Nga Thoma Gëllçi

Në Shqipëri, sa herë opozita mbetet pa busull, nxirren nga sirtari i klisheve politike disa formula të gatshme që përdoren në çdo kohë. Njëra prej tyre është “qeveria teknike”. Kjo fjalë ka humbur kuptimin real dhe është kthyer në një formulë magjike për konsum elektoral, në një refren që përsëritet me zë të lartë për të fshehur boshllëkun e ideve, mungesën e alternativës dhe pamundësinë për të prodhuar besim. Opozita shqiptare, veçanërisht krahu berishist, vazhdon ta kërkojë sot qeverinë teknike sikur ajo të ishte çelësi i artë që hap derën e pushtetit. Por kjo kërkesë, në rrethanat konkrete të Shqipërisë, nuk është vetëm e parealizueshme; është absurde.

Në këtë kurth të retorikës boshe kanë rënë fatkeqësisht edhe disa nga partitë e reja, të cilat u shfaqën si shpresë për një frymë ndryshe, por shumë shpejt adoptuan gjuhën më të vjetër të politikës shqiptare. Në vend që të flisnin për rregulla loje, për garanci institucionale dhe për reforma konkrete, edhe ato filluan të përsërisin refrenin e “qeverisë teknike”, duke u rreshtuar në një debat artificial që nuk prodhon asnjë zgjidhje reale.

Absurdin e kanë çuar edhe më tej duke artikuluar publikisht emra të ndryshëm për postin e kryeministrit të një qeverie teknike që, në kushtet aktuale, nuk ka asnjë bazë ligjore për të ekzistuar. Ky është kulmi i keqkuptimit: të ndash poste në një qeveri imagjinare, sikur problemi i Shqipërisë të ishte mungesa e emrave dhe jo mungesa e besimit. Kjo lojë me kandidatura fantazmë jo vetëm që i bën qesharake kërkesat për qeveri teknike, por edhe zbulon se sa shpejt idealizmi i shpallur i këtyre forcave të reja tretet përballë tundimit për t’u futur në skemat e vjetra të pazareve politike.

Mazhoranca socialiste zotëron sot 83 mandate në Kuvend. Kjo nuk është një shumicë e thjeshtë, por një shumicë solide, afër shumicës absolute, e cila i jep Partisë Socialiste të gjitha mjetet kushtetuese për të qeverisur dhe, në rast se kryeministri aktual largohet, për të zgjedhur një tjetër pa pasur nevojë për asnjë ndërhyrje jashtë rregullave parlamentare. Në këtë kontekst, të flasësh për qeveri teknike është njësoj si t’i kërkosh një treni që ecën me shpejtësi të ndalojë në mes të rrugës vetëm sepse dikush po bërtet nga jashtë.

Kur lind realisht një qeveri teknike?

Qeveritë teknike nuk janë produkte të retorikës opozitare, por pasoja të drejtpërdrejta të krizave të thella politike që e bëjnë të pamundur vazhdimin normal të qeverisjes. Historia politike evropiane është plot me shembuj që e dëshmojnë këtë. Në Itali, për shembull, qeveria teknike e Mario Montit në vitin 2011 nuk erdhi sepse opozita e kërkoi me megafon, por sepse vendi ishte në prag të kolapsit financiar, tregjet kishin humbur besimin, shumica parlamentare e qeverisë Berlusconi ishte shpërbërë dhe presidenti i Republikës ndërhyri për të shmangur falimentimin. Në Greqi, qeveria teknike e Lucas Papademos në vitin 2012 ishte pasojë e një krize shkatërrimtare borxhi, protestave masive, djegies së Athinës dhe pamundësisë së partive tradicionale për të krijuar një shumicë funksionale. Në Rumani, në vitin 2015, pas tragjedisë së klubit “Colectiv” dhe protestave masive që çuan në dorëheqjen e qeverisë, u formua një kabinet teknokratësh për të menaxhuar situatën deri në zgjedhje. Në të gjitha këto raste, qeveritë teknike nuk ishin zgjedhje politike, por domosdoshmëri për mbijetesë institucionale.

Asgjë e tillë nuk po ndodh sot në Shqipëri. Mazhoranca nuk ka humbur shumicën parlamentare, asnjë votëbesim nuk e ka rrëzuar qeverinë dhe nuk ka asnjë presion popullor që të paralizojë jetën e vendit. Opozita nuk ka arritur të ndezë një valë të gjerë mobilizimi shoqëror; protestat e saj janë shndërruar në rituale të lodhura, të parashikueshme, që nuk tronditin më askënd dhe nuk ndryshojnë asnjë ekuilibër politik. Indiferenca e qytetarëve është e thellë dhe alarmante, por ajo nuk është shenjë e pajtimit me qeverinë. Është shenjë e një lodhjeje kolektive nga një opozitë që, pas vitesh humbjesh dhe përçarjesh, nuk arrin të artikulojë më as një alternativë bindëse, as një projekt serioz për ndryshimin e vendit.

Kriza ekziston, por nuk është qeverisëse

Shqipëria ndodhet sot në një krizë të thellë, por kjo nuk është krizë qeverisjeje në kuptimin klasik parlamentar. Është krizë e përgjegjësisë politike dhe e mënyrës se si ushtrohet pushteti. Qeveria aktuale funksionon si një strukturë e përqendruar pothuajse tërësisht rreth figurës së kryeministrit. Vendimet strategjike, nga projektet infrastrukturore e deri te reformat administrative, nuk kalojnë më nëpër filtrat kolegjialë të ekzekutivit, por burojnë nga një rreth shumë i ngushtë njerëzish. Këshilli i Ministrave është shndërruar në një mekanizëm ratifikimi, ndërsa ministrat, në vend që të jenë bartës të politikave publike dhe përgjegjës para Kuvendit, janë reduktuar në menaxherë sektorësh që japin llogari vetëm përpara një njeriu. Shembujt janë të shumtë: nga projektet e mëdha urbane të shpallura me konferenca shtypi të njëanshme, te paketat fiskale dhe nismat ligjore që miratohen me procedura të përshpejtuara, pa debat real dhe pa transparencë të mjaftueshme.

Edhe roli i Partisë Socialiste si organizëm politik është dobësuar ndjeshëm. Forumet e saj drejtuese, që dikur shërbenin si hapësira debati dhe përpunimi politikash, sot kanë ndikim minimal në orientimin e qeverisë. Vendimmarrja është zhvendosur nga struktura kolegjiale në një model të personalizuar, ku kryetari i partisë është njëkohësisht kryeministër dhe arbitri i vetëm i linjës politike. Në këtë kontekst, Kuvendi ka humbur gradualisht funksionin e tij kontrollues: interpelancat janë kthyer në formalitete, komisionet parlamentare në zyra procedurash, ndërsa mazhoranca voton pothuajse automatikisht çdo nismë që vjen nga qeveria. Opozita, nga ana e saj, është e përçarë dhe e paaftë të ushtrojë presion institucional, duke e lënë terrenin e llogaridhënies pothuajse bosh.

Ky deformim i jetës politike është i dukshëm në çdo aspekt të qeverisjes, por ai nuk përbën në vetvete kusht për qeveri teknike. Qeveria nuk është bllokuar, nuk ka humbur shumicën dhe nuk është rrëzuar nga Kuvendi. Ajo vazhdon të prodhojë vendime dhe ligje, edhe kur këto shoqërohen me pakënaqësi të thella publike, skandale korrupsioni apo kritika të vazhdueshme nga partnerët ndërkombëtarë. Kjo tregon se problemi i Shqipërisë nuk është pamundësia për të qeverisur, por mënyra se si qeveriset.

Mungesa e besimit është problemi real

Raportet e fundit të OSBE/ODIHR për zgjedhjet e majit të vitit të kaluar e përshkruajnë me tone edhe më të ashpra këtë realitet: në Shqipëri nuk kemi thjesht shkelje teknike, por një model të qëndrueshëm të keqpërdorimit të pushtetit për qëllime elektorale. Monitoruesit ndërkombëtarë nënvizuan përdorimin sistematik të burimeve shtetërore në fushatë, shpërndarjen e investimeve publike me ritme dhe intensitet të pazakontë në prag zgjedhjesh, si dhe përfshirjen e drejtpërdrejtë të strukturave qeveritare në mbështetje të kandidatëve të mazhorancës. Në raport përmendet se kufiri mes aktivitetit institucional dhe propagandës elektorale është bërë pothuajse i padukshëm, ndërsa ministrat dhe drejtuesit lokalë shfaqen në terren më shumë si drejtues fushate sesa si zyrtarë publikë.

Veçanërisht problematik u konsiderua procesi i votimit të diasporës, i cili u zhvillua pa garancitë e mjaftueshme ligjore dhe teknike, duke ngritur dyshime serioze për integritetin e tij. OSBE/ODIHR vuri në dukje mungesën e transparencës, paqartësitë procedurale dhe rrezikun e manipulimit të këtij segmenti të rëndësishëm të elektoratit. Po aq alarmante janë referencat ndaj përdorimit të grupeve kriminale dhe parave të pista në fushata lokale, si dhe raportimet për intimidimin e administratës publike dhe votuesve që varen prej saj. Në shumë zona, nëpunës, mësues dhe punonjës të shërbimeve publike janë përfshirë në aktivitete elektorale nën presion të drejtpërdrejtë, duke krijuar një klimë frike dhe nënshtrimi që minon çdo nocion të votës së lirë.

Në këtë kontekst, mosbesimi nuk është më perceptim subjektiv i opozitës, por diagnozë e dokumentuar nga vëzhgues ndërkombëtarë. Kur votimet e diasporës shihen si terren i pambrojtur, kur investimet publike përdoren si mjete blerjeje politike dhe kur bandat e krimit dhe paratë e pista shfaqen si faktorë ndikimi në zgjedhje, procesi elektoral humbet karakterin e tij demokratik dhe shndërrohet në një betejë force. Dhe kur zgjedhjet përjetohen si përplasje me mjete jo të barabarta, çdo rezultat, sado formal të jetë, lind i kontestuar, duke e thelluar edhe më shumë krizën e besimit që sot është problemi më i madh i demokracisë shqiptare.

Nga “qeveri teknike” te “marrëveshje ligjore besimi”

Këtu qëndron keqkuptimi themelor i opozitës shqiptare. Problemi nuk është se kush qeveris sot, por se si do të garohet nesër. Shqipëria nuk ka nevojë për një qeveri teknike që të marrë pushtetin nga mazhoranca; kjo është politikisht e pamundur. Shqipëria ka nevojë për një marrëveshje ligjore besimi që të garantojë zgjedhje të pranueshme nga të gjithë.

Një marrëveshje e tillë duhet të jetë e sanksionuar me ligj, jo një pazar politik në errësirë. Ajo duhet të krijojë një qeveri kujdestare vetëm për periudhën zgjedhore, me kompetenca të kufizuara dhe me mekanizma të fortë kontrolli për të parandaluar abuzimet.

Modeli i Maqedonisë së Veriut është ilustrues. Pas krizës së rëndë politike dhe skandalit të përgjimeve, palët politike u detyruan, nën presionin e ndërkombëtarëve, të nënshkruanin Marrëveshjen e Përzhinës. Kjo marrëveshje parashikoi krijimin e një qeverie kujdestare njëqind ditë para zgjedhjeve, ku opozita merrte kontrollin e disa ministrive kyçe, veçanërisht të atyre që kishin ndikim të drejtpërdrejtë në procesin zgjedhor.

Kryeministri dhe ministrat e kësaj qeverie nuk kishin të drejtë të kandidonin, ndërsa përdorimi i fondeve publike për fushatë ndalohej rreptësisht. Ky model nuk e shëroi plotësisht demokracinë maqedonase, por krijoi minimumin e besimit të nevojshëm që zgjedhjet të mos ktheheshin në krizë politike.

Çfarë duhet të bëjë Shqipëria?

Shqipëria nuk ka nevojë për spektakël politik, por për një pakt të ri, të ndërtuar jo mbi dëshira momentale, por mbi themele ligjore dhe kushtetuese. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e ka të qartë logjikën e qeverisjes parlamentare: qeveria buron nga shumica në Kuvend dhe rrëzohet vetëm nëpërmjet mekanizmave kushtetues, jo nga presioni retorik apo ultimatume politike. Prandaj, në vend që të shpiken “qeveri teknike” jashtë realitetit juridik, zgjidhja e vetme serioze është të krijohen garanci ligjore për zgjedhje të ndershme dhe të barabarta, në përputhje me parimet kushtetuese të pluralizmit, barazisë para ligjit dhe konkurrencës së lirë politike. Pikërisht këtu hyn nevoja për një marrëveshje besimi të sanksionuar në Kodin Zgjedhor: jo si pazar politik, por si instrument normativ që materializon standardet kushtetuese të zgjedhjeve të lira dhe të rregullta.

Një marrëveshje e tillë duhet të ketë status të qartë juridik dhe të jetë e detyrueshme për palët, duke u shndërruar në dispozita konkrete ligjore. Në thelb, ajo duhet të parashikojë një qeveri kujdestare vetëm për periudhën zgjedhore, me kompetenca të kufizuara dhe me detyrime të qarta të mosndërhyrjes në garë.
Në këtë kuadër, ndalimi i kandidimit për anëtarët e qeverisë kujdestare është një garanci kushtetuese në funksion të barazisë së garës. Ai shmang konfliktin e interesit dhe i jep kuptim parimit që kush administron zgjedhjet nuk duhet të jetë njëkohësisht garues. Kjo është një ide që mbështetet në logjikën e përgjithshme të shtetit të së drejtës: ndarja e funksioneve, shmangia e konfliktit të interesit dhe neutraliteti institucional. Po kështu, kontrolli i dyanshëm mbi administratën zgjedhore dhe mbi hallkat kyçe të shtetit gjatë fushatës është jetik për të zbatuar parimin e barazisë së subjekteve politike dhe për të ndarë shtetin nga partia. Në praktikë, kjo do të thotë që vendimet me ndikim elektoral (punësime, shkarkime, tendera, shpërndarje fondesh, investime publike të përshpejtuara, përdorim i aseteve publike) të futen nën një regjim kufizimesh të posaçme dhe transparence të detyrueshme, me raportim publik dhe me mekanizma ankimi të shpejtë.

Vetëm në këtë mënyrë mund të rindërtohet besimi i humbur: duke e kthyer procesin zgjedhor nga një duel i pabarabartë në një garë ku rregullat janë të qarta dhe të zbatueshme. Dhe pa besim, asnjë qeveri, as teknike, as politike, nuk do ta nxjerrë Shqipërinë nga kriza e saj e përhershme demokratike.

Nga Thoma Gëllçi

Në Shqipëri fatkeqësitë nuk vijnë asnjëherë një e nga një. Ato e dinë shprehjen e urtë shqiptare: “Kur vjen e keqja, hapi derën.” Këtë dimër, vendi përjetoi atë që mund të quhet pa frikë Trilogjia e Apokalipsit Shqiptar: thatësirë urbane, përmbytje biblike dhe zjarr urbanistik. Një paketë “all inclusive”, e përhapur tani në promovimin e Shqipërisë turistike.

Fillimisht ishte Vlora. Qyteti i detit, i pushimeve dhe vlonjatëve që rrahin gjoksin, mbeti pesë ditë pa pikë uji. Jo për shkak të ndonjë thatësire shekullore, por sepse një tub vendosi të çahej. Nuk e kishte zënë kuçedra. Por se kush e kishte fajin, prapë thirrej në ndihmë mençuria popullore që: “Faji u bë qyrk dhe nuk e veshi njeri.” Banorët hapnin rubinetët çdo mëngjes me shpresën mistike se gjatë natës tubi ishte ngjitur, por shpresonin më kot. Një tub njëmetërsh nuk gjendej në të gjithë Shqipërinë.

Pastaj erdhi shiu. Jo ai që frymëzon poetët, por ai shiu që i bën rrugët e qyteteve lumenj dhe parqet liqene. U mbyt gjysma e Shqipërisë, ndërsa gjysma tjetër u bllokua nga dëbora. Lagje të tëra të Durrësit u kthyen në akuariume spontane, ku peshqit mungonin, por baltë kishte me bollëk. Një jetë u humb dhe miliona euro u zhdukën nën ujë, ndërsa në ekranet televizive shfaqeshin pamje të burrave që notonin me frigoriferë mbi supe, si maratonistë të Olimpiadës së Mbijetesës. U mbyt edhe burgu i VIP-ave.

Tirana, e ndjerë e përjashtuar nga kjo festë e përgjithshme, vendosi të kontribuojë me një zjarr spektakolar në tregun e rrobave të përdorura. Rrobat që kishin parë më shumë dimra se vetë qeveria, u dogjën me një solemnitet shtetëror. “Second-hand” u shndërrua në “carbon-hand”. Tregtarët shikonin hirin me një trishtim filozofik: edhe xhaketat e varfra paskan të drejtë në katastrofën e tyre.

Në çdo vend normal, pas kësaj, qeveria do të kishte shpallur emergjencë kombëtare, do të kishte shpjeguar, ndoshta edhe kërkuar falje. Por ne nuk jetojmë në “çdo vend normal”. Ne jetojmë në Shqipëri, ku qeveria u nda me elegancë në dy pjesë: një pjesë jashtë shtetit dhe pjesa tjetër brenda televizorit.

Ministreshat e mbetura në territor u rreshtuan krah për krah dhe nisën ecjen ceremoniale përgjatë baltës, ndërsa kameramani ecte mbrapsht si një gaforre, duke rrezikuar të rrëzohej në ndonjë gropë. Lume postimesh në Facebook dhe Instagram. Njëra më e bukur se tjetra. Heroizëm i pamatë i anëtarëve të qeverisë dhe falënderime pa fund të popullit për udhëheqësit.

Ndërkohë, disa rrugë të sapoinauguruara, ende me shiritat e kuq të përurimit në xhepa, kishin rrëshqitur. Dherat kishin zënë asfaltin dhe rruga ishte bërë e pakalueshme. Por për fat të mirë, ajo ishte kaluar tashmë në televizor gjatë ceremonisë së hapjes, prandaj vazhdonte të funksiononte në arkiva.

Në Vlorë, tubi i çarë u shndërrua në personazh ndërkombëtar. Ai erdhi me aeroplan nga Turqia, si një yll kinemaje që vjen për premierë. Ndërsa qytetarët mbushnin bidona në cisterna, tubi fluturonte business-class. Dhe për ta bërë ironinë të plotë, në lajmet e fundvitit, një nga zërat kryesorë ishte dhurimi i një aeroplani për shërbime VIP nga Turqia për qeverinë e Shqipërisë. Ne nuk kemi një avion për të shuar zjarret që djegin çdo vit Shqipërinë, por na duhej një avion për udhëtimet e qeverisë.

Dhe pikërisht në këtë skenë epike, kur gjysma e vendit notonte në baltë dhe gjysma tjetër shikonte televizorin me këmbët në legen, Kryeministri gjeti momentin e artë për të hapur debatin madhor me gazetarin Blendi Fevziu:

Kush gënjen më shumë për udhëtimet jashtë?

Po, sepse kur ke një vend që mbytet, digjet dhe thahet njëkohësisht, gjëja më e rëndësishme është nëse është e vërtetë ajo që tha Blendi se shtatë ministra në një kohë ishin jashtë Shqipërisë apo ishin tre. Kryeministri u kundërpërgjigj fort me një editorial të shkruar nga Diella se Blendi Fevziu kishte udhëtuar më shumë se ministrat. Plasi keq. Zoti Fevziu u kundërpërgjigj duke thënë se ai harxhon paratë e tij dhe jo të taksave, por Diella e bëri përsëri replikën gati.

Ky nuk ishte debat, ishte Kampionati Botëror i Pasaportave, një reality show ku fiton ai që ka gënjyer me më shumë kilometra.

Në portalet e internetit shpërthenin argumentat e rëndësishëm:

— Ti ke gënjyer!
— Jo, ti ke gënjyer!
— Unë kam vetëm tre pasaporta, ti ke katër!

Në Durrës, një burrë që po thante tapetet me tharëse flokësh, e dëgjoi këtë dhe murmuriti: “Shtëpia ime sot ka qenë në Venecia.” Në Vlorë, një pensionist shikonte rubinetin bosh dhe pyeste veten nëse edhe ai duhej të shkonte në Turqi për të gjetur ujë. Në Tiranë, tregtarët mbledhnin hirin qe ta mbanin per kujtim.

Shqiptarët e harruan baltën. Harruan përmbytjen. Harruan dëmet, zjarrin, dëborën. Shqetësimi kombëtar u bënë udhëtimet e Blendi Fevziut, udhëtimet e ministrave dhe postimet në Facebook dhe Instagram. Dhe kështu, ndërsa vendi mbytej, digjej dhe thahej, drejtuesit tanë udhëtonin me fjalë, jo për të shpëtuar Shqipërinë. Në kafenetë e shumta ku është parlamenti i vërtetë i shqiptarëve, njerëzit u ndanë në dy kampe të mëdha: një pjesë që shanin Blendi Fevziun dhe një pjesë që shanin kryeministrin Rama.

Kjo është historia jonë e përditshme: një udhëtim i pafund nga balta te pasaporta, nga tubi i çarë te aeroplani VIP, nga rrugët që rrëshqasin te debatet që fluturojnë. Shqipëria duket sikur ka nevojë të dijë kush gënjen më shumë për udhëtimet. Ajo nuk ka nevojë për ujë, për rrugë që nuk shemben dhe për drejtues që të mos udhëtojnë larg realitetit. Por këto janë gjëra shumë pak televizive. Më mirë të grindemi për udhëtimet, kush gënjen, ti apo unë, ndërsa vendi mbytet në absurditetin e vet.

Nga Thoma Gëllçi

Në një shkrim të paradokohshëm, Artan Fuga rrëfente një episod domethënës. Sa herë shkonte për një intervistë në Radio Televizionin Publik, sytë e gazetarit i luteshin të thoshte diçka për integrimin e Shqipërisë në Bashkimin Evropian, mundësisht brenda vitit 2029, dhe të mos harronte ndonjë fjali për të sharë Sali Berishën. Pyetja e tij ishte therëse: a ia vlen të paguajmë për një televizion publik që sillet kështu? Dhe shkrimi mbyllej me një shprehje të pazakontë për të: “Na rropën!”

Në fakt, shqiptarët paguajnë çdo muaj një tarifë për përdorimin e aparatit televiziv prej 100 lekësh të rinj në muaj, që faturohet nga ana e operatorit të shpërndarjes së energjisë elektrike. Çdo abonent ka të shënuar shtesë në faturë edhe 100-lekëshin që është për përdorimin e televizorit. Një praktikë kjo e ngjashme me vende të tjera të Evropës, ku e quajnë license fee. Me një fjalë, kjo pagesë realisht është si shuma vjetore që paguhet për regjistrimin e makinës, pavarësisht se ligjvënësi në Shqipëri e ka kaluar këtë për financimin e televizionit publik. Kjo është bërë me qëllim që, në një farë mënyre, financimi për radiotelevizionin publik të kalojë direkt nga konsumatori, duke krijuar distancë midis financimit dhe qeverisë. Këta 100 lekë, një të dhjetën e të cilëve e merr operatori i energjisë si agjent tatimor, nuk mund të quhen “rropje” e popullit po ta krahasosh me çmimet e tjera të ngritura dhe tarifat e shumëfishta që paguajnë qytetarët, por në një kuptim të produktit që marrin mbrapsht mund ta quajmë figurativisht “rrjepje”.

Në vitin 2016, kur mora detyrën e drejtorit të përgjithshëm të RTSH-së, gjeta një institucion në gjendje të mjerueshme. Me një sistem prodhimi televiziv në analog, si edhe me një kanal transmetimi në analog, në një kohë kur mjedisi mediatik në Shqipëri kishte ndryshuar plotësisht dhe transmetuesit dhe platformat private, me një sinjal të fuqishëm dhe të pastër, kishin hyrë në çdo shtëpi të shqiptarëve. Në të kundërt të privatëve, RTSH kishte mbetur me një rrjet të shkatërruar, ku me zor sinjali i saj arrinte edhe vetë godinën e RTSH-së.

Të mos flasim pastaj për paraqitjen grafike, pa standarde dhe pa natyrë, bile edhe pa një logo të njësuar. Në transmetimin eksperimental digjital për Tiranën dilte me logon RTSH, në analog me logon TVSH, ndërsa transmetimi në satelit me një logo shqiponje. Të mos flasim për ngjyrat. Programacioni? Është e kotë të flasim! RTSH 2, që shihej me miza vetëm në Tiranë, ishte thjesht ritransmetues i programeve të RTSH 1. Transmetimet test digjitale që bëheshin nga Dajti vetëm për Tiranën ishin pa programacion, pa faqosje, pa interes.

Mbi të gjitha ishte një ekip i demotivuar, ku shprehja “RTSH nuk bëhet” ishte në rend të ditës. Dhe mbi të gjitha ishte një mungesë e plotë financimi për të përballuar shndërrimin e RTSH-së nga ana teknologjike: qeveria, duke shkelur ligjin, jo vetëm e ngarkoi RTSH-në me një kredi të rëndë për rrjetin e transmetimit, por edhe i mori 4 milionë euro tatim mbi vlerën e shtuar mbi koston e projektit, që është në kundërshtim me ligjin.

Ishte tepër e qartë që në fillimet e punës se tarifa që paguanin qytetarët prej 100 lekësh ishte tepër e ulët për të përballuar nevojat e RTSH-së. Ishte dhe mbetet më e ulëta në Evropë. RTSH është televizioni publik më keq i financuar nga gjithë radiotelevizionet publike evropiane. Por në gjendjen e mjerueshme që ishte RTSH, të kërkoje rritjen e taksës, ose siç quhet ndryshe “tarifa për aparatin televiziv”, do të quhej si “rrjepje” e qytetarëve.

Përpara se të kërkonim këtë gjë, duhet të jepnim prova se e meritonim. Duhet t’u jepnim qytetarëve shumëfishin e asaj që paguanin.

Do të kem rast të flas gjatë për punën reformuese dhe transformuese në RTSH që çoi në ndryshimin e plotë të teknologjisë së transmetimit dhe të prodhimit; në krijimin e një platforme të plotë të kanaleve gjeneraliste dhe tematike, me krijimin e një faqosjeje profesionale dhe një imazhi profesional dhe, mbi të gjitha, me një paketë të plotë të programeve, ku në fushën e transmetimeve dhe të drejtave sportive mund të kemi qenë kanali më i plotësuar nga televizionet publike të Evropës. U kthyen në pionierë të transmetimeve nëpërmjet internetit, të quajtura si OTT, me platformën superiore të RTSH TANI, që arriti në mbi një milion shkarkime. Ku është tani ai sistem?
Krijuam Arkivën Digjitale me një sistem të menaxhimit të medias dhe kaluam në trajnime pothuajse të gjithë personelin pranë Akademisë së RTSH-së dhe ndryshuam gjithë sistemin e prodhimit televiziv, duke kaluar i gjithi në HD dhe në formatin 16:9, ashtu siç ishte edhe transmetimi, si dhe duke revolucionarizuar transmetimet satelitore, nga një në shtatë kanale, nga të cilat një pjesë në HD.

Por, mbi të gjitha, hartuam një sistem ligjor që gazetari dhe krijuesi të ishte i mbrojtur nga ndërhyrjet politike, qofshin këto edhe të drejtuesve të tyre. Hartuam dhe miratuam Parimet Editoriale të RTSH-së, hartuam Strategjinë e Zhvillimit të RTSH-së, si edhe hartuam një Plan Biznesi për pesë vitet që do të vinin, që të disiplinohej minuta e shpenzimit, që paraja që paguante qytetari, sado e vogël që të ishte, të ishte e mirëmenaxhuar. Dhe kur t’i bënim të gjitha këto, do të kishim të drejtë që të kërkonim nga qytetarët rritjen e kontributit të tyre për radiotelevizionin që është pronë e tyre.

Dhe rezultatet nuk munguan të vinin. Në raportet ndërkombëtare të viteve 2018-2019-2020 theksohej suksesi i punës transformuese të Radio Televizionit Shqiptar. Sondazhe serioze ndërkombëtare e renditnin RTSH-në si televizionin me besueshmërinë më të lartë ndërmjet televizioneve publike në rajonin e Evropës Juglindore. Po, është e vërtetë se shikueshmëria ende linte për të dëshiruar, megjithëse në Shqipëri nuk kishte dhe nuk ka një sistem të saktë të matjes së audiencës, por ne ishim të ndërgjegjshëm se nuk ishim aty ku duhej. Por duhet t’i rezistonim tundimit të audiencës së lartë, sepse qëllimi ynë ishte ndryshe nga televizionet që mbështeten te reklamat dhe interesat e tregut. Edhe nëse publiku kishte më tepër ëndje të shihte Përputhen, Big Brother apo Sulltan Sulejmanin, RTSH kishte një mision më të lartë: të edukonte audiencën me shijet e vërteta, me emisione kulturore, edukative, njohëse, familjare, larg tundimit për luftën për audiencë që përdorej me ngulm nga politika për të sulmuar dhe penguar radiotelevizionin publik të rritej.

Kundërshtarët e zhvillimit të RTSH-së janë përpjekur gjithmonë të përhapin me qëllim idenë se RTSH është një det me para, ku drejtuesit notojnë në lekë dhe shpërdorojnë fondet publike. Ky perceptim është ushqyer me këmbëngulje ndër vite. Dhe në shumicën e rasteve ia kanë arritur qëllimit. Sot, pas pesë vitesh nga ndërprerja e dhunshme e reformës, RTSH është kthyer prapa në nivelin e dhjetë viteve të shkuara. Nuk dëgjoj të përmenden më as zbatimi i Parimeve Editoriale, as Strategjia e RTSH-së dhe as hartimi dhe zbatimi i një Plani të Ri Biznesi, meqenëse tashmë edhe problematikat kanë ndryshuar. Mjafton të marrim si shembull të drejtat sportive, ku RTSH nuk zotëron as të drejtën e transmetimit të Kombëtares shqiptare. Kuptohet, për këtë gjë nuk e ka fajin ekipi që aktualisht drejton RTSH-në, por drejtimi i RTSH-së nga viti 2021 dhe deri më sot. Nuk ka pikë dyshimi se gjithçka është bërë në dëm të interesit të RTSH-së dhe në favor të interesave private dhe klienteliste politike.

Më kujtohet qartë një episod personal: ditën kur prokuroria më arrestoi nën akuzën e shpërdorimit të detyrës, sepse kisha shtyrë me dy javë marrjen në dorëzim të disa mallrave të blera nga RTSH për shkak të një prerjeje arbitrare fondesh nga Ministria e Financave, në një televizion kombëtar u transmetua një emision për “abuzimet në RTSH”. Emisionin e pashë vetëm pasi u lirova nga paraburgimi, pas afro një viti. Aty dëgjova pyetjen retorike nga drejtuesja e emisionit, e cila ironikisht sot është drejtoreshë e përgjithshme e RTSH-së dhe ankohet shpesh për mungesë fondesh dhe për borxhin e akumuluar: “Pse i duhen këto kamera RTSH-së? Pse duhet t’i jepen një milion dollarë një televizioni që nuk e shikon njeri?”

Unë nuk e di se si është akumuluar ai borxh që ka sot RTSH-ja, por di që katër vjet përpara, kur unë lashë detyrën, RTSH-ja nuk kishte asnjë qindarkë borxh; përkundrazi, qeveria i kishte borxh shumë detyrime ligjore, siç është pagesa për transformimin teknologjik, për të cilin ligji e detyron qeverinë që ta financojë, pagesa për orkestrën simfonike apo pagesat për emisionet për shqiptarët jashtë atdheut etj. Nuk e di si është akumuluar ky borxh, përderisa unë, para pesë vitesh, e lashë pa asnjë qindarkë borxh, dhe është detyrë e drejtuesve të RTSH-së dhe Këshillit Drejtues të bëjnë transparencën e këtij borxhi për të fituar besimin e njerëzve.
Nuk e përmend këtë episod për arsye personale. Do të kem rast tjetër të shkruaj gjerë e gjatë për këtë gjë. E përmend sepse ai emision, ashtu si dhjetëra shkrime dhe insinuata të tjera, kishin një qëllim të vetëm: shkatërrimin e imazhit të RTSH-së, në mënyrë që çdo reformë serioze të mbetej në mes të rrugës. Sepse, siç e thoshte edhe prof. Artan Fuga në shkrimin e vet, një reformë e vërtetë në RTSH do ta ndryshonte rrënjësisht peizazhin mediatik shqiptar.
Unë mendoj se reforma themelore është forma dhe niveli i financimit, shoqëruar kjo pastaj me mënyrën se si zgjidhen anëtarët e Këshillit Drejtues, të cilët sot janë thjesht përcjellës të vijës së partive të tyre në mendimet e emërimeve, duke filluar nga ai i drejtorit të përgjithshëm, shoqëruar gjithashtu me rregullimin e mënyrës së llogaridhënies dhe forcimit të transparencës për çdo qindarkë të harxhuar.

Në Shqipëri problemi nuk është se qytetarët nuk paguajnë, por se paguajnë qesharakisht pak. Kjo tarifë është më e ulëta në Evropë dhe ka mbetur e pandryshuar prej të paktën 20 vitesh. Nuk është indeksuar as për inflacionin, as për rritjen e kostove reale të funksionimit të një media publike moderne. Në terma realë, sot ajo vlen shumë më pak se dy dekada më parë. Në një kohë kur shteti ndërmerr masa për rritjen e pagave të punonjësve të sektorit publik, a e mendoni dot se si mund të manovrojë RTSH-ja për të mbajtur të barabarta nivelet e pagesave me administratën publike apo të konkurrojë me konkurrencën e vet private në drejtim të rekrutimit?

Nëse RTSH duhet të funksionojë normalisht dhe të përmbushë misionin e tij ligjor dhe demokratik, tarifa aktuale duhet të paktën të trefishohet. Jo për luks dhe jo për abuzime, por për të mbuluar nevojat bazë të një media publike moderne: teknologji, programe cilësore, të drejta sportive dhe kulturore, si dhe pavarësi editoriale reale. Edhe me një trefishim, Shqipëria do të mbetej sërish në fund të Evropës për nivelin e financimit të televizionit publik. Por do të ishte një hap i domosdoshëm për të dalë nga hipokrizia aktuale: të kërkosh një RTSH evropian me financim simbolik.

Rritja e financimit direkt nga populli për RTSH-në ka rëndësi jetike për pavarësinë e tij editoriale, sepse sa më i vogël të jetë kontributi i qytetarëve, aq më i madh bëhet varësia e televizionit publik nga buxheti i qeverisë dhe nga vendimmarrja politike. Kur financimi vjen kryesisht nga qeveria, drejtuesit dhe redaksitë janë gjithmonë nën presionin e heshtur të atij që mban çelësin e parave; ndërsa kur pjesa kryesore e të ardhurave sigurohet drejtpërdrejt nga publiku, RTSH-ja i jep llogari para së gjithash qytetarit dhe jo pushtetit. Kjo e kthen tarifën nga një pagesë formale në një kontratë morale: publiku paguan për të pasur një media që i shërben interesit të tij, dhe media fiton lirinë për të kritikuar, hetuar dhe informuar pa frikë nga ndërprerja e fondeve. Vetëm një RTSH i mbështetur financiarisht nga qytetarët mund të jetë realisht i pavarur, sepse burimi i parave përcakton gjithmonë burimin e pushtetit.

Pyetja e vërtetë nuk është “a ia vlen të paguajmë për RTSH-në?”, sepse ne tashmë paguajmë. Pyetja është: a ia vlen të vazhdojmë të paguajmë kaq pak dhe të kërkojmë…

Nga Thoma Gëllçi

Nëselinë e Partisë Demokratike kishte hyrë një gëzim aq i madh, sa edhe çeliku i dyerve të blinduara që kishte vënë Lulzim Basha për t’u përballur dikur me sulmin e pjesëtarëve të sektit “Dum Baben”, dukej sikur po shndritej nga entuziazmi. Dritat ishin ndezur më fort se zakonisht, aq fort sa pastruesja e godinës u detyrua të vinte syze dielli, sepse mendoi se PD-ja po xhironte një klip elektoral në fillim të janarit. Ishte një ndriçim që donte të shlyente jo vetëm vitet e gjata të errëta të opozitarizmit pa adresë, por edhe hijet e gjithë humbjeve që kishin mbetur të varura në korridore si fotografi mortore.

Flamur Noka kishte ardhur me hap të shpejtë, si një postier që sillte një telegram lufte nga fronti i fundit i historisë:

— Është zyrtare! Amerikanët e kanë kapur Ramaduron e Venezuelës! Po e çojnë drejt SHBA-së!

Dhe, për ta bërë lajmin më dramatik, ngriti telefonin lart sikur po tregonte një shenjë nga qielli, megjithëse ekrani i tij ishte i çarë kur e kishte perplasur mbi tavoline gjate debatit te fundit me Salianjin.

— Pra, — tha Jorida Tabaku, duke rregulluar shallin me kujdes ceremoniali, si të ishte duke hyrë në një seancë plenare të historisë botërore, — historia po përsëritet. Sot Maduro, nesër Rama.

E tha me atë tonin akademik që të bën të mendosh se po citon Hegelin, edhe pse fjalia ishte e shkruar me laps në ajër.

Albana Vokshi rregulloi edhe ajo shallin që ia kishte sjellë e motra nga Venezuela dhe nxori nga çanta një poster të improvizuar, të palosur aq shumë herë sa ngjante me hartën e një thesari të humbur:

“REGJIMI RAMADURO: FUND I TURPSHËM.”

Dikush propozoi t’i shtonin edhe një foto të Ramës me Maduron, por u la për herën tjetër, pasi pritej që të bëheshin zyrtare fotot e kapjes së Maduros nga forcat Delta amerikane.

Në tavolinën e madhe, Klevis Balliu frynte balona me aq pasion sa dukej sikur po i jepte frymë një partie të tërë, dhe çdo balonë që shpërthente i kujtonte humbjen e radhës, por këtë herë shpërthimet ishin festive. Ndërsa Agron Gjekmarkaj përgatiste një fjalim të shkurtër në vargje, duke i shkruar me stil poeti romantik në një bllok shënimesh me stemën e PD-së:

Opozita venezueliane ka luftuar me vite,
me protesta që dridhnin sheshet e ngrira,
me greva të përgjithshme që ndalnin orët,
me studentë në rrugë, libra në duar dhe gurë në xhepa,
me përplasje me policinë, me lot e me zjarre,
me sakrifica njerëzore që mbushin kronikat,
ja kështu rrëzohen regjimet, jo me status, por me plagë!

Ai i lexonte me pasion, duke ngritur zërin në çdo varg, por askush nuk po e dëgjonte vërtet. Në sallë po festohej një fitore që sapo kishte ndodhur diku shumë larg, por që këtu kishte marrë përmasa lokale, si një derbi Tiranë–Venezuelë i fituar me rezultat të thellë.

Sali Berisha, ulur pak më tutje, shikonte skenën me buzëqeshje të përmbajtur, si një gjysh që sheh nipërit të festojnë diplomimin e dikujt tjetër. Ai tundte kokën ngadalë, sikur po bënte llogaritë e historisë dhe po bënte plane se si do të qeveriste Shqipërinë kur amerikanët do të vinin ta merrnin me helikopter dhe do ta ndalonin mu në mes të oborrit të kryeministrisë, atje ku Ramaduro kishte bërë Kopshtin e Edenit.

— Amerika s’gaboi me Ramaduron, — tha ai. — Nuk do të gabojë as me Ramën.

E tha me bindjen e atij që ka parë shumë perandori të bien dhe shumë aleanca të ngrihen, dhe që beson se fati i botës kalon gjithmonë nga zyra e tij.

Në atë çast, Ilir Alimehmeti, që kishte lexuar diçka në telefon, u ngrit ngadalë, si nxënës që e di përgjigjen, por pret të mbarojë zhurma e klasës. Edhe balonat u ndalën për një sekondë, sikur dikush kishte shtypur pauzë në telekomandë.

— Kjo dihej që do të ndodhte, — foli më në fund. — Sepse kot nuk e kishin shpallur non-grata amerikanët Maduron.

Në sallë ra heshtja. Një heshtje aq e thellë, sa u dëgjua vetëm fishkëllima e një balone që po zbrazte ajrin ngadalë, si të ishte fryma e fundit e gjithë festës.

Nga Thoma Gëllçi

Më 1 janar 2026, ditën e parë të këtij viti, New Yorku pa një skenë që disa dekada me parë mund të përbënte skandal por që sot kaloi thjsht si një lajm rutinë : Zoran Mamdami u betua si kryetar i Bashkisë së qytetit më të madh të Shteteve të Bashkuara, me dorën mbi Kur’an. I pari mysliman që mban këtë detyrë. I deklaruar politikisht si socialist demokrat, ai u shfaq para një audience ku ishin të pranishëm përfaqësues të të gjitha feve, komuniteteve dhe rrymave politike, një panoramë e gjallë e asaj që Amerika ka qenë dhe vazhdon të jetë. Ai moment nuk ishte thjesht një akt formal, por një përmbledhje e historisë amerikane në një fotografi të vetme: një qytet i ndërtuar nga emigrantë, i drejtuar nga një bir emigrantësh, në emër të një shoqërie që beson se dallimet janë pasuri.

Amerika nuk është bërë e madhe sepse ka qenë gjithmonë e fortë ushtarakisht , por sepse ka ditur të ndryshojë. Që në shekullin XVIII, kur Thomas Jefferson, James Madison dhe Alexander Hamilton hartonin themelet e republikës, ideja e tolerancës fetare dhe e ndarjes së shtetit nga kisha ishte revolucionare. Në atë kohë, shumë vende evropiane ishin ende të përfshira nga luftëra fetare, ndërsa Kushtetuta amerikane garantonte lirinë e besimit. Kjo i hapi rrugën komuniteteve hebraike që u vendosën në New York e Filadelfia, katolikëve irlandezë dhe italianë që u vendosën në Boston e Chicago, dhe më vonë myslimanëve që ndërtuan xhami në Detroit dhe Dearborn.

Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, miliona emigrantë kaluan përmes Ellis Island. Midis tyre ishin familjet e ardhshme të njerëzve si Irving Berlin, kompozitori hebre që do të shkruante këngë ikonike amerikane, apo Enrico Fermi, shkencëtari italian që më vonë do të kontribuonte në projektin Manhattan. Kur Adolf Hitleri mori pushtetin në Gjermani, qeveria amerikane u bë strehë për mendje të ndritura si Albert Ainshtain, Leo Szilard dhe Eduard Teller, të cilët, nën administratat e Franklin D. Roosevelt dhe Harry Truman, ndihmuan në krijimin e epërsisë shkencore që do të ndikonte fatin e Luftës së Dytë Botërore.

Edhe lufta për të drejtat civile është histori diversiteti. Kur Martin Luther King Jr. marshonte në Uashington në vitin 1963, përkrah tij ishin rabinët hebrenj si Abraham Joshua Heschel, priftërinj katolikë, studentë të bardhë dhe aktivistë nga komunitete të ndryshme. Presidenti Lyndon B. Johnson, i lindur në Teksas, nënshkroi Aktin për të Drejtat Civile në vitin 1964 dhe Aktin për të Drejtën e Votës në 1965, duke i dhënë fund zyrtarisht segregacionit. Pa këtë bashkim forcash nga komunitete të ndryshme, Amerika do të kishte mbetur peng i ndarjeve të saj.

Në dekadat e fundit, revolucioni teknologjik ka treguar se sa vendimtare janë valët e reja të emigrantëve. Sergey Brin, i lindur në Bashkimin Sovjetik dhe rritur në një familje hebreje emigrantësh, themeloi Google. Sundar Pichai, i lindur në Indi, u bë drejtuesi ekzekutiv i së njëjtës kompani. Elon Musk, i lindur në Afrikën e Jugut, krijoi Tesla dhe SpaceX. Këta njerëz, të mbështetur nga politika amerikane e hapjes ndaj talenteve, ndërtuan industri që sot përcaktojnë ekonominë globale.

Kultura amerikane është një pasaportë e diversitetit. Louis Armstrong, nip i skllevërve afrikanë, e bëri jazz-in një gjuhë universale. Bob Dylan, me rrënjë hebreje nga Europa Lindore, e ndryshoi përjetësisht muzikën folk. Hollywood-i u ndërtua nga producentë emigrantë si Louis B. Mayer dhe Samuel Goldwyn. Dhe sot, nga Beyoncé te Lin-Manuel Miranda, arti amerikan është një përzierje historish dhe ndikimesh që nuk njohin kufij.

Në këtë panoramë, Zoran Mamdami nuk është një përjashtim, por vazhdimësi. Ai vjen nga një traditë e gjatë udhëheqësish të New Yorkut që kanë pasur rrënjë emigrantësh, nga Fiorello La Guardia, biri i një babai italian dhe një nëne hebreje, te Michael Bloomberg, hebre nga Boston, e deri te Bill de Blasio, me prejardhje italiane. Mamdami shton në këtë listë një dimension të ri, atë të komunitetit mysliman, i cili prej dekadash ka qenë pjesë e heshtur e jetës urbane amerikane, shpeshherë i nënvlerësuar dhe i stigmatizuar.

Kur ai u betua më 1 janar 2026, shumë njerëz e panë këtë si një shenjë se Amerika ende funksionon sipas parimit të saj themelor: se kushdo, pavarësisht besimit apo origjinës, mund të arrijë majat nëse shoqëria i jep hapësirë. Ky është kuptimi i vërtetë i madhështisë amerikane. Jo madhështia e bazave ushtarake apo e bursave të Wall Street-it, por aftësia për të përfshirë, për të dëgjuar dhe për të lejuar që një vend të riformulohet vazhdimisht nga njerëzit që e zgjedhin si atdhe.

Amerika është e madhe sepse është e hapur ndaj botës dhe sepse e ka kuptuar se forca e saj nuk qëndron në uniformitet, por në mozaik. Nga Jefferson te Johnson, nga Ainshtain te King, nga Brin te Mamdami, historia e saj është historia e një kombi që u bë i fuqishëm jo duke u mbyllur, por duke u hapur. Dhe pikërisht për këtë arsye, betimi i një kryetari bashkie mysliman në ditën e parë të vitit 2026 nuk është thjesht një lajm, por një kapitull i ri në librin e madh të diversitetit amerikan.

Nga Thoma Gëllçi

Fejton

Kur u ça tubi 1000 milimetersh i ujit në Vlorë dhe qyteti mbeti pesë ditë pa pikë uji as për të larë dhëmbët, as për të shkuar ne banje , qeveria reagoi me shpejtësinë që e karakterizon vetëm në raste shumë serioze: mblodhi komisionin e ekspertëve për gjetjen e fajtorit metafizik. U përmendën reshjet e pazakonta, rrëshqitjet e dherave, amortizimi i rrjetit që ishte më i vjetër se disa ministra në detyrë, u përmend si gjithmonë shprehja “ Gjithë fajin e ka Saliu”, por prapë sikur analiza nuk ishte shumë e thellë. Por pas tre orësh mbledhjeje dhe katër kafeve pa sheqer, Kryeministri e mbylli diskutimin me një fjali epokale:
– S’ka nevojë për analiza të gjata dhe as të mbytemi në një pikë uji. Është syri i keq. Vlorën e kanë marrë mësysh.”

Që nga ajo ditë, në Kryeministri u krijua një strukturë e re strategjike, me vendim të posaçëm qeverie: Drejtoria e Shikimit të Filxhanit dhe Prishjes së Mësyshit Kombëtar. Zyra e saj u vendos në katin e dytë , aty ku më parë ishte zyra e Fugës. U pajis me tre karrige druri, një mangall portativ dhe një dollap me filxhanë turke të trashëguar nga koha e monizmit.
Në përbërje të drejtorisë u emëruan tre plaka me CV të pasur shpirtërore: njëra kishte prishur mësyshin e një autobusi në Berat në vitin ’97, tjetra kishte shpëtuar një krushqi nga syri i keq në Lushnjë, ndërsa e treta ishte legjendë në Fier për aftësinë për të lexuar llumin e kafesë .

Çdo mëngjes, para mbledhjes së qeverisë, tre plakat ulen mbi dosjet e projekteve infrastrukturore, tundin filxhanët, i përmbysin me solemnitet dhe shpallin parashikimin zyrtar të ditës:
– Këtu shoh një vijë të trashë… kjo është një media kazan e xhelozuar nga suksesi qeveritar!
– Jo moj, kjo njolla si rrufe është opozita, po na hedh energji negative mbi tubat!
– Le të jetë çtë dojë! Do ta prishim me tymosje.
Pastaj ndizet mangalli, hidhet kripë, sherbelë dhe një copë qepë për çdo rast, dhe nje kollare e vjeter e kryeministrit , ndërsa një nga ndihësat mban shënime .

Kur ndonjë tub tjetër çahet, nuk thirret më hidrauliku, por Task-Forca e Mësyshit. Tre plakat mbërrijnë me urgjencë qeveritare, bëjnë rreth tubit një rreth me shkumës, e prekin tri herë me filxhan dhe shpallin diagnozën:
– Është mësyshje e rëndë, e ardhur nga fqinjët xhelozë për sukseset . Kërkon ndërhyrje të menjëhershme.
Qeveria u kujdes qe bashke me tubin te sillnin nga Turqia edhe tre xhezve, me te cilat u pajis drejtoria kunder yshtjes dhe magjive.

Tani tre plakat nuk merren më vetëm me tubat e ujit, por janë ngarkuar me një mision edhe më delikat: të yshtin Diellën, ministren AI që është në muajt e fundit të “shtatzënisë digjitale”, dhe t’i heqin mallkimin që, sipas ekspertizës shpirtërore të qeverisë, ka zënë të gjithë AKSH-in. Çdo pasdite ato rrinë rreth serverëve, u fryjnë kabllove optike si foshnjëve me dhimbje barku dhe i luten algoritmit që të lindë pa defekte, sepse nëse edhe Diella del me mësysh, rrezikon të mbetet pa ujë jo vetëm Vlora, por edhe vetë sistemi shtetëror – nga filxhani deri te databaza.

Nga Thoma Gëllçi

Fejton i shkruar në 10-vjetorin e nisjes me bujë të punës për krijimin e Sistemit të Ri të Adresave

Kur ministrja virtuale Diella hyri në muajin e nëntë të shtatzënisë së saj me 83 fëmijë digjitalë, shteti u përball me një problem që s’e kishte parashikuar as në strategjinë e shtetit digjital, as në kontratat e drejtpërdrejta me miqtë arabë: ku do të lindte?
Serverët e Smart City-t u ndezën njëherësh. Kamerat u kthyen nga njëra-tjetra, si të kërkonin ndihmë. Dy satelitët Albania 1 dhe Albania 2 panë nga lart dhe panë gjithçka, përveç asaj që kërkohej: një adresë.
— Jepni koordinatat, — kërkoi sistemi qendror i Inteligjencës Artificiale, me një zë të edukuar në seminare ndërkombëtare.
— Tek pallati me shigjeta, — u përgjigj operatori, pa pikë dyshimi.
— Ka 11 pallate me shigjeta, — tha sistemi.
— Jo ai. Tjetri. Ai prapa fabrikës së bukës.
AI-ja ndaloi për një çast. Pastaj pyeti me kujdes shkencor:
— Cila fabrikë?
— Ish-fabrika. Ajo që ishte përballë ish-uzinës Enver.
Në atë moment, në server ra një qetësi e rëndë, si para një ndërprerjeje dritash. Në ekran u shfaq një mesazh i shkurtër:
“Referencë e vlefshme për qytetarët. E papërdorshme për sistemin.”
U thirr policia.
Patrulla e parë u nis drejt ish-stadiumit “Dinamo”. Në GPS ishte shënuar qartë “Tek materniteti i vjetër”. Sapo arritën, operatori elektronik foli me zë të bindur: “Keni mbërritur në destinacion.” Para tyre kishte një parking, ca kafene dhe një tufë me burra që pinin kafe.
— Këtu lind ministrja? — pyeti polici.
— Jo, — tha burri. — Më tutje. Aty ku ishin tulipanët në Kopshtin Botanik. Po jo këta të rinjtë. Ata të vjetrit.
Patrulla e dytë u nis drejt kafazit të Ariut në kopshtin zoologjik. Ariu nuk ishte më, kafazi po ashtu, por adresa funksiononte ende me përpikmëri njerëzore.
— Jo këtu, — u tha roja. — Prapa. Nga ana e pallateve të verdha.
— Cilat pallate të verdha?
— Ato që dikur ishin gri.
Ndërkohë, në Kryeministri, Diella u shfaq në ekranin gjigant. E qetë, elegante, shtatzënë në cloud.
— Sipas të dhënave të mia, — tha ajo, — unë ndodhem “afër”.
— Afër kujt? — pyeti një drejtor.
— Afër asaj që ka qenë.
Kryeministri doli për deklaratë. Tha se kjo ishte një lindje historike. Se 83 fëmijët do të ishin reformatorë. Njëri për adresat, një tjetër për kamerat, një i tretë për shpjegimin pse asnjëra s’po funksiononte ende. Siguroi se sistemi ishte gati, vetëm realiteti kishte nevojë për përditësim.
Kryeministri e mbante mend shumë mirë kur fiks dhjetë vjet më parë, në nëntor të vitit 2015, nga skena e Pallatit të Kongreseve shpalli përpara sallës së mbushur plot se që sot fillonte punë sistemi i ri i adresave.
Por puna nuk priste që të humbiste kohën me kujtime.
Në minutat e fundit, kur dronët fluturonin kot mbi ish-uzinën Enver dhe GPS-i këmbëngulte se “destinacioni ndodhet diku afër”, dikush mori vendimin më të zgjuar të mundshëm:
— Thirrni një taksi.
Taksia erdhi menjëherë. Shoferi, Dauti, një tirons i vjetër rreth të gjashtëdhjetave, kishte një hartë të Shqipërisë të gdhendur në mendje. Pa pyetur për koordinata, ai tha:
— Hipni. E di unë.
Makina u nis. Kaloi pallatin me shigjeta, u kthye prapa fabrikës së bukës, ndaloi një çast tek ish-kinemaja “17 Nëntori”, vazhdoi drejt kafazit të Ariut dhe u fut nga një rrugë që s’ishte në asnjë hartë, por që të gjithë e njihnin.
Në sediljen e pasme, Diella ndjeu kontraksionin final. Serverët u lidhën me celularin e shoferit. Mjekët virtualë u shfaqën në ekran. Drita e taksisë u ndez. Dhe, mes një kthese “jo këtu, më tutje”, lindja ndodhi.
83 fëmijë digjitalë erdhën në jetë në taksi. E ardhmja e Shqipërisë. Ata që ishin piketuar të zëvendësonin 83 kukulla në parlament.
Makina ndaloi. Shoferi u kthye dhe tha me qetësi profesionale:
— Ja ku jemi.
— Ku? — pyeti sistemi.
— Këtu, — tha taksisti. — Fiks këtu.
Në certifikatën e lindjes u shënua:
Vendlindja: Aty afër
Adresa: Taksi, linja urbane e kujtesës
Referencë zyrtare: Pyet shoferin e taksisë
Dhe kështu, për herë të parë në historinë moderne të vendit, e ardhmja e Shqipërisë u regjistrua saktë: jo në një ndërtesë, jo në një sistem, por në një taksi me një shofer tironsin e vjetër, Dautin, i vetmi që mund të orientohet pak a shumë në realitetin tonë urban.

The post Adresa ku lindi e ardhmja first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Si shumë risi të tjera moderne, duket se edhe Smart City po vjen në Shqipëri jo për të zgjidhur problemet, por thjesht për t’i bërë ato më bashkëkohore. Bota evropiane, pjesë e së cilës duam të bëhemi, probleme të ngjashme i zgjidh me punë, ndërsa ne duam t’i menaxhojmë me terminologji. Kështu po ndodh edhe me Smart City, ose në përkthimin shqip “qyteti i mençur”, të cilin Kryeministri i vendit po e paraqet si qytetin vigjilent: gjithmonë me sy hapur, për të survejuar qytetarët e vet.

Nuk është hera e parë që ai ka folur për këtë gjë. Kur u bë një vrasje te rrethrrotullimi i aeroportit, ai tha se, po të mos e kishin penguar procedurat burokratike për të instaluar Smart City, vrasësit do të ishin kapur në kohë rekord. Ndërsa dje, duket se i kishte tejkaluar pengesat burokratike, ai doli dhe shpjegoi se Policia e Shtetit po pajisej me një “sy magjik”. Nuk foli për ligje, për standarde dhe reforma institucionale, por për kamera survejimi në kohë reale.

Deklaratat e kryeministrit Rama për projektin “Smart City” ndërtohen mbi një krahasim të pambështetur në fakte, kur ai sjell si shembull Jordaninë, të cilën e cilëson si “njëri nga tre vendet më të sigurta në botë”, duke e lidhur këtë siguri drejtpërdrejt me përdorimin e teknologjisë. Rama thotë se, në bisedat me autoritetet e atjeshme, “fjala e përbashkët ishte Smart City, me teknologji nga Abu Dhabi”, duke krijuar idenë se siguria publike është produkt pothuajse ekskluziv i sistemeve inteligjente dhe jo i një kombinimi kompleks faktorësh institucionalë, politikë dhe shoqërorë.

Më problematike se krahasimi është mënyra se si përshkruhet vetë sistemi që parashikohet të instalohet në Shqipëri. Sipas Ramës, “ky sistem i ri i sigurisë regjistron çdo shkelje ligjore në kohë reale dhe e dërgon menjëherë në sallën operative të Policisë së Shtetit”, ndërsa “i jep Policisë një sy magjik për të parë në kohë reale gjithë territorin e saj”. Edhe pse ai këmbëngul se “ky nuk është një projekt kamerash” dhe se nuk bëhet fjalë për mbikëqyrje klasike, gjuha e përdorur përshkruan në thelb një formë kontrolli të vazhdueshëm dhe të përgjithshëm, ku policia shfaqet si një “kryeinspektor i territorit që i ka sytë gjithandej”.
Kjo mënyrë të foluri e zhvendos debatin nga Smart City në kuptimin evropian, që lidhet me përmirësimin e shërbimeve dhe jetës urbane, drejt një vizioni të sigurisë që mbështetet te shikimi i përhershëm dhe reagimi në kohë reale. Kur kryeministri e paraqet teknologjinë si një “sy magjik”, pa sqaruar kufijtë ligjorë, kontrollin institucional dhe garancitë për privatësinë, projekti më shumë është një instrument mbikëqyrjeje sesa një hap drejt një qyteti vërtet të mençur.

Në botën moderne, atë të qyteteve që funksionojnë pa konferenca propagandistike, ku kryeministrat nuk shpjegojnë teknologjinë, Smart City do të thotë bashkërendim dhe administrim efikas në dobi të qytetarit. Atje teknologjia është si një nëpunës i vjetër: flet pak, por di shumë dhe punon me rendiment. Kamera ka, por askush nuk i konsideron ato si organe kryesore të mendimit shtetëror. Tek ne, kamera po paraqitet si truri, zemra dhe ndërgjegjja e sistemit.

Estonia, për shembull, e ndërtoi shtetin digjital pa zhurmë e pa metafora. Qytetari nuk është i survejuar. Sistemet flasin me njëra-tjetrën dhe çdo veprim lë gjurmë. Zyrtari e di se, nëse gabon, gabimi do të regjistrohet për t’u riparuar pa u trashur. Jo nga qielli, por nga ligji. Në Barcelonë, Smart City nënkupton menaxhim inteligjent të energjisë, ujit dhe trafikut. Sensorët dhe algoritmet përdoren për të kursyer burime dhe për ta bërë jetën urbane më të lehtë. Në Amsterdam, teknologjia shërben për qëndrueshmëri dhe planifikim afatgjatë. Në Singapor, të dhënat urbane përdoren për të parashikuar nevojat e së ardhmes: banim, transport, shërbime publike. Në të gjitha këto modele, kamerat ekzistojnë, por ato janë detaj, jo filozofi qeverisëse.

Në botën e qytetëruar, Smart City do të thotë që koshi i plehrave të lajmërojë vetë kur është plot dhe duhet zbrazur; që linja e autobusëve të tregojë se është e mbingarkuar dhe të shtohet një korsi apo një mjet; që semafori të kuptojë kur ka trafik dhe të mos të mbajë kot në radhë; që drita e rrugës të ndizet vetëm kur kalon dikush; që uji dhe dritat të maten saktë dhe të mos humbasin në rrjet; që parkimi të të tregojë ku ka vend të lirë dhe të mos xhirosh kot nëpër qytet; që një leje, një certifikatë apo një pagesë të merren online, pa sportel, pa radhë dhe pa mik.

Me pak fjalë, Smart City është qyteti që mundëson lidhjen efektive të sistemeve, kursen kohë, nerva dhe para; Smart City nuk është syri i ciklopit që të survejon. Kryeministri ynë, për Tiranën, ka zgjedhur modelin e syrit. Në fillim mori me qira dy satelitë, të cilët u prezantuan si dy inspektorë kozmikë. Ata do të shihnin çdo çati dhe çdo beton pa leje. Publiku priti. Satelitët panë, ose nuk panë, por në asnjë rast nuk folën. Asnjë hartë, asnjë raport, asnjë bilanc. Ishin satelitë shumë të edukuar: rrinin e vështronin pa u përzier.
Pastaj erdhi faza tokësore: kamerat inteligjente. Kamera që sinjalizojnë vetë, që ankohen kur fiken dhe që i sjellin problemet drejt e në sytë e policisë. Po krijohet përshtypja se problemi kryesor i shtetit ishte mungesa e syve, jo mungesa e sistemeve, e përgjegjësisë dhe e besimit.

Aq e madhe është propaganda, sa nuk na lë të marrim frymë dhe të shohim ndonjë punë. E di që disa qytetarë të ndershëm do të thonë: ku ishim dhe ku jemi? Gjendja ka ndryshuar. Dhe si shembullin më të madh sjellin e-Albania-n, që ka zhdukur ato radhët e tmerrshme dhe të mërzitshme kur njerëzit kërkonin qoftë edhe një certifikatë familjare. Por edhe e-Albania, shumë e lavdëruar për zhdukjen e radhëve, në fund të ditës rezulton të jetë thjesht një portal aplikimesh. Qytetari aplikon online, merr një numër dhe pastaj pret. Dosja e tij kalon në duar njerëzish, me letra, vula dhe verifikime manuale. Për certifikatën e pronësisë aplikon online, por përgjigjja varet nga letra që lëviz në korridoret e kadastrës. Për pensionin aplikon online, por dokumentet duhet t’i dërgosh me postë. Jemi shumë larg ditës kur sistemi (pjesë e të ashtuquajturit Smart City) të veprojë automatikisht dhe të zgjidhë problemet në kohë reale, siç presupozon qeverisja digjitale.

Kulmi i “zgjuarsisë” digjitale shihet te pensionistët. Në këtë gjoja sistem, me satelitë dhe kamera që shohin gjithçka, një kategori qytetarësh mbetet ende nën dyshim: të moshuarit. Ata, çdo gjashtë muaj, duhet të paraqiten fizikisht te sporteli për të marrë një dokument madhështor me emrin “certifikatë gjallësie”, për të vërtetuar se janë ende gjallë. Që të marrin pensionin, duhet prezenca fizike. Duhet dëshmia vizuale që janë ende gjallë. Duket se këtu syri i ciklopit nuk bën dot punë. Pra, në një shtet që sheh gjithçka nga sateliti, pensionisti duhet të shkojë vetë të tregojë se nuk ka vdekur. Një paradoks i vogël administrativ, por shumë domethënës.
Modeli jordanez që sjell Rama nuk është ai ku duhet të shkojë Shqipëria. Jordania është një monarki me pushtet real shumë të përqendruar te mbreti. Në Jordani ka një farë pluralizmi formal, por liritë civile, media e pavarur dhe e drejta e protestës janë të kufizuara, sidomos kur preken çështje të sigurisë, monarkisë apo politikës së jashtme.

Kjo është thelbësore për ta kuptuar edhe referencën e Ramës: siguria e lartë në Jordani nuk vjen nga demokracia, por nga një shtet me kontroll të fortë vertikal, rol të madh të shërbimeve të sigurisë dhe tolerancë të ulët ndaj devijimeve. Rama gjithashtu theksoi se “miqtë nga Emiratet” i kanë vënë Shqipërisë në dispozicion “një teknologji të natyrës strategjike që mund të përdoret për sigurinë në shkolla”, term që në vetvete është i paqartë dhe alarmues, sepse arsimi nuk është fushë sigurie kombëtare, por hapësirë formimi, edukimi dhe autonomie mendimi. Pohimi se futja e këtij sistemi në shkolla në Emiratet e Bashkuara Arabe, sipas Edi Ramës, paska ulur “në mënyrë drastike krimet e çdo natyre”, “mungesat”, “kopjet” dhe madje edhe sjelljen fëminore në klasë, paraqitet si një sukses i padiskutueshëm, por pa asnjë të dhënë konkrete, studim pedagogjik apo analizë psikologjike. Në këtë logjikë, disiplina dhe përmirësimi i sjelljes nuk arrihen përmes mësimdhënies, autoritetit të mësuesit dhe kulturës shkollore, por përmes vëzhgimit të vazhdueshëm teknologjik, duke e zhvendosur edukimin nga marrëdhënia njerëzore te frika se “dikush po të sheh”.

Sipas mënyrës se si e shpjegon Rama “qytetin e mençur”, Shqipëria nuk po shkon drejt një qyteti që punon më mirë për qytetarët, por drejt një qyteti që i survejon më mirë. Teknologjia, pa dyshim, e bën survejimin më efikas, por pyetja mbetet po aq e thjeshtë sa edhe e sikletshme: a kështu qeveriset një shtet demokratik? Qytetari njihet, skanohet dhe regjistrohet nga sistemi, por për të vërtetuar se ende është gjallë, duhet të paraqitet personalisht çdo gjashtë muaj. Në këtë mënyrë, ndërsa flasim për “shoqëri të mençur”, në praktikë po ndërtojmë një realitet ku shteti hap një sy gjithnjë e më të madh, ndërsa qytetari mëson të jetojë nën vështrimin e ciklopit.

The post Smart City apo Syri i Ciklopit? first appeared on JavaNews.al.

Nga THOMA GËLLÇI

Presidentja e Kosovës po fliste qetë, seriozisht dhe pa bujë ne nje lidhje direkte televizive . Vjosa Osmani po tregonte se kishte marrë konfirmim nga Ursula von der Leyen që masat ndaj Kosovës do të hiqeshin plotësisht në janar. Një lajm i mirë, i thënë thjesht, siç thuhet një lajm shtetëror.

Por ja ku ndodh ajo që ndodh shpesh me të njëjtin protoganist: në krah të saj shfaqet Kryeministri i Shqipërisë, Edi Rama, dhe pa shumë hyrje e dalje thotë: “Kjo grua i bëri të gjitha këto! Është puna e kësaj!” Një fjali që në dukje duket si lavdërim, por që në praktikë tingëllon si: prisni pak, mos e mbyllni transmetimin pa mua.

Osmani u kap në befasi, por u soll si presidente. Falënderoi Shqipërinë, foli për bashkëpunimin dhe e kaloi situatën me qetësi. Ndërsa Rama e mori atë pak sekonda televizive që i duheshin për të treguar se ishte aty, në krah, në plan, në ekran. Sepse rëndësi ka të ndihet prania. Lajmi le të presë.

Ka dy probleme në këtë histori. I pari është i thjeshtë: nevoja e përhershme për të hyrë në ekran, edhe kur kamera është ndezur për dikë tjetër. Është ajo frika klasike shqiptare se mos dikush merr vëmendjen i vetëm.

I dyti është më serioz, por prapë qesharak: duke thënë se “është puna e kësaj gruaje” dhe jo puna e reformave që po bën Kosova, del sikur integrimi në BE varet nga njerëz të veçantë dhe jo nga punë konkrete. Dhe, nëse kjo logjikë vlen për Kosovën, atëherë për Shqipërinë mesazhi është i qartë: çdo gjë e mirë është puna e një njeriu të vetëm. Të tjerët janë dekor.

Problemi është se integrimi i Shqipërisë në BE nuk bëhet në Bruksel, as në Luksemburg dhe as në ndonjë konferencë shtypi ku dikush hyn pa ftesë. Ai bëhet në Tiranë. Në rrugë pa gropa, në spitale që funksionojnë, në gjykata që vendosin drejt, në institucione që nuk varen nga humori i shefit.

Por këto gjëra nuk duken bukur në televizor. Nuk kanë batuta, nuk bëjnë tituj dhe nuk emocionojnë gazetarinë e oborrit dhe patronazhistët që gëzohen sa herë shefi del në krah të dikujt tjetër dhe thotë diçka “të fortë”.

Në fund, pamë dy stile: një presidente që po bënte punën e saj dhe një kryeministër që po bënte atë që di më mirë : të kujtonte publikun se është gjithmonë aty. Edhe kur nuk ka pse.

The post Edhe unë jam këtu (mos harroni!) first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Le të pranojmë, për hir të debatit publik, se Edi Rama ia hodhi Sali Berishës në zgjedhjen e Avokatit të Popullit, duke kaluar në Kuvend si kandidat konsensual Endri Shabanin. Por edhe nëse ky skenar merret si i mirëqenë, pyetja thelbësore mbetet: pse pikërisht Endri Shabani? Çfarë e bën atë figurën e duhur për një institucion që, sipas ligjit dhe frymës së Kushtetutës, duhet të jetë mishërimi i paanshmërisë, distancës nga politika dhe mbrojtjes së qytetarit përballë pushtetit?

Endri Shabani nuk është një figurë e ardhur nga shoqëria civile në kuptimin klasik të fjalës. Ai është kryetar i një partie opozitare, “Nisma Thurje”, e cila është ndërtuar pikërisht mbi retorikën e rrëzimit të qeverisjes së Edi Ramës. Në dhjetëra dalje publike, Shabani e ka cilësuar regjimin e Ramës si të korruptuar, të kapur dhe të rrezikshëm për demokracinë. Ai ka deklaruar se përqendrimi i pushtetit dhe numri i madh i mandateve të Ramës përbën kërcënim për shtetin e së drejtës. Madje ka shkuar më tej, duke thënë se “Rama duhet të ikë si fenomen”, ndërsa opozita duhet të ofrojë një alternativë reale qeverisëse.

Vetë Shabani ka pohuar se kjo ishte hera e parë që angazhohej drejtpërdrejt në politikë, por se më parë kishte qenë aktivist, i shtyrë nga neveria për mënyrën se si bëhej politika në Shqipëri. Të gjitha këto qëndrime janë të dokumentuara, publike dhe të pamohueshme. Dhe pikërisht për këtë arsye lind absurdi: si shndërrohet një lider partie opozitare, me qëndrime kaq të forta politike, në një figurë të paanshme institucionale, thjesht sepse një javë para zgjedhjes dorëzon teserën e partisë që vetë drejton?

Ligji e ndalon qartësisht që Avokati i Popullit të jetë i njëanshëm politikisht dhe e konsideron të papajtueshme lidhjen aktive me partitë. Pyetja nuk është formale, por thelbësore: a mjafton një akt administrativ i minutës së fundit për të përmbushur frymën e ligjit?

Një nga propozimet e opozitës për këtë detyrë , po me 35 firma si Endri Shabani, ishte edhe Aranita Brahaj, pa asnjë angazhim partiak dhe me kontribute të drejtpërdrejta në transparencë, llogaridhënie dhe mbrojtje të interesit publik. Aranita Brahaj,me Open Data Albania, prej viteve ’2000 e deri më sot ka ndërtuar mekanizma konkretë monitorimi të pushtetit, pa dallim ngjyrash politike. Një profil i tillë do ta bënte zgjedhjen e Avokatit të Popullit të pakontestueshme dhe do t’i kursente shoqërisë këtë debat të panevojshëm.

Atëherë pse Grupi Parlamentar Socialist, i drejtuar nga strategu Taulant Balla, voton njëzëri Endri Shabanin? Kjo nuk shpjegohet me ndonjë përfitim politik elektoral. Roli i “Nismës Thurje” në politikën shqiptare kishte kohë që ishte thuajse zero dhe ishte diskredituar edhe më tej nga praktika groteske e kandidimit të dajove, tezeve dhe të afërmve në listat për Kuvend ,një sjellje që e ktheu moralizmin politik në një karikaturë familjare. Mazhoranca nuk kishte asgjë për të fituar politikisht nga një parti që nuk përbënte më as rrezik, as peshë.

Për këtë arsye, zgjedhja e Endri Shabanit nuk duket as strategji, as hapje, as pluralizëm i rremë. Ajo mban erë pazari të pastër prapaskene. Një marrëveshje e heshtur mes Sali Berishës dhe Edi Ramës, për arsye që i dinë vetëm ata dhe që nuk kanë nevojë të artikulohen publikisht. Pazare të tilla nuk kërkojnë ideologji dhe as justifikime parimore :ato thjesht ekzekutohen.

Ndërsa Grupi Parlamentar Socialist ka një rol shumë më modest dhe shumë më cinik: të zbatojë vendimin dhe më pas të prodhojë një narrativë bindëse për militantët dhe votuesit e vet. Një gënjeshtër e paketuar bukur për publikun, se kjo ishte zgjedhja më e mirë, më profesionale, më e paanshme dhe më evropiane. Një histori për konsum të brendshëm, që synon të mbulojë të vërtetën e thjeshtë: Avokati i Popullit nuk u zgjodh për t’i shërbyer qytetarit, por për t’i shërbyer një marrëveshjeje që askush nuk ka interes ta thotë me zë të lartë.

The post Avokati i Popullit dhe enigma e një zgjedhjeje të pashpjeguar first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Vendimi i SPAK për t’iu drejtuar Kuvendit të Shqipërisë me kërkesën për heqjen e imunitetit të deputetes dhe njëkohësisht zv/kryeministres Belinda Balluku, si dhe për dhënien e lejes për arrest në burg ose në arrest shtëpie, shënon një kthesë të rëndë institucionale. Pas rrëzimit te perkoheshem nga Gjykata Kushtetuese të kërkesës për pezullimin nga detyra, procesi ka hyrë në një fazë ku nuk mjaftojnë më deklaratat politike apo formulat standarde për “respektimin e drejtësisë”. Tashmë jemi përballë një prove reale për funksionimin e shtetit ligjor dhe për mënyrën se si pushteti politik reagon kur një nga figurat e tij kyçe vendoset nën akuzë serioze penale.

Deklarata e kryeministrit Rama, e ndërtuar mbi një ekuilibër të brishtë mes retorikës së mosndërhyrjes në drejtësi dhe mbrojtjes politike të zëvendëses së tij, e ka bërë situatën edhe më të ndërlikuar. Kur një kryeministër flet njëkohësisht si garant i pavarësisë së drejtësisë dhe si avokat politik i një bashkëpunëtoreje të akuzuar, mesazhi që i përcillet opinionit publik është i dyzuar: drejtësia thuhet se është e lirë, por pushteti rezervon të drejtën ta komentojë, ta relativizojë dhe, në mënyrë indirekte, ta mbrojë. Kjo qasje nuk i shërben as drejtësisë, as transparencës, e aq më pak besimit të qytetarëve.

Që në ditën kur SPAK bëri publike akuzën ndaj zonjës Balluku, une ne nje shkrim kam argumentuar se veprimi më i drejtë dhe më i dobishëm do të ishte dorëheqja e saj e menjëhershme nga funksionet shtetërore. Jo si pranim faji, por si akt përgjegjësie politike dhe morale. Dorëheqja do ta zhveshte procesin nga çdo ngarkesë politike, do të shmangte përdorimin e institucioneve si mburojë dhe do t’i jepte vetë asaj mundësinë të përballej me akuzat si një qytetare e barabartë para ligjit. Kjo nuk ndodhi, dhe sot çmimi i kësaj zgjedhjeje po bëhet gjithnjë e më i lartë.

Situata aktuale tregon qartë se çështja nuk është më thjesht juridike. Ajo është shndërruar në një krizë të vogël, por domethënëse, të marrëdhënies mes politikës dhe drejtësisë. Kuvendi thirret të vendosë për imunitetin e një deputeteje që mban edhe një nga postet më të rëndësishme ekzekutive, ndërsa opinioni publik sheh se si procedurat ligjore shoqërohen nga debate politike, deklarata mbrojtëse dhe aludime për motive. Në këtë klimë, çdo vendim rrezikon të interpretohet jo mbi bazën e ligjit, por mbi bazën e interesave dhe forcës politike.

Megjithatë, edhe në këtë fazë të avancuar, ekziston ende një rrugë që ruan dinjitetin personal dhe interesin publik. Lënia vullnetare e imunitetit dhe dorëheqja nga detyra do të ishin një akt i fortë politik dhe qytetar. Do të ishte një sinjal i qartë se askush nuk ka nevojë për mburoja kushtetuese për të provuar pafajësinë e tij.

Përkundrazi, një përballje e drejtpërdrejtë me drejtësinë, pa presione politike dhe pa retorikë mbrojtëse nga maja e pushtetit, do ta kthente procesin në atë që duhet të jetë: një hetim penal i zakonshëm, me garanci ligjore, por pa privilegje.

Një veprim i tillë do të kishte edhe një vlerë simbolike të jashtëzakonshme për shoqërinë shqiptare. Për herë të parë, një zyrtare e lartë do të tregonte se imuniteti nuk është strehë personale dhe se pushteti nuk përdoret për të negociuar me drejtësinë. Kjo do të ishte një provë konkrete se reformat në drejtësi nuk janë thjesht slogane për raportet ndërkombëtare, por parime që zbatohen edhe kur prekin njerëzit e pushtetit. Në fund të fundit, askush nuk humb nga e vërteta, ndërsa humbja më e madhe për një shtet është kur drejtësia perceptohet si e kushtëzuar.

Unë e uroj sinqerisht që zonja Balluku ta fitojë këtë betejë ligjore, nëse është e pafajshme, por ta fitojë si qytetare dhe jo si funksionare e mbrojtur nga imuniteti dhe pesha politike. Vetëm kështu kjo çështje mund të mbyllet me dinjitet, pa lënë pas shijen e hidhur se edhe një herë drejtësia u vu përballë murit të pushtetit. Dhe vetëm kështu Shqipëria mund të bëjë një hap të vogël, por real, drejt normalitetit evropian që e përmend kaq shpesh, por e praktikon ende kaq rrallë.

The post Imuniteti si strehë apo dinjiteti si zgjedhje first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Shikojeni me kujdes këtë foto. Ajo paraqet një moment nga një sallë gjyqi në Norvegji, gjatë një procesi penal që lidhet me një nga aktet më të rënda të dhunës në Evropën moderne. Në qendër të imazhit shihet i pandehuri, i ulur në tavolinën e mbrojtjes, i veshur formalisht, duke pirë ujë, i rrethuar nga avokatët e tij dhe nën vëzhgimin e forcave të sigurisë.

Ngjarja lidhet me sulmet terroriste të 22 korrikut 2011 në Norvegji, ku fillimisht shpërtheu një bombë në Oslo dhe më pas u krye masakra në ishullin Utøya, ku u vranë 68 të rinj pjesëmarrës në një kamp veror politik.

Kjo foto më solli ndërmend përvojën time kur ndodhesha i paraburgosur në burgun 313 të Tiranës.

Ishte herët në mëngjes kur polici i rojes thirri emrin tim: “Thoma Gëllçi të bëhet gati, ka gjyq.” Pas pak, policët e shoqërimit erdhën dhe më vunë prangat, të lidhura pas shpine. U vendosa mes dy policëve dhe, pas kontrolleve fizike trupore, kaluam nëpërmjet një tuneli betoni që lidhte ambientet e paraburgimit me sallat ku zhvilloheshin gjyqet e Gjykatës së Posaçme. Kaluam disa dyer të hekurta që ndanin segmente të ndryshme të tunelit. Në nivelin e tunelit ndodhen qelitë e betonit, të pista, ku i paraburgosuri priste derisa të vinte ora e gjyqit. Aty, pas një kontrolli tjetër fizik, më hoqën prangat dhe më futën në një qeli bosh, pa asnjë karrige. Vetëm një hapësirë e ngushtë, e pistë, dhe unë në mes duke bërë ec e jakë lart e poshtë, duke pritur të më merrnin për gjyq. Qelia ishte e ngushtë, pa dritare, me një derë të rëndë hekuri pa frengji, e pistë, e mbushur me bishta cigaresh dhe me një banjë që rridhte ujë, edhe ajo e ndotur.

Sa prita aty? Nuk e di. Kishte raste “me fat” që kam pritur tre orë, por kishte edhe raste kur kam pritur tetë orë, për t’u kthyer sërish në ambientet e paraburgimit pa u zhvilluar gjyqi, sepse gjyqtari apo gjyqtarja kishin gjyqe të tjera që zgjateshin më shumë se planifikimi. Në rastet fatlume, dera hapej dhe policët shoqërues, zakonisht dy, më merrnin mes tyre dhe ngjisnim shkallët për të shkuar në katet e sipërme ku ishin sallat e gjyqit.

Futeshim në sallë? Jo. Pas një dere hyja në një dhomë të vogël që kishte një dritare prej xhami ose hekura, të ngjashme me kafazet e kafshëve të egra në cirk, të cilat edhe aty i quanin “kafaz”. U ula mes dy policëve dhe përshëndeta me dorë dy avokatët e mi, të ulur në vendin e tyre, përballë gjykatësit, rreth katër a pesë metra larg meje. Pak më tej, po përballë meje, ishte ulur prokurorja që shikonte vazhdimisht telefonin dhe dukej sikur nuk e kishte mendjen në sallë.

Mundoja të komunikoja me avokatin, të paktën për të kuptuar çfarë do të bëhej atë ditë, por ishte e pamundur. Fillonte gjyqi dhe avokati paraqiste ato që kishte përgatitur për debatin me prokuroren dhe, ndonjëherë, edhe me gjykatën. Gjithmonë kishte dy kërkesa: i mbrojturi prej tij, dmth unë, të ulej në sallë pranë avokatëve të tij, dhe së dyti, të mbrojturit prej tij t’i viheshin në dispozicion të gjitha aktet e gjyqit, sipas ligjit, sepse unë isha i burgosur, nuk qëndroja aty me dëshirën time, dhe kisha të drejtë të njihesha me dosjen. Nuk mjaftonte që të njiheshin vetëm avokatët etj.

Gjykata i hidhte poshtë këto kërkesa. Dhe unë pyesja veten: pse në kafaz? Isha aty pa ndonjë akuzë konkrete, por i dyshuar për një shtesë kontrate dyjavore. E ligjshme apo e paligjshme, këtë ta vendoste gjykata, sepse kjo lidhej me fajësinë apo pafajësinë time. Por pse në kafaz? A kishin frikë se mos kafshoja Dorianin? Apo Maksin? Apo prokuroren? Kisha dy policë në krahët e mi që nuk më lejonin të bëja asgjë. Nëse nuk mjaftonim dy për të më mbajtur, le të më vendosnin katër policë rreth e rrotull.

Kisha parë shumë filma me gjyqe në SHBA ku i akuzuari për vrasje rrinte ulur bashkë me avokatët e tij. Por kisha parë edhe fotografi nga gjyqet speciale në kohën e komunizmit, kur të ashtuquajturit “armiq të popullit” dërgoheshin në litar. Edhe ata ishin në sallë, jo në kafaz.

Si mund të komunikonja unë me avokatët në këtë rast? Ata flisnin për diçka me të cilën nuk isha dakord. Si t’ia thosha? Apo harronin diçka që mua më dukej e rëndësishme. Si t’ia thosha? Kaq i rrezikshëm isha unë për Republikën e Shqipërisë? Unë ndodhesha i paraburgosur thjesht për firmosjen e një shtese kontrate.

Ai inxhinieri i ri, Juliani, përgjegjës transmetimi në RTSH që sapo ishte bërë baba, ishte aty sepse një certifikatë ISO e përkthyer në shqip nuk kishte vulën e noterit. Për të njëjtën certifikatë ishte pas hekurave edhe Ervini, një tjetër inxhinier dhe përgjegjës transmetimi në RTSH. Të dy i njoha aty në burg sepse nuk i kisha parë asnjëherë gjatë pesë viteve si drejtor në RTSH. Nuk më lidhte puna me ta. Dhe këta i mbanin të mbyllur në kafaz njëlloj si mua? Kaq të rrezikshëm i dukeshin këta qytetarë model Republikës sonë të dashur?

Shpesh më shkonte mendja, me humor, t’u thosha Dorian Matlisë apo Maks Haxhisë të futeshin me mua në kafaz, të shikonim si do reagonte gjykata. Por nuk e bëra.

Kjo ndodhte sa herë kishte gjyq. Zakonisht dy herë në dy muaj, kur diskutohej masa e arrestit: një herë në Gjykatën e Posaçme të Shkallës së Parë dhe një herë në Gjykatën e Posaçme të Apelit. Duke llogaritur kohën që kam qenë në burg, duhet të kem shkuar rreth njëzet herë në sallën e gjyqit me të njëjtin ritual. Nuk mungova kurrë, edhe pse e dija që rezultati ishte i paracaktuar jashtë atyre ambienteve. Por, ditët e gjyqeve, vishesha mirë, për respekt të ligjit dhe të gjykatës. Sepse kështu kisha qenë gjithë jetën time 60-vjeçare deri atë ditë: një qytetar që nuk shkelte as rregullat e qarkullimit rrugor, dhe megjithëse kisha tridhjetë vite që ngisja makinën në SHBA, nuk kisha marrë asnjë gjobë.

Kështu po rri dhe shikoj këtë fotografi të Norvegjisë, një vend europian në të cilin synojmë të anëtarësohemi deri në vitin 2030. Fakti që e nxora këtë fotografi nga interneti ishte rasti i dy kërkesave të Erion Veliajt, të njëjta me dy kërkesat e mia, që nuk u morën kurrë parasysh.

Edhe Erion Veliaj, i paraburgosur, ka paraqitur dy kërkesa aq elementare sa në një sistem normal drejtësie do të ishin rutinë: të mos mbahet në kafaz gjatë gjykimit dhe t’i jepet dosja për ta lexuar vetë. Thënë ndryshe, ai kërkon të mos trajtohet si një kafshë cirku dhe të ketë të drejtën minimale që çdo njeri ka para se të gjykohet: të dijë pse akuzohet dhe çfarë provash ka kundër tij. Është gjykata që do të vendosë pastaj për fajësinë apo jo.

Kërkesa për të mos qëndruar në kafaz nuk është kapriço. Kjo praktikë krijon paragjykim vizual dhe e bën të pandehurin të duket fajtor që në derë të sallës së gjyqit. Në Shqipëri, si duket, ekziston ideja se hekuri i kafazit i jep procedurës një “solemnitet”, sikur të jetë prova e parë materiale e fajësisë. Por Veliaj nuk kërkon dekor; kërkon thjesht të ulet pranë avokatit, si çdo i pandehur që pret të mbrohet. Dhe e vërteta është se prania në kafaz e dëmton realisht mbrojtjen, sepse krijon distancë fizike, psikologjike dhe profesionale mes tij dhe avokatit. Nëse drejtësia duhet të jetë e paanshme, duhej të filloje duke e ulur njeriun në një karrige, bashkë me avokatët e tij, jo pas shufrave të hekurta apo xhamave anti-plumb.

Edhe kërkesa e dytë, njohja vetë me dosjen, është po aq e arsyeshme. Kodi i Procedurës Penale është i qartë: i pandehuri duhet të njoftohet personalisht për përfundimin e hetimeve dhe ka të drejtë të njihet vetë me aktet dhe të marrë kopje të tyre. Ligji nuk thotë “mjafton ta dijë avokati”, as nuk e trajton të pandehurin si spektator të procesit të tij. Sepse, në fund të fundit, i pandehuri është ai që gjykohet, ai që mban përgjegjësinë dhe ai që duhet të kuptojë thelbin e akuzës. Në rastin e Veliajt, dosja paska rreth 60 mijë faqe – një mal dokumentesh. Të pretendosh se avokati mund t’i përmbledhë të gjitha në dy fjalë dhe kështu mbyllet çështja, është aq absurde sa të kërkosh të lexosh “Luftën dhe Paqen” në tre rreshta.

Arsyetimi i gjykatës se “është njohur avokati, pra mjafton” ul rëndësinë e të drejtave procedurale të të pandehurit. Avokati mund të mbrojë, por nuk mund të mendojë në vend të klientit. Ligji nuk e trajton të pandehurin si dekor në sallë.

Prandaj kërkesat e Veliajt, të ulet në karrige dhe të lexojë dosjen, janë minimumi që çdo proces i drejtë duhet të garantojë. Nuk kanë të bëjnë me privilegje, as me status politik. Nuk kanë të bëjnë as me fajësinë apo pafajësinë. Kanë të bëjnë me atë që në çdo vend normal quhet procedurë penale e rregullt.

Nëse drejtësia shqiptare kërkon besim, duhet të respektojë ligjin e shkruar, jo humorin e ditës. Sepse sot është Erion Veliaj në kafaz; nesër mund të jetë dikush tjetër. Mund të jetë secili prej jush apo të afërmit tuaj. Dhe në atë sallë ku çdo njeri hyn i pafajshëm derisa të provohet e kundërta, trajtimi dinjitoz dhe e drejta për t’u njohur me dosjen nuk janë vogëlsira. Janë themele.

The post Nga kafazi i gjyqit te standardet e drejtësisë first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Dje u zgjodh kryetari i ri i SPAK-ut. Vëmendja ishte e jashtëzakonshme: mediat e ndoqën hap pas hapi, opinioni publik u përfshi në analiza dhe komente, ndërsa ndërkombëtarët e trajtuan si një ngjarje që përcakton të ardhmen e drejtësisë në Shqipëri. Në të njëjtën kohë, është i habitshëm fakti që shumica dërrmuese e shqiptarëve nuk e dinë se kush është Prokurori i Përgjithshëm, as se kush drejton Gjykatën e Posaçme, Gjykatën e Lartë apo Gjykatën Kushtetuese. Edhe më pak njohin emrat e kryetarëve të gjykatave të faktit, të cilat reforma e drejtësisë i ka shpërndarë në mënyrë të tillë që qytetari i thjeshtë nuk e ka më të qartë se ku duhet të drejtohet.

Është edhe më e çuditshme se si diplomatët e huaj , që në logjikën e shtetit të së drejtës duhej të kishte interes të posaçëm për pavarësinë e gjykatave, e kanë përqendruar pothuaj gjithë vëmendjen te SPAK-u dhe te drejtuesit e tij. Ndërkohë, në asnjë vend tjetër evropian, prokuroria nuk trajtohet si institucioni më i rëndësishëm i drejtësisë; ky rol i takon gjykatës, e cila është themeli i barazisë para ligjit dhe garancia e fundit e qytetarit.

Në shoqëritë demokratike, kur dikush mendon se i është cenuar e drejta, thotë vetvetiu: “Do t’i drejtohem gjykatës”. Kjo frazë nuk shpreh thjesht dëshirën për konflikt, por besimin se gjykata është institucioni që mund të vendosë drejtësinë, të korrigjojë abuzimin e pushtetit dhe të mbrojë qytetarin nga arbitrariteti. Gjykata është pushteti i tretë dhe jo rastësisht Kushtetuta e Shqipërisë , në nenin 7, përcakton ndarjen dhe balancimin e pushteteve si parim themelor të republikës.

Në Shqipëri, ky parim duket se është turbulluar. Sot dëgjohet më shpesh shprehja “Do të merret SPAK-u”, “Do ta zgjidhë SPAK-u”, “SPAK-u do ta pastrojë politikën”, sikur prokuroria të jetë autoriteti final i drejtësisë. Ky është një keqkuptim themelor i modelit perëndimor, sepse sipas nenit 148 të Kushtetutës dhe sipas konceptit bazë të procesit penal, prokuroria është organ akuzues dhe jo organ gjykimi. Ajo paraqet pretendime, jo vendime; kërkon masa, por nuk i jep; ngre dyshime, por nuk përcakton fajësi. Vetëm gjykata, sipas nenit 42 të Kushtetutës dhe nenit 6 të Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut, ka të drejtën të vendosë mbi lirinë, pronën dhe nderin e qytetarit.

Në Shqiperi, ky rol është përmbysur. Dhe nëse perceptimi i publikut do të ishte i vetmi problem, sërish do të ishte e rrezikshme, sepse perceptimi formon kulturën juridike të një shoqërie. Por ne Shqiperim realiteti i praktikës gjyqësore tregon se Gjykata e Posaçme shpesh sillet si notere vendimeve të SPAK-ut. Gjyqtarët e hetimeve paraprake nënshkruajnë pothuaj automatikisht masat e kërkuara nga prokuroria: arrest me burg, burg,burg,burg.

Ky është një çekuilibër që shkel parimin e barazisë së palëve dhe kemi thjesht nje “drejtësi të paracaktuar”. Dhe kur procesi penal humbet paanshmërinë, ai kthehet në një rit formal, ku gjykata nuk është më autoriteti që peshohet mes akuzës dhe mbrojtjes, por thjesht firmosëse e një logjike të krijuar paraprakisht. Në këtë atmosferë, qytetari fillon t’i nënshtrohet idesë se akuza është e barabartë me fajësinë , një barazim i papranueshëm në çdo shtet demokratik.

Sipas nenit 148 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë, prokuroria përfaqëson akuzën në emër të shtetit, çka është një funksion i domosdoshëm në çdo sistem penal modern. Por ky rol kushtetues ka kuptim vetëm brenda parimit themelor të barazisë së palëve, i cili kërkon që pala tjetër ,mbrojtja , të ketë të njëjtat të drejta procedurale dhe të njëjtin akses në mjete juridike për t’u përballur me akuzën.

Megjithatë, mendimi i përhapur dhe në shumë raste i argumentuar midis të akuzuarve dhe vetë avokatëve është se në proceset penale të Gjykatës së Posaçme ku pala akuzuese është SPAK-u, roli i avokatit reduktohet pothuajse në zero. Pretendimet e mbrojtjes rrallë dëgjohen, më rrallë merren parasysh. Kjo krijon një realitet, sikur avokati është një figurë formale, jo funksionale, e cila ekziston vetëm për të plotësuar kërkesën ligjore për “prani mbrojtjeje”, por jo për të ushtruar realisht funksionin e saj.

Kjo pabarazi bëhet edhe më e dukshme në raport me të pandehurin, i cili jo vetëm që përballet me një prokurori të fuqishme dhe një gjykatë që shpesh eshte e orientuar drejt kërkesave të prokurorisë, por edhe vendoset fizikisht në pozita poshtëruese. Vendosja e tij në një kafaz qelqi, i cili e izolon nga komunikimi i lirë dhe i menjëhershëm me avokatin gjatë seancës, bie në kundërshtim të hapur me parimet minimale të një procesi të drejtë. Një i pandehur që nuk mund të komunikojë me avokatin e tij në kohë reale është një i pandehur i privuar nga mjetet efektive të mbrojtjes.

Historia botërore ka treguar se çfarë ndodh kur prokuroria merr rolin që i takon gjykatës. Italia e viteve ’90, me “Mani Pulite”, u mbush me akuza dhe arrestime spektakolare, ndërsa qindra çështje u rrëzuan në gjykatë. Reputacione politike u shkatërruan jo nga vendimet gjyqësore, por nga proceset e hetimit. Në Turqi, shkrirja e prokurorisë me pushtetin ekzekutiv ka cuar në mijëra arrestime. Në Shtetet e Bashkuara, debati mbi tejkalimin e kompetencave të prokurorëve ka bërë që Gjykata Supreme të vendosë kufizime të forta për të ruajtur ekuilibrin mes akuzës dhe mbrojtjes.

Ky ekuilibër është thelbi i procesit penal. Prokuroria është njëra anë. Mbrojtja është ana tjetër. Vetëm gjykata është pesha që i mban në balancë. Në momentin kur ky ekuilibër prishet, drejtësia rrezikon të kthehet në instrument politik, mediatik ose administrativ , por jo juridik.

Në praktikën e drejtësisë shqiptare, një nga problemet më serioze që prek drejtpërdrejt të drejtat themelore të njeriut lidhet me marrjen e masave të arrestit pa praninë e palëve dhe pa u thirrur më parë i hetuari për t’u pyetur, duke e vendosur atë përballë një mase të rëndë kufizuese të lirive pa asnjë mundësi paraprake mbrojtjeje. Nga nje vendim i marre “ ne dhome keshillimi” , nje qytetar dergohet direct ne burg pa u pyetur asnjehere. Dhe nuk flas ketu per krimet e flagrances. Është një turp i vërtetë për një vend që rreth 60 për qind e popullsisë së burgjeve përbëhet nga persona të paraburgosur, të cilëve ende nuk u është dhënë një vendim gjyqësor.

Vetëm kur shoqëria të rikthejë natyrshëm shprehjen “e zgjidh gjykata”, dhe kur gjykatat të fillojnë të veprojnë me pavarësinë dhe fuqinë që u jep ligji, atëherë mund të themi se drejtësia shqiptare po hyn në shinat e vërteta të shtetit të së drejtës. Sepse drejtësia nuk ndërtohet nga perceptimi, por nga procedura; nuk mbahet në këmbë nga prokuroria, por nga gjykata; dhe nuk duhet të shkaktojë frikë, por të ngjallë besim.

The post SPAK-u, gjykatat dhe keqkuptimi i madh mbi drejtësinë first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Në universin paralel të Partisë Demokratike, aty ku logjika ka marrë pushime të përhershme dhe shpresa vjen me orar, siç vjen uji pas premtimeve për 24 orë ujë, ekzistojnë dy ëndrra të mëdha:
E para është ëndrra kolektive, ëndrra që bashkon demokratët sikur të ishte Himni i Flamurit. E gjithë PD-ja: të moderuar, radikalë, emigrantë, nostalgjikë, të penduar, të ikur e të rikthyer, imagjinojnë një mëngjes rilindas, një mëngjes mrekullie, ku Edi Rama çohet nga gjumi, tund kokën që herë e bën të duket si Skënderbeu e herë si Ismail Qemali, fërkon mjekrrën që përsëri është imitim i mjekrrave të dy burrave të sipërpërmendur, dhe thotë:
“O popull o miqtë miq! U lodha me këtë punë. Merreni ju qeverinë! Unë do merrem me pikturë dhe me bimë medicinale. Mendoj se doktor Berisha, me rinine dhe vullnetin që e karakterizon, është figura e duhur për të qeverisur këtë vend.”

Në këtë pikë, demokratët prekin faqet, pickojnë veten, pëllumbat ngrihen në ajër, horizonti hapet dhe populli blu përlotet. Ky është momenti kur realiteti bie ndesh me fizikën: ëndrra është aq absurde, sa edhe Muli nuk e beson dot që mund të ndodhë në të vërtetë.

Ëndrra e dytë është më e butë, më delikate, por edhe më absurde se e para. Reformatorët e PD-së, ata që e duan ndryshimin por pa prekur askënd, pa ofenduar askënd, dhe sidomos pa ngritur zërin, fantazojnë një ditë historike ku vetë monumenti politik, Sali Berisha, del në ballkon, në katin e tetë të godinës ku banon, vështron horizontin e bulevardit, militantët poshtë ballkonit dhe thotë:
“Tani mjaft. Boll 35 vjet. Le të vijë një brez tjetër.”
Sigurisht që edhe ky skenar kërkon ndërhyrjen e NASA-s, Akademisë së Shkencave dhe ndoshta edhe rishikim të teorisë së relativitetit. Ka më shumë gjasë të gjesh fjalën “Rama fiton zgjedhjet me votë të lirë” në një kërkim të lirë në Google sesa frazën “Berisha u tërhoq me dëshirë”.

Ndërkohë, në realitetin blu, ka nisur një lëvizje shumë dinamike, shumë filozofike, shumë kafeinare. Filloi si lëvizja e kafesë, ku çdo nismë shoqërohet me një kapuçino. Pastaj u shndërrua në një aktivitet më serioz: një mbledhje në Durrës me Ervin Salianjin dhe Ilir Alimehmetin në krye: dy njerëz të vendosur që PD-ja të ndryshojë, por me një kusht të shenjtë, të hekurt, të pathyeshëm: mos prek monumentin!
Sali Berisha është në statusin “Monument Kulture – Kategoria I”, si Gjirokastra dhe Butrinti bashkë. Mund të futet edhe në objektet e mbrojtura nga UNESCO pas xhubletës dhe lahutës. E prek me gisht, të bie partia. E sheh shtrembër, të del përpara statuti. E përmend në analizë, të shpallin tradhtar. Këtë e di çdo demokrat nga Tropoja në Sarandë: në PD mund të preket çdo gjë veç monumentit.

Dhe ndërkohë që këto takime bëhen, PD-ja numëron humbjet. Katër herë rresht ka humbur zgjedhjet parlamentare. Nga minus 37 mijë vota në 2021, arriti në minus 327 mijë vota në 11 maj 2025.
Një rritje e humbjes që çdo statistikan normal do ta konsideronte “shkencë e re politike: rënia me shpejtësi të përshpejtuar”.

Kanë kaluar tetë muaj nga ajo disfatë dramatike që do t’i kishte shkundur edhe mumiet e Egjiptit, por PD ende nuk ka bërë analizë. Pse? Sepse analiza duhet të vërë gishtin te dikush. Dhe ky “dikushi” është ai që nuk preket. Dhe kështu analiza është shtyrë, shtyrë, shtyrë… deri në pafundësi. Në PD, analizat bëhen vetëm për të ardhmen, kurrë për të shkuarën.

Ndërkohë, pronari i partisë prej 35 vitesh, sepse askush nuk guxon ta quajë ndryshe, del dhe thotë:
“Nuk humbëm! Narko-shteti na vodhi zgjedhjet! Ramaduro na mori fitoren nga duart!”
Kjo është receta e preferuar: e lehtë, e shpejtë, pa efekte anësore. Nuk kërkon ndryshim, nuk kërkon reflektim, nuk kërkon dorëheqje. Thjesht të thotë që faji është i tjetrit dhe partia vazhdon punën si zakonisht: humbje pas humbjeje, ëndërr pas ëndrre, monument pas monumenti.
Nuk del njeri të thotë: po mirë mor, Rama mund të vjedhë prapë. Ne pse jemi aty? Pse nuk ia bëjmë të pamundur vjedhjen Ramaduros?

Kështu PD-ja sot është bërë si një muze politik: i hapur çdo ditë, i pasiguruar, me dritare të plasaritura, që nga koha e kryengritjes së jeniçerëve kundër uzurpatorit të fronit të sulltanit, Bashës. E mbani mend besoj sulmin me hunj dhe flakadanë, me shkallë dhe gurë, për të marrë me sulm selinë që të gjithë e quajnë SHQUP, por që në fakt është vendi ku është vendosur monumenti. Dhe që në hyrje qëndron e shkruar me gërma të arta: “Mos prek monumentin. Ai mban tavanin.”

Dhe demokratët vazhdojnë të ëndërrojnë: ose Rama të zgjohet një mëngjes e t’u japë pushtetin, ose monumenti të lëvizë vetë. Deri atëherë, PD mbetet një muze me shpresë, një estradë si ato që bëheshin dikur në çdo rreth, një parti me dy ëndrra dhe një realitet që nuk lëviz. Sepse në PD çdo gjë mund të ndryshojë… përveç asaj që duhet të ndryshojë.

The post Monumenti i paprekshëm dhe ëndrrat e pamundura first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Fejton

Anëtari më potent i Këshillit Drejtues, fyellisti legjendar Aman Vula, atë mëngjes ishte zgjuar më i freskët se kurrë, me sytë që i shkëlqenin si të një reformatori të lindur vonë. Në gjumë i kishte ardhur një ide kaq brilante, kaq epokale, sa ishte i bindur se do ta fuste përgjithmonë në historinë e transformimit të Radio Televizionit, jo me klarinetë, por me vizion. I trembur se mos i humbte ndonjë grimcë të frymëzimit hyjnor, ai u ul menjëherë të shkruante, me bindjen e plotë se reforma e madhe po niste pikërisht aty: mbi tavolinën e tij të mëngjesit, mes filxhanit të çajit dhe lapsit të shënimeve që ende mbante erë ambicie.

Shkroi rreshtin e parë: Fjala e fyellistit Aman Vula në Këshillin Drejtues.

U mendua pak dhe pastaj pena i rrodhi lirshëm: Zoti Kryetar, kolegë të nderuar, dhe ju të tjerët që vazhdoni të merrni pjesë në mbledhjet e Këshillit sepse ju pëlqen honorari mujor dhe nuk doni t’ia hiqni vetes, kam një propozim që do t’i japë institucionit tonë rilindje më të madhe të historisë së vet: të mbyllim RTSH Agro dhe të hapim SPAK TV.

Lidhur me RTSH Agro, argumentin e kam të thjeshtë: në një vend ku lopët kanë marrë azil politik në Gjermani, ku dhitë janë bërë rezidente në Zvicër, dhe ku fermeri i fundit ka hapur një qebaptore në Alaska, nuk ka logjikë të ekzistojë një televizion bujqësie. Do të ishte si të mbaje një kanal për astronautë në një vend ku nuk kemi as autobusë, por vetëm furgona.

Ndaj RTSH Agro duhet mbyllur, qetësisht, pa zhurmë, pa bujë, siç mbyllen të gjitha gjërat që nuk i shikon askush.
Dhe kjo na çon te projekti im madhor:
SPAK TV — kanali që do të edukojë kombin përmes frikës, rrjedhjeve dhe nostalgjisë së drejtësisë së viteve ‘80.
E dini vetë që SPAK-u është përpjekur fort të ndërtojë një nam të ri. Ka bërë përpjekje, duhet pranuar. Ka hedhur në media përgjime të selektuara duke e bërë më mirë se kushdo tjetër punën e reporterit të kronikës së zezë. Ka nxjerrë copa dosjesh si në pritjet me finger food: na jep vetëm aq sa të na ngjallë oreksin, por kurrë që të na ngopë plotësisht.

Por, me gjithë këto përpjekje, duhet thënë me sinqeritet institucional: SPAK-un e pengon historia.
Jo historia e “antikorrupsionit”, jo.
E pengon ajo historia tjetër, ajo e viteve kur Hetuesia e Përgjithshme dhe Sigurimi i Shtetit nuk kishin nevojë për rrjedhje në portale. Atyre jo vetëm u rridhte dosja, por edhe dëshmitari, edhe fshati, edhe historia.
Pra, në krahasim me Sigurimin e Shtetit, SPAK-u është ende praktikant.
Ka shumë për të mësuar.

Prandaj programi kryesor i SPAK TV do të jetë: “Të mësojmë nga përvoja e Hetuesisë së Përgjithshme dhe Sigurimit të Shtetit”. Një cikël i plotë programesh që do ta udhëheqë analisti i shquar që e kemi në mes tonë dhe ka si moto: “Populli kërkon ndëshkime dhe arrestime dhe jo drejtësi”, ku prokurorët e sotëm të mësojnë se si denigrohet individi përpara gjyqit në mënyrë profesionale, si ndërtohet perceptimi publik pa pasur asnjë provë të plotë, si manipulohet opinioni në mënyrë më efektive sesa me tre faqe të shkëputura në media, si të përdoret fjala “dyshohet në mënyrë të arsyeshme” me forcë të tillë sa të tingëllojë si “është fakt”.
Në vitet e shokut Enver, kjo punë bëhej me plan dhe me normë. SPAK-u ende s’e ka arritur atë nivel operativ.
Në fakt, edhe pse SPAK sot ka një normë suksesi të lavdërueshme , ( gjykata i jep pothuajse gjithmonë atë që kërkon ) përsëri nuk ka arritur në nivelin legjendar të hetuesve të dikurshëm, të cilët arrinin rezultate të jashtëzakonshme: një gjykatë popullore që, të rralla ishin rastet, po po, por ama kishte raste që kthente dosjen mbrapsht për përmirësim.

Por të mos harrojmë se SPAK e ka tejkaluar punën e organeve të diktaturës së proletariatit në demaskimin e armikut të klasës. Atëherë Dega e Brendshme mezi i mblidhte njerëzit në një sallë, dhe salla aq nxinte e shumta dyqind apo treqind veta; tani demaskimi mund të bëhet më i suksesshëm me SPAK TV sesa duke shitur të dhënat e dosjeve andej-këtej nëpër portale. Unë propozoj me modesti që një emision i përnatshëm nga analisti Puçi të titullohet: “Armiqtë në litar!”, i cili do të merret pikërisht me këtë temë.
Një horizont i pamatë hapet edhe për sektorin e serialit që propozoj ta ngremë në strukturën organizative të këtij televizioni, i cili do të jetë përgjegjës për gjithë prodhimet seriale. Unë propozoj ta nisim me serialin tonë më të ri: “Afermëndsh”.
Çdo episod tregon një histori ku:
– SPAK kërkon masë
– Gjykata thotë: Afermëndsh!
– Avokati më pas pyetet për komente, por mikrofoni ndërkohë është fikur.
Seriali do të ketë sezone pa fund, sepse materiale ka pafund.
Dhe publiku do të thotë:
“Ah, më në fund një kanal që flet hapur për drejtësinë tonë moderne, jo për atë teorike që lexojmë në Kodin e Procedurës Penale apo në Kushtetutë.”
A e mendoni, zotërinj, se si do të rritet audienca, kur në ekran të dalin vibratore, brekë dhe sutjena, dashnore dhe dashnorë?

Në SPAK TV, përveç serialeve dhe emisioneve demaskuese, do të hapet edhe një cikël modern kursesh televizive për prokurorët, të cilët, siç thotë populli, “janë të vullnetshëm, por nuk e kanë kapur akoma lapsin si duhet”. Kursi bazë do të quhet “Shkrim e Këndim për Prokurorët e Shekullit XXI”, ku do të mësohet radhitja e fjalisë, ndarja e paragrafit dhe arti i rrallë i përdorimit të presjes pa shkaktuar arrestime të panevojshme. Ndërsa në fundjavë, për të rritur ndërveprimin me publikun, do të zhvillohet konkursi kombëtar “Gjeni Gabimin!”, ku shikuesit do të sfidojnë njëri-tjetrin të gjejnë gabimet logjike në aktakuzat dhe pretencat e SPAK-ut. Fituesi i javës do të marrë çmimin prestigjioz “My Brother Aleksander”, ndërsa vetë prokurorëve do t’u jepet një bonus motivues: privilegji për ta ripunuar tekstin pa u fact-check-uar nga gjykata.

Zonja dhe zotërinj të Këshillit Drejtues! SPAK TV nuk është thjesht kanal.
Është filozofi e re mediako-juridike.
Është mënyra më e mirë për t’i bërë qytetarët të ndihen pjesë e drejtësisë. Nuk ka pse të ashtuquajturit “gazetarë të kronikës së zezë” ose si u pëlqen ta quajnë veten “gazetarë investigativë” të marrin meritat për punën e palodhur të prokurorëve.
Por më kryesorja është: përse ta lëmë gjykatën të vendosë, kur mund ta vendosë publiku që në episodin e dytë?
SPAK TV është e ardhmja.
RTSH Agro është e shkuara.
Fermerët kanë ç’të shohin aty ku janë — në Greqi, Itali, Angli, Belgjikë dhe gjetkë.
Lopët janë në Irlandë.
Dhitë në Itali.
Të vetmit bagëti që kanë mbetur këtu jemi ne në këtë mbledhje, duke u përpjekur të drejtojmë një institucion që kërkon spektakël, jo logjikë.
Dhe spektaklin do t’ua japim.
Aman Vula vuri pikë në fund të fjalës dhe, i kënaqur me sa kishte shkruar, mori në dorë fyellin.

The post SPAK TV: Kërkesa e kohës për shqiptarët first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Pezullimi nga detyra i zv/kryeministres dhe ministres së Infrastrukturës Belinda Balluku, pas akuzave të ngritura ndaj saj për shkelje të barazisë në tendera, ka hapur një debat shumë më të thellë sesa vetë rasti penal. Nuk është fjala më për një çështje individuale, por për një simptomë të një sëmundjeje të vjetër: moralin e shkatërruar të qeverisjes në Shqipëri.

Në çdo vend me standarde minimale të etikës publike, një zyrtar i lartë, sapo vihet nën hetim për çështje që lidhen me abuzimin e pushtetit, largohet vetë nga detyra për t’i hapur rrugë hetimeve të pavarura, pa presion politik, pa alibi procedurale dhe pa u fshehur pas imuniteteve të pushtetit. Dorëheqja nuk përbën pranim fajësie, por respekt për institucionet dhe për publikun të cilit i shërben.
Në Shqipëri, kjo kulturë përgjegjësie mungon. Në vend të reflektimit, zgjidhet përplasja; në vend të moralit, ngrihet muri i politikës.

Reagimi i kryeministrit Edi Rama pas vendimit të Gjykatës së Posaçme ,duke e çuar çështjen në Gjykatën Kushtetuese dhe duke argumentuar se pezullimi i një ministri “bllokon gjithë dikasterin” , e zhvendos debatin nga thelbi në periferinë e tij. Pse duhet të arrijmë deri në pezullim gjyqësor që një zyrtar i lartë të largohet nga detyra? Pse duhen interpretime juridiko-administrative për të zëvendësuar një akt të thjeshtë etik? Dhe mbi të gjitha: si ka mundësi që një ministri e tërë të jetë kaq e personalizuar sa funksionimi i saj të varet nga një individ i vetëm?

Argumenti se një ministri “bllokohet” kur ministri pezullohet, është pranim i një tjetër problemi të madh: kapja totale e administratës nga politika, mungesa e strukturave funksionale dhe centralizimi i frikshëm i vendimmarrjes. Në një shtet normal, ministria nuk ndalet sepse ndalet ministri. Në një shtet normal, ka zëvendës, sekretarë të përgjithshëm, hallka të ligjshme që garantojnë vazhdimësinë. Në një shtet normal, kriza e një individi nuk kthehet në krizë të institucioneve.

Por Shqipëria po përjeton pikërisht këtë: personalizim të pushtetit, dobësim të institucioneve dhe relativizim të përgjegjësisë. Mbi të gjitha, po përjeton mungesën e një morali minimal në qeverisje , moral që vendos vijën mes pushtetit dhe shtetit, mes interesit publik dhe interesit privat, mes përgjegjësisë dhe arrogancës.

Sot nuk ka rëndësi se çfarë thotë njëra palë apo tjetra, se çfarë interpretimi juridik i jepet një vendimi gjyqësor apo se sa gjatë do të zgjasë procesi. Rëndësi ka një e vërtetë e qartë: deri kur në Shqipëri zyrtarët e lartë do të vazhdojnë të mbahen pas karriges deri në sekondën e fundit, edhe kur kjo karrige është nën hijen e hetimeve?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje tregon nivelin e moralit të qeverisjes. Dhe pikërisht ky nivel është sot i rrënuar. Derisa të rikthehet kultura e përgjegjësisë, derisa dorëheqja të shihet si akt dinjiteti e jo si dobësi, derisa administrata të jetë e fortë dhe institucionet të jenë më të rëndësishme se individët, Shqipëria do të vazhdojë të jetojë në paradoks: me ligje të shkruara bukur dhe me moral politik të shkatërruar.

Ky është problemi i vërtetë. Dhe kjo është arsyeja pse çdo debat rreth “kompetencave”, “pezullimeve”, apo “interpretimit kushtetues” është vetëm një tentativë për të shmangur thelbin: qeverisja pa moral çon në krizë jo vetëm një ministri, por gjithë shtetin.

The post Morali i shkatërruar i qeverisjes first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Përrallë

Na ishte sec na ishte! Në një mbretëri të vogël buzë detit, ku shumë gjëra ndryshonin çdo ditë por gjithçka mbetej njësoj, sundonte një Mbret i cili njihej në tërë botën e vogël ballkanike për një tipar të padiskutueshëm: ishte më i madhi nga të gjithë mbretërit rreth e rrotull. Ka që thonë se kur ai ngrihej në këmbë, hijet e pemëve lëviznin për t’i lëshuar vendin. Ka të tjerë që betohen se në ditë me mjegull, njerëzit e ngatërronin me një minare. Zogjtë, për respekt, fluturonin gjithnjë më ulët se gjatësia e tij.

Mbreti kishte një kalë, një kafshë të famshme që ishte bërë simbol i fuqisë së tij. Një kafshë që e donte me shpirt, sepse ky kalë i bindur i jepte Mbretit ndjenjën se ai sundonte jo vetëm pallatin, por edhe natyrën. Kali ishte aq besnik, sa nuk bënte asgjë që i ndalonte Mbreti, edhe kur kishte tepër uri. Ishte apo nuk ishte Mbreti pranë, ai e kishte meritën të mos hante as kumbulla dhe as dardha edhe kur Mbreti nuk e kishte mendjen.

Njerëzit thoshin se kali e njihte zërin e Mbretit aq mirë, sa kur ai fliste, kali e ulte kokën si shenjë respekti. Dhe kur Mbreti heshtte, kali rregullonte frymëmarrjen për të mos prishur qetësinë mbretërore. Bile kali merrte me mend edhe çfarë mendonte Mbreti dhe bënte gjënë e duhur edhe pa ia kërkuar.

Të gjithë mbretërit përreth, nga malet në veri tek fushat në jug, e kishin zili këtë kalë. Disa thoshin: “Sikur ta kishim dhe ne një të tillë, as truproja s’do të na duhej më.”

Mirëpo një mëngjes, ndërsa Mbreti ishte duke planifikuar mbretërinë për vitin 2030 (sepse përse të mendosh për sot, kur mund të sundosh edhe të martën e pas dhjetë vjetëve?), stallerët e pallatit u futën në dhomë duke u dridhur. Në fillim nuk flisnin dot. Më pas tentuan të flisnin, por u doli vetëm një ofshamë. Dhe më në fund, njëri prej tyre, i cili ishte më i guximshmi nga frikacakët, tha:
— Madhëri… kali… pra, kali juaj… duket se është… pak… shumë… i palëvizshëm.

Mbreti ngriti vetullën, gjë që e bënin vetëm ata që guxonin.

— Palëvizshëm? Kali im nuk është palëvizshëm. Mos është sëmurë kali im?

Por kur një vështrim në stallë ia tregoi realitetin e ftohtë (dhe pak të rëndë në nuhatje), Mbreti, në një frymë aristokratike, deklaroi:
— Të thirren doktorët!

Mbreti nuk mund të pranonte këtë fenomen të zakonshëm të botës së gjallë. Ai thirri në pallatin e tij të artë doktorë, shkrimtarë, poetë, piktorë, astrologë, këshilltarë, analistë të paguar dhe disa gazetarë oborrtarë që kishin zakon t’u flisnin qytetarëve rreth Mbretit.
Të gjithë u mblodhën rreth kalit të shtrirë: disa mbanin frymën, të tjerë mbanin hundët, disa të tretë mbanin buzëqeshjen që u kërciste nga sforcimi.

Shkrimtari i parë, mjeshtër i lavdisë, foli i pari:
— Madhëri, kali juaj është në një fazë të thellë reflektimi. Ai ndodhet në një gjendje filozofike ku trupat thjesht pushojnë për të rigjeneruar shpirtin.

Piktori më i kërkuari i pallatit, i cili gjithmonë i bënte portretet e Mbretit më të rinj, më të bukur dhe më të gjatë seç ishte në të vërtetë, tha:
— Kali juaj është një vepër arti në qetësi absolute. Me pak dritë të ngrohtë dhe një kadife blu, ai duket sikur do të niset vrap. Kjo provon se energjia e tij është këtu me ne.

Astrologu, që mbante gjithmonë një tub me yje të pikturuar, theksoi:
— Madhëri, yjet kanë folur. Kali juaj është në një tranzicion galaktik që kërkon qetësi.

Gazetari i pallatit, që kishte shkruar 57 artikuj se si gjithçka në mbretëri shkonte mrekullisht mirë, shpalli me zë kumbues:
— Këtu kemi një fenomen sa politik, aq edhe shkencor edhe letrar. Sipas të gjitha burimeve të mia, kali është në një periudhë pushimi, për t’u kthyer edhe më i fortë.

Mbreti i dëgjoi të gjithë dhe, i lehtësuar, urdhëroi:
— Ngrijeni kalin në këmbë! Rregulloni shalën! Ndezni dritat! Këndoni këngë! Rroftë kali!

Dhe njerëzit, të mësuar të shikonin teatrin e pallatit si strehë nga monotonia e përditshme, festat i kishin qejf.

Por ditët kalonin… dhe me to edhe turma filloi të rrallohej. Në fillim u larguan ata që kishin hundë të forta, pastaj ata që s’kishin fare nerva, e më në fund edhe ata që deri dje betoheshin se “çdo gjë është çështje perceptimi”.

Era e keqe e kalit u bë më e famshme se vetë Mbretëria , madje disa udhëtarë të huaj tregonin se aromën e ndjenin që nga kufiri, sikur të ishte ndonjë shenjë hyjnore për të marrë arratinë më shpejt.

Njerëzit e thjeshtë nisën të mbanin hundët me dorë nga mëngjesi deri në darkë. Fillimisht dukej si një lëvizje e vogël spontane: një grua në treg, një burrë te furrtari, një fëmijë te shatërvani. Pastaj u kthye në modë.

Të gjithë rrinin rrotull kalit me duar në hundë, sikur ishin pjesë e ndonjë festivali të çuditshëm ku çmimi i parë ishte: “Kush rri më gjatë pa u alivanosur”.

Dhe kur edhe kjo metodë dështoi, secili nisi të bëjë valixhen. Në fillim ikën disa familje drejt mbretërive fqinje ,duke pretenduar se po shkonin për “pushime të shkurtra”. Pastaj ikën edhe disa të tjerë drejt perandorive të largëta , me justifikimin se “klima u përkeqësua”.
Me kalimin e ditëve, rruga kryesore u mbush me njerëz që tërhiqnin valixhe, çanta, karroca, qentë, macet dhe kush e di çfarë tjetër, duke lënë mbretërinë më bosh se një stadium pas mbarimit te ndeshjes.

Dita-ditës mbretëria boshatisej. Njerëzit iknin me valixhe nëpër duar, ndërsa oborri vazhdonte t’i këndonte kalit të ngordhur sikur ishte ende gjallë. Në fund, në sheshet e zbrazura mbetën vetëm era e rëndë dhe zhurma e valixheve që largoheshin.

Thuhej se pothuajse gjysma e popullsisë ishte zhdukur “me shpejtësinë e erës”… edhe pse, të themi të drejtën, ishte aroma ajo që i shtyu.

Dhe kështu mbretëria mbeti me kalin e ngordhur në mes të sheshit, me oborrtarët që këndonin, dhe me një erë që nuk po largohej.

The post Kali i ngordhur i mbretit first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Në aeroportin ndërkombëtar të Vjenës, në atë hapësirën e ftohtë ku era nuk pyet nëse ke kollare apo kapele, zbriti Presidenti i Republikës së Shqipërisë, vetë zoti Bajram Begaj. Ishte një mëngjes i kthjellët dhe i ftohtë.

Presidenti i hodhi sytë majtas e djathtas, me atë pritshmërinë e brendshme që vetëm funksionarët e lartë e njohin. Shpresonte që dikush të ishte aty. Qoftë një protokollist, një shofer, ndonjë punonjës me tabelë në dorë, apo edhe ndonjë shqiptar rastësor që punonte bagazhet. Të mos zbriste kot, siç bëjnë njerëzit e zakonshëm.

Dhe atëherë, në fund të shkallëve, ai e pa.

Fate Velajn. Ambasadorin. Qëndronte aty si statujë e improvizuar prej ngrice diplomatike, me duart në xhepa dhe mëngjesin e ngrënë me nxitim në sy.

Presidenti u ndal dhe buzëqeshi, atë buzëqeshje që politikanët e ruajnë për ceremoni të mëdha.

— Fate, je ti? – pyeti Presidenti.

— Unë jam, zoti President, tha Fate, jo aq me përunjësi në mënyrë që të të dëshmonte se “Shefi im është edhe shefi yt”.

Presidenti e kapi për krahësh
— Erdhe posaçërisht për mua? — pyeti ai me atë ëmbëlsi .

Fate ngriti supet me elegancë.
— Sigurisht. Thashë me vete: nëse Presidenti i Shqipërisë vjen në Vjenë dhe nuk e pret askush në pistë, atëherë diplomacia jonë do duket… tepër profesioniste.

Presidenti qeshi.
— Faleminderit, Fate. E vlerësoj shumë. Jam i nderuar që një vartës im më pret me këtë përkushtim…

Ishte ajo fjala “vartës” që rëndoi lehtë në ajër, si borë që nuk vendos nëse të shkrihet apo të ngurtësohet. Fate përsëri mendoi me shpejtësi: “Shefi im është edhe shefi yt.”

Megjithatë, u fotografuan.
Njëri me kapelë, tjetri me kollare.
Mbrapa, avioni austriak, i cili as nuk e dinte se po bëhej sfond i diplomacisë shqiptare.

Presidenti fliste pa pushim për çështjet e mëdha të Europës, për marrëdhëniet strategjike, për integrimin. Ambasadori Fate Velaj dëgjonte me kokën që lëvizte butë, me atë lloj respekti që burrat shfaqin kur u kërkohet të dëgjojnë histori të gjata, por ora e tyre është ndalur te “boarding in 12 minutes”. Pastaj Presidenti foli për politikën austriake, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe rolin e diplomacisë shqiptare në kryeqytetin perandorak.

Ata të dy ,Presidenti dhe Fate ambasadori , qëndruan në pistë dhe biseduan me një seriozitet akademik për çështjet më të mëdha të kohës: Europën, Austrinë, bashkëpunimin strategjik, dhe pastaj, natyrshëm, ranë tek drama universale e njerëzimit: vendi i këmbëve në avion. Presidenti u ankua se sedilja e tij ishte aq e ngushtë sa i dukej sikur Europa po e ngjeshte integrimin fizikisht. Fate, me fytyrë tragjike, shtoi se Austria e ka harruar mikpritjen e dikurshme dhe tani të jep vetëm ajër të kondicionuar falas. Pastaj të dy bashkuan kokat mbi misterin më të madh të shekullit XXI: pse askush nuk të sjell më një shishe ujë falas në fluturime të shkurtra. Në fund, dolën në përfundimin se kjo, më shumë se çdo gjë tjetër, ishte arsyeja pse duhej thelluar bashkëpunimi mes dy vendeve ,për t’i rikthyer dinjitetin hidratimit njerëzor.
Ndërkohë, një punonjës i aeroportit u afrua dhe tha me ton të mbytur:
— Ju lutem, mos bllokoni shkallët e avionit. Ka pasagjerë që presin.

Dy burrat e shtetit lëvizën dy hapa majtas dhe vazhduan bisedën e tyre madhore qe në mënyrë të pěrmbledhur mund ta lexoni tek njoftimi i Ambasadës Shqiptare të Vienes.

 

The post Kronikë diplomatike nga Viena first appeared on JavaNews.al.

Në kujtim të një njeriu që e mbajti politikën shqiptare në kufijtë e arsyes 

Nga Thoma Gellci 

Sot u nda nga jeta Fatos Nano — ish-kryeministër dhe një nga figurat më të rëndësishme të viteve të vështira të tranzicionit shqiptar. Me largimin e tij mbyllet një faqe e politikës sonë që për shumë njerëz lidhej me përpjekjen për t’i dhënë vendit një politikë të arsyes, të debatit dhe të qytetarisë, jo thjesht të pushtetit.

Ishte pranvera e vitit 1992, menjëherë pas zgjedhjeve të 22 marsit. Shqipëria po futej në epokën e parë të ndërrimit të pushtetit me votë. Në atë kohë Fatos Nano më thirri në zyrën e tij si kryetar i Partisë Socialiste, që sapo po ngrihej nga rrënojat e Partisë së Punës. Klima ishte e zymtë — entuziazmi i rënies së komunizmit po zëvendësohej nga ndarjet, përjashtimet dhe hakmarrjet. Por Nano fliste ndryshe. Ai kërkonte hapje, reformë dhe kulturë politike.
Më propozoi të merrja drejtimin e “Zërit të Popullit”, një gazetë që duhej të rilindej, pa frymën e vjetër partiake. Ishte një veprim i guximshëm për atë kohë: të vendosje një gazetar të ri, pa përvojë të madhe e pa lidhje me partinë, në krye të organit të saj zyrtar. Aty shihej qartë besimi i Nanos tek e reja dhe tek ndryshimi.

Në ato muaj, Nano solli një frymë që më pas nuk është parë shpesh në politikën shqiptare — frymën e lirisë që buron nga kultura, jo nga pushteti. Ai e donte shtypin si vend debati, jo si megafon partie; dhe opozitën si kontroll demokratik, jo si armik.
Por shumë shpejt gjithçka ndryshoi. Në verën e vitit 1993, Fatos Nano u arrestua me akuza politike. Ishte një akt hakmarrjeje që shënoi një kthesë të errët për vendin. Ai u burgos, por nuk u thye. Nga burgu dërgonte letra plot reflektim, humor dhe këshilla për miqtë e tij në parti. Fillonin me fjalët “I dashur vëlla” dhe mbylleshin me ndonjë batutë të hollë që vetëm ai dinte ta bënte.
Dy ditë pas arrestimit të tij, më morën edhe mua nga zyra e gazetës dhe më dërguan në burgun 313, bashkë me disa funksionarë të tjerë të Partisë Socialiste. Për mua zgjati pak, por për të zgjati vite. Burgosja e tij u bë simbol i mungesës së drejtësisë dhe i politikës së hakmarrjes që mbolli tranzicioni.

Kur doli nga burgu pas gati katër vjetësh, Nano ishte më i pjekur dhe më i qartë në vizionin e tij. Ai e reformoi Partinë Socialiste dhe në vitin 1997 e ktheu sërish në pushtet. Historia i dha të drejtë: nuk kishte qenë armik i shtetit, por një njeri që kishte paguar me lirinë e vet për idenë e lirisë.
Për ata që e njohën nga afër, Fatos Nano do të mbetet njeriu i dialogut, i kulturës dhe i ironisë së zgjuar — asaj që nuk të fyen, por të bën të mendosh. Ai e dinte kufirin e pushtetit dhe besonte se një vend ecën përpara vetëm kur njerëzit mund të flasin lirshëm, edhe për ata që nuk i duan.
Sot, kur emri i tij kalon nga lajmet në histori, ajo që mbetet është fryma që la pas: kujtimi se edhe në kohë burgimesh, mund të ketë liri. Dhe se kjo frymë, më shumë se çdo pushtet, është ajo që i jep kuptim politikës.
Lamtumire i dashur kryetar!

The post Fatos Nano dhe fryma e lirisë në një kohë burgimesh first appeared on JavaNews.al.

Nga Thoma Gëllçi

Sali Berisha, kryetari i përjetshëm i Partisë Demokratike, është një rast unik në Shqipëri: një përzierje midis monumentit historik dhe pajisjes së karikueshme politike. Kur ai u ul për herë të parë në kolltukun e PD-së, Ramiz Alia ishte ende president, komunizmi sapo kishte ndërruar emër dhe njerëzit s’kishin mbaruar ende radhën për vajguri. Që atëherë kanë kaluar tridhjetë e pesë vjet, gjatë të cilëve Amerika ka ndërruar shtatë presidentë, nga Bushi i vjetër e deri te Donald Trump; Greqia ka ndërruar dymbëdhjetë kryeministra, Italia plot shtatëmbëdhjetë, Serbia pesëmbëdhjetë, Maqedonia trembëdhjetë, ndërsa PD-ja vetëm një — dhe ai s’është në qeveri, por në mendjet tona, çdo ditë nga një konferencë shtypi. Dhe megjithëse 82-vjeç, deklaroi se do të kandidojë për një mandat tjetër për kryetar i PD-së, për ta udhëhequr atë në pesë vitet e ardhshme, duke synuar që pas katër vjetësh të fitojë zgjedhjet dhe të jetë kryeministri i ri i Shqipërisë.

Njerëzit ndërrojnë flokët, dhëmbët, madje edhe fe, por PD-ja s’e ka ndërruar kurrë kryetarin. Edhe kur ka eksperimentuar duke paraqitur ndonjë figurant, dihej nga të gjithë që kryetari real i partisë ishte Sali Berisha. Kanë ndryshuar vetëm vitet, fotoja në pasaportë dhe toni i zërit. Ai që dikur fliste për pluralizëm, tani flet për “ringritje”. Ai që dikur thoshte “poshtë komunizmi”, tani thotë “poshtë rilindja” — por me të njëjtin zë, të njëjtin shikim, të njëjtin dorëshkrim në deklarata. Por sot nuk përdor më atë makinën e shkrimit që ndoshta ia dhuroi Ramizi për të shkruar programin e fjalimit që do të mbante para studentëve protestues si i dërguar i presidentit Alia.

Një natë, pas gjithë këtyre viteve, Doktori Berisha po bënte një gjumë të trazuar. Një gjumë që nuk të çlodh, por të zbulon ëndrra që nuk do të doje t’i shihje. Ëndrra e parë ishte e tillë sa që rrotullohej në krevat dhe nxirrte zëra të pakuptimtë: Jorida Tabaku, e zgjedhur kryetare e Bashkisë së Tiranës.

Skena ishte e tmerrshme — njerëzit brohorisnin “Jorida, Jorida!”, dhe ai shikonte i mpirë sesi, pas fitores, ajo ftonte të rinjtë e PD-së për një takim në seli. Një rreth i ri, energjik, me njerëz që s’kishin lindur ende në 1991. Një brez pa frikë, pa kujtime, pa fraksione, pa borxhe — pra, një brez i rrezikshëm. Djersa e ftohtë i përshkoi shpinën. U zgjua. Pa orën — tre e mëngjesit. “Faleminderit Zot që ishte ëndërr,” pëshpëriti. “Në këtë parti, ëndrrat duhen kontrolluar mirë që të mos dalin.”

Por gjumi është gjumë: nuk të pyet. Sapo u kthye në anën tjetër, një ëndërr tjetër i ra mbi kokë, edhe më e keqe se e para. Këtë herë në garë ishte Ilir Alimehmeti. Fushata e tij kishte fituar me rezultat plebishitar. Bashkia e Tiranës ishte fituar nga demokratët dhe kryetar ishte zgjedhur Ilir Alimehmeti!

Turma e mbledhur te selia duartrokiste dhe brohoriste: “Doktori! Doktori!” Një moment u kënaq sepse kujtoi se thirrjet ishin për të, por kur pa në tribunë, ishte doktor Ilir Alimehmeti. Pastaj ëndrra u shua. Akoma më keq — në Kuvendin Kombëtar të Partisë Demokratike, ku Alimehmeti zgjidhej njëzëri kryetar i PD-së. Njëzëri! Pa debat, pa sherre, pa “grupe pune”. Një tmerr demokratik! Berisha u ngrit në këmbë, kapi jastëkun si flamur dhe tha me zë të lartë: “Jo! Jo pa luftë! Jo pa protestë!”

I doli gjumi. “O Zot, shyqyr që ishte ëndërr,” tha për herë të dytë, por menjëherë trupi iu vu në një alarm të madh: po sikur ky aktori Florian Binaj, që kishte vendosur ta mbështeste në kandidaturën për kryetar të Bashkisë së Tiranës, papritur të fitonte?! Ç’do të bëhej?!

Dhe si çdo udhëheqës që ka frikë nga ëndrra, vendosi të mos flinte më. U ul në tavolinë dhe filloi të hartonte planin e shpëtimit. Në asnjë mënyrë nuk duhej që pushteti i kryetarit të Partisë Demokratike të rrezikohej! Një fitore e Binajt për kryetar bashkie do të nxirrte një figurë të re për kreun e PD-së. Apo s’janë të rrezikshëm këta aktorët? Aq më tepër ata komikët! Ja, shiko rastin e Zelenskit — nuk kënaqen me role dytësore dhe duan patjetër të jenë në rolin kryesor.

Mori një letër, një laps blu dhe filloi të shkruante:

“Zgjedhjet u vodhën. Do ngrihemi në protesta të fuqishme! Në protestat më të mëdha që ka bërë ndonjëherë Partia Demokratike që nga viti 1990! Dhe tani kemi një shkak: kemi raportin e grupit monitorues të zgjedhjeve të OSBE/ODIHR për zgjedhjet që u bënë më 11 maj.

Nuk u ngritëm në verë për protesta se ishte vapë.

Nuk u ngritëm në vjeshtë se filluan shkollat.

Nuk u ngritëm në tetor se kisha ditëlindjen — edhe unë, edhe shoku Ramiz.

Dhe në nëntor do të respektojmë muajin e pavarësisë.

Por ama në dhjetor do të bëjmë namin! Të gjithë në protesta!

Tani që doli raporti i OSBE-së, do ngrihemi në dimër — dimri është stina e revolucioneve!”

Fjalët i dilnin vetvetiu. E imagjinonte veten në tribunë, me turmën që brohoriste:

“Faqja 14 e raportit! Zgjedhjet ishin të lira, por nuk ishin të ndershme!”

“Faqja 25! U përdorën mjete shtetërore atje ku s’përdorëshin dot mjete të tjera!”

Demokratët e Librazhdit ishin dashuruar me faqen 4. Ata të Fierit ngriheshin për faqen 6. Shkodra, Tropoja dhe Korça bashkoheshin në një manifestim biblik për faqen 9, ku OSBE shkruante: “Procesi u zhvillua përgjithësisht qetë, por me shqetësime.” Të gjithë pensionistët e Shqipërisë, të cilëve pensioni s’u dilte as për ilaçe, ishin ngritur në këmbë dhe lexonin faqen 12 të raportit: “Qeveria garantoi zgjedhje të lira, por përdori mjetet e saj për zgjedhje”; shoferët s’e kishin më hallin e çmimeve të karburantit, por gjithçka sillej rreth punës së medias në fushatën zgjedhore, e cila “në përgjithësi ishte e ekuilibruar, por pati edhe raste kur nuk ishte e ekuilibruar”; të sëmurët që vuanin nga mungesa e ilaçeve në spitale ishin të gjithë në këmbë dhe lexonin në kor rekomandimet për zgjedhjet e ardhshme!

Sa më shumë shkruante, aq më shumë e ndjente veten të frymëzuar. Në letër, Shqipëria po ngrihej në këmbë.

“Do të bllokojmë Parlamentin e hajdutëve!” – shkruante.

“Do të mbushim bulevardin me flamuj blu dhe nuk do të lëvizim derisa të bjerë qeveria!”

E ndërsa e përfytyronte atë valë njerëzish që lexonin raportin e OSBE-së, në kokë i vinte melodia e vjetër e “Demokracia fiton”.

Në atë gjendje mes gjumit dhe realitetit, nuk dihej më nëse po shkruante deklaratën për shtyp apo testamentin politik. Sepse, si çdo profet i lodhur nga epokat, Sali Berisha tashmë s’fliste më për pushtet, por për mision. Ai ishte bërë një qenie metafizike që lëviz midis realitetit dhe kujtesës, midis 1991-shit dhe çdo viti pas tij.

Kur drita e mëngjesit u përhap, ai u ndje më mirë. Ishte fitues. Kishte përballuar dy ëndrra dhe një raport OSBE-je pa u dorëzuar, si dhe kishte shkruar një fjalim që do të ngrinte masat në revolucion. Turmat e njerëzve të revoltuar, të ardhur nga çdo anë e Tiranës dhe nga gjithë qytetet e Shqipërisë, do të bllokonin rrugët dhe sheshet! Parlamenti i hajdutëve, i deputetëve ilegjitimë, i votave të vjedhura, do të bllokohej!

U ngrit, u la, u rrua, veshi këmishën e bardhë, kostumin blu dhe kravaten e kuqe — shenjat e një dite të madhe.

Në pasqyrë pa veten dhe buzëqeshi. “Ende këtu,” tha me zë të ulët. “Historia mund të ketë ndryshuar, por unë jam pjesë e saj që s’shkruhet kurrë me fund.”

Në dalje, mori telefonin dhe i tha sekretarës me ton solemn:

“Lajmëro anëtarët e kryesisë për mbledhje nesër në mëngjes. Lajmëro edhe mediat. Sot s’e bëjmë dot, se në dhjetë fillon seanca e Parlamentit dhe do të jemi në Parlament.”

Dhe doli.

Në rrugë, njerëzit kalonin me ritmin e zakonshëm të Tiranës, të pavetëdijshëm se po shihnin një njeri që kishte parë të gjithë presidentët e botës të vinin e të iknin. Një monument që ecën vetë, një bust që flet, një “kohë politike” që s’ka kaluar ende.

Në xhep mbante raportin e OSBE-së si libër të shenjtë, por në zemër mbante bindjen se do të mbetej gjithmonë kryetar — qoftë edhe në ëndërr, qoftë edhe pas ëndrrës. Dhe ndoshta, në fund të fundit, kjo ishte ajo që e trembte më shumë: se Shqipëria zgjohej çdo mëngjes, por ai ende flinte.

Epilog

Edi Rama u zgjua atë mëngjes i lagur nga djersa, sikur të kishte fjetur nën projektorët e ndonjë ekspozite të vetes së vet. Zemra i rrihte fort, sytë i kishin marrë një ndriçim të çuditshëm, si dritat e Galerisë së Arteve pas ndonjë ekspozite ku mungon publiku. Kishte parë një ëndërr. Një ëndërr të frikshme. Jo për ndonjë krizë ekonomike, as për ndonjë raport të OSBE-së — por për diçka shumë më të paimagjinueshme: Sali Berisha kishte dhënë dorëheqjen.

Në ëndërr, një konferencë shtypi që zgjati vetëm tre minuta. Berisha, me zë të qetë e pa mikrofon që fishkëllente, njoftonte: “E dashur Parti Demokratike, e kam çuar misionin tim deri në fund. Është koha të zgjidhet dikush i ri.”

Dhe e mbylli.

Kaq mjaftoi që ëndrra të kthehej në makth. Një grup të rinjsh po flisnin se si duhet të rinovohej politika e Shqipërisë. Dhe, në atë qetësi të rrezikshme, një e vërtetë i plasi si rrufe në tru: në të gjithë Evropën, politikani i vetëm që kishte qëndruar 25 vjet në pushtet, ishte ai vetë.

Në atë moment u zgjua.

“O Zot! Shyqyr që ishte ëndërr,” tha dhe u ngrit të shkonte në Parlament!

The post Ëndrrat e një nate vjeshte first appeared on JavaNews.al.