Të dhënat e Bankës së Shqipërisë tregojnë se kredia për pasuri të paluajtshme ka shënuar rritje të shpejtë në vitet e fundit. Ndërkohë, kredia direkte për sektorin e ndërtimit është në vlera më të kufizuara dhe rritja e saj është ngadalësuar ndjeshëm që prej vitit të kaluar.

 

Ersuin Shehu

Sektori bankar në vend ndodhet në kulmin e një cikli të rritjes së shpejtë të kredisë për pasuri të paluajtshme.

Të dhënat tregojnë se ekspozimi në hua për prona ka kaluar vlerën e 5 miliardë eurove. Sipas statistikave të Bankës së Shqipërisë, vlera totale e kredisë për pasuri të paluajtshme në fund të muajit maj të këtij viti arriti në 477 miliardë lekë.

Kredia për pasuri të paluajtshme është në rritje me 12.5% krahasuar me një vit më parë.

Vlera e kredisë për prona përfshin të dyja segmentet e klientëve, biznese dhe individë. Pjesa më e madhe e portofolit u takon individëve, me afërsisht 53% të ekspozimit total në hua për pasuri të paluajtshme, ndërsa diferenca prej 47% është kredi e dhënë për bizneset.

Rritja më e shpejtë po regjistrohet në segmentin e individëve, ku portofoli i kredisë për pasuri të paluajtshme është në rritje vjetore me 13%, ndërsa në segmentin e bizneseve, rritja e kredisë për pasuri të paluajtshme është lehtësisht më e ulët, në nivelin 12.2%.

Aktualisht, kredia për pasuri të paluajtshme përbën më shumë se gjysmën e portofolit total të kredisë së dhënë për sektorin privat të ekonomisë.

Në periudhën pas pandemisë, sektori bankar e ka rritur ndjeshëm portofolin e kredisë për prona, si për bizneset, ashtu edhe për individët. Që nga fillimi i vitit 2020, portofoli i kredisë për pasuri të paluajtshme është rritur me 130%.

Vlerësohet se kreditimi ka qenë faktor shumë i rëndësishëm në mbështetjen e kërkesës në tregun e pasurive të paluajtshme. Por, nga ana tjetër, kjo ka rritur edhe ekspozimin e sektorit bankar kundrejt ecurisë së tregut të pasurive të paluajtshme.

 

 

46% e kredisë është e siguruar me pasuri të paluajtshme

Në shumicën dërrmuese të rasteve, kreditë për pasuri të paluajtshme janë të siguruara me prona të lëna si kolateral në favor të bankave (në rastin më të zakonshëm, vetë prona e blerë me kredi).

Një krizë e mundshme në tregun e pasurive të paluajtshme do të ulte vlerën e kolateralit dhe do të ekspozonte bankat ndaj rreziqeve për humbje nga kreditë.

Sipas të dhënave më të fundit, të mesit të vitit 2025, kreditë me kolateral në formën e pasurive të paluajtshme zinin 46% të tepricës së kredisë, ose rreth 61% të kredisë së kolateralizuar.

Një shifër e tillë natyrisht që e ekspozon potencialisht sektorin bankar ndaj një krize të mundshme në sektorin e pasurive të paluajtshme.

Një rënie drastike e vlerës së tregut të pronave do të zhvlerësonte kolateralet e bankave dhe do të shkaktonte rreziqe për humbje nga kreditë, në rast të nevojës për të ekzekutuar kolateralet.

Duke pasur parasysh peshën shumë të rëndësishme të ndërtimit dhe të pasurive të paluajtshme në ekonomi, efektet e tërthorta të një krize të këtyre sektorëve në ekonomi dhe në aftësinë paguese të huamarrësve do të ishin gjithashtu serioze.

 

Masat e BSH duket se po japin efektet e para

Duke filluar nga mesi i vitit të kaluar, Banka e Shqipërisë nisi të aplikojë kufizime për standardet e kredidhënies së re për blerjen e banesave, duke u përpjekur të frenojë rritjen e huasë në segmentin e individëve.

Raporti tavan i kredisë ndaj vlerës në monedhën Lek është vendosur 85% për shtëpinë e parë dhe 80% për shtëpinë e dytë, ndërsa në valutë të huaj, kufiri i lejuar është 75% për shtëpinë e parë dhe 70% për shtëpinë e dytë.

Ndërsa raporti i shërbimit të borxhit ndaj të ardhurave për kreditë në Lek është në nivelin 40% për shtëpinë e parë dhe 35% për shtëpinë e dytë. Në valutë të huaj, niveli tavan është 35% për shtëpinë e parë dhe 30% për shtëpinë e dytë.

Sipas Bankës së Shqipërisë, këto masa synojnë ruajtjen e stabilitetit financiar, përballë rritjes së shpejtë të çmimeve të banesave, nëpërmjet ruajtjes së aftësisë paguese të kredimarrësve dhe cilësisë së ekspozimeve të sektorit bankar ndaj tregut të pasurive të paluajtshme.

Gjithashtu, pikërisht për shkak të rritjes së shpejtë të kredisë për pasuri të paluajtshme, Banka e Shqipërisë aplikoi vitin e kaluar për herë të parë një shtesë të posaçme në kërkesat për kapital ndaj sektorit bankar.

Shtesa kundërciklike e kapitalit u vendos për herë të parë në nivelin 0.25% (për t’u zbatuar nga 30 qershori 2025) dhe u rrit më tej në nivelin 0.5% (për t’u zbatuar nga 31 dhjetori 2025).

Deri në fund të vitit të kaluar, efekti i masave të Bankës së Shqipërisë duket se ishte i dobët. Të dhënat e Bankës së Shqipërisë treguan se kredia e re për blerje banesash arriti rekordin e ri historik prej 64.4 miliardë lekësh, ose rreth 658 milionë euro, të llogaritura me kursin mesatar të vitit të kaluar.

Kredia e re për shtëpi u rrit me 17.3% krahasuar me vitin 2024. Rritja e kredisë së re ishte edhe më e lartë në raport me rritjen prej 13% të vitit të mëparshëm.

Por, pjesa e parë e këtij viti ka treguar ngadalësim të ndjeshëm. Për 5-mujorin janar-maj 2026, kredia e re për banesa zbriti në 27.6 miliardë lekë, në rënie me 4.2% krahasuar me një vit më parë.

Në fakt, tendenca e kredisë është në përmirësim pas tremujorit të dytë dhe ngelet për t’u parë më tej gjatë vitit, nëse përfundimisht këtë vit do të kemi frenim të kredisë për shtëpi.

 

 

Çmimet vijojnë të rriten, por kryesisht nga bregdeti

Të dhënat e Bankës së Shqipërisë tregojnë se, në një horizont krahasimi afatgjatë, çmimet e pasurive të paluajtshme në vend kanë shënuar rritje të ndjeshme. Në raport me vitin bazë 2013, indeksi Fischer është rritur me 270%.

Të dhënat më të fundit, ndërkohë, tregojnë se rritja e çmimeve ka vazhduar, por me ritme më të ngadalësuara.

Indeksi Fischer i përllogaritur nga Banka e Shqipërisë tregoi që çmimi mesatar i banesave të shitura gjatë gjysmës së dytë të vitit 2025 u rrit me 11.7% në krahasim me gjashtëmujorin e kaluar dhe me 28% në krahasim me një vit më parë.

Megjithatë, rritja vjetore e çmimeve u ngadalësua nga niveli prej 41.7% i raportuar në gjashtëmujorin e parë 2025. Në veçanti për kryeqytetin, tregu shfaqet në ngadalësim të ndjeshëm.

Indeksi i çmimeve për shitjet në Tiranë u raportua i pandryshuar ndaj gjashtëmujorit të mëparshëm dhe u rrit me 4.4% ndaj nivelit të një viti më parë. Rritja e çmimeve me bazë vjetore pësoi rënie drastike nga niveli prej 32.6% i gjashtëmujorit të parë 2025.

Banka e Shqipërisë vlerëson se kontributin kryesor në rritjen e vlerës së indeksit të përgjithshëm të çmimeve e ka dhënë rritja në vlerën e indeksit të llogaritur për zonat e bregdetit.

Financimi nëpërmjet kredisë bankare ka vijuar të shoqërojë një pjesë të mirë të shitjeve të pronave. Sipas agjentëve, rreth 61% e pronave për banim dhe e atyre për përdorim tregtar të shitura prej tyre janë blerë me hua bankare. Nga këto, në 38% të rasteve kredia ka mbuluar deri në 60% të vlerës.

Banka e Shqipërisë raporton se gjithashtu çmimet e qirasë sipas agjentëve kanë shënuar rritje në gjashtëmujorin e dytë 2025. Informacioni mbi kërkesën dhe çmimet e qirasë vjen kryesisht nga agjentët që kryejnë aktivitet në zonën e kryeqytetit.

Sipas tyre, kërkesa e përgjithshme për marrje me qira raportohet më e lartë nga kërkesa e gjashtëmujorit të mëparshëm.

Vlerësimet e subjekteve për gjendjen e tregut dhe çmimet në tregun e banesave mbeten përgjithësisht pozitive për afatin e shkurtër dhe për afatin më të gjatë. Pritjet e agjentëve të shitjes për të ardhmen paraqiten përsëri pozitive.

Agjentët kanë pritje pozitive për ecurinë e tregut në territorin ku ata veprojnë për të ardhmen afatshkurtër dhe për periudhën më të gjatë (deri në dy vjet).

 

 

Numri i pronave të shitura ra me 35% në gjysmën e dytë të 2025

Numri i pronave të shitura nga subjektet e vrojtuara prej Bankës së Shqipërisë pësoi rënie në gjysmën e dytë të vitit të kaluar.

Sipas Vrojtimit mbi Ecurinë e Tregut të Pasurive të Paluajtshme, numri i përgjithshëm i pronave të shitura ishte 1273, ose 35% më pak nga numri i raportuar në fund të gjashtëmujorit të parë të vitit (gjithsej 1959 prona të shitura).

Numri mesatar i pronave të shitura nga çdo subjekt në gjashtëmujorin e dytë të vitit 2025 rezultoi në rreth 8, në rënie të dukshme nga mesatarja prej 11 e raportuar në gjysmën e parë të 2025.

Raporti i numrit të subjekteve që kanë kryer shitje ndaj numrit të përgjithshëm të përgjigjeve të vlefshme u raportua në vlerën 40%. Ky raport ka shënuar rënie graduale në dekadën e fundit, nga një maksimum prej rreth 70% i vlerësuar në gjashtëmujorin e parë të vitit 2017.

Rreth 37% e shitjeve të realizuara në gjashtëmujorin e dytë 2025 në të gjithë territorin përfaqësohen nga prona të vendosura në zonat më të preferuara brenda qytetit, dhe kjo peshë është e ngjashme me periudhën paraardhëse.

31% e pronave të shitura kanë qenë prona të ndërtuara në periferi brenda qytetit, nga 44% në periudhën e kaluar, ndërsa rreth 32% e pronave kanë qenë prona të ndërtuara jashtë qytetit, nga 21% gjashtëmujorin e kaluar.

Në gjashtëmujorin e dytë të vitit 2025, rreth 25% e banesave të shitura janë raportuar të blera nga shtetas jorezidentë. Nga këta, rreth 52% rezultojnë shtetas të vendeve të BE-së.

Në tërësi, pesha e transaksioneve në të cilat blerësit janë jorezidentë ka shfaqur prirje në rritje gjatë 5 viteve të fundit.

Megjithëse numri i pronave të shitura pësoi rënie, koha mesatare e shitjes së banesave në rang vendi ra në 9.1 muaj, nga 11.6 muaj në vrojtimin e mëparshëm.

Në rastin e Tiranës, koha mesatare e shitjes u ul ndjeshëm në 8.1 muaj nga 11.1 muaj në gjashtëmujorin e mëparshëm.

Koha mesatare për shitjet në zonat bregdetare u rrit në 9.9 muaj nga 8.7 muaj, ndërsa për zonat e tjera, kohëzgjatja e shitjes ishte më e ulët sesa në gjashtëmujorin e kaluar, duke rënë në 10.1 muaj nga 12.8 muaj.

Pavarësisht rënies së shitjeve, numri i pronave të pashitura, si për banesat, ashtu edhe për godinat tregtare, ka vijuar të shënojë rënie. Ky fenomen ka nisur të vërehet që prej fillimit të vitit 2016.

Kjo ecuri tregon se numri i pronave të pashitura ka shënuar rënie të vazhdueshme në secilin nga gjashtëmujorët e kësaj periudhe.

Tkurrja e inventarëve (pronave të pashitura) edhe në 6-mujorin II 2025, pavarësisht rënies së shitjeve, mund të interpretohet me uljen e ofertës së pronave të reja për t’u hedhur në treg, në portofolin e ndërtuesve apo agjentëve të shitjeve të anketuar.

 

Kredia për ndërtimin, rreth 840 milionë euro

Sipas të dhënave të Bankës së Shqipërisë, në fund të muajit maj të këtij viti, kredia për sektorin e ndërtimit arriti vlerën e afërsisht 80 miliardë lekëve, ose më shumë se 840 milionë eurove.

Rritja vjetore e kredisë për ndërtimin paraqitet në nivele më të ulëta në raport me rritjen mesatare të kredisë për ekonominë dhe të kredisë për biznesin, me 3.6% krahasuar me një vit më parë.

Në harkun e viteve të fundit, kredia për ndërtimin është rritur, duke ndjekur ciklin pozitiv të zhvillimit të sektorit, por edhe të kreditimit të ekonomisë. Që prej vitit 2020, madhësia e portofolit është zgjeruar me afërsisht 78%.

Kredia për ndërtimin përbën aktualisht 15% të kredisë totale për biznesin. Megjithatë, pesha e saj është në rënie krahasuar me nivelet e vitit të kaluar. Kjo tregon se sektori bankar po e ul gradualisht ekspozimin direkt ndaj ndërtimit në strukturën e portofolit të saj të huasë për bizneset.

Duhet konsideruar, sidoqoftë, se kredia për ndërtimin nuk përfshin vetëm kreditë për ndërtesa, por edhe ato për ndërtime inxhinierike. Në veçanti, sektori bankar ka financuar në përmasa të konsiderueshme disa prej projekteve të rëndësishme të Partneritetit Publik-Privat në vitet e fundit.

Nga ana tjetër, vlerësohet se vetëm një pakicë e ndërtimeve të reja rezidenciale ndërtohen me kredi bankare.

 

 

Lexoni edhe:

Bankat, “oreks” në rritje për PPP-të

The post 5 miliardë euro për prona, sa i ekspozuar është sistemi bankar appeared first on Revista Monitor.

Gjatë viteve të fundit, sektori bankar në vend ka shfaqur “oreks” në rritje për të financuar projektet e rëndësishme të PPP-ve në infrastrukturë.

Në vitin 2025, Tirana Bank nënshkroi një kontratë kredie prej 17 milionë eurosh me kompaninë “Marina Vlorë”, që po zbaton projektin koncesionar të ndërtimit të një porti të jahteve në Vlorë, bashkangjitur me një kompleks rezidencial dhe hotelier, sipas një modeli të ngjashëm me atë që po ndërtohet në Portin e Durrësit.

Në fund të vitit 2023, tre banka tregtare shqiptare vendosën të financonin me një kredi të përbashkët (sindikale) projektin e Partneritetit Publik-Privat për ndërtimin e rrugës Thumanë-Kashar.

Banka Amerikane e Investimeve, Tirana Bank dhe Union Bank financuan me më shumë se 30 milionë euro ndërtimin e rrugës Thumanë-Kashar.

Në vitin 2021, Intesa Sanpaolo Bank Albania, OTP Albania dhe Tirana Bank financuan një kredi të përbashkët prej 26 milionë eurosh shoqërinë koncesionare “Orikum-Llogora”.

Projekti më i rëndësishëm me financim publik i PPP-ve në ndërtimin e rrugëve është ai i Rrugës së Arbrit. Ky projekt është mbështetur me një kredi të konsiderueshme nga Banka Kombëtare Tregtare (BKT).

Në gusht të vitit 2018, BKT miratoi një hua deri në vlerën e 9.5 miliardë lekëve te kompania “Gjoka 87”, megjithatë në fakt ajo nuk është disbursuar deri në vlerën maksimale të parashikuar.

Sipas pasqyrave financiare të “Gjoka 87”, detyrimi maksimal ndaj bankës ka arritur shumën 4.4 miliardë lekë, në vitin 2022.

Në vitin 2017, BKT gjithashtu ka miratuar gjithashtu një kredi prej 28.5 milionë euro te “Albania Highway Concession”, kompania që po zbaton kontratën koncesionare të përfundimit dhe mirëmbajtjes së Rrugës së Kombit.

Në rastin e PPP-ve, qeveria shqiptare nuk ofron garanci sovrane, ndaj bankat duhet ta marrin vetë përsipër rrezikun e kredisë. Pavarësisht nga kjo, sektori bankar ka ofruar përsipër financime të konsiderueshme në projektet e PPP-ve në infrastrukturë.

 

Banka e Shqipërisë lehtësoi kreditimin e PPP-ve në infrastrukturë

Këshilli Mbikëqyrës i Bankës së Shqipërisë miratoi vitin e kaluar disa ndryshime rregullatore, që lehtësojnë dhënien e kredive nga bankat tregtare për projektet strategjike në infrastrukturë.

Ndryshimet ishin propozuar nga Shoqata Shqiptare e Bankave dhe gjetën dakordësinë e Bankës Qendrore.

Sipas rregullores, projektet në infrastruktura strategjike të transportit do të konsiderohen financimet e projekteve në formën e ndërtimit të një infrastrukture të re, ose të një infrastrukture ekzistuese, në fushat e transportit rrugor dhe të infrastrukturës portuale dhe aeroportuale dhe ku shoqëria tregtare ka një kontratë ose marrëveshje me institucionin shtetëror përkatës.

Bankat tashmë i ponderojnë ekspozimet ndaj shoqërive tregtare që financojnë projekte në infrastruktura strategjike transporti, me peshën e rrezikut 50% (më parë këto kredi ponderoheshin me peshë rreziku 100%), nëse plotësohen kushtet e parashikuara në rregullore.

Një veprim i tillë e bën më pak të kushtueshme dhënien e kredive të këtij lloji në terma të kapitalizimit dhe zgjeron hapësirat e bankave për të financuar projekte të këtij lloji.

Në përgjithësi, kreditë për projektet e infrastrukturës rrugore prekin shifra të mëdha, ndaj kanë edhe ndikim të rëndësishëm mbi raportin e mjaftueshmërisë së kapitalit, që mat raportin mes aktiveve me rrezik kundrejt kapitalit rregullator.

Në rregulloren “Për raportin e mjaftueshmërisë së kapitalit” është shtuar një nen i ri, që përcakton se bankat identifikojnë në mënyrë të veçuar nga klasa e ekspozimeve ndaj shoqërive tregtare, ekspozimet ndaj shoqërive tregtare që financojnë projekte në infrastruktura strategjike transporti, të cilat plotësojnë disa kushte specifike.

Rregullorja e ndryshuar vendos si kusht që përfitues fundor i projektit të financuar të jetë qeveria shqiptare.

Kredia duhet të ketë afat maturimi deri në 10 vjet dhe kontrata e kredisë për ekspozimin në fjalë duhet t’i sigurojë bankës një nivel të lartë kontrolli mbi aktivet e projektit dhe të ardhurat që gjenerohen prej tij.

Burimi i shlyerjes së kredisë duhet të përbëhet minimalisht në masën dy të tretat nga të ardhurat që gjenerohen nga projekti i financuar. Kriter tjetër është aftësia e vlerësuar e

huamarrësit për të përmbushur detyrimet e tij financiare, edhe në kushte të theksuara stresi që lidhen me rrezikun e projektit të financuar.

Parashikimet e rregullores së re do të zbatohen për të gjitha ekspozimet ndaj shoqërive tregtare që financojnë projekte në infrastruktura strategjike transporti, që do të krijohen deri më 31 dhjetor 2026 dhe do të jenë të zbatueshme deri në afatin e miratuar të financimit, që në çdo rast nuk duhet të jetë më i gjatë 10 vjet.

Për të njëjtin qëllim, Banka e Shqipërisë ka miratuar disa ndryshime edhe në rregulloren “Për administrimin e rrezikut nga ekspozimet e mëdha të bankave”.

Në këtë rregullore, është shtuar një dispozitë që parashikon se bankat, në llogaritjen e ekspozimeve maksimale të lejueshme përjashtojnë, mes të tjerash, edhe ekspozimet, me jo më shumë se 50% të vlerës së tyre, ndaj shoqërive tregtare që financojnë projekte në infrastruktura strategjike transporti.

 

Lexoni edhe:

5 miliardë euro për prona, sa i ekspozuar është sistemi bankar

 

The post Bankat, “oreks” në rritje për PPP-të appeared first on Revista Monitor.

Qeveria po avancon një zgjerim të paprecedentë të sektorit publik, duke u zhvendosur nga roli rregullator në një operator aktiv tregu në fusha si nafta, financat dhe mbrojtja. Të paktën 13 kompani shtetërore kanë nisur aktivitetin vitet e fundit dhe pritet të aktivizohen. Trendi po rrit ndjeshëm numrin e punonjësve në administratë, ndërkohë që popullsia e vendit po tkurret me ritme alarmante. Ekspertët paralajmërojnë për “vrimat e zeza” financiare, duke marrë si shembull dështimin e “Air Albania”. Pesha e shtetit në PBB arriti në 11.6% në vitin 2024 nga 8.2% në vitin 2002.

 

Blerina Hoxha

Zgjerimi i shpejtë i sektorit publik në Shqipëri përmes krijimit të korporatave të reja shtetërore në fusha strategjike si nafta dhe financa, shëndeti dhe mbrojtja, po rrit pikëpyetjet për efektet që do të ketë në cilësinë e mallrave dhe shërbimeve, çmimeve dhe mbi të gjitha, devijimin e konkurrencës që buron nga ekonomia e tregut të lirë dhe abuzimin me fondet publike.

Nga “Air Albania”, “Illyrian Guard”, “Banka Shqiptare e Zhvillimit”, një seri kompanish në sektorin e ushtrisë, institucione si “Korporata e Investimeve”, dhe së fundmi krijimi i operatorit publik për tregtimin me shumicë të karburanteve dhe të tjera në proces, po e zhvendosin shtetin nga roli i tij rregullator në një operator tregu.

Prirja në hapjen e ndërmarrjeve të reja shtetërore po rrit numrin e punonjësve në sektorin publik, në një moment kur popullsia e vendit është në tkurrje të shpejtë nga emigrimi i lartë i të rinjve, të cilëve duket se modeli i qeverisjes nuk po u krijon hapësira pune apo jetese.

Sipas të dhënave zyrtare, popullsia e vendit u tkurr me rreth 17% ndërmjet viteve 2014-2025, por në anën tjetër, numri i punonjësve në administratën publike vitin e kaluar arriti në rreth 186 mijë, niveli më i lartë që nga viti 2002.

 

 

Me ritme të ngjashme u rrit edhe pesha e sektorit publik në ekonominë e vendit. Të dhënat zyrtare referojnë se në vitin 2024, shteti zotëronte 11.6% të PBB-së së vendit. Ky tregues ishte 10.3% në vitin 2014 dhe 8.2% në vitin 2002.

E krahasuar me vendet e BE-së, Shqipëria ka sektorin publik më të vogël, por ekonomistët janë të ndarë në analizën e tyre për këto zhvillime duke ofruar mbështetje, por me doza të larta të mosbesimit nisur nga shembujt e deritanishëm të keqmenaxhimit.

 

 

Pedagogu i ekonomisë, Oltion Rrumbullaku, vlerëson se Shqipëria ka ndjekur një rrugëtim të gjatë dhe të thellë drejt privatizimit total në vitet e para të tranzicionit në 1990, duke lëshuar edhe shumë shërbime, të cilat në vendet e zhvilluara administrohen nga ndërmarrje shtetërore, dhe këtu u janë lënë tërësisht operatorëve privatë.

Sipas tij, roli i shtetit në ekonomi ka mbetur i kufizuar kryesisht te sektori i energjisë elektrike.

Për të tjerë, ndërhyrja e shtetit në tregun e lirë është e pranueshme si lëvizje, me kushtin që ky proces të shërbejë për uljen e kostove dhe rritjen e cilësisë së shërbimeve drejt qytetarëve.

Eksperti i ekonomisë, Panajot Soko, thotë se ndonëse ndërhyrja shtetërore është parimisht me vend kur tregu dështon të vetërregullohet në segmente të caktuara për një kohë të gjatë, rreziku i keqpërdorimit të aseteve publike mbetet shumë i lartë.

Sipas z. Soko, ekziston frika reale se këto instrumente ekonomike mund të përdoren për të krijuar një pushtet të ri ekonomik brenda tregut, i cili më pas të shfrytëzohet për të diktuar forcën mbi votuesit në favor të përfitimit elektoral të partisë në pushtet, siç ka ndodhur deri më tani.

Artan Gjergji, ekspert i tregjeve financiare, thotë se roli i shtetit në ekonomi duhet të jetë sa më i vogël, sa më lehtësues në drejtim të të bërit biznes duke ulur nivelin dhe kostot e burokracisë apo duke ulur nivelin e taksave (roli i mbështetësit të sipërmarrjes së lirë), apo duke nxitur dhe duke mbrojtur konkurrencën e lirë mes aktorëve në treg (roli i arbitrit të paanshëm).

Sipas tij, vetëm një konkurrencë e lirë dhe e ndershme mes aktorëve të tregut rrit eficiencën e alokimit të burimeve në ekonominë e një vendi duke reduktuar në maksimum kostot për qytetarët dhe duke ndikuar pozitivisht në rritjen e mirëqenies së tyre.

 

 

Nafta dhe energjia, rritet pronësia e shtetit

Sektori publik është duke u zgjeruar ndjeshëm në energji nëpërmjet kompanive si “Albgaz”, teksa KESH-i po zgjeron entet e reja që prodhojnë energji diellore. Së fundi, qeveria ka ndërmarrë hapa konkretë drejt krijimit të bizneseve të reja publike, siç është enti i rezervave strategjike të naftës, i planifikuar për t’u operacionalizuar plotësisht brenda vitit 2026.

Kjo lëvizje, sipas qeverisë, vjen si përgjigje ndaj paqëndrueshmërisë së tregjeve globale dhe nevojës për të përmbushur detyrimet e Bashkimit Europian për mbajtjen e rezervave të sigurisë për 90 ditë.

Ndryshe nga modeli aktual, ku privatët mbartin barrën e rezervave, krijimi i një operatori shtetëror synon të centralizojë importin dhe shpërndarjen e naftës në kohë krizash, duke i dhënë shtetit rolin e rregullatorit dhe lojtarit aktiv në tregun e shumicës.

Eksperti Soko, me ekspertizë në sektorin e hidrokarbureve, thekson se, veçanërisht në tregtimin e naftës, nevojitet forca e shtetit për të thyer këto struktura që mbajnë çmime të larta, duke këmbëngulur se shteti duhet të bëhet pjesë e lojës kudo ku ka hapësirë për të përmirësuar shërbimin dhe për të mbrojtur xhepat e konsumatorëve.

Megjithatë, eksperti ngre hije të forta dyshimi kur bëhet fjalë për fazën e ekzekutimit të këtyre nismave nga qeveria. Ai sqaron se, ndonëse ndërhyrja shtetërore është parimisht me vend kur tregu dështon të vetërregullohet në segmente të caktuara për një kohë të gjatë, rreziku i keqpërdorimit të aseteve publike mbetet ekstremisht i lartë.

Sipas z. Soko, ekziston frika reale se këto instrumente ekonomike mund të përdoren për të krijuar një pushtet të ri ekonomik brenda tregut, i cili më pas përdoret për përfitim elektoral të partisë në pushtet.

Ai argumenton se pothuajse çdo nismë e ndërmarrë deri më sot ka pasur në thelbin e saj interesin politik dhe elektoral të qeverisë, duke lënë të kuptohet se pa një kontroll të rreptë, edhe kjo ndërhyrje në treg mund të devijojë nga misioni i saj publik për t’u kthyer në një mjet për mbajtjen e pushtetit.

Në planin financiar, kostot e krijimit dhe funksionalizimit të këtyre kompanive janë të konsiderueshme. Vetëm për ndërtimin e kapaciteteve depozituese dhe blerjen e rezervës fillestare të naftës, studimet e fundit vlerësojnë një investim që mund të arrijë në miliona dollarë.

Përveç kostove kapitale, ekzistojnë kostot operative vjetore dhe rreziku i eficiencës së ulët menaxhuese, që shpesh karakterizon ndërmarrjet shtetërore në Shqipëri.

Nga ana tjetër, ekonomistët supozojnë se përfitimet lidhen kryesisht me sovranitetin energjetik dhe mbrojtjen e konsumatorit nga luhatjet ekstreme të çmimeve.

Duke zotëruar kompani që menaxhojnë infrastrukturën kritike (si projektet e “Albgaz” për depozitat e Dumresë apo interkonjeksionet me TAP), shteti fiton aftësinë për të ndërhyrë në treg në raste emergjencash, duke garantuar furnizim të pandërprerë për industrinë dhe familjet.

Por ndërkohë shteti nuk ka dhënë shembuj inkurajues te nafta. Rafineria më e madhe në pronësi të shtetit, ARMO, pas privatizimit u shit për skrap para pak vitesh në vend që të rinovohej teknologjia dhe të përpunohej nafta e vendit, për të rritur përfitimet te konsumatorët.

Shqipëria ka zgjedhur të taksojë naftën më shumë se fqinjët duke e renditur vendin tonë në listën e vendeve me çmimet më të larta në këtë produkt.

 

 

Banka e Zhvillimit, kostot dhe përfitimet

Krijimi i Bankës Shqiptare të Zhvillimit (BSHZH) po shënon një kthesë strategjike për mënyrën se si shteti ndërhyn në ekonomi, duke kaluar nga subvencionet direkte drejt një modeli të mirëfilltë financiar.

Banka me kapital tërësisht shtetëror nuk do të veprojë si një bankë e nivelit të dytë ku qytetarët hapin llogari kursimi, por si një katalizator kapitali që synon të mbështesë sektorët me rëndësi kombëtare, si infrastruktura kritike, energjia e rinovueshme dhe bujqësia e shkallës së gjerë, të cilat shpesh konsiderohen si tepër të rrezikshme ose me kthim të ngadaltë për bankat tregtare tradicionale.

Qeveria argumentoi se krijimi i Bankës do të shërbejë si një levë financiare që mundëson thithjen e fondeve nga institucionet ndërkombëtare si Banka Botërore apo Banka Europiane për Investime. Duke pasur një strukturë korporative me kapital shtetëror, ajo mund të ofrojë garanci sovrane dhe kredi me interesa shumë më të ulëta se tregu për projektet që kanë ndikim social dhe ekonomik.

Megjithatë, ky zgjerim mbart kosto dhe rreziqe domethënëse që lidhen me kapitalizimin fillestar nga buxheti i shtetit, që praktikisht janë paratë e taksapaguesve të vëna në rrezik.

Ekspertët pohojnë se nëse projektet që banka financon rezultojnë të pasuksesshme, ose nëse procesi i dhënies së kredive ndikohet nga interesat politike, barra financiare bie sërish mbi shtetin dhe taksapaguesit, duke rritur borxhin publik në mënyrë të tërthortë.

Për më tepër, administrimi i një institucioni të tillë kërkon një staf ekspertësh të nivelit të lartë, pagat e të cilëve përbëjnë një kosto administrative të lartë, e cila duhet të justifikohet me rezultate konkrete në treg.

Një tjetër aspekt që kërkon vëmendje është rreziku i deformimit të konkurrencës në tregun e lirë. Sfidë mbetet balancimi i misionit social për zhvillim me nevojën për të qenë një institucion financiarisht i shëndoshë që nuk kthehet në një barrë të përhershme për arkën e shtetit.

Kapitali i Bankës Shqiptare të Zhvillimit (BSHZH) është përcaktuar në nivelin e 10 miliardë lekëve (përafërsisht 100 milionë euro). Ky kapital nuk derdhet i gjithi menjëherë, por është planifikuar të financohet nga qeveria shqiptare përmes një procesi gradual.

Për vitin 2026, Ministria e Financave ka parashikuar injektimin e këstit të parë prej 1 miliard lekësh (rreth 10 milionë euro) si pjesë e kapitalit fillestar. Ky proces financimi pritet të shtrihet në një periudhë 4-vjeçare derisa të plotësohet shuma totale e nënshkruar.

 

 

Fondet e IPARD

Një tjetër institucion i diskutueshëm është AZHBR, institucioni shtetëror që menaxhoi fondet e IPARD që jepen nga Bashkimi Europian.

Në gusht 2023, Zyra Europiane Kundër Mashtrimit (OLAF) konstatoi shkelje të rënda dhe keqpërdorime të fondeve të programit IPARD II, pas hetimeve të nisura mbi denoncime të qytetarëve për korrupsion, favorizime dhe ndërhyrje politike.

Në 2024 OLAF njoftoi zyrtarisht se nga hetimet kishte identifikuar si të papërshtatshme 33 mln euro fonde të thirrjes së parë dhe të dytë të programit. Programi IPARD II i cili u përfshi në një proces hetimi kishte në total një fond prej 94,6 mln euro në total, nga të cilat 71 mln euro ishin financime të BE-së.

Pas këtij konstatimi u bllokuan fondet e IPARD III, që mbeten ende të ngrira. IPARD III përfshinte 9 masa të reja financimi nga 3 masa që përfshinte programi i mëparshëm.

Në nëntor të vitit të kaluar Ministri i Financave, Petrit Malaj, deklaroi në Komisionin e Bujqësisë se programi IPARD III, i pezulluar që prej vitit 2023, do të rihapet në vitin 2026.

Sipas tij, qeveria po përmbush masat e kërkuara nga Komisioni Europian pas parregullsive të konstatuara në fazën e dytë të programit, dhe pritet që fondet të zhbllokohen pas vlerësimit të plotë nga DG Agri.

 

Korporata Shqiptare e Investimeve

Katër vite më parë, nën kritikat e forta të Fondit Monetar Ndërkombëtar, qeveria shqiptare themeloi Korporatën Shqiptare të Investimeve (KSHI) me synimin e një administratori të qeverisë për pronat pasive, për t’i sjellë ato me një vlerë të lartë në treg.

Qëllimi parësor i kësaj nisme ishte “zgjimi” i aseteve publike të fjetura, siç janë ish-repartet ushtarake, magazinat e rrënuara apo tokat bujqësore pa përdorim, dhe shndërrimi i tyre në projekte të strukturuara që tërheqin kapital të huaj. Përmes këtij modeli, korporata merr përsipër të gjithë barrën burokratike, që nga studimet e fizibilitetit e deri te marrja e lejeve, duke i ofruar investitorit një paketë të gatshme.

Shteti injektoi një kapital fillestar prej 2 miliardë lekësh, ose përafërsisht 20 milionë euro, të marra direkt nga taksapaguesit për funksionimin e AIC.

Katër vite nga krijimi, bilanci financiar i AIC-së tregon një konsum të vazhdueshëm të këtij kapitali për shpenzime operative, ku përfshihen pagat e larta të bordeve dhe ekspertëve, si dhe pagesat e kripura për konsulenca ndërkombëtare.

Të dhënat zyrtare nga bilanci tregojnë se humbjet e akumuluara arritën në rreth 1,5 milionë euro në vitin 2024, teksa ende nuk ka rezultate.

Një nga pikat më të debatueshme të Korporatës së Investimeve është projekti i shumëpërfolur i “Durana Tech Park”, i vendosur në korridorin strategjik Tiranë-Durrës.

Projekti u konceptua si një qendër e inovacionit që do të gëzonte statusin e Zonës me Zhvillim Ekonomik të Favorizuar (TEDA), duke ofruar lehtësi drastike fiskale, si përjashtimi nga TVSH-ja dhe tatimfitimi për një dekadë. Në të vërtetë, parku nuk ekziston, teksa kompanitë e lidhura me aktivitete nën hetim kanë përfituar përjashtime nga taksat nga zyrat e tyre të mëparshme.

Akuza kryesore lidhet me faktin se KSHI, duke operuar si shoqëri anonime, u shmanget rregullave të prokurimit publik, gjë që krijon hapësira për marrëveshje preferenciale nën maskën e zhvillimit teknologjik, ndërkohë që në terren nuk ka asnjë progres fizik të projektit.

Ndërkohë, asnjë nga projektet e tjera që kanë të bëjnë me rivitalizimin e stadiumeve në Tiranë, Vlorë dhe Durrës nuk janë realizuar.

 

 

Falimenti i “Air Albania”, ikona e dështimit të shtetit

Rasti i “Air Albania” shërben si shembulli më ilustrues mbi vështirësitë që has shteti kur merr përsipër rolin e sipërmarrësit në tregje tejet konkurruese. Megjithëse ligjërisht kompania nuk ka deklaruar falimentim formal në gjykatë, gjendja e saj financiare e dokumentuar në vitet e fundit pasqyron një dështim total.

Ky rast dëshmoi se menaxhimi shtetëror i kompanisë ajrore u nis nga misione politike dhe imazhi, duke lënë pas dore eficiencën ekonomike dhe disiplinën financiare që kërkon industria e aviacionit.

Sipas të dhënave të depozituara në Qendrën Kombëtare të Biznesit (QKB), “Air Albania” u krijua si një partneritet midis kompanisë shtetërore “Albcontrol” (10%), “Turkish Airlines” (49%) dhe kompanisë private shqiptare “MDN Investment” (41%).

Problematika u bë e dukshme kur bilancet treguan se kompania operonte me humbje të larta. Për shembull, vetëm në vitin 2022, raportimet sugjeruan humbje që kapërcenin vlerën e 15 milionë eurove, ndërsa detyrimet ndaj të tretëve dhe institucioneve shtetërore si “Albcontrol” u rritën në mënyrë eksponenciale.

Eficienca e munguar e shtetit në këtë ndërmarrje u shpërfaq përmes paaftësisë për të kontrolluar kostot operative dhe për të konkurruar me linjat “low-cost” që dominuan tregun shqiptar. Kjo solli një situatë ku kapitali i kompanisë u bë negativ, një tregues i pastër teknik i falimentimit, ku borxhet tejkalonin vlerën e aseteve.

Rasti i “Air Albania” tregon se si kapitali publik rrezikohet kur përdoret për të subvencionuar ndërmarrje që nuk vetëshlyhen. Borxhet e akumuluara ndaj aeroporteve dhe ofruesve të karburantit detyruan pezullimin e fluturimeve apo bllokimin e llogarive, duke krijuar kosto indirekte për taksapaguesit shqiptarë.

Ndërmarrja u kthye në një “vrimë të zezë” financiare, duke vërtetuar se ndërmarrjet tregtare shtetërore e kanë të vështirë të mbijetojnë në një ekonomi tregu të hapur.

 

Bizneset shtetërore që po lindin nga ushtria

Një seri kompanish shtetërore me natyrë tregtare po krijohen në sektorin e mbrojtjes. Në shtator të vitit 2024, qeveria themeloi kompaninë KAYO me aksione shtetërore.

Qeveria i alokoi kompanisë 150 milionë lekë (rreth 1.5 milionë euro) si kapital fillestar, pjesë e një pakete më të madhe prej 440 milionë lekësh për ristrukturimin e sektorit të mbrojtjes.

Vendimi i Këshillit të Ministrave lejon që KAYO të krijojë bashkëpunime me sektorin privat, ku do të detyrohet të kontribuojë me pasuri të paluajtshme jo më pak se 20,000 m², për formimin e një shoqërie të përbashkët tregtare, dhe të kryejë një investim minimal prej 15 milionë eurosh brenda tre viteve.

Shoqëria ka objekt veprimtarie projektimin, prodhimin, riparimin, demilitarizimin, asgjësimin dhe tregtimin, brenda dhe jashtë vendit, të të gjitha llojeve të armëve ose pjesëve të armëve. Shoqëria ndjek interesa ekonomikë dhe tregtarë.

Vetë kompania shtetërore KAYO sh.a. ka themeluar tri kompani të reja në industrinë e mbrojtjes. E para është TIMAK DEFENCE, një kompani private me 80% të aksioneve, ndërsa 20% janë në pronësi të KAYO.

Objekti i veprimtarisë së TIMAK DEFENCE është prodhimi ose përshtatja e mjeteve motorike të posaçme, mjetet ushtarake. Gjithashtu, KAYO ka bashkëthemeluar me një privat M.K.D, i cili ka kontribuar me teknologji dhe ekspertizë në fushën e prodhimit të armëve dhe municioneve.

M.K.D. do të fokusohet në prodhimin dhe tregtimin e municioneve të kalibrit të vogël dhe të mesëm, sipas standardeve të NATO-s.

Gjithashtu, KAYO është aksionere në kompaninë GUNA TACTICAL. Kjo kompani është themeluar në bashkëpunim me një tjetër subjekt privat MSSC, i cili ka 49% të aksioneve dhe KAYO, 51%.

GUNA TACTICAL do të fokusohet në prodhimin dhe tregtimin e armëve të lehta dhe pajisjeve taktike për përdorim nga Forcat e Armatosura dhe strukturat e sigurisë, sipas të dhënave të saj nga ekstrakti në Qendrën Kombëtare të Biznesit.

Këto kompani synojnë zhvillimin e rigjallërimin e zonave industriale të lëna pas dore, si Rubiku, Shkoza, Poliçani dhe Gramshi.

Në të njëjtën kohë, baza ajrore e Kuçovës po rikonvertohet në një qendër operative të NATO-s me kosto rreth 50 milionë euro, ndërsa siguria kibernetike forcohet përmes Njësisë së Sigurisë Kibernetike Ushtarake me 8.4 milionë euro dhe investimeve në teknologji të avancuara përmes “Security & Defense Innovation Center”.

Sektori publik do të shtrihet gjithashtu drejt forcimit të kapaciteteve detare; është edhe ndërtimi i Portit ushtarak në Porto Romano, me vlerë prej 366 milionë eurosh, sipas të dhënave nga dokumentet e politikave prioritare të qeverisë shqiptare dhe ndërtimi i një baze në Pashaliman për rimontin e anijeve.

 

 

Kostot e zgjerimit të shtetit

Eksperti Soko argumenton se zgjerimi i sektorit publik, edhe pse është i nevojshëm në disa degë të ekonomisë, paraqet rrezik konkret nisur nga historiku i qeverisjes së kryeministrit Rama.

Ai argumenton se pothuajse çdo nismë e ndërmarrë deri më sot ka pasur në thelb interesin politik dhe elektoral të qeverisë, duke lënë të kuptohet se pa një kontroll të rreptë, edhe kjo ndërhyrje në treg mund të devijojë nga misioni i saj publik për t’u kthyer në një mjet për mbajtjen e pushtetit.

Eksperti i ekonomisë, Oltion Rrumbullaku, vlerëson se Shqipëria ka ndjekur një rrugëtim të gjatë dhe të thellë drejt privatizimit, duke bërë që shumë shërbime, të cilat në vendet e zhvilluara administrohen nga ndërmarrje shtetërore, këtu t’u lihen tërësisht operatorëve privatë.

Sipas tij, roli i shtetit në ekonomi ka mbetur i kufizuar kryesisht te sektori i energjisë elektrike, ndërkohë që hapësira për praninë publike është zvogëluar ndjeshëm. Megjithatë, ai vëren se ka pasur hapa pozitivë si rasti i “Illyrian Guard”, që sipas tij solli përmirësim në ofrimin e shërbimeve të sigurisë.

Duke u ndalur te sfidat e financimit të ekonomisë, z. Rrumbullaku argumenton se mekanizmat e deritanishëm për mbështetjen e biznesit dhe bujqësisë përmes kuadrove “ad-hoc” publikë nuk kanë korrur suksesin e synuar.

Në këtë pikë, ai propozon si një zgjidhje me ndikim të shtuar formalizimin e kësaj mbështetjeje përmes krijimit të një banke me pronësi shtetërore. Nga ana tjetër, eksperti shprehet mjaft kritik lidhur me diskutimet për krijimin e një ndërmarrjeje të re shtetërore në sektorin e naftës.

Z. Rrumbullaku nënvizon se ky sektor është keqmenaxhuar prej dekadash, pavarësisht faktit se ndërmarrjet shtetërore kanë qenë vazhdimisht pjesë e procesit.

Ai tërheq vëmendjen se Shqipëria ka taksat më të larta në Europë për karburantet, situatë që shoqërohet me nivele të larta evazioni.

Në këtë kontekst, ai e sheh shtimin e një tjetër ndërmarrjeje publike jo si zgjidhje, por si një barrë shtesë që do të rriste kostot për publikun, duke mos e konsideruar atë si një lëvizje optimale për tregun.

 

Konkurrenca e pandershme dhe shtrembërimi i rregullave

Kur shteti krijon kompani në sektorë ku privati tashmë operon (si siguria fizike apo IT), ai përdor fuqinë e tij ligjore për të marrë kontrata. Kjo i nxjerr bizneset private jashtë loje, duke dekurajuar investimet e tyre dhe duke zvogëluar numrin e operatorëve në treg.

Ndërmarrjet shtetërore (NPSH) shpesh kanë qasje në financime më të lira, grante qeveritare apo truall shtetëror falas. Një biznes privat nuk mund të konkurrojë me një ent që nuk paguan qira apo që ka garanci shtetërore për kreditë, gjë që shtrembëron çmimet reale të tregut.

Ndryshe nga privati, ndërmarrjet publike nuk kanë frikë nga falimentimi. Nëse ato menaxhohen keq dhe prodhojnë humbje, ato e dinë se qeveria do t’i shpëtojë me paratë e taksapaguesve. Kjo mungesë e “disiplinës së tregut” çon në neglizhencë dhe mungesë eficience.

 

Punësimet politike dhe borxh i fshehur

Ekziston një rrezik i lartë që bordet drejtuese dhe stafi i këtyre kompanive të mbushen me militantë politikë apo individë të lidhur me pushtetin, në vend të profesionistëve të certifikuar, thotë z. Soko.

Kjo i kthen ndërmarrjet në agjenci punësimi elektorale, në vend që të jenë njësi prodhuese.

Ndërmarrjet publike në vendin tonë kanë një historik të gjatë të krijimit të borxheve. Humbjet e tyre nuk shfaqen direkt në buxhetin e shtetit, por mblidhen si borxhe ndaj të tretëve apo bankave.

Në rast dështimi, ky borxh i fshehur bie mbi shpatullat e qytetarëve, duke rrezikuar stabilitetin makroekonomik të vendit.

Shteti në këtë rast është edhe rregullatori, ai që vendos rregullat dhe gjobat. Në praktikën tonë nuk funksionon që një agjenci shtetërore të gjobisë apo të penalizojë një kompani tjetër shtetërore, gjë që ul standardet e sigurisë dhe cilësisë.

Z. Soko thotë se me rritjen e numrit të ndërmarrjeve, rritet edhe vëllimi i fondeve që ato menaxhojnë jashtë mbikëqyrjes direkte parlamentare. Kjo krijon hapësira për afera korruptive në tendera dhe kontrata, ku paratë publike mund të qarkullojnë në rrjete të mbyllura interesash.

 

Krijohen shtigje për devijim të shpërndarjes së burimeve

Eksperti Soko thotë se paratë që investohen për të hapur një fabrikë shtetërore apo një kompani sigurie, janë para që u hiqen sektorëve kritikë si shëndetësia, arsimi apo infrastruktura rurale.

Shteti “humbet fokusin” nga funksionet e tij bazë për të bërë biznesin që mund ta bënte më mirë sektori privat.

Sapo krijohen këto ndërmarrje dhe punësojnë qindra njerëz, për një popullsi në rënie si ajo e Shqipërisë, barra e mbajtjes gjallë të ndërmarrjeve joeficiente mund të kthehet në një kosto të papërballueshme për brezat e ardhshëm.

 

Lexoni edhe:

Problemi i Qeverisë së Madhe në ekonominë e Shqipërisë

The post Rikthehet shtetëzimi i ekonomisë appeared first on Revista Monitor.

Intervista / Artan Gjergji, ekspert i tregjeve financiare

 

Teksa shteti po kthehet gjithnjë e më shumë në një lojtar aktiv dhe jo thjesht një rregullator, z. Artan Gjergji, ekspert i tregjeve financiare, shpjegon rreziqet që mbart ky model.

Ai zbërtheu

fenomenin e “Crowding Out Effect”, ku kapitali publik dominues lë mënjanë sipërmarrjen private, duke cenuar parimet bazë të konkurrencës së lirë dhe të ndershme.

Ai ngre shqetësimin se kthimi i shtetit në punëdhënësin më të madh në vend, i shoqëruar me kontrata koncesionare jotransparente, nuk rrit eficiencën, por përkundrazi, ushqen nepotizmin dhe klientelizmin politik.

 

Duke qenë se qeveria po zgjeron rolin e saj në ekonomi përmes krijimit të ndërmarrjeve publike në sektorë strategjikë, si e vlerësoni këtë qasje në raport me parimet e tregut të lirë dhe ndikimin e saj afatgjatë në konkurrencën dhe zhvillimin e sektorit privat?

Siç bëhet e ditur tashmë edhe nga statistikat zyrtare të publikuara nga INSTAT, nuk është më e fshehtë që sektori publik është një ndër kontribuuesit më të mëdhenj të Prodhimit të Brendshëm Bruto (PBB-së).

E ashtuquajtura “Qeveria e Madhe” tashmë identifikohet lehtë tek u referohemi nivelit të lartë të shpenzimeve buxhetore krahasuar me totalin e vlerës së ekonomisë së një vendit.

Po ashtu, zëra të rëndësishëm në këtë kontekst konsiderohen edhe vlerat e kontratave koncesionare, vlerës së investimeve publike të kontraktuara, e rikontraktuara disa herë nëpërmjet shtesave dhe ri-shikimeve që u bëhen në mënyrë aspak transparente kontratave.

Nëse u referohemi terminologjisë që përdoret rëndom edhe në shkencat politiko-ekonomike, por edhe në zhargonin e përditshëm, një Qeveri konsiderohet me prani dhe ndërhyrje mjaft të madhe në ekonominë e një vendi nëse u referohemi një grupi indikatorësh që tregojnë shtrirjen, ndikimin dhe peshën e saj në ekonomi, shoqëri dhe administratë publike.

Padyshim që institucionet financiare ndërkombëtare si Banka Botërore, FMN, Banka Europiane e Investimeve, apo BERZH dhe OECD, shkojnë më në detaje për specifikimin dhe detajimin e mëtejshëm të këtyre indikatorëve, por esenca mbetet e njëjtë.

Një tjetër element shumë i rëndësishëm dhe faktor përcaktues që tregon më së miri rritjen e ndikimit të financave publike (alias pushtetit ekzekutiv) në ekonominë e vendit është edhe niveli i lartë i punëzënies që krijon Shteti (kupto buxheti dhe financat publike) në totalin e ekonomisë së një vendi.

Edhe këtu, Qeveria Shqiptare sa vjen dhe e ka rritur ndikimin e saj duke u kthyer (fatkeqësisht) në punëdhënesin më të madh në ekonominë e vendit.

Them fatkeqësisht pasi, duke i qëndruar besnik edhe doktrinave të ekonomisë së lirë të tregut, e fus veten tek ata ekonomistë që mendojnë dhe gjykojnë se eficienca më e lartë e përdorimit të resurseve dhe kapitaleve të një ekonomie bëhet nga sipërmarrja private.

Sepse në kushtet e një konkurrence të lirë e të ndershme, kapitali alokohet më me eficiencë në ata sektorë të ekonomisë që janë edhe më me vlerë të shtuar në ekonomi.

Çdo ndërhyrje e shtetit në ekonomi përtej rolit të arbitrit dhe garantuesit të konkurrencës së lartë lë vend për deformime të balancës së kërkesë-ofertës në treg (rasti më i mirë) e deri te nepotizmi dhe/apo korrupsioni i përdorimit të fondeve publike (rasti më i keq).

Thënë kjo, jo çdo lloj ndërhyrje apo prani e Shtetit në ekonomi (fondet publike apo investimet publike) është e keqe. Padyshim që në sektorë të caktuar dhe që janë të margjinalizuar (kanë fitime të vogla për të joshur tërheqjen e kapitalit privat) fondet publike mund të mbështesin përkohësisht nxitjen dhe zhvillimin e tyre.

Por kurrsesi kjo nuk mund të vazhdojë pafundësisht, dhe kurrsesi Shteti nuk mund të dalë përtej rolit të tij lehtësues dhe nxitës e të kthehet në lojtar të tregut pasi do të dëmtonte shumë balanca në tregun e lirë.

E kur kjo situatë shkon edhe m ëtej duke e bërë Shtetin lojtarin kryesor të tregut, atëherë situata bëhet edhe më e rrezikshme për një zhvillim të qëndrueshëm ekonomik e social.

 

Çfarë efekti pritet të kenë këto struktura mbi konkurrencën dhe zhvillimin e sektorit privat?

Çdo ndërhyrje në marrëdhënien e konkurrencës mes aktorëve të tregut krijon deformime tregu dhe prishje të ekuilibrave të kërkesë-ofertës. E nëse kjo ndërhyrje vjen nga instancat shtetërore, efekti është shumë herë më negativ, sepse së bashku me deformimin përfshihen edhe elemente të tjera si nepotizmi, korrupsioni etj.

Është njëlloj si në një sallë gjyqi, gjyqtari që duhet të sigurojë paanshmëri dhe drejtësi mbi palët të bëhet i njëanshëm dhe favorizues me njërën prej palëve në sallë.

Ka një koncept në financat publike që quhet Efekti Përjashtues (Crowding Out Effect) që shkakton përdorimi masiv i fondeve publike në sektorët e një ekonomie të tregut. Sepse madhësia e kapitalit që ka në dispozicion Qeveria nuk krahasohet me kapitalin që mund të ketë sipërmarrja private.

Kjo e bën shtetin më të avantazhuar në sipërmarrje të caktuara nëse ky i fundit tenton të sillet si lojtar. Sepse pushteti politik ka përparësi të tjera që kanë pak ose aspak lidhje me eficiencën e përdorimit dhe alokimit të kapitalit.

Shteti nuk hyn në lojë me logjikën e një agjenti ekonomik që vlerëson kosto margjinale me përfitimet margjinale. E pikërisht ky element e bën kapitalin publik më dominues duke përjashtuar kapitalin privat nga konkurrenca e lirë dhe e ndershme.

Përveç kësaj, fondet publike të nxitura nga interesa politike synojnë të jenë joshëse në funksion të votave dhe garantimit të vazhdimësisë së pushtetit.

Kjo sjell dy pasoja negative për ekonominë e një vendi. Ose krijon një lloj “punëzënie fiktive të fshehur” (hidden emploeyement), sepse pushteti rrit punësimet fiktivisht përtej nevojave reale, për efekt elektoral dhe jo i bazuar në eficiencën e përdorimit të kapitalit apo të burimeve njerëzore.

Ose rrit në mënyrë fiktive nivelin e pagave të sektorit publik, duke i bërë konkurrencë të pandershme sektorit privat.

Them në mënyrë të pandershme, sepse buxheti i shtetit nuk prodhon para, dhe si i tillë në konflikt të plotë interesi mbijeton në kurriz të barrës tatimore që rëndon mbi biznesin privat, i cili duhet të përballet edhe me kostot e shtuara që vijnë sa nga largimi dhe emigrimi i popullsisë, aq edhe nga konkurrenca e pandershme e pushtetit ekzekutiv i cili përcakton dhe hierarkinë e pagave.

E thënë me fjalë më të thjeshta, (pu)Shteti “bën bujarin” me votuesit e tij potencialë, duke futur dorën në xhepat e biznesit (rritja e barrës tatimore), në mënyrë që paradoksalisht t’i marrë punonjësit nga sektori privat në drejtim të administratës publike.

Mendoj që është fatkeqësi e madhe për ekonominë e një vendi, kur sipërmarrësi privat ul qepenin e biznesit të tij, për të pranuar një punë si rrogëtar në Shtet.

Kjo është situata sot në Shqipëri, dhe shpesh i bëj pyetjen retorike vetes: “A mendon ky Shtet se ku do të mbledhë taksa nëse në mënyrë direkte ose indirekte konkurron, përjashton apo edhe falimenton sipërmarrjen private?”

 

Sa i lartë është rreziku i keqmenaxhimit, klientelizmit dhe kostove për buxhetin publik?

E kam thënë edhe më lart që asgjë e mirë nuk vjen nga roli protagonist i Shtetit në ekonominë e vendit. Krejt e kundërta ndodh nëse Shteti do të luante vetëm rolin e arbitrit, që nga njëra anë të mundësojë një konkurrencë të lirë e të ndershme mes operatorëve të tregut pa u bërë vetë palë.

Por nga ana tjetër do të ishte aty vigjilent për të mbikëqyrur çdo praktikë abuzive që këta operatorë tregu do të aplikonin (të verbuar nga dëshira për fitime maksimale) në kurriz të konsumatorëve të vegjël e të painformuar apo paedukuar.

Dalja e Shtetit (fondeve publike) nga kjo llogore, i bën ata jo vetëm palë në treg duke deformuar balancat, por për shkaqe elektorale, rrit shanset për abuzime, klientelizma, tarafe e nepotizmi e deri në korrupsione të niveleve të larta.

Nacionalizmi i sipërmarrjeve fitimprurëse, përveçse kryesisht ka ndodhur në vende që nuk janë demokraci të mirëfillta apo kanë qenë vende diktatoriale, kurrë nuk ka rezultuar i suksesshëm si eksperiment. Dhe kurrë nuk ka për të rezultuar.

 

A ka alternativa më efikase dhe më pak ndërhyrëse nga shteti për të arritur të njëjtat objektiva ekonomikë?

Padyshim që po. Siç e kam thënë më lart, roli i shtetit në ekonomi duhet të jetë sa më i vogël, sa më lehtësues në drejtim të të bërit biznes duke ulur nivelin dhe kostot e burokracisë apo ulur nivelin e taksave (roli i mbështetësit të sipërmarrjes së lirë), apo duke nxitur dhe duke mbrojtur konkurrencën e lirë mes aktorëve në treg (roli i arbitrit të paanshëm).

Vetëm një konkurrencë e lirë dhe e ndershme mes aktorëve të tregut rrit eficiencën e alokimit të burimeve në ekonominë e një vendi, duke reduktuar në maksimum kostot për qytetarët dhe ndikuar pozitivisht në rritjen e mirëqenies së tyre.

Gjithashtu, tek është mbështetës dhe garantues i konkurrencës, Shteti duhet të mbrojë padyshim edhe interesat e konsumatorëve, apo të mundësojë një funksionim bazik të disa sektorëve ku kapitali privat nuk shikon përfitime të mëdha për të hyrë në mënyrë imediate (në ekonomi njihen edhe si “monopole natyrore”, siç janë diplomacia, gjyqësori, mbrojtja kombëtare etj.)

 

Lexoni edhe:

Rikthehet shtetëzimi i ekonomisë

The post Problemi i Qeverisë së Madhe në ekonominë e Shqipërisë appeared first on Revista Monitor.

Editorial / Shqipëria po përgatitet të ndryshojë për herë të dytë, brenda pak më shumë se një dekade, hartën e qeverisjes vendore. Projektligji i mazhorancës propozon uljen e numrit të bashkive nga 61 në 46, duke bashkuar 15 prej tyre me njësitë më të mëdha fqinje.

Por debati nuk duhet të kufizohet te numri i bashkive. Pyetjet thelbësore janë nëse harta e re do të arrijë të bëjë një menaxhim më të mirë të zonës në njësinë që mbulon pushteti vendor dhe do t’i përmirësojë realisht shërbimet për qytetarët.

Përvoja e reformës së vitit 2014 nuk është inkurajuese. Bashkimi i 373 njësive vendore në 61 bashki synonte ekonomi shkalle, administrata më profesionale dhe shërbime më cilësore. Të ardhurat vendore u rritën për shkak se morën më shumë funksione dhe taksat e tarifat më të larta, por kjo nuk u përkthye në të njëjtën masë në përmirësim të shërbimeve.

Banka Botërore evidentoi se furnizimi me ujë, kanalizimet, menaxhimi i mbetjeve, arsimi, kujdesi për fëmijët dhe reagimi ndaj fatkeqësive u përkeqësuan në zonat me nevoja më të mëdha, sidomos në territorin rural.

Teksa banorët detyroheshin të udhëtonin me orë për të marrë një shërbim minimal, kjo nxiti dhe shpopullimin e zonave, një temë kjo e trajtuar më herët në “Monitor”.

Ky është mësimi që rrezikon të anashkalohet përsëri: bashkimi administrativ zvogëlon numrin e institucioneve, por nuk e shkurton distancën e qytetarit nga shërbimi.

Kur qendra e vendimmarrjes largohet dhe njësitë administrative nuk kanë buxhet, personel e kompetenca reale, ekonomia e shkallës për bashkinë mund të kthehet në kosto shtesë për banorin.

Edhe pretendimi se reforma e vitit 2024 solli administrata më të vogla dhe më eficiente ka rënë tërësisht. Personeli i pushtetit vendor u dyfishua nga rreth 19 mijë punonjës në 2014 në mbi 39 mijë në 2025. Vitin e kaluar, rreth gjysma e buxhetit vendor shkoi për personelin, nga 25.5% në vitin 2021.

Në shumë bashki të vogla, pagat zënë mbi 60% të buxhetit, duke lënë pak hapësirë për investime. Ndërkohë, raporti i punonjësve për 1,000 banorë u rrit me rreth 8.2% vetëm gjatë vitit 2024.

Rritja e personelit lidhet pjesërisht me funksionet e transferuara nga qeveria qendrore, ndaj nuk mund të trajtohet e gjitha si fryrje administrative.

Megjithatë, nuk ka analiza për të vlerësuar dobishmërinë e rritjes së numrit të punonjësve. Në vitin 2024, shërbimi i mbetjeve mbulonte mesatarisht 85.6% të popullsisë, por vetëm rreth 65% të banorëve ruralë. Pra, pas një dekade reformë, një pjesë e madhe e fshatrave mbetet ende jashtë një shërbimi bazë.

Përvoja tregoi se reforma e vitit 2014 u deformua gjatë zbatimit. Shumë funksione u transferuan të copëzuara te pushteti vendor, duke sjellë kaos në ofrimin e shërbimeve.

Zjarret janë shembulli më i qartë i pasojave të amullisë së kompetencave: stacionet dhe trupat zjarrfikëse varen nga bashkitë, standardet mbikëqyren nga Ministria e Brendshme, ndërsa operacionet e mëdha duhet të drejtohen nga Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile, duke krijuar disa qendra vendimmarrjeje që ngadalësojnë ndërhyrjen dhe lejojnë kalimin e përgjegjësisë nga një institucion te tjetri.

Pikëpyetje ngre edhe konsultimi për reformën e re. Procesi nisi përmes një komisioni të paraqitur si bipartizan, por përfundoi pa një produkt konsensual. Projektligji me 46 bashki u depozitua në Kuvend dhe vetëm më pas iu dërgua bashkive, të cilave iu dhanë 60 ditë kohë për konsultime me qytetarët. Kjo krijon përshtypjen se qytetarët po pyeten, pasi harta është konfiguruar.

Një konsultim serioz duhej të zhvillohej përpara përzgjedhjes së variantit. Për çdo bashkim duhej të publikohej analiza e ndikimit: sa do të kursehet, çfarë shërbimesh do të përmirësohen, sa do të udhëtojë qytetari, si do të ndahet buxheti dhe çfarë përfaqësimi do të kenë komunitetet që humbasin statusin e bashkisë.

Dëgjesat duhej të përfshinin jo vetëm drejtuesit vendorë, por edhe banorët e fshatrave, bizneset, fermerët dhe grupet që përdorin çdo ditë shërbimet lokale.

Reforma e re duhej të niste nga analiza e problemeve të reformës së parë dhe problemeve aktuale që kanë banorët për shërbimet dhe jo nga kufijtë.

Fillimisht duhej të përcaktohej standardi minimal: sa larg duhet të jetë qytetari nga sporteli, sa shpesh duhet të mblidhen mbetjet dhe çfarë mbulimi duhet të ketë për rrugët, ujitjen, zjarrfikësit, kujdesin social dhe arsimin parashkollor. Vetëm më pas mund të vendosej nëse zgjidhja është bashkimi, bashkëpunimi mes bashkive, forcimi i njësive administrative apo financimi më i madh.

Kapaciteti i dobët i një bashkie nuk është automatikisht argument për shkrirjen e saj. Ai mund të jetë pasojë e financimit të pamjaftueshëm, e mungesës së stafit profesional, ose e funksioneve që nuk përputhen me burimet.

Për këtë arsye, harta e re duhej të shoqërohej me reformë të financave vendore dhe me kompetenca e buxhete të identifikueshme për qytetet dhe njësitë administrative. Emërimi i një nënkryetari në qytetin që humbet statusin e bashkisë nuk garanton afërsi me qytetarin, nëse ai nuk ka autoritet dhe burime.

Reforma e vitit 2014 tregoi se bashki më të mëdha nuk do të thotë domosdoshmërisht bashki më funksionale.

Nëse ndryshojnë vetëm kufijtë, Shqipëria mund të ketë 46 bashki në vend të 61, por të njëjtat probleme me financimin, administratën dhe shërbimet. Harta e re ka kuptim vetëm nëse qytetari shërbehet më mirë, më shpejt dhe më pranë vendbanimit të tij dhe nuk detyrohet ta braktisë atë për shkak të mungesës së shërbimeve, dhe jo të shndërrohet në një mekanizëm shtesë për nxitje migrimi dhe braktisjeje të zonave të largëta.

Në përfundim, thelbi i pavarësisë së pushtetit vendor lidhet edhe me krijimin e mjedisit institucional që mbështet përfaqësimin efektiv të komuniteteve, sado të vogla apo ekonomikisht të pafuqishme të jenë ato. Përqendrimi i qendrave të pushtetit në Shqipëri gjithnjë ka sjellë reduktim të këtij përfaqësimi.

 

The post Reforma Territoriale, një hartë e re nuk mjafton për të përmirësuar shërbimet appeared first on Revista Monitor.

Çfarë fshihet pas ofertës publike më të madhe në botë

 

Është një nisje e një lloji më burokratik se normalisht për SpaceX, por gjithsesi karakteristike për nga spektakli. Më 20 maj, pasi tregjet financiare amerikane ishin mbyllur, Elon Musk, themeluesi i kompanisë së raketave dhe njeriu më i pasur në botë, i dha dritën e gjelbër ofertës publike fillestare (IPO) më të madhe të realizuar ndonjëherë.

Dokumentet e depozituara pranë rregullatorëve amerikanë hapin rrugën që SpaceX, e cila ka pushtuar hapësirën por po shpenzon një pasuri për Inteligjencën Artificiale (IA), të debutojë në bursën NASDAQ në qershor.

Zoti Musk kishte shpresuar ta shënonte këtë moment me një fluturim testues të versionit më të fundit të raketës gjigante dhe problematike Starship, mbi strukturën prej çeliku të së cilës mbështeten ambiciet astronomike të kompanisë.

Por testi, i planifikuar fillimisht për më 19 maj, është shtyrë vazhdimisht. Ndërsa The Economist po shkonte për botim (numri në fjalë), Starship pritej të fluturonte më 21 maj. Suksesi ose dështimi i tij mund të ketë ndikim të madh mbi IPO-në.

 

 

Për shumë vite, SpaceX e kishte hedhur poshtë idenë e një IPO-je. “Nuk mund të dalim në bursë derisa të fluturojmë rregullisht drejt Marsit”, tha Gwynne Shotwell, drejtoresha operative e kompanisë, në vitin 2018. Zoti Musk ka argumentuar prej kohësh se tregjet publike janë tepër afatshkurtra dhe pa imagjinatë për një kompani, që synon të ndërtojë përfundimisht një qytet në Mars.

Por mbërritja në Mars është e kushtueshme. Rreth 75 miliardë dollarët që SpaceX shpreson të mbledhë nga investitorët do të tejkalonin shumën rekord të mbledhur nga Saudi Aramco, gjiganti i naftës, kur doli në bursë në vitin 2019 (shih grafikun 1).

Vlerësimi i synuar i SpaceX prej rreth 1.75 trilionë dollarësh është më shumë se 90 herë më i lartë se të ardhurat prej 18.7 miliardë dollarësh që kompania realizoi vitin e kaluar. (Tesla, kompania e automjeteve elektrike, tregtohet në bursë me një vlerësim rreth 16 herë më të lartë se të ardhurat e saj vjetore.)

 

Biznes, por jo siç e njohim ne

Që prej themelimit në vitin 2002, me fare pak mjete, “vetëm një tapet dhe një grup Mariachi”, siç ka bërë shaka dikur Musk, SpaceX ka lënë pas rivalët tradicionalë si Boeing dhe Lockheed Martin dhe ka tejkaluar agjencitë shtetërore të hapësirës. Sot, ajo drejton programin më të madh hapësinor në botë. Raketat e saj të ripërdorshme transportojnë pothuajse 90% të gjithçkaje që shkon në hapësirë (shih grafikun 2).

Starlink, shërbimi i internetit satelitor i kompanisë, ka pothuajse 10,000 satelitë, më shumë se dy të tretat e totalit në orbitë, dhe mbi 10 milionë klientë. Siç shprehet Mike Grace, drejtues i startup-it hapësinor Longshot, SpaceX “e zotëron tani Sistemin Diellor dhe ne të tjerët vetëm e marrim me qira”.

 

 

Zoti Musk mendon se ka gjetur një treg edhe më të madh që SpaceX ta dominojë: IA-në. Ai beson se etja e IA-së për fuqi kompjuterike nuk mund të përmbushet nga qendrat tokësore të të dhënave, të cilat shpesh pengohen nga mungesa e energjisë, burokracia dhe kundërshtimi i publikut mosbesues.

Së bashku me disa figura të tjera të mëdha të IA-së, ai mendon se këto probleme mund të zgjidhen duke vendosur qendra të dhënash në hapësirë. Ai argumenton se SpaceX, me aftësinë e pakrahasueshme për të transportuar objekte jashtë planetit, është kompania që mund ta bëjë këtë realitet.

Shkalla e ambicies së tij përshkruhet në dokumentet rregullatore të kompanisë. Pagesa e zotit Musk varet nga rritja e mëtejshme e vlerës së SpaceX (deri në 7.5 trilionë dollarë); nga vendosja në orbitë e 100 teravatëve fuqi kompjuterike (rreth 1,000 herë më shumë se kapaciteti total i të gjitha qendrave të të dhënave në Tokë sot); dhe nga ndërtimi i një qyteti marsian me të paktën një milion banorë.

A mund të realizohet diçka qoftë edhe e përafërt me këtë? Dokumentet tregojnë një kompani me një burim fitimprurës në rritje të shpejtë, Starlink, që solli 4.4 miliardë dollarë fitim operativ në vitin 2025, por edhe një gropë financiare që po zgjerohet edhe më shpejt.

Në janar, SpaceX u bashkua me xAI, kompaninë e IA-së së zotit Musk, e cila humbi 6.4 miliardë dollarë në vitin 2025, ndërsa garonte për të ndërtuar infrastrukturë kompjuterike. Pjesërisht si rezultat i kësaj, shpenzimet kapitale të SpaceX pothuajse u pesëfishuan vitin e kaluar krahasuar me vitin 2023, duke kaluar 20 miliardë dollarë.

Zoti Musk duket se ka llogaritur se, edhe me Starlink, kjo faturë nuk mund të mbulohet vetëm me para private. Por disa investitorë mund të hezitojnë të hedhin para në një laborator IA-je që mbetet shumë i vogël krahasuar me rivalë si Anthropic dhe OpenAI. Dokumentet e SpaceX thonë se AI përbën 93% të tregut të saj total të synuar prej 28.5 trilionë dollarësh.

Nëse ky bast gjigant mbi IA-në nga hapësira do të japë rezultat, të paktën tri gjëra duhet të ndodhin. Starship, që tashmë është me vonesë, duhet nisë të funksionojë. Starlink duhet të gjenerojë më shumë para. Dhe qendrat orbitale të të dhënave duhet të ofrojnë avantazhe të mëdha për një industri që tashmë po investon shuma astronomike në kompjuterë tokësorë.

Le të fillojmë me Starship. Raketa gjigante, objekti fluturues më i rëndë i ndërtuar ndonjëherë, është “jetike për të ardhmen e SpaceX”, thotë Caleb Henry nga Quilty Space, një kompani analistësh.

Ajo supozohet të përfundojë revolucionin që nisi Falcon 9, mjeti aktual i lëshimit i SpaceX: transformimin e fluturimeve hapësinore nga diçka e rrallë, e personalizuar dhe e kushtueshme, në diçka të lirë, të prodhuar në masë dhe rutinë.

Para SpaceX, shumica e raketave ishin të përdorimit të vetëm, fluturonin një herë dhe më pas hidheshin në oqean ose braktiseshin në hapësirë. Zoti Musk e krahason këtë me ndërtimin e një avioni, përdorimin e tij një herë dhe më pas çmontimin për skrap.

Në kontrast, gjysma e çdo Falcon 9 është projektuar për t’u ripërdorur. Pas ndarjes nga pjesa e sipërme, pjesa e poshtme e raketës mund të kthehet në vendin e nisjes ose në një anije pritëse dhe të ulet mbi bishtin e saj. SpaceX-it iu deshën pesë vjet dhe shumë përplasje për të realizuar uljen e parë të suksesshme në vitin 2015.

Por sot kjo është rutinë. SpaceX realizoi 165 lëshime Falcon 9 në vitin 2025, një numër që do të dukej i pamundur edhe pesë vjet më parë. Disa përforcues janë përdorur më shumë se 20 herë.

Kjo e ka ndihmuar SpaceX të ulë ndjeshëm koston e udhëtimit në hapësirë. Kompania tarifon 74 milionë dollarë për një fluturim Falcon 9, që mund të transportojë 17.5 tonë në orbitë.

Kjo përkthehet në rreth 4,200 dollarë për kilogram, rreth 85% më pak se sa tarifonin dikur kompani tradicionale si United Launch Alliance, sipërmarrja e përbashkët mes Boeing dhe Lockheed Martin. (Kostoja reale për SpaceX besohet të jetë shumë më e ulët, ndoshta rreth 1,000 dollarë për kilogram.)

Starship synon ta ulë këtë kosto edhe më tej, pjesërisht duke rritur kapacitetin e ngarkesës së raketës deri në 200 tonë, por kryesisht duke bërë të ripërdorshme edhe pjesën e dytë të raketës. Dokumentet e depozituara sugjerojnë një objektiv prej 185 dollarësh për kilogram.

Por funksionalizimi i saj nuk ka qenë i lehtë. “Starship duhej të zëvendësonte Falcon 9 në vitin 2023 ose 2024”, thotë Tim Farrar, drejtues i TMF Associates, një kompani analize e industrisë satelitore. Nuk është vetëm SpaceX që është e frustrur nga vonesat. NASA po pret një version të modifikuar të Starship për të transportuar njerëz në Hënë si pjesë e programit Artemis.

SpaceX në disa raste ka rikthyer pjesën përforcuese të Starship në vendin e nisjes dhe e ka kapur me krahë robotikë “chopstick”, të montuar në kullën e lëshimit. Megjithatë, ripërdorimi i pjesës së dytë është shumë më i vështirë.

Ajo udhëton shumë më larg dhe më shpejt, dhe duhet t’u mbijetojë temperaturave mbi 1,000°C gjatë rikthimit në atmosferë me shpejtësi prej 8 km në sekondë ose më shumë. Duke folur së fundmi në një podcast, zoti Musk vuri në dukje se disa pjesë të dyta kanë arritur ulje të kontrolluara në det, por mburojat e tyre termike janë dëmtuar dhe kështu “nuk mund të ripërdoren nëse nuk bën shumë punë mbi to”

Anija Space Shuttle, përpjekja e mëparshme më e madhe e industrisë për ripërdorim, vuante nga probleme të ngjashme. Riparimi i mburojës termike të dëmtuar kërkonte javë ose muaj. Ndërsa zoti Musk shpreson që e njëjta Starship të mund të fluturojë disa herë në ditë.

 

 

Duke ecur me guxim përpara

Detyra kryesore e Starship do të jetë forcimi i Starlink, pjesa me rritjen më të shpejtë dhe e vetmja fitimprurëse e biznesit të SpaceX. Që prej debutimit në vitin 2021, shërbimi ka nënshkruar kontrata me linja ajrore, kompani transporti detar dhe më shumë se 10 milionë klientë individualë, ka revolucionarizuar luftën në Ukrainë dhe ka krijuar një degë sekrete të quajtur Starshield për klientët qeveritarë.

Satelitët më të rinj “direct-to-cell” (D2C) të kompanisë mund të komunikojnë drejtpërdrejt me smartfonë dhe pajisje të tjera në tokë, pa nevojën e antenave të posaçme me madhësinë e një kutie pice që kërkojnë planet rezidenciale. Të ardhurat e Starlink u rritën me 50% midis viteve 2024 dhe 2025, nga 7.6 miliardë dollarë në 11.4 miliardë dollarë.

Është e qartë që ka ende hapësirë për rritje, thotë zoti Farrar. Ai vëren se gjatë një periudhe 80-ditore në vitin 2025, kompania shtoi 1 milion klientë të rinj. Ai mendon se Starlink mund të arrijë përfundimisht nga 20 milionë deri në 50 milionë abonentë rezidencialë, megjithëse të ardhurat mesatare për klient ka të ngjarë të bien ndërsa shton përdorues jashtë botës së pasur. P

ër momentin, megjithatë, rritja e Starlink kufizohet nga madhësia e satelitëve që SpaceX mund të vendosë në një Falcon 9. Kompania po planifikon satelitë “version 3”, secili prej të cilëve do të shtojë 20 herë më shumë kapacitet sesa “v2 Minis” që përdor aktualisht. Por ata janë aq të mëdhenj sa mund të lëshohen vetëm me Starship.

SpaceX po investon agresivisht për ta mbajtur Starlink në rritje. Vitin e kaluar, ajo shpenzoi 19.6 miliardë dollarë për të blerë spektër nga EchoStar, një kompani amerikane telekomunikacioni, për të forcuar biznesin në zhvillim D2C dhe ka kërkuar autorizim për të lëshuar 15,000 satelitë të specializuar.

PitchBook, që mbledh të dhëna mbi kompani të financuara nga kapitali sipërmarrës, vëren se këto janë baste të kushtueshme. Marrëveshja me EchoStar përfaqëson më shumë se një vit të ardhurash të SpaceX. Por kompania pret që Starlink të kalojë 1 miliard abonentë gjatë 15 viteve të ardhshme.

Analistët janë të ndarë për potencialin e Starlink. “Mendoj se D2C thjesht nuk do t’i përmbushë pritshmëritë”, thotë zoti Farrar, duke argumentuar se do të përdoret kryesisht në vende ku nuk ka antena telefonike tokësore dhe rrjedhimisht ka pak njerëz. Simon Potter nga BryceTech është më optimist: “Mund të mundësojë lidhje të kudondodhur mes pajisjeve duke përdorur pajisje standarde smartfoni.

Kjo mund të jetë transformuese në aplikime si makinat, bujqësia, logjistika dhe ndoshta edhe në ato ushtarake.” Franco Granda, në PitchBook, mendon se Starlink dhe biznesi i lëshimeve hapsinore të SpaceX mund të justifikojnë vetë një vlerësim prej 1.75 trilionë dollarësh.

Megjithatë, lëshimi i shumë satelitëve nuk do ta përdorë të gjithë kapacitetin e Starship. SpaceX po planifikon flota të tëra të tyre. Kompania po ndërton një seri fabrikash gjigante, të quajtura “Gigabays”, që zoti Musk shpreson se përfundimisht do të prodhojnë qindra Starship në vit. Edhe me Falcon 9, thekson zoti Henry nga Quilty Space, nuk kishte një “rast të qartë tregtar për një mjet lëshimi me frekuencë të lartë”.

Në fund, SpaceX iu desh të zhvillonte Starlink për t’u dhënë raketave mjaftueshëm punë që të ishin në aktivitet. Planet për qendrat e të dhënave në hapësirë, thotë ai, janë një përpjekje për ta përsëritur këtë strategji.

Tom Mueller, punonjësi i parë i SpaceX, projektuesi i motorëve të raketave të kompanisë dhe sot themelues i Impulse, një tjetër kompani hapësinore, i përmblodhi vitin e kaluar planet e ish-punëdhënësit të tij. Ai vuri në dukje se ndërtimi i një kolonie në Mars do të kërkonte qindra raketa Starship.

Por, për shkak të lëvizjes së planetëve, ato mund të nisen drejt Marsit vetëm afërsisht një herë në dy vjet. “Çfarë do të bëni me qindra Starship gjatë 25 muajve të tjerë të ciklit marsian?”, shkroi ai. “Do të çoni qendra të dhënash në hapësirë, të paguara nga investitorët.”

SpaceX nuk e shpiku idenë e vendosjes së IA-së në orbitë. Vitin e kaluar, Starcloud, një startup, fluturoi një prototip (me një Falcon 9) për të provuar se ideja mund të funksionojë. Google, kompania teknologjike, shpreson të testojë satelitët e vet në vitin 2027. (Raportohet se është në diskutime me SpaceX për t’i lëshuar ato.)

Mbështetësit e qendrave orbitale të të dhënave (ODC) përmendin disa avantazhe. Njëri është bollëku i energjisë. Pa atmosferë që ta pengojë, drita e diellit në orbitë është rreth 30% më intensive sesa edhe në ditën më me diell në tokë.

Vendosja e ODC-ve me energji diellore në disa orbita “sun-synchronous” mund të sigurojë pothuajse dritë të përhershme diellore. Efikasiteti është një tjetër avantazh. Një qendër tokësore e të dhënave mund të përdorë një të katërtën e energjisë elektrike që konsumon vetëm për të ftohur serverët. ODC-të mund të mbështeten në vakumin ngrirës të hapësirës.

Avantazhi i fundit është largësia. Industria e IA-së ngjall frikëra për humbjen e vendeve të punës dhe madje edhe për zhdukjen e njerëzimit. Shumë njerëz kanë një qëndrim negativ ndaj kësaj teknologjie.

Dhjetëra qeveri shtetërore dhe lokale amerikane kanë ndaluar qendrat e reja të të dhënave ose po shqyrtojnë masa të tilla. Vendosja e tyre në hapësirë mund t’i mbajë larg jo vetëm syrit, por edhe mendjes së publikut.

 

Nuk ka kthim prapa

Me vetëbesimin tipik, zoti Musk ka deklaruar se brenda dy ose tre vitesh, ODC-të do të jenë mënyra më e lirë për të ofruar fuqi kompjuterike për IA-në. (Sam Altman, drejtuesi i OpenAI, mendon se ky afat është “qesharak”.)

Llogaritë ekonomike të projektit varen nga tre faktorë: sa shumë mund të ulen kostot e lëshimit, sa me efikasitet mund ta shndërrojnë satelitët dritën e diellit në fuqi për përpunimin e të dhënave dhe sa do të kushtojë vetë ndërtimi i tyre.

SpaceX shpreson të shfrytëzojë përvojën në prodhimin masiv të satelitëve Starlink, duke i ndërtuar ODC-të, të paktën në fazën e parë, mbi të njëjtën platformë teknike. Në janar, kompania aplikoi për miratim rregullator për të lëshuar deri në një milion satelitë të tillë.

Nëse mund të bëhen funksionale, tregu mund të jetë jashtëzakonisht fitimprurës. Shpenzimet kapitale për qendrat e të dhënave parashikohet të kalojnë 800 miliardë dollarë këtë vit.

Të ardhurat e laboratorëve kryesorë të IA-së po rriten me shpejtësi, nga rreth 17 miliardë dollarë në vitin 2025 në 90-100 miliardë dollarë që priten këtë vit. Si Anthropic ashtu edhe OpenAI po planifikojnë IPO me vlerësime rreth 1 trilion dollarë.

SpaceX mund të përfitojë në dy mënyra. E para është duke forcuar xAI, që ka hasur vështirësi në konkurrencën me rivalët më të konsoliduar. Nëse fakti që është pjesë e SpaceX i jep xAI akses në fuqi kompjuterike të lirë dhe të vendosshme shpejt, kjo mund t’i japë shtysën e nevojshme për të kaluar konkurrentët.

Nëse kjo nuk funksionon, një zhvendosje e gjithë industrisë drejt infrastrukturës hapësinore mund ta vendosë SpaceX në një pozicion të ngjashëm me Nvidia, që projekton çipa për IA, ose TSMC, që i prodhon ato, një furnizues i pazëvendësueshëm infrastrukture.

Ka pasur tashmë sinjale për këtë qasje të dytë. Më 6 maj, Anthropic nënshkroi një marrëveshje për të paguar deri në 1.25 miliardë dollarë në muaj gjatë tre viteve të ardhshme për të përdorur një pjesë të kapacitetit kompjuterik në qendrën ekzistuese tokësore të të dhënave Colossus të xAI.

Raketa gjigante, IA në hapësirë, fantashkencë e bërë realitet: a do ta blejnë investitorët këtë ide? Ka gjasa të ketë interes, veçanërisht duke pasur parasysh atë që Gil Luria nga D.A. Davidson, një kompani investimesh, e quan primi i “shpresave dhe ëndrrave” që zakonisht shoqëron sipërmarrjet futuriste të Musk. IPO-ja përfshin një ndarje aksionesh pesë me një, që ul koston për aksion, një avantazh për legjionet e fansave të zotit Musk mes investitorëve të vegjël.

Por investitorët duhet të përgatiten për luhatshmëri. Shumë nga fondet e kapitalit sipërmarrës që vunë bastet e para mbi SpaceX do të jenë të interesuara të tërheqin fitimet sa më shpejt të jetë e mundur.

Kjo mund të godasë çmimin e aksioneve. Struktura me dy nivele e aksioneve e bën zotin Musk praktikisht të pazëvendësueshëm, pavarësisht se si ecin planet e tij.

Edhe pse disa nga bastet e tij të mëdha kanë rezultuar të suksesshme, raketat e ripërdorshme, makinat elektrike, Starlink, të tjera nuk kanë funksionuar, ose të paktën jo sipas afateve. Flota e robotaksive të Tesla-s është premtuar prej vitesh. Edhe robotët humanoidë të kompanisë janë me vonesë.

Ndërkohë, xAI po humbet miliarda. Nëse progresi i Starship ngadalësohet, rritja e Starlink do të pengohet, duke sjellë më pak para për të mbuluar këto humbje. Dominimi i SpaceX në lëshimet hapësinore mund të gërryhet nga konkurrentë si Blue Origin, në pronësi të Jeff Bezos, themeluesit të Amazon.

Tregjet janë në nivele të larta dhe të ndjeshme ndaj çdo luhatjeje. Edhe nëse IA rezulton po aq e dobishme sa shpresojnë pionierët e saj, shumë investitorë i shohin nivelet aktuale të investimeve si të vështira për t’u mbajtur gjatë. Çfarë do të ndodhte me planet e SpaceX nëse ky ritëm investimesh do të ngadalësohej?

Ambiciet e mëdha të Musk për SpaceX mund të kenë një logjikë të brendshme, të paktën në teori. Siç i pëlqen të thotë kur vlerëson një ide të madhe, asgjë në to nuk bie ndesh me ligjet e fizikës.

Kjo do të thotë se realizimi i tyre është “thjesht” një çështje inxhinierie, si industriale, ashtu edhe financiare. Por, siç e di mirë Musk, inxhinieria është një disiplinë që nuk fal.

The post Elon Musk po vë gjithçka në lojë për një teknologji të paprovuar appeared first on Revista Monitor.

E ardhmja e Afrikës do të formësohet nga investimet, jo nga ndihma. Kompanitë e huaja dhe ato afrikane po i japin kontinentit arsye për shpresë, shkruan The Economist

 

Në mesin e viteve 1990, OKB-ja ndërtoi një pistë ajrore në Ngara, në skajin perëndimor të Tanzanisë, për të furnizuar kampet e refugjatëve pranë kufirit me Burundin. Tri dekada më vonë, ajo ka një përdorim tjetër.

Gjatë vitit të kaluar, pista ajrore ka pritur dhjetëra avionë të mbushur me investitorë të mundshëm, jo me punonjës të ndihmës humanitare.

Pas një fluturimi të fundit, ku mori pjesë edhe The Economist, grupi hipi në një flotë automjetesh 4×4 për një udhëtim përmes një zone kodrinore dhe të gjelbëruar të Afrikës Lindore, duke kaluar pranë fermerëve që tundnin shata të ndryshkura si golfistë që ngrohen para goditjes.

Pas dy orësh, makinat arritën në destinacion: Kabanga, shtëpia e një prej burimeve më të rëndësishme të pashfrytëzuara të nikelit në botë, një metal që përdoret në bateritë e automjeteve elektrike.

Edhe pse gjeologët e zbuluan potencialin e tij 50 vite më parë, vetëm tani vendi mund të shndërrohet në një minierë, nën pronësinë shumicë të Lifezone Metals, një kompani e listuar në SHBA.

Kjo është pjesërisht për shkak të një entuziazmi të ripërtërirë për mineralet afrikane. Kabanga është një nga disa projekte që ka tërhequr vëmendjen e qeverisë amerikane, e cila është e interesuar të investojë në minerale kritike.

Por interesi për Kabanga pasqyron gjithashtu përmirësimet në infrastrukturën përreth, si lidhjet me rrjetin elektrik në vend, rrugët e asfaltuara dhe një hekurudhë e re, të cilat janë financuar, të paktën pjesërisht, nga institucione financiare afrikane që mobilizojnë kapital brenda kontinentit.

Kabanga është një projekt në Tanzani, e cila është vetëm një nga 54 vendet e Afrikës. Por ai është simbolik i dy ndryshimeve më të gjera me pasoja potencialisht të thella.

I pari është se shumë investitorë të huaj po i hedhin një vështrim më të afërt Afrikës, qoftë për shkak të burimeve natyrore, përmirësimeve të fundit në perspektivën ekonomike apo ndryshimeve të favorshme demografike.

Ndryshimi i dytë, dhe më i rëndësishëm, është se afrikanët po bëjnë më shumë për ta bërë Afrikën tërheqëse për investime dhe po vënë gjithnjë e më shumë kapitalin e tyre në punë. Ky trend përfaqësohet nga Aliko Dangote, njeriu më i pasur i kontinentit, i cili, pasi hapi një rafineri prej 20 miliardë dollarësh në Nigeri në vitin 2023, po shqyrton projekte edhe gjetkë.

Këto ndryshime janë ende në fazat fillestare. Përparimi që ato sinjalizojnë mund të pengohet nga qeverisja e dobët ose nga efektet destabilizuese të një krize të zgjatur, siç mund të jetë, nëse zgjat me muaj, lufta me Iranin.

Por pas një çerekshekulli kur Afrika, të paktën për shumë njerëz në Perëndim, ishte sinonim i ndihmës humanitare, 25 vitet e ardhshme do të duken shumë ndryshe. Për më shumë njerëz brenda dhe jashtë kontinentit, Afrika do të nënkuptojë biznes.

 

Ndryshim kontinental

Rritja e Afrikës do të jetë një nga historitë përcaktuese të këtij shekulli. Aktualisht, kontinenti përbën rreth 20% të popullsisë globale, por vetëm 3% të PBB-së botërore dhe 2% të tregtisë globale, dhe merr më pak se 1% të kapitalit privat.

Deri në vitin 2050, popullsia e Afrikës mund të rritet nga 1.5 miliardë në 2.5 miliardë, duke e çuar pjesën e saj globale në 28%. Por nëse kjo do të rezultojë në zhvillim apo barrë, varet pjesërisht nga kapitali që Afrika mund të tërheqë.

Në vitin 2024, Bridgewater, një nga fondet më të mëdha të investimeve në botë, vlerësoi në mënyrë të përafërt se Afrika Sub-Sahariane kishte vetëm gjysmën e “burimeve të financimit për zhvillim”, të ardhurat nga taksat, ndihmën, kreditë nga institucionet shumëpalëshe, Investimet e Huaja Direkte (IHD) dhe të tjera, që i nevojiten për të arritur përfitimet e produktivitetit që do të ngushtonin hendekun me pjesën tjetër të botës.

Africa Growth Initiative, një degë e institucionit kërkimor amerikan Brookings, vlerëson se Afrika Sub-Sahariane ka nevojë për 245 miliardë dollarë financim shtesë në vit, ose më shumë se 10% e PBB-së së rajonit.

Për ata që ndjekin vetëm titujt për Afrikën, një perspektivë e tillë mund të duket e largët. Rritja e çmimeve të naftës dhe plehrave, të dyja pasoja të luftës me Iranin, do të ndikojë në ekonomitë afrikane.

Ndihma dypalëshe nga donatorët perëndimorë për Afrikën Sub-Sahariane ra deri në një të katërtën vitin e kaluar krahasuar me vitin 2024, sipas OECD-së. Kina ka kaluar nga dhënia e dhjetëra miliardë dollarëve kredi në vitet 2010, në një situatë ku tani po merr më shumë në shlyerje sesa jep hua.

 

 

Megjithatë, rëndësia ekonomike e ndihmës mund të mbivlerësohet lehtësisht. Kontinenti merr më pak ndihmë sesa Investime të Huaja Direkte dhe remitanca. FMN parashikon që rritja ekonomike në Afrikë këtë vit do të jetë më e lartë se në rajonin Azi-Paqësor.

Optimizmi është reflektuar edhe në tregjet e obligacioneve dhe aksioneve. Borxhi sovran afrikan ka vlerësimet mesatare më të larta që nga viti 2020, sipas S&P, agjencisë së vlerësimit kreditor.

Vlera e “Eurobond-eve” afrikane (të denominuara në valutë të huaj) të shitura investitorëve të huaj në fillim të vitit 2026 përbën fillimin më të mirë që nga 2013, sipas Bloomberg.

Në vitin 2025, disa bursa afrikane, përfshirë atë të Afrikës së Jugut, më e madhja në kontinent, arritën nivele rekord. Lufta me Iranin ka zhbërë një pjesë të fitimeve, por jo të gjitha.

Nga viti 2022 deri në 2024, Afrika tërhoqi më shumë investime të reja direkte (greenfield FDI, pra për projekte të reja dhe jo për blerje të aktiveve ekzistuese) sesa Azia Juglindore.

Investimet në COMESA, një grup prej 21 vendesh në Afrikën Lindore dhe Jugore, shënuan rritjen më të madhe midis çdo grupimi rajonal në botë në vitin 2024. Marrëveshjet e kapitalit sipërmarrës me vlerë rreth 4 miliardë dollarë u realizuan në Afrikë në vitin 2025, gati katër herë më shumë se në vitin 2020.

Volumi i marrëveshjeve të kredisë private në Afrikë u rrit me gati një të katërtën. Vlera e marrëveshjeve të bashkimeve dhe blerjeve (M&A) hyrëse në Afrikë ishte 40% më e lartë në vitin 2025 krahasuar me vitin 2024, sipas firmës ligjore Herbert Smith Freehills Kramer.

Për disa investitorë të huaj, Afrika mbetet tërheqëse për shkak të burimeve të saj. SHBA po përpiqet të dobësojë dominimin e Kinës mbi mineralet kritike. Një pjesë e zgjidhjes gjendet në Afrikë, ku vlera e pasurive minerare të pashfrytëzuara arrin në 8.6 trilionë dollarë, tre herë më shumë se PBB-ja e kontinentit. “Pa kontinentin afrikan, gjithçka humbet”, – thotë Robert Friedland, themeluesi i Ivanhoe Mines, një kompani kanadeze që bashkë-menaxhon një nga minierat më të mëdha në Kongo.

SHBA i ka bërë të ditur Samia Suluhu Hassan, presidente e Tanzanisë, se mbështetja e saj varet nga përparimi në tre projekte: Kabanga, një minierë grafiti dhe një projekt gazi natyror të lëngshëm (LNG) që përfshin ExxonMobil, një gjigant energjetik amerikan.

Në Republikën Demokratike të Kongos, një fond i mbështetur nga qeveritë e SHBA-së dhe Abu Dhabit po konkurron për të blerë 40% të aksioneve të Glencore në dy operacione minerare. SHBA gjithashtu po mbështet një ofertë nga tre ish-oficerë ushtarakë amerikanë për të blerë Chemaf, një aset bakri dhe kobalti.

Të tjerë po hyjnë gjithashtu në lojë. International Resources Holding, një konglomerat nga Emiratet e Bashkuara Arabe, bleu shumicën në një minierë bakri në Zambia në vitin 2024 dhe një minierë kallaji në Kongo në vitin 2025. Po ashtu, vitin e kaluar, Autoriteti i Investimeve të Katarit, një fond sovran pasurie, mori një pjesëmarrje prej 500 milionë dollarësh në Ivanhoe, dhe Japonia e India ranë dakord për një bashkëpunim për të investuar, ndër të tjera, në mineralet afrikane.

Megjithëse Kina po jep më pak hua, kompanitë e saj janë më aktive se kurrë. Në nëntor Guinea më në fund nisi operacionet në Simandou, një nga projektet më të mëdha të mineralit të hekurit në botë, i mbështetur nga disa kompani kineze dhe Rio Tinto, një gjigant minerar anglo-australian.

Në dy vitet e fundit kompanitë kineze blenë një projekt të metaleve të rralla në Tanzani, një minierë bakri në Botsvana dhe miniera ari në Kongo, Gana dhe Bregun e Fildishtë. Kabanga ka tërhequr interes nga disa kompani kineze. Në gusht, dy kompani kineze blenë dhjetëra mijëra hektarë në Angola për të kultivuar sojë dhe drithëra.

Për Europën, Afrika ofron mundësi për të diversifikuar burimet e energjisë. Në janar TotalEnergies, një gjigant francez i energjisë, rifilloi ndërtimin e një projekti LNG prej 20 miliardë dollarësh në veri të Mozambikut. Në shkurt kompania italiane ENI njoftoi dy zbulime të reja afrikane të naftës dhe gazit.

Investimet nga vendet e Gjirit në Afrikë mund të bien në afat të shkurtër, por potenciali i kontinentit në logjistikë dhe ushqim, dy fusha të rëndësishme për investitorët e Lindjes së Mesme, do të mbetet.

Vitin e kaluar Fondi i Investimeve Publike i Arabisë Saudite (PIF) pagoi 1.8 miliardë dollarë për një pjesë kontrolluese në Olam Agri, një kompani agrobiznesi nga Singapori me prani të madhe në Afrikë.

Invictus, një tregtar bujqësor sudanezo-emiratian, po zgjerohet në të gjithë kontinentin në përpjekje për të rivalizuar Olam. Vitin e kaluar, Vision Invest, një kompani saudite e fokusuar tek infrastruktura, investoi në Arise IIP, e cila menaxhon zona industriale (në 14 vende afrikane) ku lëndët e para përdoren për të prodhuar mallra të përpunuara (si pambuku për bluza).

Në vitin 2023, DP World, një kompani portesh dhe logjistike me bazë në Dubai, mori drejtimin e Portit të Dar es Salaam, nga i cili do të eksportohej nikeli nga Kabanga.

 

 

Dinamika e tregut

Investime të tjera mund të shihen si parashikime mbi rajonin që po urbanizohet më shpejt në botë, me klasën e tij konsumatore në rritje. Kompanitë kineze po ndërtojnë blloqe apartamentesh në qytete të mëdha si Dar es Salaam dhe Najrobi.

Asahi, një prodhues birre japonez me klientë në plakje në vendin e vet, vitin e kaluar investoi 2.3 miliardë dollarë në Diageo, një gjigant britanik i pijeve alkoolike, në East African Breweries.

Kapitali sipërmarrës në Afrikë, megjithëse një pjesë e vogël e totalit global, ka ndihmuar në krijimin e disa unicorn-ëve (kompani të vlerësuara mbi 1 miliard dollarë), përfshirë Flutterëave, një kompani pagesash nga Nigeria, e cila thuhet se pret të listohet në bursë në vitet e ardhshme.

(Bursa e Londrës po përpiqet të tërheqë listime nga kompani afrikane si një mënyrë për të përmirësuar bilancin e saj zhgënjyes të listimeve të kompanive të teknologjisë.) “Afrika duket si Suedia para 20 vitesh”, thotë Hans Otterling, një investitor që ka bërë pasuri përmes Spotify dhe tani investon në Afrikë.

“Kjo nuk është bamirësi. Kjo është t’i tregosh pjesës tjetër të botës se mund të fitosh para në Afrikë”.

Ka pasur edhe më parë shpërthime entuziazmi nga investitorët e huaj për Afrikën. Por konteksti këtë herë është i ndryshëm.

Pjesërisht për shkak të goditjes së tarifave dhe shkurtimeve të ndihmës, politikëbërësit afrikanë po bëjnë më shumë për të hapur tregjet e tyre dhe për të ulur pengesat mes vendeve afrikane. Në të njëjtën kohë, kapitalistët afrikanë po shpenzojnë gjithashtu më shumë para ‘në shtëpi’.

“Epoka e ndihmës apo e parave falas ka mbaruar”, thotë Akinwumi Adesina, ish-president i Bankës Afrikane për Zhvillim (AfDB). “Afrika tani duhet të mësojë të zhvillohet përmes disiplinës së investimeve.”

Një pjesë e historisë lidhet me atë që po bëjnë vendet individuale. Liberalizimi nga Afrika e Jugut i ndërmarrjeve shtetërore po tërheq investime në energji dhe industri të tjera. Shpenzimet e Tanzanisë që e kanë bërë Kabanga një projekt më tërheqës, në rrugë, hekurudha dhe energji, janë një kujtesë e përparimit të qëndrueshëm në infrastrukturë në shumë vende.

Nga viti 2025 deri në 2029, në Afrikë do të ndërtohen më shumë hekurudha sesa në dhjetë vitet e mëparshme, sipas Africa Finance Corporation, një institucion me bazë në Lagos (shih hartën).

 

 

Pastaj janë përpjekjet në nivel kontinental për të integruar më mirë tregjet afrikane të punës, produkteve dhe kapitalit. Sot 31 vende ofrojnë e-viza për afrikanë nga vende të tjera, nga vetëm nëntë në vitin 2016. Zona e Tregtisë së Lirë Kontinentale Afrikane (AfCFTA) do të ishte zona më e madhe pa tarifa në botë për nga numri i banorëve nëse do të zbatohej plotësisht.

Ajo u shpall për herë të parë në vitin 2012, por vetëm kohët e fundit mallrat janë tregtuar realisht përmes një projekti pilot të quajtur Guided Trade Initiative.

Veçmas, AfCFTA ka thjeshtuar rregullat për të dhënat dhe, përmes Sistemit Pan-Afrikan të Pagesave dhe Shlyerjes, ka lejuar gjithashtu shumë kompani afrikane që përdorin monedha të ndryshme të tregtojnë pa pasur nevojë së pari të këmbejnë monedhën vendase në dollarë amerikanë.

Banka Botërore vlerëson se zbatimi i plotë i AfCFTA mund të rrisë Investimet e Huaja Direkte deri në 120% dhe të rrisë investimet brenda Afrikës me 85%.

Dangote ka përmendur potencialin e AfCFTA, si një nga arsyet për investimet e tij të fundit. Në rafinerinë e tij në periferi të Lagosit, qendra kryesore operative ngjan me një dhomë kontrolli të një misioni të NASA-s.

Më shumë se 50 ekrane tregojnë elementet e shumta të kompleksit: rafineritë e karburantit, një fabrikë plehrash kimike dhe një njësi për përpunimin e polimereve. Ai thotë se dëshiron të zgjerojë si pjesën e karburanteve, ashtu edhe atë të plehrave, në mënyrë që të bëhen më të mëdhatë në botë.

Vitin e kaluar, ai njoftoi një projekt plehrash kimike prej 2.5 miliardë dollarësh në Etiopi dhe marrëveshje me vlerë 1 miliard dollarë në Zimbabve. Më pas, ai rendit një listë projektesh të tjera të mundshme, përfshirë projekte minerare në Afrikën Qendrore dhe një park industrial gjigant në Nigeri që përdor gazin e prodhuar nga rafineria e tij.

“Ne besojmë tek Afrika dhe po investojmë pavarësisht të gjitha pengesave në Afrikë”, thotë ai.

Rostam Azizi, industrialist nga Tanzania dhe një tjetër ndër njerëzit më të pasur të Afrikës, është i zënë duke bërë investime të mëdha të tijat. Në gusht terminali më i madh i gazit të lëngshëm të naftës (LPG) në Afrikë, të cilin po e ndërton Azizi, ka të ngjarë të nisë operimet në Kenia pas vitesh vonesash.

Kompania e tij, Taifa Group, planifikon gjithashtu të investojë 500 milionë dollarë në industrinë e Zambias në dy vitet e ardhshme, duke filluar me furnizimin dhe shpërndarjen e LPG-së. “Ne e kemi gazin dhe ata kanë nevojë për gaz”, thotë Azizi. “Së shpejti nuk do të kenë më nevojë të shqetësohen për furnizimin nga askush tjetër.”

 

 

Dangote dhe Azizi tregojnë se zhvillimi më premtues, dhe potencialisht më me ndikim, nga të gjithë është rritja e kompanive afrikane (shih grafikun 2) dhe sidomos e investimeve të tyre në Afrikë.

Sepse, edhe pse shpesh fajësohen investitorët e huaj se e shohin Afrikën si shumë të rrezikshme, edhe investitorët afrikanë kanë qenë prej kohësh të kujdesshëm. Shumë prej tyre janë përpjekur ta vendosin kapitalin në vende që duken më të sigurta, si Dubai.

Më shumë se 1 trilion dollarë asete në bilancet e fondeve të pensioneve, fondeve të sigurimeve dhe të ngjashmeve me to kanë qenë prej kohësh të orientuara drejt bonove dhe titujve të borxhit shtetëror.

A po ndryshon më në fund kjo situatë? Richard Okello, drejtuesi i Sango Capital, një investitor pan-afrikan, argumenton se ekziston një “cunam i heshtur” që ka kaluar kryesisht pa u vënë re, por “valët janë gati të shpërthejnë”.

Një brez i ri fondesh sovrane ka mandate për të investuar në infrastrukturë. Fondet e pensioneve, deri tani të përgjumura, po rriten, pjesërisht për shkak të efekteve grumbulluese të kohës dhe demografisë (kur normat e lindshmërisë bien, siç po ndodh në Afrikë, normat e kursimit priren të rriten) dhe pjesërisht për shkak të ndryshimeve rregullatore që po kanë një ndikim të madh në mënyrë të padukshme.

Vitin e kaluar, Kenia zgjeroi lehtësitë tatimore për kontributet pensionale, duke çuar në një fluks depozitash. Gana vendosi që 5% e investimeve të fondit të saj shtetëror të pensioneve të shkojnë në kapital privat dhe kapital sipërmarrës. Afrika e Jugut bëri ndryshime të ngjashme dy vite më parë. Fonde më të vogla, si ato të Ugandës dhe Ruandës, po bëjnë tani lëvizje të ngjashme.

Pothuajse 50% e kapitalit sipërmarrës të mbledhur vitin e kaluar erdhi nga investitorë afrikanë. Listimet në bursë jashtë Afrikës së Jugut, dikur një dukuri e rrallë, po bëhen më të zakonshme, ndërsa investitorët institucionalë kërkojnë investime në kapital aksionar në kontinent.

Investitorët e infrastrukturës të fokusuar në Afrikë po zgjerojnë gjithashtu aktivitetin. Africa Finance Corporation rriti investimet e saj në 4.5 miliardë dollarë vitin e kaluar, rreth 2 miliardë dollarë më shumë se totali i dy viteve të mëparshme, sipas Samaila Zubairu, drejtorit të saj ekzekutiv.

Zubairu argumenton se institucioni i tij përmbush kërkesën e fshehur, brenda dhe jashtë kontinentit, për një investitor afrikan që mund të strukturojë projekte të gatshme për t’u nisur sapo të financohen.

“Pikëpamja jonë është se Afrika ka shumë potencial, por jo mjaftueshëm projekte të financueshme”, argumenton ai.

Menaxherët e tij në terren sigurojnë që projektet, qofshin parqe me erë, hekurudha, uzina shkrirjeje, impiante gazi apo miniera ari, të kenë infrastrukturën dhe miratimet rregullatore të nevojshme për të kaluar nga plani në funksionim real.

Në projekte si zgjatja e Korridorit Lobito drejt Zambias (një hekurudhë e mbështetur nga SHBA dhe BE që aktualisht shkon nga Angola në ‘brezin e bakrit’ të Kongos), banka e tij investon kapital që mban rrezikun, duke marrë përsipër humbjet e para.

Megjithatë, ai vëren se raporti i humbjeve të kredive është 0.7%, drejt skajit më të ulët të asaj që konsiderohet normale për bankat globale.

 

Më mirë së bashku

“Nëse kapitali vendas investon, kapitali i huaj e ndjek”, – thotë Hendrik du Toit, drejtues i Ninety One, një firmë menaxhimi asetesh anglo-afrikanojugore. Këto lloj investimesh të përbashkëta mund të bëhen gjithnjë e më shumë pjesë e së ardhmes së Afrikës.

Hakainde Hichilema, president i Zambias dhe ish-biznesmen (ai është një nga të paktët liderë botërorë me një MBA), thotë se ka pasur një “ndryshim rrënjësor” në mënyrën se si realizohen marrëveshjet në Afrikë. Në vend që gjërat të bëhen për Afrikën, siç shprehet ai, marrëveshjet po bëhen gjithnjë e më shumë “partneritete”.

Disa nga investitorët tradicionalë në Afrikë, si fondet e zhvillimit nga vendet e pasura që fokusohen në mbështetjen e kompanive private në tregjet në zhvillim, tashmë po investojnë përkrah partnerëve afrikanë.

Në qershor, British International Investment, krahu i zhvillimit të sektorit privat i Britanisë, arriti një marrëveshje për të investuar në të gjithë Afrikën së bashku me Public Investment Corporation të Afrikës së Jugut, një nga menaxherët më të mëdhenj të aseteve në kontinent.

Në mënyrë anekdotike, menaxherët afrikanë të fondeve thonë gjithashtu se ekziston një ndjesi tek disa prej klientëve të tyre të pasur jashtë kontinentit se, në një kohë kur SHBA është më e paqëndrueshme, Europa po plaket dhe Kina po ngadalësohet, Afrika meriton një peshë më të madhe në portofol.

Kaosi në Gjirin Persik mund të çojë gjithashtu në një rivlerësim të rrezikut atje. Ndoshta ndihmon edhe fakti që investimet në Afrikë priren të kenë korrelacion të ulët me asetet në vende të tjera. Me rritjen e aktivitetit investues nga vetë afrikanët, momenti duket i përshtatshëm.

“Po u tregojmë njerëzve se, po, kjo mund të ndodhë edhe këtu,” thotë Dangote. “Sepse nëse nuk e bëjmë ne, nuk ka askush që mund të vijë ta bëjë për ne.”

The post Investime, jo ndihmë appeared first on Revista Monitor.