohësisht, mundësimin e ruajtjes së qelizave vezë për gratë që vendosin të krijojnë familje më vonë.

Jam shumë e lumtur që tanimë, në kuadër të Klinikës sonë, është funksionalizuar shërbimi i trajtimit të çifteve me problem të infertilitetit me teknikat e fertilizimit të asistuar. Kjo do të ndihmojë shumë në dhënien e shërbimit, i cili deri tani ka pasur një kosto tepër të lartë jashtë institucioneve publike, shpeshherë duke ua pamundësuar shumë çifteve që të kërkojnë me kohë trajtim të tillë të avancuar.

Çfarë ju motivon të vazhdoni në një profesion që kërkon vigjilencë të përhershme, sakrificë dhe përgjegjësi morale?

Besoj fuqishëm se motivi kryesor për ta ushtruar me nder dhe profesionalizëm profesionin e mjekut është dashuria për punën që bëjmë. Besoj se nuk ka kënaqësi më të madhe sesa të mund të ushtrosh profesionin që e dashuron dhe që ke ëndërruar ta bësh. Jo gjithkush e ka këtë mundësi; prandaj mendoj se secili mjek, në fund të ditës, pavarësisht sakrificave dhe përgjegjësive që bart kjo thirrje, duhet të ndihet i privilegjuar dhe, njëkohësisht, ta mbajë me nder thirrjen që ka.

Çfarë mesazhi do t’u përcillnit vajzave të reja që synojnë një karrierë në mjekësi dhe shkencë?

Personalisht, asnjëherë gjatë jetës sime profesionale nuk jam ndier jo e barabartë sa i përket gjinisë. Sfidat dhe obstruksionet që janë paraqitur gjatë kohës kanë qenë gjithmonë të lidhura me vendime joprofesionale dhe, shpesh, me xhelozi të çoroditura provinciale të eprorëve apo kolegëve. Në shoqërinë tonë, fatkeqësisht, ende nuk pëlqehen karakteret e njerëzve që debatet i bëjnë hapur dhe pa kalkulime, duke mos e përjashtuar këtu edhe komunitetin e mjekëve dhe akademikëve. Mendoj se debatet konstruktive gjithmonë sjellin avancim. Ndryshe, lumi që nuk rrjedh bëhet moçal.

Inkurajoj çdo vajzë të re që ëndërron të bëhet obstetër-gjinekologe që të ndjekë ambicien e saj. Do të jetë plotësisht e barabartë në ushtrimin e profesionit, duke mos u ndier aspak inferiore në aspektin profesional dhe akademik. Mundohem maksimalisht që, gjatë punës me mjekët e rinj, t’u mundësoj krijimin e një lirie në të shprehur, që ata në të ardhmen të mos jenë thjesht ekzekutues të kërkesave të eprorëve, por njerëz që mendojnë me kokën e tyre. Mendimi kritik duhet të jetë parimi mbi të cilin gjeneratat e reja duhet të funksionojnë. /Telegrafi/

Nga debutimi si 16-vjeçar në Mitrovicë, te kalitja shpirtërore në Japoni dhe roli i liderit nën peshën e pritjeve të përhershme, një rrëfim i rrallë për sakrificat e padukshme, karakterin dhe forcën që i dhanë përgjegjësitë përtej parketit në kapitujt më të vështirë të karrierës

Në historinë e basketbollit kosovar të pasluftës, pak emra kanë bartur njëkohësisht kaq shumë dashuri, presion dhe përgjegjësi sa Drilon Hajrizi. I rritur në një qytet ku basketbolli nuk është sport, por identitet, ai debutoi herët, u përball me pritje të pamëshirshme dhe u formësua në arenat e përballjeve më të forta, nga Kosova deri te disiplina e hekurt e Japonisë. I admiruar nga tifozët e vet dhe i kontestuar nga rivalët, Driloni ka jetuar përherë në vijën e hollë mes lavdërimit dhe kritikës.

Në këtë intervistë, ai flet pa filtra për Mitrovicën, kalimet që ndanë opinionin, betejat e heshtura me trupin dhe mendjen, si dhe për pjekurinë që erdhi përmes përvojës dhe kohës. Kjo është historia e një lojtari që nuk u mjaftua kurrë vetëm me fitoret, por zgjodhi të luftojë për kuptimin e tyre.

Drilon, hodhe hapat e parë si 16-vjeçar te Trepça, në një Mitrovicë ku basketbolli është mënyrë jetese. Kur sot kthehesh te ai moment i parë në parket me seniorët, a mendon se aty nisi vetëm karriera jote, apo u formësua edhe identiteti yt si njeri dhe si simbol i një qyteti të tërë?

Debutimi me Trepçën në moshën 16-vjeçare nuk ishte thjesht fillimi i karrierës sime si basketbollist. Aty filloi të formësohej edhe identiteti im si njeri. Mitrovica është një qytet ku basketbolli nuk luhet vetëm në parket, por jetohet çdo ditë, dhe të veshësh fanellën e Trepçës në atë moshë ishte një përgjegjësi e madhe. Ajo përvojë më mësoi çfarë do të thotë të luftosh, të mos dorëzohesh dhe të përfaqësosh diçka më të madhe se vetja. Prandaj sot, kur kthehem pas, e shoh qartë se aty nuk nisi vetëm rruga ime sportive, por u ndërtua edhe lidhja ime e përhershme me qytetin dhe njerëzit e tij.

Trepça dhe Mitrovica janë një kapitull emocional që të ka ndjekur gjithë jetën. Sot, pas gjithë suksesit dhe pjekurisë, a e ndjen veten ende si ai djaloshi i Mitrovicës me top në dorë, apo si basketbollisti që tashmë përfaqëson një epokë të tërë të basketbollit kosovar? Çfarë ka Mitrovica që nuk e ke gjetur askund tjetër?

Edhe sot e ndiej veten si ai djaloshi i Mitrovicës me top në dorë. Sukseset, vitet dhe përvoja ta japin pjekurinë, por rrënjët nuk t’i ndryshojnë. Mitrovica më ka dhënë diçka që nuk e kam gjetur askund tjetër: ndjenjën se nuk luan vetëm për veten, por për një komunitet të tërë që jeton me basketbollin. Këtu çdo ndeshje ka kuptim; çdo gabim dhe çdo fitore ndihen më fort. Ndoshta sot përfaqësoj një epokë të basketbollit kosovar, por brenda vetes jam ende ai djalë që luan me zemër për qytetin e tij.

Shpesh cilësohesh si basketbollisti më i mirë kosovar dhe njëkohësisht si “lojtari që urrehet nga kundërshtarët, por jep gjithçka për ekipin e tij”. A është ky status një privilegj që të shtyn përpara, apo një barrë psikologjike që të ndjek në çdo ndeshje dhe të detyron të jetosh vazhdimisht nën presionin e pritjeve?

Të quhesh më i miri dhe njëkohësisht lojtari që kundërshtarët e urrejnë është edhe privilegj, edhe barrë. Është privilegj sepse do të thotë që ke lënë gjurmë, por është barrë sepse çdo ndeshje nis me pritje të jashtëzakonshme. Kam mësuar ta pranoj këtë presion si pjesë të rolit tim. Nëse do të jesh lider, nuk mund të kërkosh vetëm duartrokitje; duhet të përballesh edhe me kritikat.

Në gjithë këtë rrugëtim mes lavdërimit dhe kritikës, çfarë ka qenë më e vështira për Drilon Hajrizin: ta dëshmojë talentin në parket, apo ta kontrollojë temperamentin dhe karakterin për të mbijetuar në presionin brutal të publikut dhe rivalëve?

Më e vështira nuk ka qenë ta dëshmoj talentin, por ta menaxhoj veten në momentet e presionit ekstrem. Temperamenti im ka qenë shpesh karburant, por në disa raste edhe armik i fshehtë. Me kalimin e viteve kam mësuar se karakteri është po aq i rëndësishëm sa talenti. Sot e di se fiton më shumë kur di ta kontrollosh veten sesa kur reagon me instinkt.

Ke luajtur për klubet më të mëdha dhe rivalët më të ashpër në Kosovë, duke fituar pothuajse gjithçka. Kur sot kthehesh pas, cili ka qenë momenti kur e ke ndier realisht peshën e përgjegjësisë mbi supe, jo si lojtar që duhet të fitojë, por si figurë që çdo vendim i saj lexohej, gjykohej dhe mbahej mend nga publiku?

Ka ardhur një moment në karrierë kur e kam kuptuar se nuk gjykohesha më vetëm si lojtar, por si figurë publike. Çdo vendim, çdo fjalë, çdo lëvizje lexohej dhe mbahej mend. Aty e ndien vërtet peshën e përgjegjësisë, jo vetëm për të fituar, por për të qenë shembull. Ishte momenti kur kuptova se çdo kosh, çdo vendim në parket, kishte peshë dhe ndikim te ata që na shihnin si idhuj. Sot jam i vetëdijshëm se trashëgimia ime e vërtetë nuk matet me shifra në tabelë, por me karakterin dhe vlerat që kam përfaqësuar edhe jashtë vijave të fushës.

Kalimi yt nga Trepça te Peja, më pas te Sigal Prishtina dhe rikthimet që pasuan, mbeten ndër lëvizjet më të diskutuara në historinë e basketbollit kosovar. Sot, me distancën e viteve, a i sheh ato vendime si zgjedhje thjesht profesionale, apo si një rebelim të brendshëm ndaj rrethanave dhe presionit të asaj kohe? A ka ndonjë vendim që do ta bëje ndryshe?

Kalimet nga një klub te tjetri kanë qenë kryesisht vendime profesionale, por nuk mund ta mohoj se në disa raste kanë qenë edhe përshtatje me rrethanat e kohës. Me distancën e viteve, nuk pendohem për rrugën time. Çdo vendim më ka mësuar diçka dhe më ka formuar. Nuk besoj shumë te “sikur”, sepse çdo hap më ka sjellë këtu ku jam sot. E di që ato lëvizje kanë ngjallur emocione të forta, por për mua ishin mbi të gjitha një dëshirë për ta sfiduar veten në mjedise sa më të vështira dhe konkurruese. Në fund të fundit, rivaliteti i ka dhënë shije karrierës sime, ndërsa respekti për çdo qytet ku kam djersitur fanellën mbetet i palëkundur.

Eksperienca jote në Japoni me Kanazawa Samuraiz shpesh përmendet si pikë kthese. Çfarë mësoi Driloni në tokën e Samurajëve për disiplinën, mentalitetin dhe respektin ndaj punës, dhe çfarë nga ajo përvojë mendon se basketbolli kosovar ende nuk e ka?

Japonia ishte pikë kthese. Aty mësova çfarë do të thotë disiplinë absolute, respekt ndaj punës dhe ndaj ekipit. Janë gjëra që në Ballkan shpesh i marrim më lehtë. Basketbollit kosovar ende i mungon ajo kulturë e detajeve dhe e disiplinës së përditshme, jo vetëm talenti. Në Japoni kuptova se suksesi nuk vjen nga shpërthimet e momentit, por nga përpjekja e heshtur dhe sistematike e përditshme. Atje mësova se respekti për kundërshtarin dhe për lojën nis nga disiplina, përkushtimi dhe saktësia deri në detajet më të vogla, një filozofi jete që, po të ishte e rrënjosur edhe në Kosovë, talenti ynë do të mund të prekte majat.

Pas Japonisë, shumëkush priste ta shihte Drilon Hajrizin më gjatë në Evropë, ndoshta edhe përtej saj. Sot, me sinqeritet, pse nuk ndodhi kjo: ishin lëndimet, fati, komoditeti i të qenit “mbret” në shtëpi, apo një zgjedhje e vetëdijshme për të ndërtuar një trashëgimi ndryshe?

Ka pasur shumë faktorë pse nuk vazhdova më gjatë jashtë. Lëndimet, rrethanat, por edhe zgjedhje personale. Sot jam më i fokusuar te trashëgimia që po ndërtoj. Ndonjëherë, pesha e të qenit simbol në vendin tënd vlen më shumë se çdo kontratë jashtë tij. Nuk është çështje komoditeti, por dëshirë për t’u dëshmuar duke luajtur para një publiku që të njeh dhe të do me zemër.

Ke qenë pjesë e Kombëtares së Kosovës që nga hapat e saj të parë dhe sot konsiderohesh shtyllë e saj. Kur vesh fanellën e “Dardanëve”, çfarë peshon më shumë mbi supe: krenaria për ta përfaqësuar vendin, apo përgjegjësia për ta çuar Kosovën drejt atij “hapi të madh” që duket gjithmonë kaq afër, por ende i paarritur?

Kur vesh fanellën e Kosovës, krenaria dhe përgjegjësia ecin krah për krah. Pengjet janë pjesë e sportit dhe, po, ka momente që ende më ndjekin. Por më shumë se një kosh i humbur, më dhemb fakti që ende nuk kemi arritur atë hap të madh dhe një rezultat të rëndësishëm në arenën ndërkombëtare. Sidoqoftë, ajo fanellë nuk është thjesht një veshje sportive; është amaneti i atyre që e duan basketbollin me shpirt. Çdo paraqitje është një detyrim ndaj atyre që na përkrahin dhe besoj fuqishëm se themelet që po vendosim sot do të jenë baza e sukseseve të mëdha që Kosova do t’i korrë nesër.

Në gjithë marrëdhënien tënde me Torcidat dhe Mitrovicën, a ka pasur një moment konkret, një ndeshje, një reagim, një heshtje, ku e kuptove se lidhja mes lojtarit dhe tribunës nuk është më thjesht sportive, por thellësisht njerëzore dhe e dhimbshme?

Ka pasur momente kur kam kuptuar se lidhja me tribunën është thellësisht njerëzore dhe e dhimbshme. Rikthimi në Minatori ishte pajtim me veten dhe me publikun, dhe jam krenar që kemi arritur së bashku me krejt Mitrovicën rezultate mbresëlënëse dhe të paharrueshme për të gjithë ne. Në atë heshtjen e parë pas rikthimit, kuptova se dashuria dhe zemërimi vijnë nga i njëjti burim: pasioni i pafund për qytetin tonë. Sot, kur shoh lotët e gëzimit në tribuna, e di që çdo sakrificë ka pasur kuptim, sepse nuk ka trofe më të madh se të jesh i falur dhe i dashur në shtëpinë tënde.

Ti ke qenë dëshmitar se si dashuria e tribunës mund të kthehet në presion publik. A mendon se basketbollisti kosovar sot është mjaftueshëm i mbrojtur emocionalisht nga klubet dhe federata, apo lihet i vetëm përballë gjykimit të tifozëve?

Mendoj se sportistët kosovarë shpesh lihen të vetëm përballë presionit publik. Klubet dhe federata duhet të bëjnë shumë më tepër për mbështetjen emocionale, sepse talenti pa stabilitet mendor konsumohet shpejt. Shpesh harrojmë se pas fanellës qëndron një njeri që përjeton çdo fyerje dhe çdo brohoritje. Prandaj, klubet duhet t’i mbrojnë dhe t’i zhvillojnë lojtarët si njerëz, sepse shëndeti mendor është çelësi i një karriere të gjatë dhe cilësore.

Në një ambient ku tifozëria është e zjarrtë dhe kujtesa shpesh selektive, a ekziston rreziku që kontributi i një lojtari të matet vetëm me vendimet e fundit dhe jo me rrugëtimin e plotë? A të ka ndodhur ta ndjesh këtë padrejtësi personalisht?

Po, ekziston rreziku që gjithçka të matet me vendimin e fundit. Edhe unë e kam ndier këtë padrejtësi. Por kam mësuar se t’ia lësh kohës është vendimi më i drejtë. Kur gjithçka qetësohet, zhurma e tribunave zbehet, por ajo që mbetet është gjurma që ke lënë në parket ndër vite. Nuk luaj për duartrokitjet e një nate, por për respektin që lind kur njerëzit e kuptojnë se çdo lëvizje e imja ka pasur për qëllim rritjen e lojës që të gjithë e duam.

Nëse sot do ta shihje veten nga tribuna, si tifoz i thjeshtë i Trepçës, a mendon se do ta kuptoje më lehtë Drilon Hajrizin, apo do të ishe po aq i ashpër sa ata që të kanë gjykuar në momentet më të vështira?

Nëse do ta shihja veten nga tribuna, ndoshta do të isha po aq i ashpër, sepse Mitrovica të mëson të mos kënaqesh lehtë. Por do ta kuptoja pse Drilon Hajrizi nuk u dorëzua kurrë. Do të shihja një lojtar që është rritur mes pritjesh të larta dhe kritikash të forta dhe që pikërisht prej tyre ka ndërtuar karakterin. Sepse në Trepçë nuk mbijeton ai që dorëzohet, por ai që mëson të ngrihet çdo herë më i fortë se më parë.

Pas gjithë këtyre viteve mes “luftës” dhe “paqes” me publikun, çfarë mendon se ka mësuar më shumë Driloni: si të fitojë ndeshje të mëdha, apo si të mbijetojë emocionalisht në një ambient ku dashuria dhe kritika shpesh ecin bashkë?

Fitoret janë pjesë e profesionit, por ajo që kam mësuar më shumë është si të qëndroj i fortë emocionalisht, pavarësisht presionit dhe kritikave. Kam kuptuar se triumfi i vërtetë nuk ndodh në tabelën e rezultatit, por brenda vetes, kur arrin t’i shndërrosh fishkëllimat në forcë dhe duartrokitjet në përulësi. Në një ambient si ky i yni, të mbetesh vetvetja dhe të mos humbasësh pasionin për lojën është fitorja më e vështirë dhe më e bukur që mund të korrësh.

Gjatë një rrugëtimi të mbushur me presion konstant dhe pritje të larta, a ka pasur momente kur ke ndier se trupi po të tradhton më herët sesa duhej? Si e fiton një sportist betejën me veten, jo në parket, por në heshtje, larg kamerave dhe publikut?

Ka pasur momente kur trupi ka dhënë sinjale më herët se mendja. Lufta më e vështirë është ajo në heshtje. Atësia ma ka ndryshuar gjithçka; sot fitorja, humbja dhe qetësia personale kanë kuptim tjetër. Kam mësuar ta dëgjoj trupin dhe ta respektoj procesin, pa e ngarkuar veten me atë që nuk varet nga unë. Forca e vërtetë vjen kur arrin ta fitosh betejën me durim, disiplinë dhe pranim të realitetit.

Kosova është e vogël dhe vëmendja publike të ndjek kudo. Si e menaxhon presionin e audiencës, zhurmën e portaleve dhe rrjeteve sociale, dhe sa e ka ndryshuar atësia mënyrën se si sot i sheh fitoren, humbjen dhe qetësinë personale?

Atëherë shihja vetëm majën. Sot e kuptoj sa e vështirë ka qenë rruga. Nuk jam saktësisht ai Drilon që e imagjinoja, por jam një version më i pjekur i tij. Presionin dhe zhurmën përpiqem t’i filtroj, të mos i lejoj të më përcaktojnë, sepse në një vend të vogël çdo hap e zmadhon jehonën. Atësia më ka mësuar ta shoh fitoren me përulje, humbjen me qetësi dhe jetën përtej parketit si prioritetin që të mban i balancuar.

Kur kthehesh te vitet 2010-2012, kur ishe talenti që premtonte gjithçka, a mendon sot se je bërë pikërisht ai Drilon që e kishe imagjinuar atëherë, apo rruga drejt majës ka kërkuar kompromise që të kanë ndryshuar si sportist dhe si njeri?

Momenti më emocional nuk është një trofe, por çdo herë kur kam luajtur i lënduar, i kritikuar dhe sërish kam dalë në parket. Kur një ditë fanella të varet, dua të më kujtojnë si njeri që nuk u dorëzua kurrë. Rruga drejt majës më ka formësuar në një sportist dhe njeri më të fortë. Kompromiset kanë qenë pjesë e këtij udhëtimi, por asnjëherë në kurriz të karakterit dhe pasionit për lojën.

Në një karrierë kaq të gjatë, cili ka qenë momenti më emocional për ty, ai që nuk hyn në statistika dhe nuk shfaqet në pamjet më të bujshme, por që të ka formuar më shumë se çdo trofe? Dhe kur një ditë fanella të varet për herë të fundit, si dëshiron të të kujtojë publiku? Sot, në një fjali: kush është Drilon Hajrizi?

Jam Drilon Hajrizi, një basketbollist që jetoi mes dashurisë dhe presionit, por zgjodhi gjithmonë të luftojë. Jam ai që kuptoi se loja është pasqyrim i jetës: me ulje, ngritje, padrejtësi dhe triumfe, por ku e vetmja gjë që nuk negociohet është djersa dhe karakteri. Në fund, dua të kujtohem jo vetëm për kupat që kam ngritur, por si dikush që asnjëherë nuk e tradhtoi pasionin e tij, pavarësisht çmimit që u desh të paguante. /Telegrafi/

Një ditë reflektimi për rëndësinë e parandalimit, skriningut dhe mbështetjes njerëzore

Sot, më 4 shkurt, bota shënon Ditën Ndërkombëtare të Kancerit, një ditë reflektimi, ndërgjegjësimi dhe angazhimi përballë një sëmundjeje që prek miliona njerëz çdo vit, por që gjithnjë e më shumë po shihet edhe si sfidë e parandalueshme dhe e menaxhueshme, nëse zbulohet me kohë.

Kanceri nuk është një diagnozë e vetme, por mbi 200 sëmundje të ndryshme, secila me karakteristikat, rrezikun dhe rrugën e vet të trajtimit. Ajo që i bashkon është fakti se zbulimi i hershëm rrit ndjeshëm shanset për shërim, ndërsa vonesa në diagnostikim shpesh e bën betejën më të vështirë.

Çfarë dimë sot për kancerin?

Shkenca mjekësore ka bërë hapa të mëdhenj: sot njihen më mirë faktorët e rrezikut, mekanizmat biologjikë dhe trajtimet e personalizuara. Megjithatë, statistikat tregojnë se një pjesë e madhe e rasteve lidhen me:

• duhanin dhe alkoolin
• ushqimin jo të shëndetshëm
• mungesën e aktivitetit fizik
• ekspozimin ndaj faktorëve mjedisorë
• kontrollet e vonuara mjekësore

Kjo do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e rasteve mund të parandalohen, transmeton Telegrafi.

Parandalimi fillon me vetëdijen

Kontrollet e rregullta, analizat bazë, skriningu sipas moshës dhe gjinisë, si dhe vëmendja ndaj sinjaleve që trupi jep, janë hapa të thjeshtë por jetikë. Dhimbjet e pazakonta, humbja e pashpjegueshme në peshë, lodhja e vazhdueshme, gjakderdhjet jonormale apo ndryshimet në lëkurë nuk duhen injoruar.

Po aq e rëndësishme është edhe shëndeti mendor i personave që përballen me këtë diagnozë. Kanceri nuk prek vetëm trupin, por edhe mendjen, familjen dhe rrethin shoqëror. Mbështetja emocionale dhe sociale është pjesë e trajtimit.

Një mesazh për sot

Dita Ndërkombëtare e Kancerit nuk është vetëm për statistika apo fushata simbolike. Është një thirrje për:

• më shumë informim
• më pak frikë nga kontrollet
• më shumë empati për të prekurit
• dhe më shumë përgjegjësi ndaj shëndetit tonë

Sepse kanceri nuk është gjithmonë fundi i rrugës. Shpesh është fillimi i një beteje që mund të fitohet – me dije, kujdes dhe solidaritet. /Telegrafi/

Shkurti do të jetë në shenjë të dashurisë, por edhe e kinemasë, me filmin “Lartësitë e stuhishme”, i cili më 13 shkurt ka premierën botërore, ndërsa Margot Robbie dhe Jacob Elordi po e promovojnë në qytete të ndryshme të botës

Margot Robbie u shfaq në tapetin e kuq me një fustan mbresëlënës të Chanel, të dizajnuar nga drejtori i ri kreativ i shtëpisë së modës, Matthieu Blazy.

“Është një nder i madh për mua të vesh një fustan të krijuar nga Matthieu. Për herë të parë në tapetin e kuq mbaj një krijim Chanel të dizajnuar prej tij dhe nuk mund të imagjinoj një rast më të mirë se ‘Lartësitë e stuhishme’, një projekt që ka një domethënie të veçantë për mua”, tha Margot Robbie për Vogue.

Fustani i drapëruar me korse është realizuar nga mëndafshi bordo, kadifeja dhe faja, me një nënbustan në ngjyrë fildishi, prej materiali të njohur për strukturën lehtë të brinjëzuar dhe shkëlqimin subtil. Ai është zbukuruar me pupla dhe petale mëndafshi, duke krijuar një siluetë elegante dhe dramatike.

“Ngjyrat janë zgjedhur me shumë kujdes që të përputhen me tapetin e kuq të premierës pariziane”, shtoi aktorja, transmeton Telegrafi.

Paraqitja u kompletua me bizhuteri të markës Lorraine Schwartz, një qafore luksoze prej kadifeje me detaje të arta i dha stilit një notë aristokrate, ndërsa grimi diskret theksoi bukurinë natyrale të aktores. Flokët e lëshuar i dhanë pamjes një frymë moderne, pasi një topuz do ta kishte bërë stilin tepër retro.

Publiku dhe kritika u shprehën të mahnitur nga kjo paraqitje, e cila rikujtoi se sa elegante dhe e bukur mund të jetë moda. Fustani solli në vëmendje kohët kur veshjet e tilla ishin standard për gratë në evente madhore, duke përfaqësuar një kundërpërgjigje të fortë ndaj modës së zhveshur që ka dominuar skenën botërore vitet e fundit.

Edhe pse Margot Robbie shpesh zgjedh fustane më provokuese, me këtë paraqitje ajo tregoi se e njeh dhe e respekton masën e duhur. Admiruesit komentuan se krijime klasike si ky i Chanel-it i shkojnë veçanërisht shumë.

Dizajneri i shtëpisë ikonike të modës theksoi për Vogue se e admiron thellësisht Margot Robbie-n dhe stilin e saj, duke nënvizuar se ajo di ta përshtasë çdo paraqitje me personalitetin e saj, me liri dhe vetëbesim.

Filmi “Lartësitë e stuhishme” është një adaptim modern dhe provokues i romanit me të njëjtin titull të shkrimtares britanike Emily Brontë, botuar në shekullin XIX. Regjinë dhe skenarin i nënshkruan fituesja britanike e çmimit Oscar, Emerald Fennell. Margot Robbie luan rolin e Catherine Earnshaw, ndërsa Jacob Elordi interpreton personazhin e Heathcliff-it.

Filmi ka ngjallur diskutime dhe polemika, veçanërisht për përzgjedhjen e aktorëve, pasi personazhi i Heathcliff-it në roman përshkruhet ndryshe nga interpretimi i zgjedhur në këtë adaptim. /Telegrafi/

Në zorrë, çdo ditë zhvillohet një proces kompleks – nuk shihet, nuk dëgjohet gjithmonë, por ndonjëherë pa dyshim ndihet. Gazrat, që janë nënprodukte të tretjes, në fakt janë lajmëtarë të rëndësishëm të sistemit tretës

Në një moment të rritjes, gazrat ndahen në dy kategori: ose bëhen temë e sikletshme për të cilën heshtet, ose burim i pashtershëm shakash. Në moshën e rritur, humori shpesh zbehet, por ndjenja e parehatshme mbetet, veçanërisht kur gazrat janë të shpeshtë, të zhurmshëm ose me erë të pakëndshme.

Megjithatë, realiteti është i thjeshtë: lirimi i gazrave është një dukuri fiziologjike universale. Pothuajse çdo njeri e përjeton çdo ditë. Për më tepër, gazrat nuk janë vetëm një nënprodukt i padëmshëm i tretjes, por edhe tregues potencial i shëndetit të sistemit tretës.

Çfarë tregon aroma e gazrave për shëndetin e zorrëve

Arsyeja pse disa gazra kalojnë pa u vënë re, ndërsa të tjerë ndihen shumë pakëndshëm, qëndron në përbërjen e tyre kimike.

– Shumica e gazrave janë në fakt pa erë, ndërsa aromat e pakëndshme vijnë nga sasi të vogla përbërësish që përmbajnë squfur dhe që krijohen gjatë procesit të tretjes. Gjatë shpërbërjes së ushqimit, bakteret e zorrëve fermentojnë përbërësit e patretur dhe, si nënprodukt, lirojnë gazra, shpjegon dr. Shaj Vishnumohan, doktor i shkencave të ushqyerjes dhe nutricionist në Perth, Australi.

Aroma e gazrave mund të ndryshojë në varësi të ushqimit, por shumica e gazrave, si azoti, janë pa erë. Ushqimet e pasura me squfur (mishi i kuq, peshku, vezët, lakra, brokoli, lakra e Brukselit dhe lulelakra) mund të shkaktojnë aroma që disa i përshkruajnë si “vezë të prishura”, për shkak të lirimit të hidrogjen-sulfidit.

– Ndryshimet e herëpashershme të erës konsiderohen normale. Por aromat e forta dhe të pazakonshme, veçanërisht kur shoqërohen me fryrje, kapsllëk ose diarre, mund të tregojnë çrregullime të tretjes ose çekuilibër të mikrobiomës, thotë Ava Safir, magjistre e shkencave dhe dietologe e licencuar në Nju Jork, SHBA, transmeton Telegrafi.

Sipas saj, aromat e forta dhe afatgjata të gazrave mund të jenë shenjë e:

• keqthithjes së karbohidrateve,
• rritjes së tepërt të baktereve në zorrën e hollë (SIBO),
• ose çrregullimeve të tjera të tretjes që kërkojnë vlerësim mjekësor.

Çfarë tregon zëri i gazrave për shëndetin e zorrëve

Fatkeqësisht, nuk është e mundur të parashikohet nëse gazrat do të kalojnë në heshtje apo do ta “shënojnë” praninë e tyre në ambient. Pavarësisht nëse zëri është i fortë apo i lehtë, ai nuk lidhet drejtpërdrejt me shëndetin e zorrëve.

– Zëri që prodhojnë gazrat është kryesisht mekanik dhe varet nga disa faktorë: sasia e gazit, shpejtësia e lëvizjes nëpër zorrë dhe tonusi i muskujve përmes të cilëve kalon, shpjegon Ava Safir.

Zëri i gazrave është më shumë efekt skenik. Gazrat e zhurmshëm nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht problem, ata janë rezultat i kalimit të shpejtë dhe presionit, më shumë fizikë sesa biologji. Gazrat e qetë, por të vazhdueshëm, tregojnë fermentim më të ngadaltë. Vetëm kur zëri shoqërohet me dhimbje ose ngërçe, mund të “tingëllojë nota të gabuara”.

Edhe pse zëri i gazrave nuk mund të kontrollohet me vetëdije, disa faktorë anatomikë mund ta bëjnë atë më të theksuar: kapsllëku, tensioni i muskujve të dyshemesë pelvike dhe hemorroidet mund të ndryshojnë tonusin e muskujve rektalë dhe mënyrën se si lirohen gazrat.

Çfarë tregon shpeshtësia e gazrave për shëndetin e zorrëve

Mesatarisht, një i rritur prodhon rreth dy litra gazra në ditë, dhe është normale të lirohen gazra 15–25 herë në ditë. Megjithatë, lirimi shumë i shpeshtë i gazrave mund të jetë arsye për vëmendje.

Nga ana tjetër, frenimi i lirimit të gazrave çon në grumbullim më të madh në zorrë, gjë që mund të shtrijë indin delikat të rektumit dhe të shkaktojë probleme serioze të tretjes.

– Lirimi i gazrave nga disa herë në ditë deri rreth 20 herë konsiderohet plotësisht normal. Por nëse disa ditë mezi i vëreni, ndërsa ditë të tjera nuk mund t’i kontrolloni, kjo ka shumë gjasa të lidhet me atë që keni ngrënë, thekson Ava Safir, duke iu referuar Everyday Health.

Gazrat e shpeshtë zakonisht shoqërojnë ushqimet e pasura me karbohidrate fermentuese, si fasulet, bishtajoret, alkoolët e sheqerit, ushqimet me përmbajtje të lartë FODMAP, apo intoleranca ndaj laktozës ose fruktozës.

– Nëse rritni marrjen e fibrave, mos u shqetësoni, gazrat shtesë zakonisht janë të përkohshëm. Shumica e studimeve tregojnë se fryrja kthehet në normale brenda dy deri në gjashtë javësh pas rritjes së fibrave, shpjegon dr. Vishnumohan, duke shtuar se, fryrja e rastësishme pas ushqimeve me shumë fibra nuk është shqetësuese, gazrat e vazhdueshëm, veçanërisht kur shoqërohen me diarre dhe humbje të pavullnetshme peshe, janë sinjal për konsultë mjekësore.

Si ndihen gazrat në bark

Simptomat që lidhen me gazrat ndryshojnë ndjeshëm, në varësi të dietës dhe gjendjes së përgjithshme shëndetësore. Më të shpeshtat janë:

• Gromësitja: lirimi i gazrave nga stomaku përmes gojës
• Fryrja: ndjesi mbushjeje ose tensioni në bark
• Flatulenca: lirimi i gazrave përmes anusit
• Dhimbja: gazi i grumbulluar ose “i bllokuar” mund të shkaktojë dhimbje

Ndjesia në bark para dhe pas lirimit të gazrave mund të tregojë shumë për shëndetin e sistemit tretës. Pak parehati është zakonisht normale, por dhimbja e fortë ose e zgjatur nuk duhet injoruar.

Ngërçet, dhimbja e fortë ose ndjesia e “bllokimit” të gazrave mund të tregojnë:

• tretje të ngadaltë,
• kapsllëk,
• ndjeshmëri të shtuar të zorrëve (hipersensitivitet visceral),
• ose probleme me tretjen e disa karbohidrateve.

Kur gazrat janë arsye për shqetësim

Edhe pse ndryshimet e rastësishme janë të zakonshme, ekspertët paralajmërojnë për disa shenja që kërkojnë vlerësim mjekësor:

• Gjak në jashtëqitje: qoftë i kuq i ndezur apo i errët, mund të tregojë probleme serioze – çdo rast kërkon kontroll urgjent.
• Simptoma që përkeqësohen vazhdimisht: nëse fryrja, ngërçet ose gazrat nuk zhduken, mund të tregojnë çrregullime të rënda të tretjes.
• Dhimbje barku: gazrat nuk duhet të shkaktojnë dhimbje të forta; nëse ndodh, mund të jetë shenjë e SIBO-s ose intolerancave ushqimore.
• Humbje peshe pa arsye ose mungesë oreksi: mund të tregojë thithje të pamjaftueshme të lëndëve ushqyese.
• Ndryshime të pashpjeguara dhe të qëndrueshme: nëse nuk normalizohen pavarësisht rutinave të qëndrueshme, kërkojnë vlerësim mjekësor.

/Telegrafi/

Simptoma që shfaqen papritur dhe zgjasin më shumë se një ditë mund të jenë shenjë paralajmëruese e sklerozës multiple, paralajmërojnë neurologët

Sindromi klinik i izoluar është pasojë e inflamacionit ose dëmtimit të sistemit nervor qendror – trurit, nervit optik ose palcës kurrizore. Ai përkufizohet si episodi i parë i simptomave neurologjike që zgjat të paktën 24 orë. Simptomat shfaqen papritur dhe mund të jenë shenjat e para të sklerozës multiple (SM).

Sëmundja mund të zhvillohet pesë, apo edhe dhjetë vjet pas episodit të sindromit klinik të izoluar. Mjekët theksojnë se ky sindrom mund të kalojë edhe pa asnjë pasojë. Sindromi klinik i izoluar nuk do të thotë automatikisht sklerozë multiple. Jo të gjitha personat që e përjetojnë këtë sindrom do të zhvillojnë SM. Pas episodit është i mundur shërim i pjesshëm ose i plotë dhe afatgjatë.

Kur diagnostikohet më shpesh sindromi klinik i izoluar?

Simptomat mund të shfaqen papritur dhe më pas të zhduken, ndonjëherë edhe plotësisht. Sindromi klinik i izoluar konsiderohet paralajmërim për fazën e hershme të sklerozës multiple.

– Shpesh diagnostikohet kur pacienti ka një sulm tipik të SM-së, por ende nuk i plotëson kriteret për diagnozë përfundimtare, shpjegon dr. Lamis Alzioud, neurologe në Banner University Medicine.

Nëse mjeku dyshon për sindrom klinik të izoluar, do të kërkojë teste shtesë për të përjashtuar shkaqe të tjera dhe për të vlerësuar rrezikun e zhvillimit të sklerozës multiple në të ardhmen.

– Kriteret e reja, që nga viti 2024, na kanë dhënë më shumë mjete për vlerësimin e personave me sindrom klinik të izoluar. Falë tyre, diagnostikimi i hershëm i SM-së është më i mundshëm, shton dr. Alzioud.

Ekspertët theksojnë se SM mund të zhvillohet në çdo periudhë pas sindromit klinik të izoluar nga disa muaj deri në më shumë se 10 vjet, por rreziku është më i madh në pesë vitet e para, transmeton Telegrafi.

Simptomat e zakonshme të sindromit klinik të izoluar

Simptomat varen nga pjesa e sistemit nervor që është prekur. Episodet e vetme neurologjike shpesh përfshijnë:

• shikim të turbullt ose dhimbje gjatë lëvizjes së një syri (neurit optik)
• mpirje, ndjesi shpimi gjilpërash ose humbje ndjeshmërie në njërën anë të trupit ose poshtë një niveli të caktuar të shtyllës kurrizore (p.sh. nga beli e poshtë)
• dobësi muskulore në duar ose këmbë
• probleme me ekuilibrin ose marramendje
• më rrallë: vështirësi në të folur ose probleme me fshikëzën urinare

Nëse vëreni ndonjë nga këto simptoma, veçanërisht nëse shfaqen papritur dhe zgjasin më shumë se një ditë, është e rëndësishme të kontaktoni një profesionist shëndetësor.

Si diagnostikohet sindromi klinik i izoluar?

– Diagnoza bazohet në vlerësimin e simptomave, ekzaminimin klinik dhe gjetjet e rezonancës magnetike. Është e rëndësishme që pacienti të ekzaminohet në detaje për të vendosur diagnozën dhe për të përjashtuar sëmundje të tjera me simptoma të ngjashme, sqaron dr. Alzioud.

Nuk ekziston një test i vetëm. Mjeku kryen ekzaminim neurologjik, vlerëson forcën muskulore, reflekset, shikimin dhe koordinimin e lëvizjeve.

Rezonanca magnetike jep informacion për lezionet e mundshme në tru ose palcë kurrizore. Mund të kryhet edhe punksion lumbal për të kërkuar shenja inflamacioni ose skleroze multiple. Analizat e gjakut ndihmojnë në përjashtimin e gjendjeve të tjera. Bazuar në të gjitha këto të dhëna, mjekët vlerësojnë rrezikun e zhvillimit të SM-së.

A është sindromi klinik i izoluar shenjë e hershme e sklerozës multiple?

– Shumica e personave me sindrom klinik të izoluar, nëse rezonanca magnetike tregon lezionet tipike për SM, e zhvillojnë sklerozën multiple brenda 5 deri në 10 viteve, thotë dr. Alzioud.

Kur ekzistojnë lezionet në tru ose palcë kurrizore, gjasat për diagnozë të mëvonshme të SM-së janë më të larta. Nëse MRI dhe testet e tjera janë normale, rreziku është më i ulët.

Në rast të një MRI normale, rreziku për zhvillimin e SM-së është rreth 10–20 për qind në dhjetë vitet e ardhshme, dhe shumë pacientë kurrë nuk e zhvillojnë sëmundjen. Nëse rezonanca magnetike tregon lezionet tipike për SM, probabiliteti rritet në 60–80 për qind.

Rreziku është më i madh kur ka më shumë lezione në pjesë të ndryshme të sistemit nervor qendror, kur në likuor gjenden shirita oligoklonalë dhe kur në rezonancat kontrolluese shfaqen lezionet e reja.

Terapia mund të parandalojë ose të vonojë sklerozën multiple

Mjekët theksojnë se sot ekziston terapi e hershme që mund të parandalojë ose të vonojë zhvillimin e SM-së.

Disa persona kanë nevojë për terapi me barna që modifikojnë ecurinë e sëmundjes. Nëse simptomat zhduken dhe nuk shfaqen lezionet e reja, mjeku mund të rekomandojë vetëm kontrolle të rregullta dhe rezonanca magnetike periodike.

– Kur pacienti ende nuk i plotëson kriteret për SM, por ka pasur sindrom klinik të izoluar, zakonisht diskutojmë fillimin e terapisë me barna që modifikojnë rrjedhën e sëmundjes për të parandaluar përparimin drejt sklerozës multiple, thekson dr. Alzioud.

Rekomandohet që të mos vonohet vizita te mjeku nëse shfaqen probleme me shikimin, mpirje, marramendje ose dobësi muskulore. Edhe nëse simptomat zhduken, ato mund të jenë sinjal paralajmërues për SM.

– Kontaktoni mjekun për çdo simptomë të re që zgjat më shumë se 24 orë, këshillon dr. Alzioud. /Telegrafi/

Pse e kaluara shpesh na duket më e bukur se e tashmja dhe si ta pranojmë mbylljen e një kapitulli për të ndërtuar një kuptim të ri në jetë

Ka momente kur njeriu, krejt rastësisht, përballet me të kaluarën. Mjafton të hapet një album i vjetër, ai me faqet që ngjiten, të gjendet një kuti me fotografi ose në telefon të shfaqet një “kujtesë nga 15 vjet më parë”.

Dhe atëherë ndodh diçka që di të dhembë: shumica e buzëqeshjeve, ngrohtësisë dhe gëzimit vijnë nga një periudhë që nuk ekziston më.

Në fotografi shihen kohë të tjera: kur fëmijët ishin të vegjël, kur fundjavat ishin plot me tubime, kur ekzistonte një rutinë që jepte ndjenjën e kuptimit. Faqe pas faqeje, foto pas fotoje, gjithçka duket më e gjallë sesa ajo që jetohet sot. Dhe atëherë, natyrshëm, lind pyetja: A kanë kaluar tashmë ditët më të mira?

Pse e kaluara duket më e bukur sesa ka qenë?

Psikologët kanë një emër për këtë fenomen: “retrospektiva rozë”. Është prirja për ta kujtuar të kaluarën si më të bukur, më të thjeshtë dhe më kuptimplote, ndërsa stresi, shqetësimet dhe vështirësitë e përditshme shtyhen mënjanë ose harrohen.

Kur në të tashmen mungon mjaftueshëm gëzimi, truri kërkon një “vend të sigurt”. Dhe e kaluara e idealizuar shndërrohet në strehë. Por këtu qëndron kurthi: sa më shumë jetohet në kujtime, aq më e zbehtë duket e tashmja.

Atëherë çdo moment i ri matet me standarde të vjetra dhe çdo përvojë e re krahasohet me “kohët e arta” që nostalgia i ka zbukuruar tashmë, transmeton Telegrafi.

Çfarë fshihet vërtet pas ndjenjës se “dikur ishte më mirë”?

Më shpesh nuk bëhet fjalë për faktin se jeta ka qenë vërtet e përsosur, por për atë që atëherë ekzistonte:

• identitet më i qartë (kush jam, çfarë roli kam, ku i përkas)
• më shumë strukturë (detyrime, ritëm ditor, rutinë)
• ndjenjë roli (dikujt i duhem)
• rreth shoqëror që dukej më i qëndrueshëm
• më shumë momente spontane dhe ndjesi bashkësie

Kur jeta ndryshon (fëmijët rriten, puna përfundon, marrëdhëniet shpërbëhen, rutina zhduket), njeriu mund të ketë ndjesinë se ka humbur një pjesë të vetes. Dhe pikërisht këtu lind problemi: në vend që të ndërtohet një kuptim i ri, shpesh mbahet me forcë i vjetri.

depositphotos

Trishtimi që rrallë e pranojmë: vajtojmë edhe veten

Lëshimi i jetës së vjetër është një proces që i ngjan zisë. Nuk vajtohet vetëm për njerëzit që nuk janë më aty, por edhe për:

• rolet që kanë marrë fund
• versionet e vetes që dikur ishin të forta dhe të qarta
• ritmin e jetës që jepte siguri
• marrëdhëniet që u ndryshuan pa një “ndarje të madhe”

Në një kulturë ku vazhdimisht përsëritet “ec përpara” dhe “shiko nga e ardhmja”, shumëkush nuk ia lejon vetes një gjë të rëndësishme: ta pranojë humbjen. Dhe kur humbja nuk pranohet, e kaluara bartet si një valixhe që nuk arrin kurrë të ulet.

Si ta dalloni nëse po jetoni në “muzeun e kujtimeve”?

Ka disa shenja që tregojnë se dikush mund të ketë mbetur i ngërthyer në të kaluarën:

• flitet më shpesh “dikur isha…” sesa “tani jam…”
  
• rrjetet sociale shndërrohen në arkiv të jetës së kaluar
• gjërat e reja duken bosh, sepse krahasohen vazhdimisht me të vjetrat
• ndjenja është sikur “po luhet roli i jetës së vet”
• ndalet krijimi i traditave të reja, sepse tentohet të mbahen të vjetrat, edhe pse nuk i përkasin më kësaj faze të jetës

Është e rëndësishme të thuhet: kjo nuk është dobësi. Është një mekanizëm njerëzor mbrojtës. Por nëse zgjat shumë, fillon t’ia marrë gëzimin së tashmes.

Gjëja më e vështirë: ta lejoni që versioni i vjetër i jetës të përfundojë vërtet

Shumëkush mendon se zgjidhja është “ta kthejë të vjetrën”: t’i mbledhë sërish të njëjtët njerëz, t’i ringjallë të njëjtat zakone, ta rikrijojë të njëjtën periudhë. Por jeta nuk kthehet mbrapa.

Prandaj vendimi më i vështirë, por edhe më i shëndetshmi, është ky: Ta lejoni që jeta e vjetër të përfundojë, pa u përpjekur ta ringjallni me çdo kusht.

Kjo nuk do të thotë t’i fshini kujtimet. Nuk do të thotë as të hiqni dorë nga gjithçka e bukur që ka qenë.

Do të thotë diçka më e pjekur dhe më e thellë: Kujtimet mbeten themel, por pushojnë së qeni adresë.

Si ndërtohet kuptimi i ri: hapa të vegjël që e ndryshojnë jetën

Pas “lëshimit”, vjen hapi tjetër: krijimi i një të tashmeje të re. Kjo nuk ndodh shpejt, por ndodh me siguri, nëse ekziston qëllimi.

Ja disa hapa praktikë dhe edukativë:

1.Vendosni një traditë të re
Nuk duhet të jetë e madhe: shëtitje të dielave, kafe me veten, pazar javor, hobi i ri.

2.Krijoni hapësirë për njohje të reja
Një person i ri në jetë, që nuk i njeh “historitë e vjetra”, shpesh është fillimi i një energjie të re.

3.Zgjidhni diçka ku bëheni sërish fillestarë
Kurs, gjuhë, vallëzim, not, vullnetarizëm. Kur mësohet diçka e re, nuk ka krahasim me të kaluarën. Ekziston vetëm e tashmja.

4.Ndërpriteni krahasimin automatik
Kur shfaqet mendimi “dikur ishte më mirë”, është e dobishme të shtohet:
“Ndoshta ishte ndryshe. Por tani mund të jetë e re.”

Lumturia nuk ka mbaruar

Nëse kujtimet më të bukura lidhen vetëm me të kaluarën, kjo nuk do të thotë se lumturia ka përfunduar. Do të thotë se e tashmja ka mbetur pak e banuar, pak e kultivuar, pak e ndërtuar. Jeta është menduar të ndryshojë. Njerëzit ndryshojnë. Identiteti ndryshon.

Dhe ajo që më së shpeshti na pengon nuk është e ardhmja, por refuzimi për t’u ndarë nga versioni i jetës që tashmë ka përfunduar. Jeta e vjetër ishte e bukur. Duhet respektuar. Por nuk duhet jetuar në të. Ajo është themel. Jo muze. /Telegrafi/

Profesori nga Kosova në elitën botërore të mjekësisë estetike, mes mbi 22 mijë ekspertëve

Kongresi ndërkombëtar IMCAS 2026, i cili mbahet çdo vit në Paris, këtë vit priti mbi 22.000 pjesëmarrës të fushës nga e gjithë bota. Këtë radhë, për herë të parë, një profesionist nga Kosova, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi, pati kënaqësinë të prezantojë në mesin e ekspertëve ndërkombëtarë, në sallat e mëdha të Kongresit.

Kongresi më i madh në botë, IMCAS në Paris, prej vitesh mbledh më të mirët e fushës së estetikës, dermatologjisë dhe kirurgjisë plastike në botë dhe u jep atyre mundësinë të prezantojnë punimet apo protokollet e avancuara. Me mbi 25.000 tema të ndryshme të dërguara dhe vetëm 1.100 të pranuara, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi ishte në mesin e atyre të përzgjedhurve të paktë që prezantuan në këtë kongres madhështor.

“Me plis në Paris”, thekson ai, kënaqësi të prezantohet Kosova në mesin e shumë shteteve pjesëmarrëse. I vetmi nga Kosova, profesori prezantoi temën: ADN-ja e salmonit (PDRN): gjerësisht e përdorur, por dobët e dëshmuar?

Kjo temë mjaft aktuale nëpër botë trajton faktin se shumë nga përdoruesit nuk kanë njohuri të mjaftueshme rreth sigurisë dhe aplikimit të këtij produkti.

Me hulumtim të gjerë të literaturës aktuale, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi dëshmoi nëse me të vërtetë duhet të përdoret dhe cilat janë alternativat më të dobishme. Disa nga rezultatet:

Kongresi IMCAS në Paris, për tri ditë radhazi, shtjelloi mbi 1.100 tema të ndryshme të inovacioneve dhe shkencës mjekësore për lëkurën dhe ndikimin e tyre në aspektin fizik dhe psikik te njeriu.

“Flamuri i Kosovës i shfaqur në foltoren time më bëri të ndihem sikur e ngrita pas një fitoreje në kampionat botëror”, shprehet ai.

Fjalimin e përfundoi me këto dy fjali: Si profesionistë, ne nuk ndjekim modën, ne ndjekim shkencën. Kjo është një nga bazat elementare që unë e ndjek në klinikë, në publikimet shkencore dhe në prezantimet ndërkombëtare!

/Telegrafi/

Nëse dëshironi ta thjeshtoni mirëmbajtjen e kuzhinës, do t’ju pëlqejë trendi i ri në përzgjedhjen e materialeve për frontet e elementeve të kuzhinës

Nuk ka grua që nuk ëndërron për një kuzhinë të re, e nëse edhe ju po planifikoni rinovim në një të ardhme të afërt, dizajnerët paralajmërojnë një trend për vitin 2026 që mund t’ju befasojë.

Për një kohë të gjatë, dollapët me xham konsideroheshin zgjedhja ideale: transparentë, elegantë, si nga revistat, premtonin filxhanë dhe pjata të radhitura në mënyrë perfekte. Megjithatë, sot ekspertët paralajmërojnë se ka ardhur koha t’i harrojmë.

Dollapët e kuzhinës me fronte xhami kërkojnë stilizim të vazhdueshëm për të dukur të rregullta, ndërsa në realitet ato zbulojnë përsëritje, kontraste dhe rrëmujë të vogël, e cila me kalimin e kohës shndërrohet në mbingarkesë vizuale.

Në vend që kuzhina të jetë një strehë qetësie, ajo bëhet burim i një kujtese të vazhdueshme se diçka duhet rregulluar, transmeton Telegrafi.

Dizajnerët theksojnë se praktikueshmëria është tani trendi kryesor. Frontet jo transparente sjellin qetësi dhe kontroll vizual, fshehin atë që nuk ka nevojë të ekspozohet dhe e çlirojnë hapësirën nga presioni i vazhdueshëm që gjithçka të duket perfekte.

Përveç kësaj, xhami ndotet lehtë, ndërsa modelet me strukturë të valëzuar janë veçanërisht kërkuese për mirëmbajtje në kuzhinë, ku uji dhe yndyra shpesh spërkasin gjithçka përreth.

Dhe nuk është vetëm xhami që po përdoret gjithnjë e më rrallë në elementet e kuzhinës. Frontet me shkëlqim, të lakuara, dikur simbol luksi, sot perceptohen gjithnjë e më shumë si jopraktike, sepse zbulojnë çdo njollë dhe gjurmë gishtash.

shutterstock

Raftet e hapura, që për vite me radhë ishin yjet e Pinterest-it, u treguan armiq të funksionalitetit, pluhuri dhe mungesa e hapësirës për ruajtje i bënë shpejt të padëshirueshme.

Kuzhinat plotësisht të bardha, dikur të adhuruara për minimalizmin e tyre, sot duken të ftohta dhe sterile. Në vend të tyre, në plan të parë vijnë tonet e ngrohta të drurit, kontrastet delikate dhe nuancat neutrale që sjellin karakter dhe ndjesinë e ngrohtësisë së shtëpisë.

shutterstock

Me pak fjalë, kuzhina e së ardhmes nuk është një sallon ekspozite, por një hapësirë ku jetohet. Harroni frontet prej xhami dhe sipërfaqet me shkëlqim – ajo që është vërtet moderne janë ngrohtësia, praktikueshmëria dhe vula personale. /Telegrafi/

Kjo metodë natyrale e rinovimit shtrëngon lëkurën, zvogëlon rrudhat dhe përmirëson tonusin e fytyrës, pa injeksione dhe pa trajtime të shtrenjta

Në një botë ku pamja rinore shpesh lidhet me trajtime të kushtueshme dhe ndërhyrje estetike, gjithnjë e më shumë njerëz po i drejtohen një zgjidhjeje më të thjeshtë dhe më natyrale – Joga e fytyrës.

Kjo teknikë për kujdesin e fytyrës, e cila kombinon ushtrime për muskujt e fytyrës dhe elemente masazhi, po bëhet gjithnjë e më popullore sepse premton lëkurë më të shtrënguar dhe pamje më të freskët, pa asnjë injeksion.

Thelbi është i thjeshtë: ashtu siç stërvitim trupin, mund të stërvitim edhe muskujt e fytyrës. Joga e fytyrës përfshin lëvizje të synuara për fytyrën, qafën dhe dekoltenë, të cilat stimulojnë tonusin muskulor, përmirësojnë qarkullimin dhe ndihmojnë në shtrëngimin natyral të lëkurës.

Me praktikë të rregullt, fytyra mund të duket më e çlodhur, më e fortë dhe më e definuar, ndërsa rrudhat dhe vijat e imta bëhen më pak të dukshme.

Një përparësi e veçantë e kësaj metode është efekti i saj holistik. Përveç ndryshimeve estetike, Joga e fytyrës relakson muskujt e tendosur të fytyrës, përmirëson furnizimin e lëkurës me oksigjen dhe nxit drenazhin limfatik, gjë që kontribuon në një ten më të shëndetshëm dhe më të freskët. Për më tepër, është plotësisht falas dhe mund të praktikohet në shtëpi, transmeton Telegrafi.

Joga e fytyrës: ushtrime për fillestarë

Kundër rrudhave në ballë: Vendosni shuplakat në ballë dhe tërhiqni lehtë lëkurën nga jashtë për 10 sekonda, ndërkohë që përpiqeni të mblidhni vetullat. Duart krijojnë rezistencë ndaj lëvizjes.

Për ngritjen e faqeve: Buzëqeshni me gojë të mbyllur, vendosni gishtat në majat e faqeve, ngritini lehtë dhe mbajeni buzëqeshjen.

Për sytë dhe kapakët: Hapni sytë sa më shumë, sikur të jeni të befasuar. Shikoni drejt për 5 sekonda pa ngritur vetullat.

Për buzët dhe rrudhat nazolabiale: Fryni faqet dhe për 30 sekonda lëvizni ajrin nga njëra anë në tjetrën.

Për mjekrën e dyfishtë: Anoni lehtë kokën pas dhe bëni lëvizjen sikur po puthni tavanin.

Kur shihen rezultatet?

Për efekte të dukshme rekomandohet ushtrim prej 20–30 minutash në ditë, tre deri në katër herë në javë. Këshillohet përdorimi i kremit ose vajit për t’i bërë lëvizjet më të lehta, ndërsa fillestarëve u rekomandohet të ushtrojnë para pasqyrës.

Ndryshimet e para mund të vërehen pas 6 deri në 8 javë, ndërsa për rezultate më të theksuara nevojiten tre deri në katër muaj praktikë të rregullt. Ashtu si në çdo stërvitje, vazhdimësia është çelësi.

Joga e fytyrës nuk jep efekt të menjëhershëm si botoksi, por në plan afatgjatë mund të kontribuojë në lëkurë më të fortë, tonus më të mirë të fytyrës dhe pamje më të freskët – në një mënyrë plotësisht natyrale. /Telegrafi/

Kur koha kalon, kuptojmë se momentet më të vlefshme ishin ato që nuk i jetuam sa duhet me njerëzit tanë

Miradije Statovci
Psikologe Klinike
Poliklinika “Galaxy”, Prishtinë

Në një kohë kur gjithçka po ecën me shpejtësi marramendëse, njerëzit po vrapojnë pas obligimeve, karrierës, teknologjisë dhe problemeve të përditshme… ndërsa, pa e kuptuar, po largohen nga gjëja më e shenjtë – familja.

Sot jetojmë më afër fizikisht, por më larg emocionalisht. Në të njëjtën shtëpi, shpesh secili është i mbyllur në botën e vet: pas një telefoni, një ekrani apo një lodhjeje që nuk na lejon të ndalemi për të dëgjuar njëri-tjetrin. Bisedat e gjata janë zëvendësuar me mesazhe të shkurtra. Tryezat familjare po boshatisen nga rrëfimet, të qeshurat dhe ndjenja e përkatësisë.

E vërteta është se largësia familjare nuk fillon me kilometra… ajo fillon kur mungon koha, vëmendja dhe dashuria e shprehur.

Si psikologe klinike, çdo ditë shoh njerëz që përballen me ankth, vetmi, boshllëk emocional dhe mungesë mbështetjeje. Shpesh, në thelb të këtyre plagëve qëndron pikërisht mungesa e lidhjes së fortë familjare – mungesa e një fjale të ngrohtë, e një përqafimi, e një ndjenje se dikush është aty pa kushte.

Familja nuk është vetëm lidhje gjaku. Ajo është vendi ku ndërtohet siguria emocionale, vetëbesimi, identiteti dhe forca për të përballuar jetën. Kur kjo lidhje dobësohet, edhe njeriu dobësohet shpirtërisht.

Jeta nuk pret. Koha nuk kthehet pas. Momentet që nuk i jetojmë sot, nesër mbeten vetëm kujtime që do të donim t’i kishim jetuar më shumë.

Le ta kujtojmë vetes:

• Asnjë sukses profesional nuk e zëvendëson ngrohtësinë familjare
• Fëmijët nuk kanë nevojë vetëm për gjëra materiale, por për praninë dhe dashurinë tonë
• Prindërit plaken duke pritur një telefonatë, një vizitë apo një fjalë mirënjohjeje
• Marrëdhëniet nuk mbijetojnë pa përkujdesje dhe kohë cilësore

Ndaluni për një moment sot… Telefononi prindin, përqafoni fëmijën, dëgjoni partnerin, vizitoni familjarin që e keni lënë pas dore. Sepse dashuria nuk kërkon perfeksion – kërkon prezencë.

Sepse një ditë do ta kuptojmë se pasuria më e madhe nuk ishte ajo që ndërtuam jashtë shtëpisë… por ajo që ndërtuam brenda zemrave të njerëzve tanë.

Ruajeni familjen. Ruajeni afërsinë. Ruajeni dashurinë.

Sepse jeta po kalon… dhe momentet e humbura nuk kthehen më. /Telegrafi/

Një studim australian ka dhënë prova të reja mbi arsyen pse njerëzit me skizofreni përjetojnë halucinacione dëgjimore (dëgjim zërash)

Hulumtimi i ri, i udhëhequr nga psikologët e Universitetit të Uellsit të Ri Jugor (UNSW) në Sidnei, ofron deri tani provat më të qarta se “zërat” te skizofrenia mund të lindin nga një çrregullim në mënyrën se si truri e njeh zërin e vet të brendshëm. Studimi sugjeron se truri mund të keqidentifikojë mendimet e brendshme si tinguj që vijnë nga bota e jashtme.

Punimi u botua në revistën shkencore “Schizophrenia Bulletin” dhe thekson gjithashtu një rrugë të mundshme drejt identifikimit të shënuesve biologjikë (biomarkerëve) të skizofrenisë, një hap shumë i rëndësishëm, pasi aktualisht nuk ekzistojnë analiza gjaku, skanime të trurit apo teste laboratorike që mund ta konfirmojnë pa dyshim këtë diagnozë.

Profesori Thomas Whitford nga Shkolla e Psikologjisë në UNSW ka studiuar prej vitesh mënyrën se si funksionon “të folurit e brendshëm” te njerëzit e shëndetshëm dhe te ata që jetojnë me çrregullime të spektrit të skizofrenisë.

“Të folurit e brendshëm është zëri në kokën tuaj që rrëfen në heshtje mendimet, planet apo veprimet tuaja. Shumica e njerëzve e përjetojnë rregullisht këtë, shpesh pa e vënë re, edhe pse ka individë që raportojnë se nuk e kanë fare këtë përvojë”, shpjegon Whitford.

Ai shton: “Hulumtimi ynë tregon se, kur ne flasim, qoftë edhe vetëm në mendje, një pjesë e trurit që përpunon tingujt e jashtëm bëhet më pak aktive. Kjo ndodh sepse truri parashikon tingullin e zërit tonë. Por te njerëzit që dëgjojnë zëra, ky mekanizëm parashikimi duket se nuk funksionon siç duhet, ndaj truri reagon sikur zëri po vjen nga dikush tjetër”, transmeton Telegrafi.

Valët e trurit konfirmojnë një teori 50-vjeçare

Sipas profesorit Whitford, këto gjetje mbështesin fuqishëm një teori që ka ekzistuar prej dekadash në fushën e shëndetit mendor: se halucinacionet dëgjimore në skizofreni mund të vijnë nga keqinterpretimi i të folurit të brendshëm si të folur të jashtëm.

“Kjo ide ka ekzistuar prej 50 vjetësh, por ka qenë shumë e vështirë për t’u testuar, sepse të folurit e brendshëm është, nga natyra, një proces privat”, thekson ai.

Për ta matur këtë, studiuesit përdorën EEG (elektroencefalogram), një metodë që regjistron aktivitetin elektrik të trurit. Edhe pse nuk mund ta “dëgjojmë” të folurin e brendshëm, truri gjithsesi reagon ndaj tij.

Te njerëzit e shëndetshëm, përdorimi i të folurit të brendshëm shkakton të njëjtën ulje të aktivitetit të trurit si kur ata flasin me zë të lartë, një shenjë se truri e njeh tingullin si të vetin.

“Por te njerëzit që dëgjojnë zëra, kjo ulje e aktivitetit nuk ndodh. Përkundrazi, truri i tyre reagon edhe më fort ndaj të folurit të brendshëm, sikur ai të vinte nga dikush tjetër. Kjo mund të shpjegojë pse këta zëra duken kaq realë”, thotë Whitford.

Si u testua mekanizmi i parashikimit të trurit

Studiuesit ndanë pjesëmarrësit në tre grupe:

• 1.55 persona me skizofreni që kishin përjetuar halucinacione dëgjimore në javën e fundit.
• 2.44 persona me skizofreni që ose nuk kishin pasur kurrë halucinacione dëgjimore, ose nuk i kishin përjetuar kohët e fundit.
• 3.43 persona të shëndetshëm pa histori skizofrenie.

Të gjithë pjesëmarrësit mbanin një kapë EEG ndërsa dëgjonin tinguj përmes kufjeve. Në momente të caktuara, atyre u kërkohej që në heshtje të imagjinonin se po shqiptonin rrokjet “bah” ose “bih”, ndërkohë që dëgjonin njërën prej tyre në kufje, pa e ditur paraprakisht nëse tingulli i dëgjuar do të përputhej me atë të imagjinuar.

Çfarë ndodhi?

Te njerëzit e shëndetshëm, aktiviteti i trurit u ul kur rrokja e imagjinuar përputhej me atë që dëgjonin. Kjo ndodhi në korteksin dëgjimor, pjesën e trurit përgjegjëse për përpunimin e tingujve dhe të folurit. Ky është një tregues se truri e parashikoi saktë tingullin.

Te njerëzit me halucinacione të fundit, ndodhi e kundërta: aktiviteti i trurit u rrit kur tingulli i imagjinuar përputhej me atë të dëgjuar. Kjo sugjeron se mekanizmi i parashikimit të trurit është i dëmtuar.

“Ky efekt i kundërt tregon se truri i tyre mund të mos e njohë më zërin e brendshëm si të vetin, duke e interpretuar gabimisht si zë të jashtëm”, shpjegon Whitford.

Grupi i dytë (njerëzit me skizofreni pa halucinacione të fundit) tregoi një reagim të ndërmjetëm mes grupit të shëndetshëm dhe atij me halucinacione.

Çfarë do të thotë kjo për studimin e skizofrenisë?

Studiuesit theksojnë se këto rezultate ofrojnë provën më të fortë deri më tani se njerëzit me skizofreni mund të përjetojnë mendimet e tyre sikur të ishin zëra të jashtëm.

“Gjithmonë ka qenë një teori bindëse se njerëzit në fakt po dëgjojnë mendimet e tyre të folura me zë, por ky studim ofron testin më të drejtpërdrejtë dhe më të fortë deri tani”, thotë Whitford.

Në të ardhmen, ekipi kërkimor synon të testojë nëse ky model i reagimit të trurit mund të përdoret për të parashikuar se kush mund të zhvillojë psikozë.

Nëse kjo rezulton e suksesshme, mund të mundësojë:

• identifikimin më të hershëm të personave me rrezik të lartë,
• fillimin më të shpejtë të trajtimit,
• dhe potencialisht parandalimin e përkeqësimit të simptomave.

“Kjo masë ka potencial të madh për t’u bërë një biomarker i zhvillimit të psikozës. Në fund, besoj se kuptimi i shkaqeve biologjike të simptomave të skizofrenisë është hapi i parë i domosdoshëm për zhvillimin e terapive të reja dhe më efektive,” përfundon profesori. /Telegrafi/

Ndryshimet që sjell shtatzënia janë të shumta, por një nga faktet më të habitshme është se gjatë kësaj periudhe zemra e gruas pëson ndryshime strukturore dhe funksionale

Gjatë shtatzënisë, trupi i gruas kalon nëpër transformime të thella fiziologjike, dhe një nga sistemet që përshtatet më shumë është ai kardiovaskular. Siç shpjegon American Heart Association (AHA), një nga ndryshimet kryesore është rritja e vëllimit të gjakut me rreth 30–50 për qind, gjë që e ngarkon më shumë zemrën. Për këtë arsye, zemra duhet të pompojë më shumë gjak për të përmbushur nevojat e nënës dhe fetusit.

Sipas Mayo Clinic, zemra e gruas shtatzënë mund të zmadhohet lehtë dhe të rrahë më shpejt për t’u përshtatur me këtë vëllim të shtuar gjaku. Ritmi i zemrës (pulsi) zakonisht rritet me rreth 10–15 rrahje në minutë krahasuar me periudhën para shtatzënisë. Në të njëjtën kohë, National Institutes of Health (NIH) raporton se tensioni i gjakut mund të bjerë lehtë në fillim të shtatzënisë për shkak të zgjerimit të enëve të gjakut, por zakonisht stabilizohet në tremujorin e dytë dhe të tretë.

Këto ndryshime kardiovaskulare janë thelbësore për të siguruar një qarkullim optimal të gjakut që furnizon fetusin me lëndë ushqyese dhe oksigjen, ndërsa ndihmon në largimin e produkteve të mbetjeve metabolike. Siç thekson British Heart Foundation, pa këtë përshtatje, zhvillimi normal i fetusit do të ishte i pamundur, transmeton Telegrafi.

Megjithatë, edhe pse këto ndryshime janë zakonisht fiziologjike dhe jo patologjike, World Health Organization (WHO) thekson se është e rëndësishme që gratë shtatzëna të monitorojnë rregullisht shëndetin e zemrës dhe tensionin e gjakut. Ngarkesa e tepërt mbi sistemin kardiovaskular mund të çojë në komplikacione si:

• Preeklampsia (tension i lartë i rrezikshëm në shtatzëni),
• Çrregullime të ritmit të zemrës,
• Sëmundje kardiake të mëparshme që mund të përkeqësohen gjatë shtatzënisë.

Prandaj, siç shkruan The Lancet në studime të fundit mbi shëndetin kardiovaskular në shtatzëni, kontrollet e rregullta mjekësore, matja e tensionit, analizat e gjakut dhe, në raste të caktuara, ekokardiografia janë thelbësore për një shtatzëni të sigurt.

Në përfundim, zemra e gruas shtatzënë “rritet” jo vetëm simbolikisht nga dashuria, por edhe realisht për shkak të ndryshimeve fiziologjike që e ndihmojnë trupin të mbështesë rritjen dhe zhvillimin e fetusit. Megjithatë, siç theksojnë ekspertët e shëndetit, këto ndryshime duhet të monitorohen me kujdes për të siguruar mirëqenien e nënës dhe fëmijës. /Telegrafi/

Tradhti, konflikte të mëdha apo drama? Jo domosdoshmërisht - gjithnjë e më shumë gra po largohen nga martesa për shkak të lodhjes emocionale, mungesës së vlerësimit dhe nevojës për një fillim të ri

Ajo që dikur dukej e paimagjinueshme po ndodh gjithnjë e më shpesh: gra në moshë të mesme po largohen nga martesa, jo për shkak të skandaleve apo tradhtisë, por sepse janë të lodhura emocionalisht dhe nuk duan ta jetojnë pjesën tjetër të jetës në pakënaqësi.

Për dekada me radhë, divorcet në këtë moshë ishin më të zakonshme te burrat, të cilët shpesh e ndërprisnin martesën për të nisur lidhje me gra më të reja. Sot, studimet tregojnë se ky model po ndryshon rrënjësisht.

Gjithnjë e më shumë gra në moshë të mesme po vendosin të ndërpresin martesën edhe kur nuk ka pasur konflikte të mëdha, dhunë apo tradhti. Shumë burra mbeten të befasuar nga ky vendim, sepse kanë besuar se marrëdhënia e tyre ishte “normale” dhe e qëndrueshme, shpesh duke mos e kuptuar pakënaqësinë e heshtur të bashkëshorteve të tyre.

Historia e Kate – momenti kur gjithçka ndryshoi

Një mbrëmje të shtatorit, 53-vjeçarja Kate po darkonte me bashkëshortin e saj. Ajo priste që ai ta pyeste për një prezantim të rëndësishëm në punë, i cili e kishte shqetësuar prej ditësh. Por ai e harroi këtë dhe e ktheu bisedën te futbolli.

Në atë çast, Kate ndjeu se nuk ishte më e parë, e dëgjuar apo e rëndësishme në martesën e saj. Ajo piu një gotë verë dhe mendoi: “Unë nuk mund ta jetoj kështu edhe 20 vjet të tjera.”

Po atë mbrëmje vendosi të kërkonte divorc.

Kate është shembull i një trendi në rritje, të njohur si “walkaway wives”, gra që largohen nga martesa në heshtje, pa drama të mëdha, por pas vitesh zhgënjimi emocional, ndjesisë së padukshmërisë dhe mungesës së vlerësimit, transmeton Telegrafi.

dreamstime

Çfarë tregojnë statistikat?

Sipas të dhënave të publikuara nga The Telegraph, sot pothuajse gjysma e divorceve nisin nga gra në moshë të mesme, dhe 56 për qind e tyre thonë se do ta ndërprisnin martesën nëse janë të palumtura.

Raporti Beyond the Break, i publikuar në nëntor 2025 nga studio ligjore Mishcon de Reya dhe komuniteti britanik për gra në moshë të mesme NOON, tregon se gjithnjë e më shumë gra kërkojnë divorc sepse, siç shprehen ato, “u ka ardhur në majë të hundës”.

• 64 për qind e grave deklaruan se shkaku i divorcit nuk ishte tradhtia.
• 23 për qind thanë se nuk ndjenin më dashuri për bashkëshortin.
• 11 për qind u shprehën se nuk donin ta kalonin pjesën tjetër të jetës me një burrë që ishte bërë emocionalisht i largët.

Ana Clarke (41) tregoi: “Kërkesa ime për divorc në tetorin e kaluar e tronditi plotësisht ish-bashkëshortin tim. Ai e interpretoi heshtjen time si pranim të mangësive të tij, ndërsa unë në fakt po shkëputesha emocionalisht nga martesa.”

Pse burrat shpesh befasohen?

Shumë burra e përjetojnë divorcin si një vendim të papritur. Por psikoterapistja Susie Masterson thekson se gratë shpesh shprehin pakënaqësinë e tyre për vite me radhë, thjesht pa u marrë seriozisht.

Studimet tregojnë se burrat e martuar janë mesatarisht më të lumtur, sepse nevojat e tyre emocionale dhe praktike plotësohen më shpesh brenda martesës. Ndërkohë, gratë shpesh mbajnë barrën më të madhe të:

• punëve shtëpiake,
• kujdesit për fëmijët,
• organizimit të jetës familjare,
• dhe menaxhimit emocional të marrëdhënieve.

Kjo krijon një lodhje të heshtur që shpesh mbetet e padukshme.

Çfarë po ndodh në shoqëritë tona?

Në kontekstin shqiptar dhe ballkanik, ky trend merr një kuptim edhe më të fortë.

Për shumë vite, gratë kanë qëndruar në martesa të pakënaqshme për shkak të:

• varësisë financiare,
• presionit familjar (“mos e prish shtëpinë”),
• frikës nga gjykimi i shoqërisë,
• dhe bindjes se “gruaja duhet të durojë për hir të fëmijëve”.

Sot, gjithnjë e më shumë gra në moshë të mesme po e shohin divorcin jo si dështim, por si mundësi për një fillim të ri.

Shumë prej tyre kanë karrierë të tyren, pavarësi financiare dhe një vetëdije më të fortë për nevojat e tyre emocionale. Kjo i bën më të guximshme për të thënë: “Nuk dua të jetoj e pakënaqur vetëm sepse kështu është zakoni.”

Çfarë ndodh pas divorcit?

Sipas raportit:

• 71 për qind e grave thanë se nuk kanë frikë të jetojnë vetëm.
• Megjithatë, 49 për qind e grave të divorcuara raportuan probleme me shëndetin mendor, si ankth dhe depresion.
• Vështirësitë financiare mbeten shqetësimi më i madh pas divorcit.

Pavarësisht këtyre sfidave, 76 për qind e grave të divorcuara deklaruan se nuk pendohen për vendimin e tyre dhe do ta përsërisnin nëse një martesë tjetër do të rezultonte e pasuksesshme.

Një ndryshim i thellë shoqëror

Avokatja familjare Ellie Foster përfundon:

“Për shumë gra, dekada të tëra kanë qenë të përqendruara te kujdesi për të tjerët. Tani ato po zgjedhin veten. Ekziston një lloj lirie e ëmbël në momentin kur më në fund mund të mendojnë për dëshirat e tyre. Shumë pak nga klientet e mia flasin për dëshirën për një partner të ri. Përkundrazi, shumica thonë: ‘Kurrë më’.”

Ky trend nuk është thjesht personal, është një ndryshim kulturor që po prek mënyrën se si ne e kuptojmë martesën, dashurinë dhe lumturinë. /Telegrafi/

Disa detaje të vogla në përditshmëri mund ta ndryshojnë mënyrën si funksionojnë pajisjet tuaja

Sfungjeri i kuzhinës prej kohësh nuk është vetëm mjet për larjen e enëve. Gjithnjë e më shpesh ai përdoret si një ndihmës praktik në shtëpi për të zgjidhur probleme të vogla, por të bezdisshme. Një nga këto truke lidhet me ngrirësin, një vend ku lagështia e tepërt me kalimin e kohës kthehet në akull dhe u shkakton amvisave telashe të panevojshme.

Një sfungjer i zakonshëm për enët mund të ndihmojë në uljen e formimit të akullit në ngrirës dhe të zgjasë periudhën mes shkrirjeve të detyrueshme. Ja si funksionon ky truk i thjeshtë dhe pse po përdoret gjithnjë e më shumë, transmeton Telegrafi.

Problemi i lagështisë së tepërt në ngrirës

Në ngrirës krijohet vazhdimisht kondensim. Kjo ndodh për shkak të ndryshimit të temperaturave, hapjes së shpeshtë të derës dhe ushqimeve që ruhen pa ambalazh të përshtatshëm. Kjo lagështi shndërrohet gradualisht në shtresa akulli, të cilat:

• e bëjnë pajisjen të punojë më shumë,
• rrisin konsumin e energjisë,
• dhe kërkojnë shkrirje më të shpeshta.

Sfungjeri i zakonshëm i kuzhinës mund ta thithë këtë lagështi falë strukturës së tij poroze. Nëse vendosni nga një sfungjer të thatë në çdo sirtar të ngrirësit, ai do të fillojë të mbledhë kondensimin e tepërt. Ngrirësi do të funksionojë normalisht, por niveli i lagështisë brenda do të jetë dukshëm më i ulët.

Një zakon i vogël që sjell ndryshim të madh

Kur ka më pak lagështi, akulli formohet më ngadalë, muret dhe sirtarët e ngrirësit qëndrojnë më të pastër më gjatë, dhe nevoja për shkrirje reduktohet ndjeshëm.

Sfungjeri nuk ndikon në ushqim dhe nuk pengon qarkullimin e ajrit brenda pajisjes. E vetmja gjë e rëndësishme është që herë pas here ta kontrolloni dhe ta ndërroni kur të jetë mbushur me lagështi.

Ky truk nuk kërkon asnjë mjet të veçantë dhe as aftësi teknike. Mjafton një sfungjer i thjeshtë për të përmirësuar mikroklimën në ngrirës dhe për ta bërë përdorimin e tij më të lehtë dhe më praktik.

Ndonjëherë, zgjidhjet më të thjeshta rezultojnë të jenë më efektivet. /Telegrafi/

Nga transparencat ekstreme te kombinimet e mbingarkuara, disa yje kaluan kufijtë e shijes në Grammy 2026 - ja pamjet që ndezën debatet më të mëdha

Ndarja e çmimeve Grammy 2026 më në fund erdhi, dhe ndërsa disa e festuan modën dhe shkëlqimin, të tjerë – sipas shumë komentuesve, bënë një dështim spektakolar stilistik. Tapeti i kuq para Crypto Arena në Los Anxhelos ishte i mbushur me eksperimente mode që u bënë shpejt virale, por jo për arsyet e duhura.

Kjo ishte edicioni i 68-të i çmimeve Grammy. Ceremoninë e drejtoi Trevor Noah, ndërsa publiku pati mundësinë të shijonte performanca nga Lady Gaga, Justin Bieber dhe Bruno Mars. Megjithatë, përpara se të shpërndaheshin çmimet, bota e modës kishte nisur tashmë diskutimet dhe jo gjithmonë në mënyrë pozitive.

Tapeti i kuq mes shkëlqimit dhe polemikave

Grammy 2026 edhe një herë treguan se tapeti i kuq mund të jetë po aq kontrovers sa edhe magjepsës. Ndërsa disa yje shtynë kufijtë e modës me guxim dhe kreativitet, të tjerë, sipas opinionit publik, bënë zgjedhje që u panë si mungesë shijeje.

Një gjë është e sigurt: këto pamje do të diskutohen gjatë në media, rrjete sociale dhe në industrinë e modës, transmeton Telegrafi.

Pothuajse krejtësisht e zhveshur dhe pa komplekse: Chappell Roan

Këngëtarja Chappell Roan u shfaq me një fustan rrjetë ngjyrë bordo, plotësisht transparent, nën të cilin mbante vetëm të brendshme të zeza. Fustani ishte i bashkuar me piercing metalikë, ndërsa pamjen e plotë e shoqëroi me grim të rëndë, një varëse të artë masive dhe sandale me rripa. Shumë kritikë të modës e cilësuan këtë stil si tejkalim flagrant i kufijve të shijes.

Minimumi i minimumit: Heidi Klum

Supermodelja Heidi Klum zgjodhi një fustan ngjyrë lëkure, pa rripa, që praktikisht bashkohej me tonin e trupit të saj. Edhe pse prerja ndiqte në mënyrë perfekte linjat e saj, nga larg dukej sikur ishte pothuajse e zhveshur, gjë që shkaktoi një valë komentesh ironike në rrjetet sociale.

Shumë nga gjithçka: Miley Cyrus

Miley Cyrus u shfaq me pantallona të zeza me prerje voluminoze, ndërsa sipër mbante një xhaketë të shkurtër lëkure të zbukuruar me detaje ari. Flokët e saj të shpupuritura, takat e lakuara me shkëlqim dhe bizhuteritë e spikatura e bënin të gjithë stilin të dukej i tejmbushur dhe kaotik, më shumë si një eksperiment sesa një deklaratë mode.

Stil i errët që nuk bind: Billie Eilish

Billie Eilish zgjodhi një kombinim të frymëzuar nga estetika gotike: një xhaketë bomber e zezë, një fund i zi me rripa, një këmishë e bardhë e hedhur mbi supe dhe çorape të bardha deri në gju. Edhe pse mbeti besnike ndaj stilit të saj karakteristik, kritikët e konsideruan pamjen si të papërshtatshme për një event kaq glamuroz.

Kthim në fillim të viteve 2000: Addison Rae

Addison Rae veshi një fustan të bardhë me prerje të pazakontë, me një dekolte të thellë në formë “U” deri në kërthizë dhe pala të rrjedhshme. Pjesa e pasme e shkurtër dhe asimetrike, e kombinuar me mungesën e plotë të aksesorëve, u kujtoi shumëkujt estetikën e fillimit të mijëvjeçarit të ri. /Telegrafi/

Edhe pa qenë dëshmitarë të drejtpërdrejtë, njerëzit mund të përjetojnë reagime të forta stresi dhe traume përmes pamjeve që qarkullojnë në rrjetet sociale

Shëndeti mendor ndikon në mënyrën se si mendojmë, si ndihemi dhe si funksionojmë në jetën e përditshme. Ai nuk është i ndarë nga jeta reale, por përbën themelin e saj; nuk është luks, por parakusht për një jetë cilësore, theksojnë psikologët. Megjithatë, rrjetet sociale na kanë mundësuar që, në mënyrë të tërthortë, të jemi dëshmitarë të shumë skenave tronditëse dhe të dhunshme që ndodhin në shoqërinë tonë.

Ndikimi psikologjik i videove të dhunshme - ekspozimi dytësor ndaj dhunës

Ky ekspozim dytësor ndaj dhunës nuk mbetet pa pasoja. Studime kërkimore të realizuara pas sulmeve të mëdha apo fatkeqësive natyrore kanë treguar se personat që i kanë parë vazhdimisht pamjet e këtyre ngjarjeve kanë përjetuar nivele të rritura të stresit post-traumatik, thotë James Densley, profesor dhe kryetar i Shkollës për Kriminologji dhe të Drejtë Penale në Metro State University në Mineapolis.

– Në disa raste, ndikimi në shëndetin mendor pothuajse barazohet me ndikimin te personat që kanë pasur lidhje të drejtpërdrejtë me ngjarjen, vlerëson profesori Densley, duke shpjeguar se shikimi i videove të dhunshme mund të çojë në traumë dytësore ose indirekte, veçanërisht sepse rrjetet sociale e përforcojnë ndikimin e tyre.

– Mund të shfaqen ankth, mendime ndërhyrëse dhe çrregullime të gjumit. Kjo ndodh kur një person “thith” peshën emocionale dhe psikologjike të vuajtjes së dikujt tjetër përmes ekspozimit të përsëritur. Bëhet fjalë për një reagim stresi që, praktikisht, nuk dallon nga ekspozimi i drejtpërdrejtë, thekson ai, transmeton Telegrafi.

Sistemi nervor aktivizohet nga skenat e dhunës

Empatia është aftësia për të ndjerë dhe kuptuar vuajtjen e të tjerëve, ndërsa reagimi ndaj traumës është një përgjigje biologjike ndaj stresit. Empatia është një vlerë pozitive dhe mund të nxisë angazhim konstruktiv. Por, kur sistemi ynë nervor aktivizohet vazhdimisht nga skenat e dhunës, njerëzit mund të zhvillojnë hipervigjilencë, mpirje emocionale ose sjellje shmangëse, shpjegojnë psikologët.

Sot, rrjetet sociale transmetojnë pamje dhune në mënyrë të vazhdueshme, të paparashikueshme dhe shpesh pa asnjë paralajmërim. Nga këndvështrimi i reagimit ndaj stresit, kjo do të thotë se truri nuk ka kurrë mundësi të tërhiqet plotësisht dhe të qetësohet. Për më tepër, pamjet e sotme janë shumë më intensive dhe realiste sesa, për shembull, pamjet e atentatit ndaj presidentit John F. Kennedy apo të Luftës së Vietnamit.

Në të kaluarën, pamjet dukeshin më të filtruara dhe më të distancuara, jo vetëm për shkak të montazhit redaksional, por edhe për shkak të cilësisë së ulët teknike. Sot, gjithçka transmetohet në definicion të lartë, me zë rrethues, duke e bërë përvojën shumë më reale dhe më tronditëse.

Si reagon truri ndaj skenave të dhunës nga ambienti i afërt?

– Truri i njeriut nuk është krijuar për të shikuar pasivisht skena reale dhune pa pasoja. Sa herë që shikoni një video të tillë, sistemi nervor reagon sikur ngjarja po ju ndodh juve personalisht, e jo dikujt të largët. Çdo shikim shtesë e përforcon stresin. Prandaj, ndryshe nga ideja se njerëzit “mësohen” me dhunën, ekspozimi i përsëritur e thellon lodhjen emocionale dhe vuajtjen, shpjegon profesori Densley.

I pyetur nëse disa njerëz janë më të ndjeshëm ndaj pasojave psikologjike, ai shton:

– Disa individë janë më të prirur ndaj reagimeve traumatike për shkak të përvojave të tyre të mëparshme me traumën. Për shembull, nëse jeni pjesë e një grupi pakicë që ka përjetuar dhunë nga policia, pamje të tilla mund të veprojnë si nxitës të fortë emocionalë. Po ashtu, kur ngjarjet e dhunshme ndodhin në vende që njerëzit i njohin, në qytetin apo lagjen e tyre, rreziku për reagime të forta stresi rritet ndjeshëm. /Telegrafi/

Pas ndarjes së çmimeve, yjet u shfaqën me veshje edhe më të guximshme, më elegante dhe më personale në festat që pasuan

Mbrëmë, Grammy 2026 mblodhi emrat më të mëdhenj dhe më të ndritur të muzikës për të festuar një vit plot hite dhe performanca të paharrueshme. Artistë si Addison Rae, Lady Gaga, Justin Bieber, Katseye, Sabrina Carpenter dhe Sombr i dhanë ritëm natës, ndërsa Charli xcx, Chappell Roan, Harry Styles dhe Teyana Taylor u shfaqën në rolin e prezantuesve.

Tapeti i kuq ishte, si gjithmonë në Grammy, energjik, guximtar dhe plot rrezik stilistik. Por pamjet e after-party-t? Ato i bënë konkurrencë serioze vetë eventit kryesor.

Pas ndarjes së çmimit të fundit, yjet u zhvendosën drejt Chateau Marmont, ku shumë prej tyre kishin përgatitur veshje të dyta, po aq (ose edhe më) mbresëlënëse. Saint Laurent, mikpritësi i after-party-t, ishte zgjedhja kryesore e mbrëmjes: Rosé ruajti glamurin e lartë të ceremonisë me një fustan pa rripa, me shkëlqim dhe çarje të thellë anësore, ndërsa Amelia Gray dhe Gabbriette zgjodhën silueta sensuale, të frymëzuara nga stili intim dhe sensual, transmeton Telegrafi.

Të tjerë ndoqën një qasje ndryshe. Hailey Bieber dhe Tate McRae u shfaqën të dyja me krijime enkas nga Ludovic de Saint Sernin - Bieber u shfaq me një minifustan të bardhë me lidhje rreth qafës, ndërsa McRae zgjodhi një fustan midi prej lëkure, me pjesë të sipërme të strukturuar që theksonte bustin.

Ndërkohë, Olivia Rodrigo zgjodhi sharmin e vintage-it me një minifustan Valentino prej dantelle në nuancë nude.

Më poshtë, shikoni disa nga pamjet më të spikatura të after-party-t të Grammy 2026, përfshirë Kaia Gerber, Katseye, Charli xcx dhe Teyana Taylor.

/Telegrafi/

Nga rrobat me rërë deri te batanijet e rënda, disa gjëra mund të shkatërrojnë si veshjet, ashtu edhe vetë pajisjen – ja çfarë këshillojnë ekspertët

Rrobalarësja është një nga pajisjet shtëpiake pa të cilat sot vështirë se e imagjinojmë përditshmërinë. Ajo na kursen kohë, energji dhe mundim.

Por, sado praktike të jetë, e vërteta është e thjeshtë: rrobalarësja nuk është e destinuar për të larë gjithçka.

Disa materiale janë tepër të ndjeshme për rrotullimin e fortë dhe centrifugën, ndërsa të tjera mund të dëmtojnë vetë rrobalarësen, të bllokojnë filtrin, të prishin balancën e kazanit ose të shkaktojnë defekte të kushtueshme.

Ekspertët e mirëmbajtjes së shtëpisë paralajmërojnë se këto nëntë gjëra nuk duhet të përfundojnë kurrë në kazan, edhe pse shpesh i fusim “vetëm për shpejtësi”, transmeton Telegrafi.

gettyimages

1. Rroba jashtëzakonisht të ndotura me rërë dhe baltë

Peshqirët e plazhit, rrobat e mbuluara me baltë ose ato plot qime kafshësh shtëpiake nuk duhen futur menjëherë në rrobalarëse.

Sasi të mëdha rëre dhe papastërtish mund:

• të dëmtojnë pjesët e brendshme
• të bllokojnë sistemin e kullimit
• të pengojnë larjen efektive të rrobave

Këshillë: shkundini mirë jashtë ose përdorni rul për qime para larjes.

2. Jastëkët prej shkumë memorie

Jastëkët prej shkumë memorie duken si jastëkë të zakonshëm, por në rrobalarëse mund të dëmtohen seriozisht.

Lëvizja e fortë dhe centrifuga e shkatërrojnë strukturën e brendshme të shkumës, ndërsa pesha e ujit e deformon përfundimisht.

Zgjidhje më e sigurt: përdorni mbulesë të larëshme dhe ajroseni jastëkun rregullisht.

3. Batanije dhe jorganë shumë të rëndë

Batanijet e rënda dhe jorganët masivë e mbingarkojnë rrobalarësen.

Një copë shumë e rëndë mund:

• të dëmtojë kazanin
• të lodhë motorin
• të prishë balancën gjatë centrifugës

Ekspertët këshillojnë që në rrobalarëse të mos lahen tekstile më të rënda se 6–7 kilogramë, edhe nëse etiketa thotë se janë “të larëshme”.

4. Rroba me shenjën “vetëm pastrim kimik”

Nëse etiketa thotë dry clean only, larja në rrobalarëse mund:

• të tkurret materiali
• të zbehë ose shkatërrojë ngjyrën
• të deformojë prerjen

Kjo vlen sidomos për mëndafshin, kashmirin, lëkurën dhe veshjet elegante.

5. Veshje të vjetra dhe shumë delikate

Rrobat e vjetra dhe pëlhurat e ndjeshme si dantella apo lëkura e butë nuk e përballojnë larjen mekanike. Rreziku për grisje dhe humbje forme është i lartë.

Më e sigurta: larje me dorë në ujë të ftohtë ose pastrim profesional.

6. Rroba me zinxhirë të hapur

Zinxhirët e hapur mund të kapin pëlhura të tjera dhe të shkaktojnë çarje, veçanërisht te materialet e holla.

Rregull i thjeshtë: para çdo larjeje, mbyllni zinxhirët dhe kapëset.

7. Gjëra të harruara në xhepa

Një nga gabimet më të shpeshta në përdorimin e rrobalarëses.

Në xhepa shpesh mbesin:

• faculeta letre
• fatura
• çelësa
• monedha
• balsam buzësh

Këto mund të shkaktojnë rrëmujë në kazan, por edhe dëmtime serioze teknike.

8. Veshje dhe aksesorë prej lëkure

Lëkura nuk duhet futur kurrë në rrobalarëse.

Uji dhe temperatura mund të shkaktojnë:

• çarje të materialit
• tkurrje
• rrudha të përhershme

Xhaketat dhe pantallonat prej lëkure duhen pastruar lokalisht ose në pastrim profesional.

9. Rroba me ngjyra të errëta ose shumë të forta që lëshojnë pigment

Rrobat e reja me ngjyra të kuqe, portokalli ose të errëta shpesh lëshojnë bojë gjatë larjes së parë. Kjo mund të njollosë të gjithë turin e rrobave.

Këshillë praktike: lajini herën e parë veçmas ose me dorë.

Rrobalarësja është aleate, por jo për gjithçka

Rrobalarësja është një nga ndihmësit më të mëdhenj në shtëpi, por përdorimi i duhur nënkupton edhe të dish çfarë duhet të qëndrojë jashtë kazanit.

Ndonjëherë, një zgjedhje e gabuar mund të shkatërrojë jo vetëm rrobat, por edhe vetë pajisjen, me kosto shumë më të lartë se një larje.

Rregulli i artë: lexoni etiketën, mendoni për peshën dhe ndjeshmërinë e materialit dhe rrobalarësja do t’ju shërbejë shumë më gjatë. /Telegrafi/

Ky kortikosteroid ndihmon në artrit, astmë dhe sëmundje autoimune, por mund të përkeqësojë diabetin dhe hipertensionin nëse nuk përdoret si duhet

Prednizoni është një lloj steroidi që ul inflamacionin. Ky ilaç u përshkruhet shpesh pacientëve me artrit, astmë dhe sëmundje të tjera inflamatore. Prednizoni është kortikosteroid dhe vepron duke bllokuar çlirimin e substancave që shkaktojnë inflamacion. Është një ilaç efektiv, por megjithatë mund të ketë efekte të padëshiruara. Reaksionet e padëshiruara janë më të shpeshta te personat e moshuar, pasi ilaçi mund të ndikojë fuqishëm si në gjendjen psikike ashtu edhe në atë fizike të pacientit. Shpesh vërehen rritje të tensionit të gjakut dhe të sheqerit në gjak, si edhe pagjumësi dhe ankth. Të gjitha këto shqetësime mund të kontrollohen mirë me përdorimin e ilaçit në bashkëpunim të ngushtë me profesionistin shëndetësor.

Për çfarë përdoret prednizoni?

Inflamacioni është një reagim natyror i trupit ndaj dëmtimit ose sëmundjes, por kjo përgjigje e organizmit ndonjëherë mund të jetë tepër e fortë dhe të shkaktojë dhimbje ose dëmtim të indeve. Prednizoni është një ilaç që ndihmon në kontrollimin dhe qetësimin e reagimit të tepruar të trupit ndaj inflamacionit.

Mjekët zakonisht e përshkruajnë prednizonin për gjendje të tilla si artriti, sëmundjet e lëkurës, disa lloje kanceri, sëmundja pulmonare obstruktive kronike (SPOK) dhe sëmundjet e sistemit imunitar. Ndonjëherë prednizoni përdoret për një kohë të shkurtër, kur ndodh përkeqësim i sëmundjes, e ndonjëherë për periudha më të gjata, thotë Kevin Ji, farmakolog.

Te pacientët me artrit, prednizoni lehtëson simptomat dhe shenjat e sëmundjes, si dhimbja dhe ënjtja e nyjave. Gjithashtu kontrollon problemet me frymëmarrjen te astma ose SPOK-u, pasi ul ënjtjen e rrugëve të frymëmarrjes që çon në vështirësi në frymëmarrje.

Te sëmundjet autoimune, si lupusi, sistemi imunitar gabimisht sulmon qelizat e shëndetshme të trupit. Prednizoni ndihmon që ky proces të ngadalësohet dhe të parandalohen dëmtime të mëtejshme, transmeton Telegrafi.

Cilat janë reaksionet më të shpeshta ndaj prednizonit?

Personat e moshuar mund të kenë efekte të padëshiruara më të theksuara ose më të rënda, veçanërisht gjatë përdorimit afatgjatë.

Pacientët e moshuar shpesh kanë më shumë gjendje shëndetësore shoqëruese, si diabeti, tensioni i lartë i gjakut dhe dobësia e përgjithshme, të cilat kortikosteroidet si prednizoni mund t’i përkeqësojnë edhe më tej, thekson Kevin Ji.

Disa nga efektet e padëshiruara më të shpeshta janë:

Reaksione serioze të padëshiruara te personat e moshuar

Përveç efekteve të zakonshme të padëshiruara, prednizoni mbart edhe rreziqe më serioze afatgjata te personat e moshuar, si infeksionet, problemet me stomakun, osteoporoza dhe katarakta.

Infeksionet: Prednizoni dobëson sistemin imunitar, duke e bërë më të lehtë zhvillimin e infeksioneve. Kjo është veçanërisht e rëndësishme te personat e moshuar, pasi sistemi i tyre imunitar është natyrshëm më i dobët.

Ulja e densitetit të kockave (osteoporoza): Një nga efektet më serioze të padëshiruara të prednizonit te pacientët e moshuar është rritja e rrezikut për osteoporozë, gjë që i bën kockat më të dobëta dhe më të prirura ndaj frakturave.

Prednizoni ul sasinë e kalciumit në kocka, çka me kalimin e kohës e dobëson strukturën e tyre, shpjegon Kevin Ji.

Katarakta dhe glaukoma: Përdorimi afatgjatë i prednizonit mund të rrisë rrezikun e sëmundjeve të syve. Kontrollet e rregullta oftalmologjike janë të rëndësishme nëse ilaçi merret për një kohë të gjatë.

Probleme me stomakun: Prednizoni mund të irritojë mukozën e stomakut dhe të çojë në ulcerë ose gjakderdhje.

Si të zvogëlohet rreziku i efekteve të padëshiruara?

Ekzistojnë mënyra për t’i zbutur efektet e përmendura të padëshiruara. Kevin Ji këshillon përdorimin e dozës më të ulët të mundshme të ilaçit që, për një periudhë sa më të shkurtër, do të ulë në mënyrë efektive inflamacionin me sa më pak reaksione të padëshiruara.

Rekomandohet që mjeku, para fillimit të terapisë, të njihet me të gjitha barnat që pacienti tashmë përdor, si dhe me sëmundjet ekzistuese, për të shmangur ndërveprimet e rrezikshme.

Është e rëndësishme të kontrollohet rregullisht niveli i sheqerit në gjak dhe tensioni i gjakut, veçanërisht te personat që tashmë kanë diabet ose hipertension.

Monitorimi i përditshëm i vlerave të sheqerit në gjak dhe të tensionit të gjakut i mundëson mjekut të përshtatë terapinë dhe të mbajë vlerat stabile. Zakonisht, pas përfundimit të terapisë me prednizon, tensioni i gjakut dhe sheqeri në gjak kthehen në vlerat fillestare, thekson Kevin Ji.

Rekomandohet marrja e prednizonit me ushqim për të mbrojtur stomakun dhe për të ulur rrezikun e urthit dhe tretjes së keqe. Gjithashtu, këshillohet që prednizoni të merret herët gjatë ditës, sidomos te personat që kanë probleme me pagjumësinë.

Nëse vëreni efekte të padëshiruara, është e rëndësishme t’i drejtoheni mjekut sa më shpejt të jetë e mundur.

Gjithmonë kontaktoni profesionistin shëndetësor nëse ndjeni efekte të padëshiruara që cenojnë cilësinë e jetës. Mjeku mund të përshtasë dozën ose të rekomandojë barna të tjera për kontrollin e simptomave, thotë Kevin Ji.

Asnjëherë mos e ndërprisni terapinë papritur pa këshillën e mjekut, pasi kjo mund të shkaktojë komplikacione serioze. Doza zakonisht duhet ulur gradualisht.

A ekzistojnë alternativa ndaj prednizonit?

Prednizoni është një ilaç shumë efektiv dhe përdoret për një numër të madh indikacionesh, por, siç thekson farmakologu Kevin Ji, mënyrat alternative të trajtimit varen nga problemi konkret shëndetësor i pacientit. /Telegrafi/