Të gjithë e dimë se ajrosja e shtëpisë është e dobishme, por sa shpesh dhe sa gjatë duhet bërë që të jetë vërtet efektive, si dhe pse është kaq e rëndësishme, ndoshta nuk i dimë gjithmonë
Kur bĂ«het fjalĂ« pĂ«r ajrosjen e ajrit, njerĂ«zit zakonisht mund tĂ« ndahen nĂ« dy kategori kryesore. NĂ« njĂ«rĂ«n janĂ« ata qĂ« i hapin dritaret me fanatizĂ«m sapo zgjohen nĂ« mĂ«ngjes, pavarĂ«sisht nĂ«se jashtĂ« ka diell, shi apo borĂ«, dhe i lĂ«nĂ« dritaret hapur pĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«. NĂ« kategorinĂ« tjetĂ«r janĂ« ata qĂ« i hapin dritaret me hezitim, vetĂ«m pĂ«r pak çaste, njĂ« apo dy minuta, vetĂ«m herĂ« pas here, kur u kujtohet ose kur kushtet atmosferike duken âtĂ« pĂ«rshtatshmeâ.
E dimë që ajrosja është thelbësore në jetën e përditshme, por ja pse është kaq e rëndësishme dhe sa kohë është e dëshirueshme të zgjasë.
Ul përqendrimin e mikroorganizmave dhe grimcave të dëmshme
âĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« hapja e dritareve mund tĂ« sjellĂ« pluhur, polen dhe substanca ndotĂ«se nĂ« shtĂ«pi. MegjithatĂ«, ajrosja e banesĂ«s Ă«shtĂ« gjithmonĂ« njĂ« zakon i shĂ«ndetshĂ«m, sepse ul grumbullimin e dioksidit tĂ« karbonit qĂ« prodhohet gjatĂ« natĂ«s, si dhe tĂ« pĂ«rbĂ«rjeve tĂ« tjera kimike qĂ« mund tĂ« jenĂ« tĂ« pranishme nĂ« ambientin e brendshĂ«m. Gjithashtu ndihmon nĂ« kufizimin e dendĂ«sisĂ« sĂ« mikroorganizmave qĂ« shumohen nĂ« hapĂ«sira tĂ« mbyllura, veçanĂ«risht nĂ« mjedise tĂ« lagĂ«shta ose tĂ« dezinfektuara dobĂ«tâ, shpjegon MarĂa Dolores Cima Cabal, biologe dhe drejtuese e programit master pĂ«r menaxhimin e mjedisit dhe energjisĂ« nĂ« Universitetin Internacional de la Rioja, transmeton Telegrafi.
Rregullat e ajrosjes së mirë (pa humbur energji termike)
Si Cima Cabal ashtu edhe prof. Nistal pajtohen se ajrosja duhet të zgjasë nga 10 deri në 20 minuta.
Prof. Nistal rekomandon ajrosjen herët në mëngjes, kur përqendrimi i nxehtësisë në ajër është më i ulët. Kështu, pasi dritaret të mbyllen sërish, temperatura fillestare rikthehet brenda pak minutash, duke shmangur humbjen e panevojshme të nxehtësisë.
Si të optimizohet ndërrimi i ajrit
PĂ«r ta ajrosur shtĂ«pinĂ« sa mĂ« shpejt dhe nĂ« mĂ«nyrĂ« sa mĂ« efikase, Ă«shtĂ« e dobishme tĂ« krijohet ventilim i kryqĂ«zuar, duke hapur dritare nĂ« anĂ« tĂ« kundĂ«rta tĂ« banesĂ«s, pĂ«r tĂ« krijuar rryma ajri qĂ« sigurojnĂ« ndĂ«rrim tĂ« shpejtĂ« tĂ« ajrit (nĂ« kĂ«tĂ« rast mjaftojnĂ« vetĂ«m 5 minuta). Dritaret duhet tĂ« hapen plotĂ«sisht, jo vetĂ«m nĂ« pozicion tĂ« pjerrĂ«t, sepse kjo gjatĂ« dimrit do tĂ« shpĂ«rndante shumĂ« nxehtĂ«si dhe nuk do tĂ« mundĂ«sonte qarkullim tĂ« shpejtĂ« tĂ« ajrit, duke nxitur humbjen e nxehtĂ«sisĂ« dhe ftohjen e mureve. Ky proces i shpejtĂ« mund tĂ« kryhet 2â3 herĂ« nĂ« ditĂ« (nĂ« mĂ«ngjes, pasdite dhe nĂ« mbrĂ«mje para gjumit).
ĂfarĂ« duhet shmangur
Kur niveli i smogut jashtĂ« Ă«shtĂ« i lartĂ«, Ă«shtĂ« mirĂ« qĂ« shtĂ«pia tĂ« ajroset pĂ«r pak minuta, rreth 5â10, duke krijuar rryma ajri dhe, mbi tĂ« gjitha, duke zgjedhur kohĂ«n e duhur. MĂ« e mira Ă«shtĂ« herĂ«t nĂ« mĂ«ngjes, kur ajri Ă«shtĂ« mĂ« i pastĂ«r, pas rĂ«nies sĂ« errĂ«sirĂ«s ose vonĂ« nĂ« mbrĂ«mje, kur trafiku Ă«shtĂ« mĂ« pak intensiv, duke hapur dritare tĂ« kundĂ«rta pĂ«r ndĂ«rrim mĂ« tĂ« shpejtĂ« tĂ« ajrit.
Më pak grumbullim i organizmave patogjenë
Edhe pse ajrosja nuk e bën shtëpinë sterile, ndërrimi i ajrit ul mundësinë e grumbullimit të mikroorganizmave patogjenë në hapësira të mbyllura, duke reduktuar rrezikun e infeksioneve për banorët. Virologu Nistal shpjegon se të jetuarit në një mjedis steril nuk është i nevojshëm, pasi sistemi ynë imunitar është i aftë të ndërveprojë me shumicën e mikroorganizmave. Qëllimi i ajrosjes nuk duhet të jetë krijimi i një ambienti steril, por ruajtja e cilësisë së ajrit.
A duhet të ajrosni çdo ditë edhe nëse jetoni vetëm?
âĂshtĂ« e vĂ«rtetĂ« qĂ« ajrosja ul ndjeshĂ«m rrezikun e pĂ«rhapjes sĂ« sĂ«mundjeve respiratore te njerĂ«zit qĂ« ndajnĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n banesĂ«, por ajo duhet tĂ« jetĂ« njĂ« praktikĂ« e rregullt edhe nĂ«se jetoni vetĂ«mâ, thekson Cima Cabal.
âEdhe pse nuk Ă«shtĂ« njĂ« zgjidhje magjike, mbetet njĂ« praktikĂ« e shkĂ«lqyer pĂ«r krijimin e njĂ« ambienti tĂ« shĂ«ndetshĂ«m jetese, pavarĂ«sisht nga numri i njerĂ«zve qĂ« jetojnĂ« atyâ, shton Nistal.
Po nëse nuk ajrosni?
Ndërrimi i ajrit gjatë dimrit është shumë i rëndësishëm, sepse në shtëpi prodhohen substanca të dëmshme dhe potencialisht toksike, si pluhuri, monoksidi i karbonit që çlirohet nga flaka e sobës, dyoksidi i karbonit dhe avulli i ujit që krijohet nga aktivitetet e përditshme si larja, dushi, tharja e rrobave apo thjesht prania e njerëzve.
TĂ« gjitha kĂ«to substanca ulin sasinĂ« e oksigjenit tĂ« disponueshĂ«m nĂ« ambient. Pa njĂ« ndĂ«rrim tĂ« duhur tĂ« ajrit, ato grumbullohen, duke krijuar njĂ« mjedis tĂ« ngopur dhe me cilĂ«si tĂ« dobĂ«t. I ashtuquajturi âajĂ«r i ndenjurâ mund tĂ« shkaktojĂ« lotim tĂ« syve, dhimbje koke, vĂ«shtirĂ«si nĂ« frymĂ«marrje dhe pĂ«rqendrim tĂ« dobĂ«t. /Telegrafi/
Tri ngjyra flokësh që ndriçojnë fytyrën dhe funksionojnë si për nën-ton të ftohtë, ashtu edhe të ngrohtë
Me dimrin 2026 në kulmin e tij, rezultatet për ngjyrat më të preferuara të flokëve tashmë janë të qarta. Këtë sezon, tendencat po largohen nga nuancat shumë të buta, duke i lënë vendin toneve të pasura, kadifeje të kafesë, të zezës dhe bakrit. Edhe pse mund të mos tingëllojnë si risi, këtë herë ato vijnë me një shkëlqim të ri dhe duken më elegante se kurrë.
Cashmere Brunette është një nuancë e ngrohtë kakao, që reflekton lehtë tone bezhë dhe ofron një shkëlqim të jashtëzakonshëm pa e rënduar pamjen. Kjo nuancë e ngrohtë funksionon veçanërisht mirë te tonet e ftohta të lëkurës. Për lëkurat me nën-ton të ngrohtë, ekspertët rekomandojnë që rrënja të mbetet lehtësisht neutrale, në mënyrë që ngjyra të duket më e balancuar.
Espresso Black
Bestimage
E zeza e butĂ« dhe mĂ«ndafshe pĂ«r vitin 2026 Ă«shtĂ« misterioze, sensuale dhe luksoze. KĂ«tĂ« vit, e zeza rikthehet, por nĂ« njĂ« version mĂ« tĂ« butĂ«. ĂshtĂ« perfekte pĂ«r ata qĂ« priren drejt minimalizmit, por qĂ« dĂ«shirojnĂ« pak dramĂ« me mirĂ«mbajtje minimale. Tonet neutrale dhe tĂ« buta krijojnĂ« njĂ« ngjyrĂ« elegante qĂ« thekson fytyrĂ«n dhe i pĂ«rshtatet si nĂ«n-toneve tĂ« ngrohta, ashtu edhe atyre tĂ« ftohta tĂ« lĂ«kurĂ«s. NĂ« sallon, kĂ«rkoni njĂ« tĂ« zezĂ« mĂ« tĂ« butĂ« me nĂ«n-tone espresso.
Alamy
Clementine Copper
Nuancat e bakrit vazhdojnĂ« tĂ« evoluojnĂ« drejt toneve tĂ« kuqe mĂ« tĂ« buta dhe mĂ« shkĂ«lqyese. EkspertĂ«t theksojnĂ« se pĂ«r vitin 2026, bakri anon mĂ« shumĂ« nga roza. ĂshtĂ« elegant dhe duket i freskĂ«t. KĂ«shilla kryesore: mĂ« pak zjarr, mĂ« shumĂ« shkĂ«lqim. Kjo nuancĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« pĂ«rkĂ«dhelĂ«se pĂ«r njĂ« gamĂ« tĂ« gjerĂ« tonesh tĂ« lĂ«kurĂ«s. Clementine Copper Ă«shtĂ« njĂ« kafe e kuqĂ«rremtĂ« e butĂ« me ngrohtĂ«si bakri - ideja Ă«shtĂ« tĂ« duket natyrale, jo tepĂ«r e theksuar. /Telegrafi/
Kapaciteti total i lidhjes së hekurit, i njohur si TIBC, është një test laboratorik kyç që ofron një pasqyrë më të thellë të gjendjes së hekurit në trup sesa thjesht matja e nivelit të tij në gjak. Rezultatet mund të tregojnë çrregullime serioze si anemia, por edhe mbingarkesë të rrezikshme me hekur.
Kur ndihemi të lodhur dhe të rraskapitur, shpesh mendojmë për mungesë hekuri, por vetëm matja e nivelit të tij në gjak nuk është gjithmonë e mjaftueshme për të marrë një pamje të plotë. Këtu hyn në skenë TIBC (Kapaciteti total i lidhjes së hekurit), testi që mat sasinë maksimale të hekurit që gjaku mund të transportojë. Proteina transferinë, e prodhuar nga mëlçia, luan një rol kyç në këtë proces.
Transferina vepron si njĂ« lloj âautobusiâ pĂ«r hekurin, duke e transportuar atĂ« nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« sigurt drejt palcĂ«s kockore pĂ«r prodhimin e qelizave tĂ« kuqe tĂ« gjakut ose drejt depozitimit nĂ« mĂ«lçi. TIBC, pra, nuk na tregon sa hekur ka aktualisht nĂ« gjak, por potencialin total tĂ« transportit, ose sa âvendeâ janĂ« tĂ« lira nĂ« kĂ«tĂ« autobus, transmeton Telegrafi.
Vlerësimi i metabolizmit të përgjithshëm të hekurit
Kjo vlerë rrallëherë vlerësohet e vetme. Ajo është pjesë kyçe e të ashtuquajturit panel i hekurit, i cili përfshin gjithashtu hekurin serik dhe feritinën, proteinë që pasqyron rezervat e hekurit në trup. Pikërisht analiza e të gjithë këtyre parametrave së bashku u mundëson mjekëve të vendosin një diagnozë të saktë dhe të dallojnë gjendje të ndryshme.
Për shembull, ndihmon të sqarohet nëse bëhet fjalë për anemi klasike nga mungesa e hekurit, ku ka mungesë reale hekuri, apo për anemi të sëmundjes kronike, ku rezervat e hekurit janë të mjaftueshme, por trupi nuk mund ta përdorë atë për shkak të proceseve inflamatore. Për këtë arsye, TIBC është një mjet i pazëvendësueshëm në vlerësimin e metabolizmit të përgjithshëm të hekurit.
Vlerat e rritura tĂ« TIBC zakonisht janĂ« shenjĂ« se trupi po pĂ«rpiqet dĂ«shpĂ«rimisht tĂ« kompensojĂ« mungesĂ«n e hekurit. NĂ« njĂ« situatĂ« tĂ« tillĂ«, mĂ«lçia rrit prodhimin e transferinĂ«s, duke dĂ«rguar mĂ« shumĂ« âautobusĂ« boshâ nĂ« qarkullimin e gjakut me shpresĂ«n se do tĂ« âkapĂ«â çdo molekulĂ« tĂ« disponueshme hekuri.
Shkaku më i shpeshtë i kësaj gjendjeje është anemia nga mungesa e hekurit, e shkaktuar nga marrja e pamjaftueshme e hekurit, përthithja e dobët ose humbja kronike e gjakut. Vlerat e rritura të TIBC mund të shfaqen edhe natyrshëm në fazat e vona të shtatzënisë për shkak të nevojave të shtuara të trupit, si dhe ndonjëherë si pasojë e përdorimit të kontraceptivëve oralë ose hepatitit akut.
Nga ana tjetĂ«r, vlerat e ulĂ«ta tĂ« TIBC sinjalizojnĂ« se kapaciteti transportues pĂ«r hekurin Ă«shtĂ« i zvogĂ«luar. Kjo ndodh pĂ«r dy arsye kryesore: ose âautobusiâ Ă«shtĂ« tashmĂ« plot me pasagjerĂ«, ose âfabrikaâ qĂ« e prodhon atĂ«, mĂ«lçia, nuk funksionon siç duhet. Prandaj, vlerat e ulĂ«ta janĂ« karakteristike pĂ«r gjendjet e mbingarkesĂ«s me hekur, siç Ă«shtĂ« hemokromatoza trashĂ«gimore, njĂ« çrregullim gjenetik ku hekuri grumbullohet nĂ« mĂ«nyrĂ« tĂ« tepruar nĂ« organe.
TIBC i ulur shfaqet gjithashtu te sĂ«mundjet inflamatore kronike, infeksionet dhe disa sĂ«mundje malinje, ku trupi qĂ«llimisht e âfshehâ hekurin nga patogjenĂ«t. DĂ«mtimi i mĂ«lçisĂ«, si cirroza, ul drejtpĂ«rdrejt prodhimin e transferinĂ«s, ndĂ«rsa kequshqyerja dhe disa sĂ«mundje tĂ« veshkave mund tĂ« çojnĂ« nĂ« humbje proteinash dhe, rrjedhimisht, nĂ« ulje tĂ« TIBC-sĂ«.
Si të përgatiteni dhe çfarë nënkuptojnë vlerat?
⹠Për të përcaktuar TIBC, duhet të paraqiteni në laborator herët në mëngjes, para mëngjesit, esëll, pas tetë deri në dymbëdhjetë orësh pa ushqim. ⹠Gjithashtu rekomandohet shmangia e suplementeve të hekurit të paktën disa ditë para testit, për të siguruar që rezultatet të jenë sa më të besueshme.
Vlerat referente për të rriturit zakonisht variojnë nga 49 deri në 75 ”mol/L, por është e rëndësishme të theksohet se ato mund të ndryshojnë në varësi të laboratorit dhe metodës së matjes.
Informacioni mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m qĂ« merret nga raporti midis hekurit serik dhe TIBC-sĂ« Ă«shtĂ« llogaritja e ngopjes sĂ« transferinĂ«s. Ky pĂ«rqindje tregon se sa âvendeâ nĂ« transferinĂ« janĂ« tĂ« zĂ«na nga hekuri. Normalisht, ngopja duhet tĂ« jetĂ« midis 20% dhe 50%.
Vlera nën 15% është një tregues i qartë i mungesës së hekurit, ndërsa ngopja mbi 50% tregon mbingarkesë me hekur. Pikërisht ky raport, dhe jo një vlerë e vetme, është kyç për vendosjen e një diagnoze të saktë dhe përcaktimin e trajtimit të mëtejshëm, i cili gjithmonë duhet të bëhet nën mbikëqyrjen e mjekut. /Telegrafi/
Radikulopatia nuk Ă«shtĂ« thjesht dhimbje shpine â pse analgjezikĂ«t nuk ndihmojnĂ« dhe kur nevojitet diagnostikĂ« e thelluar
Dhimbja, ulja e ndjeshmërisë së prekjes, ndjesia e shpimit, dobësia muskulore dhe dobësimi i reflekseve në gjymtyrë janë ndër ankesat më të shpeshta të pacientëve me radikulopati, dëmtim i rrënjës nervore që del nga palca kurrizore. Kur shfaqet dhimbja e shpinës, pacientët shpesh mendojnë për radikulopati dhe përpiqen ta zgjidhin problemin me barna të zakonshme kundër dhimbjes. Mjekët theksojnë se analgjezikët klasikë nuk janë efektivë në radikulopati dhe se dhimbja e shpinës nuk është domosdoshmërisht pasojë e ngjeshjes së nervit. Radikulopatia është gjendje serioze që ndikon ndjeshëm në cilësinë e jetës. Për këtë arsye, pacientët shpesh kërkojnë lehtësim edhe përmes mënyrave alternative, ndonjëherë të rrezikshme, si kiropraktika.
Dhimbje me përbërës të veçantë
Simptomat e pakëndshme të radikulopatisë mund të prekin pjesën e qafës së shtyllës kurrizore, kraharorin ose pjesën e poshtme të shpinës. Specialistët theksojnë se shkaku më i shpeshtë i radikulopatisë është hernia e diskut ndërvertebral.
Radikulopatia, me fjalë të thjeshta, nënkupton dëmtimin e rrënjës së nervit që del nga palca kurrizore. Më shpesh është pasojë e presionit të drejtpërdrejtë, por mund të jetë edhe pjesë e një procesi inflamator. Nga kjo rrjedh se shkaku kryesor në shumicën e rasteve është hernia e diskut ndërvertebral, ndërsa më rrallë edhe procese të tjera, për shembull ndryshime tumorale. Radikulopatia zakonisht shfaqet me dhimbje neuropatike, e cila ka përbërës të veçantë dhe dallon sipas karakteristikave dhe mënyrës së trajtimit nga dhimbjet që vijnë nga dëmtimi i indeve të tjera (lëkurë, muskuj, inde lidhëse ose organe të brendshme jashtë sistemit nervor), transmeton Telegrafi.
Radikulopatia prek edhe personat e rinj
Radikulopatia nuk është gjendje që prek vetëm të moshuarit. Specialistët theksojnë se ajo shfaqet edhe te personat e rinj dhe popullata aktive në punë.
Radikulopatia dhe dhimbja në zonën e shtyllës kurrizore nuk janë sinonime; jo çdo dhimbje shpine ka origjinë radikulopatike. Ekzistojnë faktorë rreziku që mund të çojnë në radikulopati, si punët e rënda fizike, ngritja e peshave, por edhe qëndrimi i zgjatur ulur (te shoferët profesionistë, punonjësit e zyrave) ose qëndrimi i gjatë në këmbë (te punëtorët e fabrikave). Njeriu, gjatë evolucionit, ka qenë kryesisht në lëvizje dhe jo i ulur apo në këmbë për periudha të gjata; trupi ynë nuk është evolutivisht i përshtatur për kërkesat e punës që shtron shoqëria moderne.
Barnat klasike kundër dhimbjes nuk ndihmojnë
Në rreth tre të katërtat e rasteve, radikulopatia prek pjesën kryqore-sakrale (pjesën e poshtme të shpinës). Pjesa tjetër lidhet me dëmtimet e pjesës së qafës së shtyllës kurrizore, ndërsa më rrallë me dëmtimet e pjesës së kraharorit.
Simptoma kryesore është dhimbja neuropatike, e cila shfaqet si ndjesi djegieje, shpimi, mpirje dhe ndryshim i ndjeshmërisë së prekjes në zonën përkatëse. Dhimbja ndjek rrugën e rrënjës nervore të dëmtuar (poshtë këmbës ose krahut). Më rrallë vërehet dobësi e muskujve të caktuar dhe çrregullim i funksionit të urinimit, nëse preken strukturat nervore që e kontrollojnë atë. Dhimbjet zakonisht janë të forta dhe nuk reagojnë ndaj barnave klasike kundër dhimbjes. Theksohet se vetëm një pjesë e pacientëve me sindrome dhimbjeje me origjinë nga shtylla kurrizore kanë edhe dhimbje radikulopatike. Për shembull, mund të ketë dëmtim të nyjeve, muskujve përreth ose ligamenteve, me dhimbje të forta, por pa komponent radikulopatik. Prandaj, diagnostikimi i saktë është thelbësor për përcaktimin e terapisë së duhur. Nëse radikulopatia bëhet kronike, është i domosdoshëm trajtim multidisiplinar, me përfshirjen e mjekësisë fizikale, anesteziologjisë dhe psikiatrisë.
Shpesh nevojiten edhe ekzaminime më komplekse
Pacienti duhet të ekzaminohet në mënyrë të detajuar dhe, pas një anamneze të mirë, sipas nevojës të kryhen edhe teste shtesë diagnostikuese (pyetësorë për dhimbjen neuropatike, ekzaminim klinik, imazheri e zonës së prekur, ekzaminim elektromioneurografik).
NĂ« fillim mjaftojnĂ« tĂ« dhĂ«nat e marra me kujdes dhe ekzaminimi klinik. Nevoja pĂ«r diagnostikĂ« shtesĂ« vlerĂ«sohet rast pas rasti, por imazheria Ă«shtĂ« e domosdoshme kur konfirmohet radikulopatia. Zakonisht fillohet me radiografi (RTG), por shpesh nevojiten metoda mĂ« tĂ« avancuara, si skaneri (CT) ose rezonanca magnetike (MR). NĂ« prani tĂ« simptomave tĂ« tjera pĂ«rveç dhimbjes, si dobĂ«sia ose çrregullimet e urinimit â rekomandohet urgjentisht CT ose MR, pĂ«r tĂ« orientuar terapinĂ« sa mĂ« shpejt nĂ« drejtimin e duhur.
A mund të shërohet radikulopatia?
Radikulopatia mund të shërohet nëse eliminohet shkaku që dëmton rrënjën nervore, por edhe atëherë ekziston mundësia që një pjesë e dëmtimit të ketë ndodhur tashmë dhe disa simptoma të vazhdojnë edhe pas heqjes së shkakut. Dhimbjet e tipit radikulopatik trajtohen me klasa të caktuara barnash (koanalgjetikë), ku përfshihen disa antidepresivë dhe antikonvulsivë, si dhe preparate të tjera. Analgjezikët e zakonshëm zakonisht nuk janë efektivë. Terapia fizikale dhe suplementimi me vitamina, antioksidantë dhe analgjetikë natyralë janë shumë të rëndësishme dhe studimet tregojnë përfitime nga kjo qasje. Gjithmonë duhet vlerësuar trajtimi i shkakut. Në disa raste nevojitet edhe trajtim kirurgjikal, veçanërisht kur shkaku është ndryshim tumorale, hernie e theksuar e diskut ose mungesë përgjigjeje ndaj terapisë standarde.
Si trajtohet radikulopatia apo nervi i ngjeshur në shtyllën kurrizore
Specialistët theksojnë se trajtim kirurgjikal është i nevojshëm, madje i domosdoshëm, në një numër të vogël rastesh të përcaktuara qartë. Suksesi i tij është i konsiderueshëm, por jo i plotë. Për këtë arsye, disa pacientë kërkojnë edhe metoda alternative të pranuara mjekësore, si kiropraktika, osteopatia dhe akupunktura.
KĂ«to terapi pĂ«rdoren dhe shpesh aplikohen edhe nga mjekĂ« me arsimim standard mjekĂ«sor dhe specializim pĂ«rkatĂ«s. Ato mund tĂ« jenĂ« tĂ« dobishme vetĂ«m nĂ«se kryhen nga personel i kualifikuar. PacientĂ«t qĂ« dĂ«shirojnĂ« tâi provojnĂ« kĂ«to metoda inkurajohen ta bĂ«jnĂ« kĂ«tĂ« me kujdes tĂ« veçantĂ« nĂ« pĂ«rzgjedhjen e praktikuesit, pasi ekziston rreziku i keqpĂ«rdorimit tĂ« profesionit dhe mundĂ«sia e pĂ«rkeqĂ«simit tĂ« simptomave pĂ«r shkak tĂ« manipulimeve qĂ« kryhen gjatĂ« kiropraktikĂ«s. /Telegrafi/
Si po e përdorin dizajnerët shartezin në koleksionet e reja dhe pse ajo mbetet provë e identitetit personal në modë
Personi qĂ« e vesh pa hezitim ngjyrĂ«n shartez dĂ«rgon automatikisht njĂ« mesazh tĂ« fortĂ«, ka vetĂ«besim dhe njĂ« ndjenjĂ« tĂ« theksuar identiteti personal. Edhe ata qĂ« nuk e kanĂ« kĂ«tĂ« nuancĂ« nĂ« gardĂ«robĂ«n e tyre e njohin reputacionin e saj: jashtĂ«zakonisht elegante, por njĂ«kohĂ«sisht kĂ«rkuese pĂ«r tâu veshur. Shartezi Ă«shtĂ« njĂ« ngjyrĂ« qĂ« nuk toleron pasigurinĂ« dhe pikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye lĂ« njĂ« pĂ«rshtypje tĂ« parĂ« shumĂ« tĂ« fuqishme.
Rikthim i fuqishëm
Koleksionet për pranverë/verë 2026 nuk ishin të mbushura me nuancën shartez. Dizajnerët u orientuan më shpesh drejt toneve limetë dhe jeshiles myshkore, por shartezi megjithatë u shfaq dhe atë me shumë kujdes dhe mendim. Në pasarelat e deritanishme, kjo ngjyrë u pa në pjesë të ndryshme veshjesh: nga dorezat, te thekë dekorativë në fustane dhe funde, e deri te aksesorët, duke mos qenë aspak larg asaj që konsiderohet ngjyrë trend për pranverën dhe verën 2026.
Kjo ngjyrë ishte një nga më të kërkuarat në fillim të viteve 2000 dhe pikërisht kompleksiteti i saj është ajo që nxjerr në pah personin që e njeh mirë modën.
Ndoshta ende nuk e keni në gardërobën tuaj, por nëse zgjidhni copën e duhur në këtë ngjyrë, do të lini përshtypje kudo që shfaqeni, transmeton Telegrafi.
Kombinime interesante
Që nga Java e Modës në Paris, e cila shërbeu si një kujtesë për të gjithë adhuruesit e stilit dhe trendeve, e deri më sot, kjo ngjyrë mbart qartazi një lloj pasurie vizuale. Ajo është unike sidomos për faktin se kurrë nuk mund të përcaktoni me siguri nëse ka më shumë pigment jeshil apo të verdhë dhe pikërisht në këtë mënyrë misterioze, ajo e fiton vëmendjen e shikuesit.
PĂ«r disa, kombinimi i saj duket i vĂ«shtirĂ«; pĂ«r tĂ« tjerĂ«, i thjeshtĂ«. Por njĂ« gjĂ« Ă«shtĂ« e sigurt â kjo ngjyrĂ« nuk meriton monotoni. NĂ«se e vishni nĂ« pjesĂ«t kryesore tĂ« njĂ« stili, si xhaketĂ« apo fustan, atĂ«herĂ« Ă«shtĂ« nĂ« rregull qĂ« aksesorĂ«t dhe pjesĂ«t e tjera tĂ« veshjes tĂ« jenĂ« mĂ« tĂ« buta dhe neutrale. MegjithatĂ«, ashtu siç veprojnĂ« shpesh dizajnerĂ«t, mos e bĂ«ni kĂ«tĂ« ngjyrĂ« tĂ« mĂ«rzitshme, por nxirrni prej saj potencialin e plotĂ«.
Kjo ngjyrĂ« shumĂ« shpejt do tâju shpĂ«rblejĂ« pĂ«rmes kombinimeve perfekte me ngjyra tĂ« tjera. Sapo tâi hapni derĂ«n shartezit, kombinimet do tĂ« vijnĂ« vetvetiu. NjĂ« plus shtesĂ« Ă«shtĂ« padyshim nĂ«se luani edhe me materiale tĂ« ndryshme.
Pse është e vështirë të gjendet nuanca e duhur
NjĂ« konfuzion shtesĂ« krijohet edhe nga fakti se tregtarĂ«t rrallĂ« e pĂ«rdorin emĂ«rtimin shartez, mĂ« shpesh do ta gjeni nĂ«n emra si âdardhĂ« e errĂ«tâ. MĂ«nyra mĂ« e lehtĂ« pĂ«r ta dalluar Ă«shtĂ« njĂ« pyetje e thjeshtĂ«: a ju bĂ«n ngjyra tĂ« mendoni me çfarĂ« do ta kombinonit dhe a keni frikĂ« se do tĂ« âpĂ«rplasetâ me pjesĂ«n tjetĂ«r tĂ« gardĂ«robĂ«s? NĂ«se pĂ«rgjigjja Ă«shtĂ« po, ka shumĂ« gjasa qĂ« jeni nĂ« drejtimin e duhur.
Shpresë apo iluzion? Marihuana mjekësore përballë provave shkencore
Barnat me bazë kanabisi po bëhen gjithnjë e më popullore në disa pjesë të botës. Ato përdoren për lehtësimin e dhimbjes, simptomave të sëmundjes së Parkinsonit, artritit, ankthit dhe pagjumësisë. Megjithëse pothuajse 9 nga 10 të rritur amerikanë mbështesin përdorimin e barnave me bazë kanabisi, hulumtimet më të fundit tregojnë se këto barna nuk ofrojnë asgjë më shumë sesa efektin placebo. Njëkohësisht, theksohet se marihuana mjekësore mund të ketë edhe efekte të shumta anësore të padëshiruara.
Disa studime tregojnë se adoleshentët që përdorin kanabis me përqindje të lartë përbërësish aktivë kanë më shpesh simptoma psikotike dhe rrezik më të madh për zhvillimin e çrregullimit të ankthit të përgjithësuar.
Kanabisi dhe dhimbja kronike neuropatike
Një rishikim i përditësuar shkencor tregon se nuk ekzistojnë prova të qarta se barnat me bazë kanabisi mund të lehtësojnë simptomat e dhimbjes kronike neuropatike. Dhimbja kronike neuropatike është pasojë e dëmtimit të nervave.
Barnat me bazë kanabisi mund të jenë marihuanë bimore ose përbërës të izoluar të bimës së kanabisit, si tetrahidrokanabinoli (THC). Ato mund të përdoren përmes inhalimit, spërkatësve oralë, tabletave, kremrave dhe flasterëve që vendosen në lëkurë.
Një studim i ri përforcon më tej provat se përfitimet e marihuanës mjekësore për dhimbjen kronike shpesh janë të mbivlerësuara. Edhe pse shumë persona mbështeten te kanabisi për lehtësimin e dhimbjes, studimi thekson se kjo përdorim nuk bazohet në prova të forta shkencore. Gjetjet më të fundit tregojnë se barnat me bazë kanabisi nuk ofrojnë më shumë sesa efekt placebo, transmeton Telegrafi.
Analiza e tri llojeve të produkteve
Një rishikim i 21 studimeve klinike, me pjesëmarrjen e më shumë se 2.100 të rriturve, krahasoi efektin e marihuanës mjekësore dhe placebos në dhimbjen kronike neuropatike.
U analizuan tri lloje produktesh:
produkte që përmbajnë THC (përbërësi psikoaktiv i marihuanës)
produkte me CBD (përbërës që nuk shkakton efekt psikoaktiv)
produkte të kombinuara THC/CBD
U konstatua se asnjë nga këto tri kategori produktesh nuk e uli dhimbjen më shumë sesa placeboja.
Gjithashtu theksohet se marihuana mjekësore mund të ofrojë një farë lehtësimi subjektiv, por rreziqet e produkteve me THC, CBD dhe atyre të kombinuara mund të tejkalojnë përfitimet e mundshme.
Personat që përdorën produkte me THC raportuan më shpesh efekte anësore, si marramendje, përgjumje, për shkak të të cilave disa pacientë u tërhoqën nga studimet.
Prova të dobëta dhe të pamjaftueshme
Ky studim lidhet me një rishikim nga viti 2025, i cili përfshiu më shumë se 2.500 studime dhe arriti në përfundimin se nuk ka prova të mjaftueshme për vetitë e supozuara shëruese universale të marihuanës për shumicën e gjendjeve shëndetësore.
Provat që marihuana mjekësore ndihmon në:
pagjumësi
ankth
çrregullim post-traumatik
sëmundjen e Parkinsonit
artrit reumatoid
janë vlerësuar si të dobëta, të kufizuara ose të pamjaftueshme.
Te cilët pacientë mund të ndihmojë
Megjithatë, vihet re se kanabisi mund të ofrojë lehtësim real të të përzierave të shkaktuara nga kimioterapia, si dhe të ndihmojë në rritjen e peshës trupore te pacientët me HIV/AIDS që vuajnë nga humbja e oreksit. Specialistët theksojnë se nevojiten studime shtesë për të vlerësuar përdorimin e kanabisit në lehtësimin e dhimbjes.
âCilĂ«sia e studimeve aktuale Ă«shtĂ« pĂ«rgjithĂ«sisht shumĂ« e ulĂ«t pĂ«r tĂ« nxjerrĂ« pĂ«rfundime tĂ« forta. Nevojiten studime mĂ« tĂ« mĂ«dha dhe tĂ« dizajnuara mirĂ«, si dhe trajtime qĂ« zgjasin tĂ« paktĂ«n 12 javĂ«. NĂ« studime duhet tĂ« pĂ«rfshihen edhe persona me sĂ«mundje fizike dhe mendore, nĂ« mĂ«nyrĂ« qĂ« tĂ« kuptojmĂ« plotĂ«sisht pĂ«rfitimet dhe mangĂ«sitĂ« e barnave me bazĂ« kanabisiâ, ka deklaruar autori kryesor i rishikimit mĂ« tĂ« fundit, Winfried HĂ€user./Telegrafi/
Psikologët shpjegojnë pse përshtypja e parë në restorant nuk është rastësi dhe si sjellja jonë përcakton mënyrën si do të trajtohemi
Mënyra se si na afrohet një kamerier shpesh duket e rastësishme. Ndonjëherë është i ngrohtë dhe i buzëqeshur, herë të tjera i rezervuar dhe formal. Megjithatë, sipas përvojës së njerëzve që kanë punuar me vite në gastronomi, por edhe sipas shpjegimeve të psikologëve, kjo diferencë rrallëherë është e rastësishme.
Përshtypja e parë krijohet brenda pak dhjetëra sekondash. Në këtë kohë shumë të shkurtër, kamerieret vërejnë një sërë sinjalesh të vogla që i ndihmojnë të kuptojnë se çfarë lloj mysafiri kanë përballë. Këto vlerësime ndikojnë në ritmin e shërbimit, shpeshtësinë e afrimeve te tavolina dhe madje edhe në gatishmërinë për të përmbushur kërkesa shtesë.
Ky tekst bazohet në biseda me kamerierë me përvojë dhe specialistë të psikologjisë, të cilët shpjegojnë pse këto vlerësime shpesh rezultojnë çuditërisht të sakta, transmeton Telegrafi.
1. Si reagon mysafiri kur kamerieri afrohet te tavolina
A e ngre shikimin, vendos kontakt me sy dhe e ndërpret bisedën, apo mbetet i përqendruar te telefoni?
Nga këndvështrimi i psikologjisë sociale, kjo është çështje njohjeje bazë. Kur një person ndihet i vënë re dhe i respektuar, rritet gatishmëria për bashkëpunim dhe komunikim të ngrohtë. Kur kamerieri trajtohet si njeri, e jo si funksion, marrëdhënia ndryshon menjëherë.
2. Gjendja e tavolinës pak minuta pas uljes
Kamerierët me përvojë thonë se gjendja e tavolinës tregon shpejt raportin e mysafirëve me hapësirën e përbashkët. Peceta të shpërndara, qese sheqeri të grisura dhe meny të lëna pa kujdes shpesh lidhen me sjellje më kërkuese gjatë qëndrimit.
Psikologët e shpjegojnë këtë si raport ndaj kufijve dhe përgjegjësisë. Mënyra se si sillemi në një hapësirë që nuk është e jona shpesh pasqyron nivelin e respektit për të tjerët.
3. Mënyra si porositet edhe gjëja më e thjeshtë
Edhe porosia e një gote uji dërgon një mesazh të qartë. Dallimi mes lutjes dhe urdhrit vihet re menjëherë.
Në psikologjinë e komunikimit, toni i kërkesës zbulon stilin e personalitetit. Njerëzit që flasin me qetësi dhe mirësjellje perceptohen si më stabilë emocionalisht, gjë që ul tensionin edhe te bashkëbiseduesi.
4. Përdorimi i fjalëve bazë të mirësjelljes
âJu lutemâ dhe âfaleminderitâ janĂ« bĂ«rĂ« aq tĂ« rralla, sa sot konsiderohen pĂ«rjashtim. PikĂ«risht pĂ«r kĂ«tĂ« arsye, kamerierĂ«t i mbajnĂ« mend.
MirĂ«njohja zgjon tek njerĂ«zit dĂ«shirĂ«n pĂ«r tâu pĂ«rpjekur mĂ« shumĂ«, pĂ«r tĂ« ndihmuar dhe pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« njĂ« hap shtesĂ«.
5. Si bëhen pyetjet për menynë
Ka dallim të madh mes interesimit të sinqertë dhe ankesës së irrituar. Kamerierët përgjigjen më me dëshirë ndaj pyetjeve konkrete sesa ndaj pakënaqësisë së përgjithshme.
Nga këndvështrimi psikologjik, mënyra e pyetjes përcakton nëse bashkëbiseduesi ndihet partner apo objekt kritike.
6. Reagimi ndaj pritjes
Durimi ose padurimi shfaqen shumë shpejt. Njerëzit me tolerancë të ulët ndaj frustrimit shpesh ia kalojnë fajin personit më të afërt, edhe kur ai nuk ka kontroll mbi situatën.
Kamarierët e lexojnë këtë si sinjal të rëndësishëm për komunikimin e mëtejmë.
7. Gjuha e trupit në tavolinë
Tensioni, rrotullimi i syve dhe psherëtimat flasin po aq sa fjalët. Qëndrimi i relaksuar, buzëqeshjet e lehta dhe biseda e pranishme sinjalizojnë një atmosferë të sigurt dhe të këndshme.
Komunikimi joverbal përbën pjesën më të madhe të mirëkuptimit njerëzor, dhe njerëzit që punojnë me mysafirë zhvillojnë aftësi të jashtëzakonshme për ta lexuar atë.
8. Qëndrimi ndaj anëtarëve më pak të dukshëm të stafit
Mënyra si një mysafir sillet ndaj personit që sjell ujin apo largon pjatat vëzhgohet me kujdes. Në psikologjinë sociale vlen prej kohësh rregulli se karakteri zbulohet më qartë në raport me ata që kanë më pak pushtet.
Mungesa e respektit ndaj stafit ndihmës pothuajse gjithmonë ndikon edhe në sjelljen e kamerierit kryesor ndaj tavolinës.
Pse këto vlerësime shpesh rezultojnë të sakta
Këto vlerësime të shpejta nuk janë paragjykime, por mënyrë funksionale e orientimit në një mjedis dinamik dhe shpesh stresues. Kamerierët gjatë ndërrimit duhet të shpërndajnë energjinë, vëmendjen dhe kapacitetin emocional.
Psikologët theksojnë se përshtypjet e para shpesh janë të sakta sepse bazohen në modele sjelljeje që përsëriten. Sinjalet e vogla janë shpesh më të besueshme se fjalët që thuhen më vonë.
Lajmi i mirë është se shumica e këtyre sinjaleve mund të ndryshohen lehtë. Mirësjellja, durimi dhe respekti bazë nuk kërkojnë përpjekje të mëdha, por pothuajse gjithmonë e bëjnë gjithë përvojën e ngrënies më të këndshme.
Sepse në restorant nuk mbahet mend vetëm çfarë u shërbye, por edhe si u sollën njerëzit përreth tavolinës. /Telegrafi/
Ekspertët paralajmërojnë se prirjet estetike të momentit mund të lënë pasoja të përhershme fizike dhe psikologjike
Cikli i pandĂ«rprerĂ« i modave Ă«shtĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r shumĂ« njerĂ«z i lodhshĂ«m, madje shterues. Nga mĂ«nyra e veshjes dhe ushqyerjes, te bukuria dhe pamja fizike, presioni pĂ«r tĂ« qenĂ« gjithmonĂ« ânĂ« hap me kohĂ«nâ shpesh krijon ndjenjĂ« pamjaftueshmĂ«rie dhe pasigurie personale.
Ky presion nuk ka kursyer as kirurgjinë estetike, ku muajt e fundit është vërejtur një rritje e madhe e kërkesave për një pamje shumë të stilizuar të hundës, e përshkruar si hundë në formë piste skish, një hundë e ngushtë, me shpinë të gropëzuar dhe majë të vogël, të ngritur artificialisht.
ĂfarĂ« nĂ«nkupton kjo formĂ« e hundĂ«s?
Bëhet fjalë për një pamje të arritur përmes operacionit estetik të hundës, e karakterizuar nga:
shpinë e lëmuar me gropëzim të theksuar,
ngushtim i tepërt i strukturës,
majë e vogël dhe e ngritur dukshëm.
Qëllimi është krijimi i tipareve të idealizuara të fytyrës, të cilat në hapësirat digjitale paraqiten shpesh si model i imponuar bukurie, ndonëse në realitet kjo formë u përshtatet vetëm një numri shumë të vogël fytyrash, transmeton Telegrafi.
Përvoja personale: pritshmëri të larta, zhgënjim i heshtur
Një grua e re, e cila iu nënshtrua këtij operacioni, ka treguar se kishte ëndërruar për ndryshimin e hundës që në adoleshencë, nën ndikimin e kulturës masive dhe imazheve të idealizuara të bukurisë.
Megjithëse ndërhyrja u krye në kushte mjekësore, rezultati për të ishte tepër i theksuar dhe jo në harmoni me tiparet e saj natyrore.
Ajo pranon se edhe sot, në momente pasigurie emocionale, mendimi për një ndërhyrje tjetër i kalon në mendje, ndonëse është e vetëdijshme se kjo do ta largonte edhe më shumë nga identiteti i saj natyror dhe familjar.
Paralajmërimet e specialistëve
Sipas specialistĂ«ve tĂ« shĂ«ndetit mendor dhe kirurgĂ«ve estetikĂ«, ndikuesit nĂ« rrjetet sociale qĂ« publikojnĂ« fotografi âpara dhe pas ndĂ«rhyrjesâ luajnĂ« njĂ« rol tĂ« madh nĂ« normalizimin e pritshmĂ«rive joreale.
Kirurgët raportojnë rritje të dukshme të kërkesave për këtë formë hunda, duke theksuar se, ndryshe nga moda apo stili i flokëve, ndërhyrjet kirurgjikale janë të përhershme.
Ajo që sot paraqitet si bukuri ideale, pas disa vitesh mund të perceptohet si e tepruar ose e panatyrshme.
shoqërohet me periudhë të vështirë rikuperimi, shpesh me dhimbje dhe parehati të theksuar.
Pacientët e përshkruajnë rikuperimin si një përvojë të rëndë fizike dhe emocionale, që nuk reflektohet në imazhet e bukura të shpërndara në hapësirat digjitale.
Pasojat psikologjike dhe humbja e identitetit
Një aspekt shqetësues i kësaj prirjeje është ndikimi në identitetin personal. Shumë persona pas operacionit shprehen se nuk i ngjajnë më askujt në familjen e tyre dhe ndihen të shkëputur nga tiparet që i kanë përkufizuar ndër breza.
SpecialistĂ«t theksojnĂ« se presioni pĂ«r tâu larguar nga tiparet natyrore ka ekzistuar prej kohĂ«sh, por sot Ă«shtĂ« pĂ«rforcuar ndjeshĂ«m nga krahasimet e vazhdueshme nĂ« rrjetet sociale.
Nga këndvështrimi mjekësor, një hundë e balancuar:
ka shpinë të drejtë ose me kontur shumë të lehtë,
kalim të butë drejt majës,
ruan raportet natyrore me pjesën tjetër të fytyrës.
Kur gropëzimi i shpinës është i tepruar dhe maja shumë e ngritur, krijohet forma e pistës së skive, e cila shpesh perceptohet si jo harmonike dhe artificiale.
Një prirje që në pamje të parë duket e padëmshme, në realitet mund të ketë pasoja afatgjata estetike, funksionale dhe psikologjike. Për këtë arsye, specialistët bëjnë thirrje për vetëdije, informim dhe respekt ndaj tipareve natyrore.
Bukuria që zgjat nuk është ajo që ndjek verbërisht modën e momentit, por ajo që ruan harmoninë, identitetin dhe shëndetin afatgjatë. /Telegrafi/
Një ndërthurje e praktikës klinike, përgjegjësisë etike dhe politikave të shëndetit publik, e ndërtuar mbi trajektoren akademike, klinike dhe institucionale të Dr. Pranvera Zejnullahu Raci, me fokus në shëndetin riprodhues të gruas, sfidat strukturore të sistemit shëndetësor në Kosovë dhe etikën profesionale në formimin e brezave të rinj të mjekësisë
Ka profesione që ndërtohen mbi dije dhe ka profesione që mbajnë peshën e jetës vetë. Mjekësia i përket këtij dimensioni të dytë, aty ku shkenca dhe humanizmi nuk ecin veçmas, por si një trup i vetëm. Në veçanti gjinekologjia, një fushë ku jeta nuk nis si koncept abstrakt, por si realitet konkret, i brishtë dhe i shenjtë, që kërkon mbrojtje, përkushtim dhe vendime të sakta në çdo moment.
Gjinekologu është mjeku i pragut të jetës. Ai është i pranishëm aty ku fillon një histori njerëzore, ku një grua përjeton ndoshta momentin më të rëndësishëm të ekzistencës së saj dhe ku një familje lind bashkë me një fëmijë. Në këtë pikë, profesioni pushon së qeni thjesht zanat dhe shndërrohet në mision.
Në këtë hapësirë të ndjeshme, ku përgjegjësia profesionale dhe ajo morale bashkohen, Dr. Pranvera Zejnullahu Raci ka ndërtuar një karrierë të qëndrueshme dhe të respektuar, duke u profilizuar si një nga figurat që përfaqëson seriozitetin, qetësinë profesionale dhe përkushtimin afatgjatë ndaj shëndetit të gruas në Kosovë.
Me formim bazik në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Prishtinës, specializim në Gjinekologji me Obstetrikë dhe me titullin PhD në Biomedicinë dhe Shkencat Mjekësore nga Universiteti i Zagrebit, ajo ka bashkuar në mënyrë organike praktikën klinike, angazhimin akademik dhe kërkimin shkencor. Që nga viti 2004, ajo është e angazhuar si asistente në Fakultetin e Mjekësisë, duke kontribuar në edukimin praktik të studentëve, ndërsa që nga viti 2012 ushtron profesionin e mjekes specialiste në Klinikën Obstetrike Gjinekologjike në QKUK.
Profili i saj profesional shtrihet edhe në fushën e kërkimit shkencor, me publikime në revista ndërkombëtare të indeksuara në Web of Science dhe Scopus, ku trajton tema me rëndësi të veçantë për shëndetin publik, si infeksioni me HPV, vaksinimi dhe lidhja e tij me kancerin e qafës së mitrës në Kosovë. Këto studime e pozicionojnë atë jo vetëm si mjeke klinike, por edhe si zë shkencor në adresimin e problemeve strukturore të shëndetit të gruas. Aktualisht është trajnuar dhe punon në veçanti në fushën e trajtimit të problemeve të infertilitetit dhe menopauzës.
Në vitin 2022, Dr. Pranvera Zejnullahu Raci u emërua Ushtruese e Detyrës së Drejtoreshës së Shërbimit Spitalor Klinik Universitar të Kosovës, duke marrë përsipër drejtimin e një prej institucioneve më komplekse në vend. Një përvojë që i dha asaj një këndvështrim të drejtpërdrejtë mbi sfidat e sistemit shëndetësor, përgjegjësinë institucionale dhe raportin mes politikës shëndetësore dhe nevojave reale të qytetarëve.
Në këtë intervistë, ajo ndan reflektime nga përvoja e saj profesionale dhe akademike.
Profesioni, jeta, përgjegjësia dhe njeriu pas mantelit të bardhë
ĂfarĂ« ju ka mĂ«suar pĂ«rvoja shumĂ«vjeçare nĂ« gjinekologji pĂ«r natyrĂ«n njerĂ«zore dhe pĂ«r raportin e gruas me shĂ«ndetin e saj?
Pas një përvoje gati 20-vjeçare në profesionin tim, nga koha kur kam filluar specializimin në këtë lëmi, e them shpeshherë edhe me humor se, për dallim nga shumë specializime të tjera, ky yni trajton në veçanti shëndetin e gruas dhe, në veçanti, komponentën riprodhuese të saj. Natyra humane e gruas është shumë komplekse, ku përfshihen komponentë biologjikë, ndërveprimi hormonal që është në tentativë për një ekuilibër të dëshirueshëm, psikologjia e veçantë e gruas dhe ndikimi gjithnjë e më i fortë i faktorëve socialë dhe ambientalë në shëndetin e saj. Ndër vite kam vërejtur se gratë, në përgjithësi, nuk e kanë pasur shëndetin e tyre prioritar në raport me hallet dhe sfidat e fëmijëve dhe familjarëve të tyre. Viteve të fundit, trendi i përkujdesjes për shëndetin e tyre është në rritje. Besoj se në këtë kanë ndikuar shkollimi, pavarësia financiare dhe qasja më e lehtë në informacione përmes platformave digjitale. Uroj që ky trend të vazhdojë për së mbari.
Si ndryshon perceptimi i jetës kur çdo ditë je dëshmitare e fillimit të saj?
Profesioni i obstetër-gjinekologëve konsiderohet ndër më të vështirët dhe më sfiduesit në mjekësi. Por, pavarësisht gjithë sfidave dhe lodhjeve konstante që përjetojmë, jemi me fat që, bashkë me mamitë, të përjetojmë çdo ditë atë që është mrekullia vetë: lindja e një jete të re. Procesi, sado që të jetë fiziologjik si rrjedhë, ka rreziqet dhe sfidat e tij, si për nënën që sjell në jetë bebin, ashtu edhe për stafin mjekësor që ndihmon në lindje. Nuk mund ta imagjinoni atë ndjenjë që përjetojmë ne kur dëgjohet e qara e parë e fëmijës pas lindjes. Bashkë me nënën, e cila është gati në një dimension tjetër të përjetimit emocional të këtij momenti, edhe stafi në sallën e lindjes përjeton momentet e bukura dhe, njëkohësisht, stresin që bartim në rastet me risk të lartë.
E dua këtë profesion sepse çdo ditë mundohem të bëj dikë të ndihet e jashtëzakonshme duke përjetuar lindjen e foshnjës së saj.
Mjekësia mes empatisë njerëzore dhe politikave të shëndetit publik
A mendoni se shoqëria jonë e vlerëson mjaftueshëm rolin e gjinekologut, jo vetëm si mjek, por si figurë kyçe në shëndetin publik?
Gjinekologët, duke qenë të konsideruar edhe si mjekë-kirurgë, shpeshherë anashkalohen plotësisht nga grupet punuese apo nga politikëbërja, e cila shqyrton dhe miraton strategjitë për ruajtjen dhe promovimin e shëndetit publik të popullatës. Një shembull konkret është përjashtimi i konsultave me gjinekologë në rastin e vendosjes për llojin e vaksinës kundër HPV-së dhe programet e skriningut për parandalimin e kancerit të qafës së mitrës. Besoj se në të ardhmen inputi i secilit nga specialistët e fushave të ndryshme do të prodhonte dokumente dhe protokolle që, në rend të parë, kanë shëndetin e gruas.
Si ruhet balanca mes profesionalizmit shkencor dhe empatisë njerëzore në një fushë kaq emocionalisht të ngarkuar?
Kjo balancĂ« Ă«shtĂ« esenciale pĂ«r punĂ« nĂ« gjinekologji dhe mjekĂ«si nĂ« pĂ«rgjithĂ«si. Mjeku, nĂ« bazĂ« tĂ« njohurive tĂ« fituara gjatĂ« shkollimit tĂ« gjatĂ«, pĂ«rvojĂ«s profesionale ndĂ«r vite dhe zbatimit tĂ« protokolleve mĂ« tĂ« mira tĂ« bazuara nĂ« tĂ« dhĂ«na shkencore, duhet tâi trajtojĂ« pacientĂ«t. Por duhet pasur parasysh edhe fakti se ndonjĂ«herĂ« suksesi dhe trajtimi i duhur kĂ«rkojnĂ« njĂ« qasje tĂ« tillĂ« me pacientin, ku ai duhet tĂ« krijojĂ« besim te mjeku dhe te mĂ«nyra e trajtimit. Komunikimi i vazhdueshĂ«m nĂ« çdo hap tĂ« procesit tĂ« trajtimit tĂ« pacientit Ă«shtĂ« esencial, konsideroj unĂ«. MirĂ«sjellja dhe pĂ«rulĂ«sia nĂ« njĂ« profesion qĂ« Ă«shtĂ« shumĂ« i vĂ«shtirĂ« janĂ« thelbĂ«sore. PĂ«rballimi i situatave tĂ« vĂ«shtira me njĂ« buzĂ«qeshje dhe gjetja e kĂ«naqĂ«sive nĂ« gjĂ«ra tĂ« vogla na ndihmojnĂ« tĂ« tejkalojmĂ« momentet e vĂ«shtira. Shumica nga ne i bartim me vete jashtĂ« spitalit tĂ« gjitha ato emocione dhe kjo, me kohĂ«n, na bĂ«n tĂ« jemi nĂ« njĂ« gjendje âburnoutâ. Ky Ă«shtĂ« njĂ« prej çmimeve qĂ« paguajmĂ« gjithashtu. AsgjĂ« nĂ« jetĂ«, e as nĂ« profesionin e mjekut, nuk Ă«shtĂ« bardh e zi; gjithçka Ă«shtĂ« kombinim ngjyrash, pĂ«rvojash dhe emocionesh qĂ« na pĂ«rcjellin nĂ« jetĂ« dhe nĂ« punĂ«n e pĂ«rditshme.
Sistemi shëndetësor përballërealitetit: reforma, nataliteti dhe përgjegjësia institucionale
Në çfarë mase angazhimi juaj akademik ka ndikuar në mënyrën se si e ushtroni praktikën klinike?
QĂ« nga viti 2004 kam qenĂ« pjesĂ« e stafit tĂ« Fakultetit tĂ« MjekĂ«sisĂ«, pĂ«rvojĂ« e jashtĂ«zakonshme puna me studentĂ«t. NjĂ« pjesĂ« e tyre tanimĂ« janĂ« kolegĂ« tĂ« mi. Pjesa akademike dhe ajo profesionale e plotĂ«sojnĂ« njĂ«ra-tjetrĂ«n dhe, normalisht, tĂ« bĂ«jnĂ« tĂ« ndihesh shumĂ« mĂ« komod nĂ« vendimmarrje nĂ« baza ditore. PĂ«rcjellja e risive nĂ« fushĂ«n nĂ« tĂ« cilĂ«n punojmĂ« Ă«shtĂ« parakusht pĂ«r tĂ« ecur pĂ«rpara. MjekĂ«sia Ă«shtĂ« njĂ« profesion ku shkollimi dhe edukimi nuk pĂ«rfundojnĂ« asnjĂ«herĂ«. Mbajtja e njĂ« mentaliteti tĂ« zhvillimit konstant dhe pranimi i faktit se âakoma nuk kemi parĂ« tĂ« gjithaâ deri nĂ« ditĂ«n qĂ« do tĂ« dalim nĂ« pension na lejon tĂ« mĂ«sojmĂ« nga çdo rast.
Më pengon shumë fakti se Fakulteti i Mjekësisë dhe QKUK realisht funksionojnë si dy entitete komplet të ndara në aspektin organizativ dhe funksional, përderisa do të duhej të ishin në simbiozë me njëra-tjetrën. Ky fakt e ka vështirësuar shumë ndër vite punën e stafit akademik nëpër klinika dhe, njëkohësisht, ka krijuar një ndarje artificiale të stafit akademik dhe joakademik, me pasoja për mbarëvajtjen e mësimit dhe qasjen e plotë të studentëve në punë praktike me pacientë. Gjërat duhet të thuhen troç dhe pa hezitim kur nuk ecin mbarë, sepse vetëm kështu mund të përmirësohemi dhe të tentojmë të mbajmë hapin me institucionet relevante simotra, së paku në rajon.
Duke u bazuar në përvojën tuaj shkencore dhe institucionale, sa i informuar është sot komuniteti për parandalimin e sëmundjeve gjinekologjike?
PavarĂ«sisht qasjes shumĂ« mĂ« tĂ« lehtĂ« nĂ« informacione, kemi ende shumĂ« punĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« pĂ«r tĂ« sensibilizuar gratĂ« pĂ«r mundĂ«sinĂ« e parandalimit me kohĂ« tĂ« shumĂ« patologjive gjinekologjike. PĂ«rfitoj nga rasti tĂ« potencoj njĂ« patologji qĂ« Ă«shtĂ« plotĂ«sisht e parandalueshme: kanceri i qafĂ«s sĂ« mitrĂ«s. Ădo grua duhet tĂ« informohet dhe tâi ofrohet testimi i rregullt pĂ«rmes PAP-testit ose testimit pĂ«r HPV me risk tĂ« lartĂ«, me çârast do tĂ« mund tĂ« diagnostikonim displazitĂ« mĂ« herĂ«t dhe, rrjedhimisht, tĂ« parandalonim zhvillimin e kancerit cervikal.
Shpresoj që në Kosovë të jetësohet skriningu i organizuar për parandalimin e kancerit të qafës së mitrës, ku çdo grua, bazuar në protokollet standarde që janë të aprovuara edhe te ne, të testohet rregullisht përmes citologjisë dhe, pas moshës 30-vjeçare, edhe për HPV me rrezik të lartë. Ne ende testimin e kemi në baza vullnetare dhe jo në mënyrë të organizuar.
Kosova përballet me rënie të natalitetit. Cilat do të ishin sugjerimet tuaja profesionale për nxitjen e lindshmërisë, dhe sa e vështirë është të flitet për rritje të natalitetit kur familjet përballen me pasiguri financiare, mungesë mbështetjeje sociale dhe kosto të larta të jetesës?
Keni prekur një temë shumë me interes. Nataliteti në rënie është problematikë që duhet trajtuar tani, për të pasur rezultate shumë, shumë vite më vonë. Kosova aktualisht, përveç rënies së natalitetit, ka edhe një problem të madh me emigrimin e të rinjve në mënyrë shumë të ndjeshme. Migrimi me shifra alarmante për një vend me popullatë shumë të vogël do të kontribuojë dukshëm në problemet e lindshmërisë dhe tentativave për rritjen e natalitetit. Nga Kosova ikin të rinjtë në moshën e riprodhimit, rrjedhimisht do të kemi më pak fëmijë të lindur në vitet në vijim dhe gjithnjë e më shumë popullatë në moshë të shtyer e pa mbështetje, jo vetëm financiare, por edhe emocionale e familjare. Uroj që Kosova të bëhet mirë në aspektin ekonomik dhe të stabilitetit financiar, një vend atraktiv për të rinjtë, ku ata mund të punojnë dhe të krijojnë familjet e tyre këtu; përndryshe, nuk shoh tjetër rrugëdalje.
Si e përjetuat përgjegjësinë e drejtimit të SHSKUK-së dhe çfarë ju mësoi ajo për funksionimin real të sistemit shëndetësor?
NjĂ« pyetje e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu pĂ«rgjigjur nĂ« detaje, pĂ«r shkak tĂ« periudhĂ«s shumĂ« tĂ« shkurtĂ«r tĂ« qĂ«ndrimit tim nĂ« krye tĂ« SHSKUK-sĂ«. Por, pĂ«r arsye se unĂ« kam vendosur tĂ« jetoj dhe tĂ« kontribuoj nĂ« KosovĂ«, e ndiej pĂ«r obligim ta them se pĂ«rvoja ime aty mĂ« ka mĂ«suar se sistemi aktual shĂ«ndetĂ«sor duhet reformuar rrĂ«njĂ«sisht. Ădo tentativĂ« pĂ«r tĂ« bĂ«rĂ« ndryshime tĂ« vogla ligjore, nga niveli ministror e deri nĂ« AMF mĂ« tĂ« vogla nĂ« nivel fshati, Ă«shtĂ« vetĂ«m njĂ« fasadĂ« qĂ« nuk e rregullon kĂ«tĂ« problematikĂ«. UnĂ« kam identifikuar si faktorĂ« kyç: decentralizimin e njĂ« mega-strukture si SHSKUK-ja aktuale; me urgjencĂ« duhet tĂ« fillojĂ« aplikimi i Sistemit Informativ ShĂ«ndetĂ«sor, sigurimet shĂ«ndetĂ«sore dhe ndryshimi i ligjit pĂ«r prokurimin e barnave dhe pajisjeve mjekĂ«sore. Ka qenĂ« e pakapshme pĂ«r mua komoditeti i njĂ« burokracie administrative, e cila tĂ« gjitha kĂ«to kĂ«rkesa urgjente pĂ«r trajtim i merr me aq qetĂ«si dhe pa vullnet pĂ«r tâi ndezur motorĂ«t, saqĂ« mĂ« Ă«shtĂ« krijuar pĂ«rshtypja se trajtimi adekuat i problematikave shĂ«ndetĂ«sore mbetet vetĂ«m nĂ« nivel tĂ« dĂ«shirave pĂ«r momentin.
Nëse nuk bëjmë ndryshime thelbësore, do të kemi vetëm mungesa dhe ankesa. Në fund, e vuan jo vetëm pacienti, por edhe mjeku që operon në mesnatë, pa gjysmën e barnave dhe pajisjeve në dispozicion.
Asnjë strategji, planifikim apo plan afatgjatë zhvillimor në nivel lokal apo të vendit nuk mund të realizohet kur nuk kemi të dhëna të sakta as për sëmundjet më të thjeshta. Si do ta dimë pas 10 vitesh sa shtretër na duhen për të sëmurët me diabet, kur nuk kemi të dhëna të sakta për sëmundshmërinë në këtë moment? Prandaj, Sistemi Informativ është prerogativë për të ecur përpara. Pa të, nuk mund të funksionalizohen as sigurimet shëndetësore, besoj unë. Prandaj është një zinxhir i tërë që duhet të funksionojë mbarë, e jo secila hallkë të provojë ta minojë njëra-tjetrën.
Sakrifica personale, motivimi dhe mesazhi për brezat e rinj
Sa sakrificë kërkon ky profesion në jetën private dhe familjare, dhe si arrihet ekuilibri mes të dyjave?
Fillimi i sakrificës është fakti se fillon një karrierë tepër të gjatë shkollimi, me mungesa në aspektin personal dhe financiar. Shumica e femrave në profesionin tonë fillojnë krijimin e familjes shumë vonë, problematikë në rritje tani edhe për profesione të tjera, ku femrat e shtyjnë vendimin për krijim të familjes gati në limitet e moshës së tyre riprodhuese.
Kjo tani kërkon edhe një sforcim shtesë nga ne gjinekologët që merremi me problemet e infertilitetit, që të avokojmë për lindje në moshë më të re, ofrimin e shërbimeve për trajtimin e infertilitetit sa më herët dhe, njëkohësisht, mundësimin e ruajtjes së qelizave vezë për gratë që vendosin të krijojnë familje më vonë.
Jam shumë e lumtur që tanimë, në kuadër të Klinikës sonë, është funksionalizuar shërbimi i trajtimit të çifteve me problem të infertilitetit me teknikat e fertilizimit të asistuar. Kjo do të ndihmojë shumë në dhënien e shërbimit, i cili deri tani ka pasur një kosto tepër të lartë jashtë institucioneve publike, shpeshherë duke ua pamundësuar shumë çifteve që të kërkojnë me kohë trajtim të tillë të avancuar.
ĂfarĂ« ju motivon tĂ« vazhdoni nĂ« njĂ« profesion qĂ« kĂ«rkon vigjilencĂ« tĂ« pĂ«rhershme, sakrificĂ« dhe pĂ«rgjegjĂ«si morale?
Besoj fuqishëm se motivi kryesor për ta ushtruar me nder dhe profesionalizëm profesionin e mjekut është dashuria për punën që bëjmë. Besoj se nuk ka kënaqësi më të madhe sesa të mund të ushtrosh profesionin që e dashuron dhe që ke ëndërruar ta bësh. Jo gjithkush e ka këtë mundësi; prandaj mendoj se secili mjek, në fund të ditës, pavarësisht sakrificave dhe përgjegjësive që bart kjo thirrje, duhet të ndihet i privilegjuar dhe, njëkohësisht, ta mbajë me nder thirrjen që ka.
ĂfarĂ« mesazhi do tâu pĂ«rcillnit vajzave tĂ« reja qĂ« synojnĂ« njĂ« karrierĂ« nĂ« mjekĂ«si dhe shkencĂ«?
Personalisht, asnjëherë gjatë jetës sime profesionale nuk jam ndier jo e barabartë sa i përket gjinisë. Sfidat dhe obstruksionet që janë paraqitur gjatë kohës kanë qenë gjithmonë të lidhura me vendime joprofesionale dhe, shpesh, me xhelozi të çoroditura provinciale të eprorëve apo kolegëve. Në shoqërinë tonë, fatkeqësisht, ende nuk pëlqehen karakteret e njerëzve që debatet i bëjnë hapur dhe pa kalkulime, duke mos e përjashtuar këtu edhe komunitetin e mjekëve dhe akademikëve. Mendoj se debatet konstruktive gjithmonë sjellin avancim. Ndryshe, lumi që nuk rrjedh bëhet moçal.
Inkurajoj çdo vajzĂ« tĂ« re qĂ« Ă«ndĂ«rron tĂ« bĂ«het obstetĂ«r-gjinekologe qĂ« tĂ« ndjekĂ« ambicien e saj. Do tĂ« jetĂ« plotĂ«sisht e barabartĂ« nĂ« ushtrimin e profesionit, duke mos u ndier aspak inferiore nĂ« aspektin profesional dhe akademik. Mundohem maksimalisht qĂ«, gjatĂ« punĂ«s me mjekĂ«t e rinj, tâu mundĂ«soj krijimin e njĂ« lirie nĂ« tĂ« shprehur, qĂ« ata nĂ« tĂ« ardhmen tĂ« mos jenĂ« thjesht ekzekutues tĂ« kĂ«rkesave tĂ« eprorĂ«ve, por njerĂ«z qĂ« mendojnĂ« me kokĂ«n e tyre. Mendimi kritik duhet tĂ« jetĂ« parimi mbi tĂ« cilin gjeneratat e reja duhet tĂ« funksionojnĂ«. /A.M/
Nga debutimi si 16-vjeçar në Mitrovicë, te kalitja shpirtërore në Japoni dhe roli i liderit nën peshën e pritjeve të përhershme, një rrëfim i rrallë për sakrificat e padukshme, karakterin dhe forcën që i dhanë përgjegjësitë përtej parketit në kapitujt më të vështirë të karrierës
Në historinë e basketbollit kosovar të pasluftës, pak emra kanë bartur njëkohësisht kaq shumë dashuri, presion dhe përgjegjësi sa Drilon Hajrizi. I rritur në një qytet ku basketbolli nuk është sport, por identitet, ai debutoi herët, u përball me pritje të pamëshirshme dhe u formësua në arenat e përballjeve më të forta, nga Kosova deri te disiplina e hekurt e Japonisë. I admiruar nga tifozët e vet dhe i kontestuar nga rivalët, Driloni ka jetuar përherë në vijën e hollë mes lavdërimit dhe kritikës.
Në këtë intervistë, ai flet pa filtra për Mitrovicën, kalimet që ndanë opinionin, betejat e heshtura me trupin dhe mendjen, si dhe për pjekurinë që erdhi përmes përvojës dhe kohës. Kjo është historia e një lojtari që nuk u mjaftua kurrë vetëm me fitoret, por zgjodhi të luftojë për kuptimin e tyre.
Drilon, hodhe hapat e parë si 16-vjeçar te Trepça, në një Mitrovicë ku basketbolli është mënyrë jetese. Kur sot kthehesh te ai moment i parë në parket me seniorët, a mendon se aty nisi vetëm karriera jote, apo u formësua edhe identiteti yt si njeri dhe si simbol i një qyteti të tërë?
Debutimi me Trepçën në moshën 16-vjeçare nuk ishte thjesht fillimi i karrierës sime si basketbollist. Aty filloi të formësohej edhe identiteti im si njeri. Mitrovica është një qytet ku basketbolli nuk luhet vetëm në parket, por jetohet çdo ditë, dhe të veshësh fanellën e Trepçës në atë moshë ishte një përgjegjësi e madhe. Ajo përvojë më mësoi çfarë do të thotë të luftosh, të mos dorëzohesh dhe të përfaqësosh diçka më të madhe se vetja. Prandaj sot, kur kthehem pas, e shoh qartë se aty nuk nisi vetëm rruga ime sportive, por u ndërtua edhe lidhja ime e përhershme me qytetin dhe njerëzit e tij.
Trepça dhe Mitrovica janĂ« njĂ« kapitull emocional qĂ« tĂ« ka ndjekur gjithĂ« jetĂ«n. Sot, pas gjithĂ« suksesit dhe pjekurisĂ«, a e ndjen veten ende si ai djaloshi i MitrovicĂ«s me top nĂ« dorĂ«, apo si basketbollisti qĂ« tashmĂ« pĂ«rfaqĂ«son njĂ« epokĂ« tĂ« tĂ«rĂ« tĂ« basketbollit kosovar? ĂfarĂ« ka Mitrovica qĂ« nuk e ke gjetur askund tjetĂ«r?
Edhe sot e ndiej veten si ai djaloshi i MitrovicĂ«s me top nĂ« dorĂ«. Sukseset, vitet dhe pĂ«rvoja ta japin pjekurinĂ«, por rrĂ«njĂ«t nuk tâi ndryshojnĂ«. Mitrovica mĂ« ka dhĂ«nĂ« diçka qĂ« nuk e kam gjetur askund tjetĂ«r: ndjenjĂ«n se nuk luan vetĂ«m pĂ«r veten, por pĂ«r njĂ« komunitet tĂ« tĂ«rĂ« qĂ« jeton me basketbollin. KĂ«tu çdo ndeshje ka kuptim; çdo gabim dhe çdo fitore ndihen mĂ« fort. Ndoshta sot pĂ«rfaqĂ«soj njĂ« epokĂ« tĂ« basketbollit kosovar, por brenda vetes jam ende ai djalĂ« qĂ« luan me zemĂ«r pĂ«r qytetin e tij.
Shpesh cilĂ«sohesh si basketbollisti mĂ« i mirĂ« kosovar dhe njĂ«kohĂ«sisht si âlojtari qĂ« urrehet nga kundĂ«rshtarĂ«t, por jep gjithçka pĂ«r ekipin e tijâ. A Ă«shtĂ« ky status njĂ« privilegj qĂ« tĂ« shtyn pĂ«rpara, apo njĂ« barrĂ« psikologjike qĂ« tĂ« ndjek nĂ« çdo ndeshje dhe tĂ« detyron tĂ« jetosh vazhdimisht nĂ«n presionin e pritjeve?
TĂ« quhesh mĂ« i miri dhe njĂ«kohĂ«sisht lojtari qĂ« kundĂ«rshtarĂ«t e urrejnĂ« Ă«shtĂ« edhe privilegj, edhe barrĂ«. ĂshtĂ« privilegj sepse do tĂ« thotĂ« qĂ« ke lĂ«nĂ« gjurmĂ«, por Ă«shtĂ« barrĂ« sepse çdo ndeshje nis me pritje tĂ« jashtĂ«zakonshme. Kam mĂ«suar ta pranoj kĂ«tĂ« presion si pjesĂ« tĂ« rolit tim. NĂ«se do tĂ« jesh lider, nuk mund tĂ« kĂ«rkosh vetĂ«m duartrokitje; duhet tĂ« pĂ«rballesh edhe me kritikat.
Në gjithë këtë rrugëtim mes lavdërimit dhe kritikës, çfarë ka qenë më e vështira për Drilon Hajrizin: ta dëshmojë talentin në parket, apo ta kontrollojë temperamentin dhe karakterin për të mbijetuar në presionin brutal të publikut dhe rivalëve?
Më e vështira nuk ka qenë ta dëshmoj talentin, por ta menaxhoj veten në momentet e presionit ekstrem. Temperamenti im ka qenë shpesh karburant, por në disa raste edhe armik i fshehtë. Me kalimin e viteve kam mësuar se karakteri është po aq i rëndësishëm sa talenti. Sot e di se fiton më shumë kur di ta kontrollosh veten sesa kur reagon me instinkt.
Ke luajtur për klubet më të mëdha dhe rivalët më të ashpër në Kosovë, duke fituar pothuajse gjithçka. Kur sot kthehesh pas, cili ka qenë momenti kur e ke ndier realisht peshën e përgjegjësisë mbi supe, jo si lojtar që duhet të fitojë, por si figurë që çdo vendim i saj lexohej, gjykohej dhe mbahej mend nga publiku?
Ka ardhur njĂ« moment nĂ« karrierĂ« kur e kam kuptuar se nuk gjykohesha mĂ« vetĂ«m si lojtar, por si figurĂ« publike. Ădo vendim, çdo fjalĂ«, çdo lĂ«vizje lexohej dhe mbahej mend. Aty e ndien vĂ«rtet peshĂ«n e pĂ«rgjegjĂ«sisĂ«, jo vetĂ«m pĂ«r tĂ« fituar, por pĂ«r tĂ« qenĂ« shembull. Ishte momenti kur kuptova se çdo kosh, çdo vendim nĂ« parket, kishte peshĂ« dhe ndikim te ata qĂ« na shihnin si idhuj. Sot jam i vetĂ«dijshĂ«m se trashĂ«gimia ime e vĂ«rtetĂ« nuk matet me shifra nĂ« tabelĂ«, por me karakterin dhe vlerat qĂ« kam pĂ«rfaqĂ«suar edhe jashtĂ« vijave tĂ« fushĂ«s.
Kalimi yt nga Trepça te Peja, më pas te Sigal Prishtina dhe rikthimet që pasuan, mbeten ndër lëvizjet më të diskutuara në historinë e basketbollit kosovar. Sot, me distancën e viteve, a i sheh ato vendime si zgjedhje thjesht profesionale, apo si një rebelim të brendshëm ndaj rrethanave dhe presionit të asaj kohe? A ka ndonjë vendim që do ta bëje ndryshe?
Kalimet nga njĂ« klub te tjetri kanĂ« qenĂ« kryesisht vendime profesionale, por nuk mund ta mohoj se nĂ« disa raste kanĂ« qenĂ« edhe pĂ«rshtatje me rrethanat e kohĂ«s. Me distancĂ«n e viteve, nuk pendohem pĂ«r rrugĂ«n time. Ădo vendim mĂ« ka mĂ«suar diçka dhe mĂ« ka formuar. Nuk besoj shumĂ« te âsikurâ, sepse çdo hap mĂ« ka sjellĂ« kĂ«tu ku jam sot. E di qĂ« ato lĂ«vizje kanĂ« ngjallur emocione tĂ« forta, por pĂ«r mua ishin mbi tĂ« gjitha njĂ« dĂ«shirĂ« pĂ«r ta sfiduar veten nĂ« mjedise sa mĂ« tĂ« vĂ«shtira dhe konkurruese. NĂ« fund tĂ« fundit, rivaliteti i ka dhĂ«nĂ« shije karrierĂ«s sime, ndĂ«rsa respekti pĂ«r çdo qytet ku kam djersitur fanellĂ«n mbetet i palĂ«kundur.
Eksperienca jote nĂ« Japoni me Kanazawa Samuraiz shpesh pĂ«rmendet si pikĂ« kthese. ĂfarĂ« mĂ«soi Driloni nĂ« tokĂ«n e SamurajĂ«ve pĂ«r disiplinĂ«n, mentalitetin dhe respektin ndaj punĂ«s, dhe çfarĂ« nga ajo pĂ«rvojĂ« mendon se basketbolli kosovar ende nuk e ka?
Japonia ishte pikë kthese. Aty mësova çfarë do të thotë disiplinë absolute, respekt ndaj punës dhe ndaj ekipit. Janë gjëra që në Ballkan shpesh i marrim më lehtë. Basketbollit kosovar ende i mungon ajo kulturë e detajeve dhe e disiplinës së përditshme, jo vetëm talenti. Në Japoni kuptova se suksesi nuk vjen nga shpërthimet e momentit, por nga përpjekja e heshtur dhe sistematike e përditshme. Atje mësova se respekti për kundërshtarin dhe për lojën nis nga disiplina, përkushtimi dhe saktësia deri në detajet më të vogla, një filozofi jete që, po të ishte e rrënjosur edhe në Kosovë, talenti ynë do të mund të prekte majat.
Pas JaponisĂ«, shumĂ«kush priste ta shihte Drilon Hajrizin mĂ« gjatĂ« nĂ« EvropĂ«, ndoshta edhe pĂ«rtej saj. Sot, me sinqeritet, pse nuk ndodhi kjo: ishin lĂ«ndimet, fati, komoditeti i tĂ« qenit âmbretâ nĂ« shtĂ«pi, apo njĂ« zgjedhje e vetĂ«dijshme pĂ«r tĂ« ndĂ«rtuar njĂ« trashĂ«gimi ndryshe?
Ka pasur shumĂ« faktorĂ« pse nuk vazhdova mĂ« gjatĂ« jashtĂ«. LĂ«ndimet, rrethanat, por edhe zgjedhje personale. Sot jam mĂ« i fokusuar te trashĂ«gimia qĂ« po ndĂ«rtoj. NdonjĂ«herĂ«, pesha e tĂ« qenit simbol nĂ« vendin tĂ«nd vlen mĂ« shumĂ« se çdo kontratĂ« jashtĂ« tij. Nuk Ă«shtĂ« çështje komoditeti, por dĂ«shirĂ« pĂ«r tâu dĂ«shmuar duke luajtur para njĂ« publiku qĂ« tĂ« njeh dhe tĂ« do me zemĂ«r.
Ke qenĂ« pjesĂ« e KombĂ«tares sĂ« KosovĂ«s qĂ« nga hapat e saj tĂ« parĂ« dhe sot konsiderohesh shtyllĂ« e saj. Kur vesh fanellĂ«n e âDardanĂ«veâ, çfarĂ« peshon mĂ« shumĂ« mbi supe: krenaria pĂ«r ta pĂ«rfaqĂ«suar vendin, apo pĂ«rgjegjĂ«sia pĂ«r ta çuar KosovĂ«n drejt atij âhapi tĂ« madhâ qĂ« duket gjithmonĂ« kaq afĂ«r, por ende i paarritur?
Kur vesh fanellĂ«n e KosovĂ«s, krenaria dhe pĂ«rgjegjĂ«sia ecin krah pĂ«r krah. Pengjet janĂ« pjesĂ« e sportit dhe, po, ka momente qĂ« ende mĂ« ndjekin. Por mĂ« shumĂ« se njĂ« kosh i humbur, mĂ« dhemb fakti qĂ« ende nuk kemi arritur atĂ« hap tĂ« madh dhe njĂ« rezultat tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m nĂ« arenĂ«n ndĂ«rkombĂ«tare. SidoqoftĂ«, ajo fanellĂ« nuk Ă«shtĂ« thjesht njĂ« veshje sportive; Ă«shtĂ« amaneti i atyre qĂ« e duan basketbollin me shpirt. Ădo paraqitje Ă«shtĂ« njĂ« detyrim ndaj atyre qĂ« na pĂ«rkrahin dhe besoj fuqishĂ«m se themelet qĂ« po vendosim sot do tĂ« jenĂ« baza e sukseseve tĂ« mĂ«dha qĂ« Kosova do tâi korrĂ« nesĂ«r.
Në gjithë marrëdhënien tënde me Torcidat dhe Mitrovicën, a ka pasur një moment konkret, një ndeshje, një reagim, një heshtje, ku e kuptove se lidhja mes lojtarit dhe tribunës nuk është më thjesht sportive, por thellësisht njerëzore dhe e dhimbshme?
Ka pasur momente kur kam kuptuar se lidhja me tribunën është thellësisht njerëzore dhe e dhimbshme. Rikthimi në Minatori ishte pajtim me veten dhe me publikun, dhe jam krenar që kemi arritur së bashku me krejt Mitrovicën rezultate mbresëlënëse dhe të paharrueshme për të gjithë ne. Në atë heshtjen e parë pas rikthimit, kuptova se dashuria dhe zemërimi vijnë nga i njëjti burim: pasioni i pafund për qytetin tonë. Sot, kur shoh lotët e gëzimit në tribuna, e di që çdo sakrificë ka pasur kuptim, sepse nuk ka trofe më të madh se të jesh i falur dhe i dashur në shtëpinë tënde.
Ti ke qenë dëshmitar se si dashuria e tribunës mund të kthehet në presion publik. A mendon se basketbollisti kosovar sot është mjaftueshëm i mbrojtur emocionalisht nga klubet dhe federata, apo lihet i vetëm përballë gjykimit të tifozëve?
Mendoj se sportistĂ«t kosovarĂ« shpesh lihen tĂ« vetĂ«m pĂ«rballĂ« presionit publik. Klubet dhe federata duhet tĂ« bĂ«jnĂ« shumĂ« mĂ« tepĂ«r pĂ«r mbĂ«shtetjen emocionale, sepse talenti pa stabilitet mendor konsumohet shpejt. Shpesh harrojmĂ« se pas fanellĂ«s qĂ«ndron njĂ« njeri qĂ« pĂ«rjeton çdo fyerje dhe çdo brohoritje. Prandaj, klubet duhet tâi mbrojnĂ« dhe tâi zhvillojnĂ« lojtarĂ«t si njerĂ«z, sepse shĂ«ndeti mendor Ă«shtĂ« çelĂ«si i njĂ« karriere tĂ« gjatĂ« dhe cilĂ«sore.
Në një ambient ku tifozëria është e zjarrtë dhe kujtesa shpesh selektive, a ekziston rreziku që kontributi i një lojtari të matet vetëm me vendimet e fundit dhe jo me rrugëtimin e plotë? A të ka ndodhur ta ndjesh këtë padrejtësi personalisht?
Po, ekziston rreziku qĂ« gjithçka tĂ« matet me vendimin e fundit. Edhe unĂ« e kam ndier kĂ«tĂ« padrejtĂ«si. Por kam mĂ«suar se tâia lĂ«sh kohĂ«s Ă«shtĂ« vendimi mĂ« i drejtĂ«. Kur gjithçka qetĂ«sohet, zhurma e tribunave zbehet, por ajo qĂ« mbetet Ă«shtĂ« gjurma qĂ« ke lĂ«nĂ« nĂ« parket ndĂ«r vite. Nuk luaj pĂ«r duartrokitjet e njĂ« nate, por pĂ«r respektin qĂ« lind kur njerĂ«zit e kuptojnĂ« se çdo lĂ«vizje e imja ka pasur pĂ«r qĂ«llim rritjen e lojĂ«s qĂ« tĂ« gjithĂ« e duam.
Nëse sot do ta shihje veten nga tribuna, si tifoz i thjeshtë i Trepçës, a mendon se do ta kuptoje më lehtë Drilon Hajrizin, apo do të ishe po aq i ashpër sa ata që të kanë gjykuar në momentet më të vështira?
Nëse do ta shihja veten nga tribuna, ndoshta do të isha po aq i ashpër, sepse Mitrovica të mëson të mos kënaqesh lehtë. Por do ta kuptoja pse Drilon Hajrizi nuk u dorëzua kurrë. Do të shihja një lojtar që është rritur mes pritjesh të larta dhe kritikash të forta dhe që pikërisht prej tyre ka ndërtuar karakterin. Sepse në Trepçë nuk mbijeton ai që dorëzohet, por ai që mëson të ngrihet çdo herë më i fortë se më parë.
Pas gjithĂ« kĂ«tyre viteve mes âluftĂ«sâ dhe âpaqesâ me publikun, çfarĂ« mendon se ka mĂ«suar mĂ« shumĂ« Driloni: si tĂ« fitojĂ« ndeshje tĂ« mĂ«dha, apo si tĂ« mbijetojĂ« emocionalisht nĂ« njĂ« ambient ku dashuria dhe kritika shpesh ecin bashkĂ«?
Fitoret janĂ« pjesĂ« e profesionit, por ajo qĂ« kam mĂ«suar mĂ« shumĂ« Ă«shtĂ« si tĂ« qĂ«ndroj i fortĂ« emocionalisht, pavarĂ«sisht presionit dhe kritikave. Kam kuptuar se triumfi i vĂ«rtetĂ« nuk ndodh nĂ« tabelĂ«n e rezultatit, por brenda vetes, kur arrin tâi shndĂ«rrosh fishkĂ«llimat nĂ« forcĂ« dhe duartrokitjet nĂ« pĂ«rulĂ«si. NĂ« njĂ« ambient si ky i yni, tĂ« mbetesh vetvetja dhe tĂ« mos humbasĂ«sh pasionin pĂ«r lojĂ«n Ă«shtĂ« fitorja mĂ« e vĂ«shtirĂ« dhe mĂ« e bukur qĂ« mund tĂ« korrĂ«sh.
Gjatë një rrugëtimi të mbushur me presion konstant dhe pritje të larta, a ka pasur momente kur ke ndier se trupi po të tradhton më herët sesa duhej? Si e fiton një sportist betejën me veten, jo në parket, por në heshtje, larg kamerave dhe publikut?
Ka pasur momente kur trupi ka dhënë sinjale më herët se mendja. Lufta më e vështirë është ajo në heshtje. Atësia ma ka ndryshuar gjithçka; sot fitorja, humbja dhe qetësia personale kanë kuptim tjetër. Kam mësuar ta dëgjoj trupin dhe ta respektoj procesin, pa e ngarkuar veten me atë që nuk varet nga unë. Forca e vërtetë vjen kur arrin ta fitosh betejën me durim, disiplinë dhe pranim të realitetit.
Kosova është e vogël dhe vëmendja publike të ndjek kudo. Si e menaxhon presionin e audiencës, zhurmën e portaleve dhe rrjeteve sociale, dhe sa e ka ndryshuar atësia mënyrën se si sot i sheh fitoren, humbjen dhe qetësinë personale?
AtĂ«herĂ« shihja vetĂ«m majĂ«n. Sot e kuptoj sa e vĂ«shtirĂ« ka qenĂ« rruga. Nuk jam saktĂ«sisht ai Drilon qĂ« e imagjinoja, por jam njĂ« version mĂ« i pjekur i tij. Presionin dhe zhurmĂ«n pĂ«rpiqem tâi filtroj, tĂ« mos i lejoj tĂ« mĂ« pĂ«rcaktojnĂ«, sepse nĂ« njĂ« vend tĂ« vogĂ«l çdo hap e zmadhon jehonĂ«n. AtĂ«sia mĂ« ka mĂ«suar ta shoh fitoren me pĂ«rulje, humbjen me qetĂ«si dhe jetĂ«n pĂ«rtej parketit si prioritetin qĂ« tĂ« mban i balancuar.
Kur kthehesh te vitet 2010-2012, kur ishe talenti që premtonte gjithçka, a mendon sot se je bërë pikërisht ai Drilon që e kishe imagjinuar atëherë, apo rruga drejt majës ka kërkuar kompromise që të kanë ndryshuar si sportist dhe si njeri?
Momenti më emocional nuk është një trofe, por çdo herë kur kam luajtur i lënduar, i kritikuar dhe sërish kam dalë në parket. Kur një ditë fanella të varet, dua të më kujtojnë si njeri që nuk u dorëzua kurrë. Rruga drejt majës më ka formësuar në një sportist dhe njeri më të fortë. Kompromiset kanë qenë pjesë e këtij udhëtimi, por asnjëherë në kurriz të karakterit dhe pasionit për lojën.
Në një karrierë kaq të gjatë, cili ka qenë momenti më emocional për ty, ai që nuk hyn në statistika dhe nuk shfaqet në pamjet më të bujshme, por që të ka formuar më shumë se çdo trofe? Dhe kur një ditë fanella të varet për herë të fundit, si dëshiron të të kujtojë publiku? Sot, në një fjali: kush është Drilon Hajrizi?
Jam Drilon Hajrizi, një basketbollist që jetoi mes dashurisë dhe presionit, por zgjodhi gjithmonë të luftojë. Jam ai që kuptoi se loja është pasqyrim i jetës: me ulje, ngritje, padrejtësi dhe triumfe, por ku e vetmja gjë që nuk negociohet është djersa dhe karakteri. Në fund, dua të kujtohem jo vetëm për kupat që kam ngritur, por si dikush që asnjëherë nuk e tradhtoi pasionin e tij, pavarësisht çmimit që u desh të paguante. /Telegrafi/
Një ditë reflektimi për rëndësinë e parandalimit, skriningut dhe mbështetjes njerëzore
Sot, më 4 shkurt, bota shënon Ditën Ndërkombëtare të Kancerit, një ditë reflektimi, ndërgjegjësimi dhe angazhimi përballë një sëmundjeje që prek miliona njerëz çdo vit, por që gjithnjë e më shumë po shihet edhe si sfidë e parandalueshme dhe e menaxhueshme, nëse zbulohet me kohë.
Kanceri nuk është një diagnozë e vetme, por mbi 200 sëmundje të ndryshme, secila me karakteristikat, rrezikun dhe rrugën e vet të trajtimit. Ajo që i bashkon është fakti se zbulimi i hershëm rrit ndjeshëm shanset për shërim, ndërsa vonesa në diagnostikim shpesh e bën betejën më të vështirë.
ĂfarĂ« dimĂ« sot pĂ«r kancerin?
Shkenca mjekësore ka bërë hapa të mëdhenj: sot njihen më mirë faktorët e rrezikut, mekanizmat biologjikë dhe trajtimet e personalizuara. Megjithatë, statistikat tregojnë se një pjesë e madhe e rasteve lidhen me:
duhanin dhe alkoolin
ushqimin jo të shëndetshëm
mungesën e aktivitetit fizik
ekspozimin ndaj faktorëve mjedisorë
kontrollet e vonuara mjekësore
Kjo do të thotë se një pjesë e konsiderueshme e rasteve mund të parandalohen, transmeton Telegrafi.
Parandalimi fillon me vetëdijen
Kontrollet e rregullta, analizat bazë, skriningu sipas moshës dhe gjinisë, si dhe vëmendja ndaj sinjaleve që trupi jep, janë hapa të thjeshtë por jetikë. Dhimbjet e pazakonta, humbja e pashpjegueshme në peshë, lodhja e vazhdueshme, gjakderdhjet jonormale apo ndryshimet në lëkurë nuk duhen injoruar.
Po aq e rëndësishme është edhe shëndeti mendor i personave që përballen me këtë diagnozë. Kanceri nuk prek vetëm trupin, por edhe mendjen, familjen dhe rrethin shoqëror. Mbështetja emocionale dhe sociale është pjesë e trajtimit.
Një mesazh për sot
Dita NdĂ«rkombĂ«tare e Kancerit nuk Ă«shtĂ« vetĂ«m pĂ«r statistika apo fushata simbolike. ĂshtĂ« njĂ« thirrje pĂ«r:
më shumë informim
më pak frikë nga kontrollet
më shumë empati për të prekurit
dhe më shumë përgjegjësi ndaj shëndetit tonë
Sepse kanceri nuk Ă«shtĂ« gjithmonĂ« fundi i rrugĂ«s. Shpesh Ă«shtĂ« fillimi i njĂ« beteje qĂ« mund tĂ« fitohet â me dije, kujdes dhe solidaritet. /Telegrafi/
Shkurti do tĂ« jetĂ« nĂ« shenjĂ« tĂ« dashurisĂ«, por edhe e kinemasĂ«, me filmin âLartĂ«sitĂ« e stuhishmeâ, i cili mĂ« 13 shkurt ka premierĂ«n botĂ«rore, ndĂ«rsa Margot Robbie dhe Jacob Elordi po e promovojnĂ« nĂ« qytete tĂ« ndryshme tĂ« botĂ«s
Margot Robbie u shfaq në tapetin e kuq me një fustan mbresëlënës të Chanel, të dizajnuar nga drejtori i ri kreativ i shtëpisë së modës, Matthieu Blazy.
âĂshtĂ« njĂ« nder i madh pĂ«r mua tĂ« vesh njĂ« fustan tĂ« krijuar nga Matthieu. PĂ«r herĂ« tĂ« parĂ« nĂ« tapetin e kuq mbaj njĂ« krijim Chanel tĂ« dizajnuar prej tij dhe nuk mund tĂ« imagjinoj njĂ« rast mĂ« tĂ« mirĂ« se âLartĂ«sitĂ« e stuhishmeâ, njĂ« projekt qĂ« ka njĂ« domethĂ«nie tĂ« veçantĂ« pĂ«r muaâ, tha Margot Robbie pĂ«r Vogue.
Fustani i drapëruar me korse është realizuar nga mëndafshi bordo, kadifeja dhe faja, me një nënbustan në ngjyrë fildishi, prej materiali të njohur për strukturën lehtë të brinjëzuar dhe shkëlqimin subtil. Ai është zbukuruar me pupla dhe petale mëndafshi, duke krijuar një siluetë elegante dhe dramatike.
âNgjyrat janĂ« zgjedhur me shumĂ« kujdes qĂ« tĂ« pĂ«rputhen me tapetin e kuq tĂ« premierĂ«s parizianeâ, shtoi aktorja, transmeton Telegrafi.
Paraqitja u kompletua me bizhuteri të markës Lorraine Schwartz, një qafore luksoze prej kadifeje me detaje të arta i dha stilit një notë aristokrate, ndërsa grimi diskret theksoi bukurinë natyrale të aktores. Flokët e lëshuar i dhanë pamjes një frymë moderne, pasi një topuz do ta kishte bërë stilin tepër retro.
Publiku dhe kritika u shprehën të mahnitur nga kjo paraqitje, e cila rikujtoi se sa elegante dhe e bukur mund të jetë moda. Fustani solli në vëmendje kohët kur veshjet e tilla ishin standard për gratë në evente madhore, duke përfaqësuar një kundërpërgjigje të fortë ndaj modës së zhveshur që ka dominuar skenën botërore vitet e fundit.
Edhe pse Margot Robbie shpesh zgjedh fustane më provokuese, me këtë paraqitje ajo tregoi se e njeh dhe e respekton masën e duhur. Admiruesit komentuan se krijime klasike si ky i Chanel-it i shkojnë veçanërisht shumë.
Dizajneri i shtëpisë ikonike të modës theksoi për Vogue se e admiron thellësisht Margot Robbie-n dhe stilin e saj, duke nënvizuar se ajo di ta përshtasë çdo paraqitje me personalitetin e saj, me liri dhe vetëbesim.
Filmi âLartĂ«sitĂ« e stuhishmeâ Ă«shtĂ« njĂ« adaptim modern dhe provokues i romanit me tĂ« njĂ«jtin titull tĂ« shkrimtares britanike Emily BrontĂ«, botuar nĂ« shekullin XIX. RegjinĂ« dhe skenarin i nĂ«nshkruan fituesja britanike e çmimit Oscar, Emerald Fennell. Margot Robbie luan rolin e Catherine Earnshaw, ndĂ«rsa Jacob Elordi interpreton personazhin e Heathcliff-it.
Filmi ka ngjallur diskutime dhe polemika, veçanërisht për përzgjedhjen e aktorëve, pasi personazhi i Heathcliff-it në roman përshkruhet ndryshe nga interpretimi i zgjedhur në këtë adaptim. /Telegrafi/
NĂ« zorrĂ«, çdo ditĂ« zhvillohet njĂ« proces kompleks â nuk shihet, nuk dĂ«gjohet gjithmonĂ«, por ndonjĂ«herĂ« pa dyshim ndihet. Gazrat, qĂ« janĂ« nĂ«nprodukte tĂ« tretjes, nĂ« fakt janĂ« lajmĂ«tarĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishĂ«m tĂ« sistemit tretĂ«s
Në një moment të rritjes, gazrat ndahen në dy kategori: ose bëhen temë e sikletshme për të cilën heshtet, ose burim i pashtershëm shakash. Në moshën e rritur, humori shpesh zbehet, por ndjenja e parehatshme mbetet, veçanërisht kur gazrat janë të shpeshtë, të zhurmshëm ose me erë të pakëndshme.
Megjithatë, realiteti është i thjeshtë: lirimi i gazrave është një dukuri fiziologjike universale. Pothuajse çdo njeri e përjeton çdo ditë. Për më tepër, gazrat nuk janë vetëm një nënprodukt i padëmshëm i tretjes, por edhe tregues potencial i shëndetit të sistemit tretës.
ĂfarĂ« tregon aroma e gazrave pĂ«r shĂ«ndetin e zorrĂ«ve
Arsyeja pse disa gazra kalojnë pa u vënë re, ndërsa të tjerë ndihen shumë pakëndshëm, qëndron në përbërjen e tyre kimike.
â Shumica e gazrave janĂ« nĂ« fakt pa erĂ«, ndĂ«rsa aromat e pakĂ«ndshme vijnĂ« nga sasi tĂ« vogla pĂ«rbĂ«rĂ«sish qĂ« pĂ«rmbajnĂ« squfur dhe qĂ« krijohen gjatĂ« procesit tĂ« tretjes. GjatĂ« shpĂ«rbĂ«rjes sĂ« ushqimit, bakteret e zorrĂ«ve fermentojnĂ« pĂ«rbĂ«rĂ«sit e patretur dhe, si nĂ«nprodukt, lirojnĂ« gazra, shpjegon dr. Shaj Vishnumohan, doktor i shkencave tĂ« ushqyerjes dhe nutricionist nĂ« Perth, Australi.
Aroma e gazrave mund tĂ« ndryshojĂ« nĂ« varĂ«si tĂ« ushqimit, por shumica e gazrave, si azoti, janĂ« pa erĂ«. Ushqimet e pasura me squfur (mishi i kuq, peshku, vezĂ«t, lakra, brokoli, lakra e Brukselit dhe lulelakra) mund tĂ« shkaktojnĂ« aroma qĂ« disa i pĂ«rshkruajnĂ« si âvezĂ« tĂ« prishuraâ, pĂ«r shkak tĂ« lirimit tĂ« hidrogjen-sulfidit.
â Ndryshimet e herĂ«pashershme tĂ« erĂ«s konsiderohen normale. Por aromat e forta dhe tĂ« pazakonshme, veçanĂ«risht kur shoqĂ«rohen me fryrje, kapsllĂ«k ose diarre, mund tĂ« tregojnĂ« çrregullime tĂ« tretjes ose çekuilibĂ«r tĂ« mikrobiomĂ«s, thotĂ« Ava Safir, magjistre e shkencave dhe dietologe e licencuar nĂ« Nju Jork, SHBA, transmeton Telegrafi.
Sipas saj, aromat e forta dhe afatgjata të gazrave mund të jenë shenjë e:
keqthithjes së karbohidrateve,
rritjes së tepërt të baktereve në zorrën e hollë (SIBO),
ose çrregullimeve të tjera të tretjes që kërkojnë vlerësim mjekësor.
ĂfarĂ« tregon zĂ«ri i gazrave pĂ«r shĂ«ndetin e zorrĂ«ve
FatkeqĂ«sisht, nuk Ă«shtĂ« e mundur tĂ« parashikohet nĂ«se gazrat do tĂ« kalojnĂ« nĂ« heshtje apo do ta âshĂ«nojnĂ«â praninĂ« e tyre nĂ« ambient. PavarĂ«sisht nĂ«se zĂ«ri Ă«shtĂ« i fortĂ« apo i lehtĂ«, ai nuk lidhet drejtpĂ«rdrejt me shĂ«ndetin e zorrĂ«ve.
â ZĂ«ri qĂ« prodhojnĂ« gazrat Ă«shtĂ« kryesisht mekanik dhe varet nga disa faktorĂ«: sasia e gazit, shpejtĂ«sia e lĂ«vizjes nĂ«pĂ«r zorrĂ« dhe tonusi i muskujve pĂ«rmes tĂ« cilĂ«ve kalon, shpjegon Ava Safir.
ZĂ«ri i gazrave Ă«shtĂ« mĂ« shumĂ« efekt skenik. Gazrat e zhurmshĂ«m nuk nĂ«nkuptojnĂ« domosdoshmĂ«risht problem, ata janĂ« rezultat i kalimit tĂ« shpejtĂ« dhe presionit, mĂ« shumĂ« fizikĂ« sesa biologji. Gazrat e qetĂ«, por tĂ« vazhdueshĂ«m, tregojnĂ« fermentim mĂ« tĂ« ngadaltĂ«. VetĂ«m kur zĂ«ri shoqĂ«rohet me dhimbje ose ngĂ«rçe, mund tĂ« âtingĂ«llojĂ« nota tĂ« gabuaraâ.
Edhe pse zëri i gazrave nuk mund të kontrollohet me vetëdije, disa faktorë anatomikë mund ta bëjnë atë më të theksuar: kapsllëku, tensioni i muskujve të dyshemesë pelvike dhe hemorroidet mund të ndryshojnë tonusin e muskujve rektalë dhe mënyrën se si lirohen gazrat.
ĂfarĂ« tregon shpeshtĂ«sia e gazrave pĂ«r shĂ«ndetin e zorrĂ«ve
Mesatarisht, njĂ« i rritur prodhon rreth dy litra gazra nĂ« ditĂ«, dhe Ă«shtĂ« normale tĂ« lirohen gazra 15â25 herĂ« nĂ« ditĂ«. MegjithatĂ«, lirimi shumĂ« i shpeshtĂ« i gazrave mund tĂ« jetĂ« arsye pĂ«r vĂ«mendje.
Nga ana tjetër, frenimi i lirimit të gazrave çon në grumbullim më të madh në zorrë, gjë që mund të shtrijë indin delikat të rektumit dhe të shkaktojë probleme serioze të tretjes.
â Lirimi i gazrave nga disa herĂ« nĂ« ditĂ« deri rreth 20 herĂ« konsiderohet plotĂ«sisht normal. Por nĂ«se disa ditĂ« mezi i vĂ«reni, ndĂ«rsa ditĂ« tĂ« tjera nuk mund tâi kontrolloni, kjo ka shumĂ« gjasa tĂ« lidhet me atĂ« qĂ« keni ngrĂ«nĂ«, thekson Ava Safir, duke iu referuar Everyday Health.
Gazrat e shpeshtë zakonisht shoqërojnë ushqimet e pasura me karbohidrate fermentuese, si fasulet, bishtajoret, alkoolët e sheqerit, ushqimet me përmbajtje të lartë FODMAP, apo intoleranca ndaj laktozës ose fruktozës.
â NĂ«se rritni marrjen e fibrave, mos u shqetĂ«soni, gazrat shtesĂ« zakonisht janĂ« tĂ« pĂ«rkohshĂ«m. Shumica e studimeve tregojnĂ« se fryrja kthehet nĂ« normale brenda dy deri nĂ« gjashtĂ« javĂ«sh pas rritjes sĂ« fibrave, shpjegon dr. Vishnumohan, duke shtuar se, fryrja e rastĂ«sishme pas ushqimeve me shumĂ« fibra nuk Ă«shtĂ« shqetĂ«suese, gazrat e vazhdueshĂ«m, veçanĂ«risht kur shoqĂ«rohen me diarre dhe humbje tĂ« pavullnetshme peshe, janĂ« sinjal pĂ«r konsultĂ« mjekĂ«sore.
Si ndihen gazrat në bark
Simptomat që lidhen me gazrat ndryshojnë ndjeshëm, në varësi të dietës dhe gjendjes së përgjithshme shëndetësore. Më të shpeshtat janë:
Gromësitja: lirimi i gazrave nga stomaku përmes gojës
Fryrja: ndjesi mbushjeje ose tensioni në bark
Flatulenca: lirimi i gazrave përmes anusit
Dhimbja: gazi i grumbulluar ose âi bllokuarâ mund tĂ« shkaktojĂ« dhimbje
Ndjesia në bark para dhe pas lirimit të gazrave mund të tregojë shumë për shëndetin e sistemit tretës. Pak parehati është zakonisht normale, por dhimbja e fortë ose e zgjatur nuk duhet injoruar.
NgĂ«rçet, dhimbja e fortĂ« ose ndjesia e âbllokimitâ tĂ« gazrave mund tĂ« tregojnĂ«:
Simptoma që shfaqen papritur dhe zgjasin më shumë se një ditë mund të jenë shenjë paralajmëruese e sklerozës multiple, paralajmërojnë neurologët
Sindromi klinik i izoluar Ă«shtĂ« pasojĂ« e inflamacionit ose dĂ«mtimit tĂ« sistemit nervor qendror â trurit, nervit optik ose palcĂ«s kurrizore. Ai pĂ«rkufizohet si episodi i parĂ« i simptomave neurologjike qĂ« zgjat tĂ« paktĂ«n 24 orĂ«. Simptomat shfaqen papritur dhe mund tĂ« jenĂ« shenjat e para tĂ« sklerozĂ«s multiple (SM).
Sëmundja mund të zhvillohet pesë, apo edhe dhjetë vjet pas episodit të sindromit klinik të izoluar. Mjekët theksojnë se ky sindrom mund të kalojë edhe pa asnjë pasojë. Sindromi klinik i izoluar nuk do të thotë automatikisht sklerozë multiple. Jo të gjitha personat që e përjetojnë këtë sindrom do të zhvillojnë SM. Pas episodit është i mundur shërim i pjesshëm ose i plotë dhe afatgjatë.
Kur diagnostikohet më shpesh sindromi klinik i izoluar?
Simptomat mund të shfaqen papritur dhe më pas të zhduken, ndonjëherë edhe plotësisht. Sindromi klinik i izoluar konsiderohet paralajmërim për fazën e hershme të sklerozës multiple.
â Shpesh diagnostikohet kur pacienti ka njĂ« sulm tipik tĂ« SM-sĂ«, por ende nuk i plotĂ«son kriteret pĂ«r diagnozĂ« pĂ«rfundimtare, shpjegon dr. Lamis Alzioud, neurologe nĂ« Banner University Medicine.
Nëse mjeku dyshon për sindrom klinik të izoluar, do të kërkojë teste shtesë për të përjashtuar shkaqe të tjera dhe për të vlerësuar rrezikun e zhvillimit të sklerozës multiple në të ardhmen.
â Kriteret e reja, qĂ« nga viti 2024, na kanĂ« dhĂ«nĂ« mĂ« shumĂ« mjete pĂ«r vlerĂ«simin e personave me sindrom klinik tĂ« izoluar. FalĂ« tyre, diagnostikimi i hershĂ«m i SM-sĂ« Ă«shtĂ« mĂ« i mundshĂ«m, shton dr. Alzioud.
Ekspertët theksojnë se SM mund të zhvillohet në çdo periudhë pas sindromit klinik të izoluar nga disa muaj deri në më shumë se 10 vjet, por rreziku është më i madh në pesë vitet e para, transmeton Telegrafi.
Simptomat e zakonshme të sindromit klinik të izoluar
Simptomat varen nga pjesa e sistemit nervor që është prekur. Episodet e vetme neurologjike shpesh përfshijnë:
mpirje, ndjesi shpimi gjilpërash ose humbje ndjeshmërie në njërën anë të trupit ose poshtë një niveli të caktuar të shtyllës kurrizore (p.sh. nga beli e poshtë)
dobësi muskulore në duar ose këmbë
probleme me ekuilibrin ose marramendje
më rrallë: vështirësi në të folur ose probleme me fshikëzën urinare
Nëse vëreni ndonjë nga këto simptoma, veçanërisht nëse shfaqen papritur dhe zgjasin më shumë se një ditë, është e rëndësishme të kontaktoni një profesionist shëndetësor.
Si diagnostikohet sindromi klinik i izoluar?
â Diagnoza bazohet nĂ« vlerĂ«simin e simptomave, ekzaminimin klinik dhe gjetjet e rezonancĂ«s magnetike. ĂshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme qĂ« pacienti tĂ« ekzaminohet nĂ« detaje pĂ«r tĂ« vendosur diagnozĂ«n dhe pĂ«r tĂ« pĂ«rjashtuar sĂ«mundje tĂ« tjera me simptoma tĂ« ngjashme, sqaron dr. Alzioud.
Nuk ekziston një test i vetëm. Mjeku kryen ekzaminim neurologjik, vlerëson forcën muskulore, reflekset, shikimin dhe koordinimin e lëvizjeve.
Rezonanca magnetike jep informacion për lezionet e mundshme në tru ose palcë kurrizore. Mund të kryhet edhe punksion lumbal për të kërkuar shenja inflamacioni ose skleroze multiple. Analizat e gjakut ndihmojnë në përjashtimin e gjendjeve të tjera. Bazuar në të gjitha këto të dhëna, mjekët vlerësojnë rrezikun e zhvillimit të SM-së.
A është sindromi klinik i izoluar shenjë e hershme e sklerozës multiple?
â Shumica e personave me sindrom klinik tĂ« izoluar, nĂ«se rezonanca magnetike tregon lezionet tipike pĂ«r SM, e zhvillojnĂ« sklerozĂ«n multiple brenda 5 deri nĂ« 10 viteve, thotĂ« dr. Alzioud.
Kur ekzistojnë lezionet në tru ose palcë kurrizore, gjasat për diagnozë të mëvonshme të SM-së janë më të larta. Nëse MRI dhe testet e tjera janë normale, rreziku është më i ulët.
NĂ« rast tĂ« njĂ« MRI normale, rreziku pĂ«r zhvillimin e SM-sĂ« Ă«shtĂ« rreth 10â20 pĂ«r qind nĂ« dhjetĂ« vitet e ardhshme, dhe shumĂ« pacientĂ« kurrĂ« nuk e zhvillojnĂ« sĂ«mundjen. NĂ«se rezonanca magnetike tregon lezionet tipike pĂ«r SM, probabiliteti rritet nĂ« 60â80 pĂ«r qind.
Rreziku është më i madh kur ka më shumë lezione në pjesë të ndryshme të sistemit nervor qendror, kur në likuor gjenden shirita oligoklonalë dhe kur në rezonancat kontrolluese shfaqen lezionet e reja.
Terapia mund të parandalojë ose të vonojë sklerozën multiple
Mjekët theksojnë se sot ekziston terapi e hershme që mund të parandalojë ose të vonojë zhvillimin e SM-së.
Disa persona kanë nevojë për terapi me barna që modifikojnë ecurinë e sëmundjes. Nëse simptomat zhduken dhe nuk shfaqen lezionet e reja, mjeku mund të rekomandojë vetëm kontrolle të rregullta dhe rezonanca magnetike periodike.
â Kur pacienti ende nuk i plotĂ«son kriteret pĂ«r SM, por ka pasur sindrom klinik tĂ« izoluar, zakonisht diskutojmĂ« fillimin e terapisĂ« me barna qĂ« modifikojnĂ« rrjedhĂ«n e sĂ«mundjes pĂ«r tĂ« parandaluar pĂ«rparimin drejt sklerozĂ«s multiple, thekson dr. Alzioud.
Rekomandohet që të mos vonohet vizita te mjeku nëse shfaqen probleme me shikimin, mpirje, marramendje ose dobësi muskulore. Edhe nëse simptomat zhduken, ato mund të jenë sinjal paralajmërues për SM.
â Kontaktoni mjekun pĂ«r çdo simptomĂ« tĂ« re qĂ« zgjat mĂ« shumĂ« se 24 orĂ«, kĂ«shillon dr. Alzioud. /Telegrafi/
Pse e kaluara shpesh na duket më e bukur se e tashmja dhe si ta pranojmë mbylljen e një kapitulli për të ndërtuar një kuptim të ri në jetë
Ka momente kur njeriu, krejt rastĂ«sisht, pĂ«rballet me tĂ« kaluarĂ«n. Mjafton tĂ« hapet njĂ« album i vjetĂ«r, ai me faqet qĂ« ngjiten, tĂ« gjendet njĂ« kuti me fotografi ose nĂ« telefon tĂ« shfaqet njĂ« âkujtesĂ« nga 15 vjet mĂ« parĂ«â.
Dhe atëherë ndodh diçka që di të dhembë: shumica e buzëqeshjeve, ngrohtësisë dhe gëzimit vijnë nga një periudhë që nuk ekziston më.
Në fotografi shihen kohë të tjera: kur fëmijët ishin të vegjël, kur fundjavat ishin plot me tubime, kur ekzistonte një rutinë që jepte ndjenjën e kuptimit. Faqe pas faqeje, foto pas fotoje, gjithçka duket më e gjallë sesa ajo që jetohet sot. Dhe atëherë, natyrshëm, lind pyetja: A kanë kaluar tashmë ditët më të mira?
Pse e kaluara duket më e bukur sesa ka qenë?
PsikologĂ«t kanĂ« njĂ« emĂ«r pĂ«r kĂ«tĂ« fenomen: âretrospektiva rozĂ«â. ĂshtĂ« prirja pĂ«r ta kujtuar tĂ« kaluarĂ«n si mĂ« tĂ« bukur, mĂ« tĂ« thjeshtĂ« dhe mĂ« kuptimplote, ndĂ«rsa stresi, shqetĂ«simet dhe vĂ«shtirĂ«sitĂ« e pĂ«rditshme shtyhen mĂ«njanĂ« ose harrohen.
Kur nĂ« tĂ« tashmen mungon mjaftueshĂ«m gĂ«zimi, truri kĂ«rkon njĂ« âvend tĂ« sigurtâ. Dhe e kaluara e idealizuar shndĂ«rrohet nĂ« strehĂ«. Por kĂ«tu qĂ«ndron kurthi: sa mĂ« shumĂ« jetohet nĂ« kujtime, aq mĂ« e zbehtĂ« duket e tashmja.
AtĂ«herĂ« çdo moment i ri matet me standarde tĂ« vjetra dhe çdo pĂ«rvojĂ« e re krahasohet me âkohĂ«t e artaâ qĂ« nostalgia i ka zbukuruar tashmĂ«, transmeton Telegrafi.
ĂfarĂ« fshihet vĂ«rtet pas ndjenjĂ«s se âdikur ishte mĂ« mirĂ«â?
Më shpesh nuk bëhet fjalë për faktin se jeta ka qenë vërtet e përsosur, por për atë që atëherë ekzistonte:
identitet më i qartë (kush jam, çfarë roli kam, ku i përkas)
Kur jeta ndryshon (fëmijët rriten, puna përfundon, marrëdhëniet shpërbëhen, rutina zhduket), njeriu mund të ketë ndjesinë se ka humbur një pjesë të vetes. Dhe pikërisht këtu lind problemi: në vend që të ndërtohet një kuptim i ri, shpesh mbahet me forcë i vjetri.
depositphotos
Trishtimi që rrallë e pranojmë: vajtojmë edhe veten
Lëshimi i jetës së vjetër është një proces që i ngjan zisë. Nuk vajtohet vetëm për njerëzit që nuk janë më aty, por edhe për:
rolet që kanë marrë fund
versionet e vetes që dikur ishin të forta dhe të qarta
ritmin e jetës që jepte siguri
marrĂ«dhĂ«niet qĂ« u ndryshuan pa njĂ« ândarje tĂ« madheâ
NĂ« njĂ« kulturĂ« ku vazhdimisht pĂ«rsĂ«ritet âec pĂ«rparaâ dhe âshiko nga e ardhmjaâ, shumĂ«kush nuk ia lejon vetes njĂ« gjĂ« tĂ« rĂ«ndĂ«sishme: ta pranojĂ« humbjen. Dhe kur humbja nuk pranohet, e kaluara bartet si njĂ« valixhe qĂ« nuk arrin kurrĂ« tĂ« ulet.
Si ta dalloni nĂ«se po jetoni nĂ« âmuzeun e kujtimeveâ?
Ka disa shenja që tregojnë se dikush mund të ketë mbetur i ngërthyer në të kaluarën:
flitet mĂ« shpesh âdikur ishaâŠâ sesa âtani jamâŠâ
rrjetet sociale shndërrohen në arkiv të jetës së kaluar
gjërat e reja duken bosh, sepse krahasohen vazhdimisht me të vjetrat
ndjenja Ă«shtĂ« sikur âpo luhet roli i jetĂ«s sĂ« vetâ
ndalet krijimi i traditave të reja, sepse tentohet të mbahen të vjetrat, edhe pse nuk i përkasin më kësaj faze të jetës
ĂshtĂ« e rĂ«ndĂ«sishme tĂ« thuhet: kjo nuk Ă«shtĂ« dobĂ«si. ĂshtĂ« njĂ« mekanizĂ«m njerĂ«zor mbrojtĂ«s. Por nĂ«se zgjat shumĂ«, fillon tâia marrĂ« gĂ«zimin sĂ« tashmes.
Gjëja më e vështirë: ta lejoni që versioni i vjetër i jetës të përfundojë vërtet
ShumĂ«kush mendon se zgjidhja Ă«shtĂ« âta kthejĂ« tĂ« vjetrĂ«nâ: tâi mbledhĂ« sĂ«rish tĂ« njĂ«jtĂ«t njerĂ«z, tâi ringjallĂ« tĂ« njĂ«jtat zakone, ta rikrijojĂ« tĂ« njĂ«jtĂ«n periudhĂ«. Por jeta nuk kthehet mbrapa.
Prandaj vendimi më i vështirë, por edhe më i shëndetshmi, është ky: Ta lejoni që jeta e vjetër të përfundojë, pa u përpjekur ta ringjallni me çdo kusht.
Kjo nuk do tĂ« thotĂ« tâi fshini kujtimet. Nuk do tĂ« thotĂ« as tĂ« hiqni dorĂ« nga gjithçka e bukur qĂ« ka qenĂ«.
Do të thotë diçka më e pjekur dhe më e thellë: Kujtimet mbeten themel, por pushojnë së qeni adresë.
Si ndërtohet kuptimi i ri: hapa të vegjël që e ndryshojnë jetën
Pas âlĂ«shimitâ, vjen hapi tjetĂ«r: krijimi i njĂ« tĂ« tashmeje tĂ« re. Kjo nuk ndodh shpejt, por ndodh me siguri, nĂ«se ekziston qĂ«llimi.
Ja disa hapa praktikë dhe edukativë:
1.Vendosni një traditë të re Nuk duhet të jetë e madhe: shëtitje të dielave, kafe me veten, pazar javor, hobi i ri.
2.Krijoni hapĂ«sirĂ« pĂ«r njohje tĂ« reja NjĂ« person i ri nĂ« jetĂ«, qĂ« nuk i njeh âhistoritĂ« e vjetraâ, shpesh Ă«shtĂ« fillimi i njĂ« energjie tĂ« re.
3.Zgjidhni diçka ku bëheni sërish fillestarë Kurs, gjuhë, vallëzim, not, vullnetarizëm. Kur mësohet diçka e re, nuk ka krahasim me të kaluarën. Ekziston vetëm e tashmja.
4.NdĂ«rpriteni krahasimin automatik Kur shfaqet mendimi âdikur ishte mĂ« mirĂ«â, Ă«shtĂ« e dobishme tĂ« shtohet: âNdoshta ishte ndryshe. Por tani mund tĂ« jetĂ« e re.â
Lumturia nuk ka mbaruar
Nëse kujtimet më të bukura lidhen vetëm me të kaluarën, kjo nuk do të thotë se lumturia ka përfunduar. Do të thotë se e tashmja ka mbetur pak e banuar, pak e kultivuar, pak e ndërtuar. Jeta është menduar të ndryshojë. Njerëzit ndryshojnë. Identiteti ndryshon.
Dhe ajo qĂ« mĂ« sĂ« shpeshti na pengon nuk Ă«shtĂ« e ardhmja, por refuzimi pĂ«r tâu ndarĂ« nga versioni i jetĂ«s qĂ« tashmĂ« ka pĂ«rfunduar. Jeta e vjetĂ«r ishte e bukur. Duhet respektuar. Por nuk duhet jetuar nĂ« tĂ«. Ajo Ă«shtĂ« themel. Jo muze. /Telegrafi/
Profesori nga Kosova në elitën botërore të mjekësisë estetike, mes mbi 22 mijë ekspertëve
Kongresi ndërkombëtar IMCAS 2026, i cili mbahet çdo vit në Paris, këtë vit priti mbi 22.000 pjesëmarrës të fushës nga e gjithë bota. Këtë radhë, për herë të parë, një profesionist nga Kosova, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi, pati kënaqësinë të prezantojë në mesin e ekspertëve ndërkombëtarë, në sallat e mëdha të Kongresit.
Kongresi më i madh në botë, IMCAS në Paris, prej vitesh mbledh më të mirët e fushës së estetikës, dermatologjisë dhe kirurgjisë plastike në botë dhe u jep atyre mundësinë të prezantojnë punimet apo protokollet e avancuara. Me mbi 25.000 tema të ndryshme të dërguara dhe vetëm 1.100 të pranuara, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi ishte në mesin e atyre të përzgjedhurve të paktë që prezantuan në këtë kongres madhështor.
âMe plis nĂ« Parisâ, thekson ai, kĂ«naqĂ«si tĂ« prezantohet Kosova nĂ« mesin e shumĂ« shteteve pjesĂ«marrĂ«se. I vetmi nga Kosova, profesori prezantoi temĂ«n: ADN-ja e salmonit (PDRN): gjerĂ«sisht e pĂ«rdorur, por dobĂ«t e dĂ«shmuar?
Kjo temë mjaft aktuale nëpër botë trajton faktin se shumë nga përdoruesit nuk kanë njohuri të mjaftueshme rreth sigurisë dhe aplikimit të këtij produkti.
Me hulumtim të gjerë të literaturës aktuale, Prof. Ligj. Krenar Dobroshi dëshmoi nëse me të vërtetë duhet të përdoret dhe cilat janë alternativat më të dobishme. Disa nga rezultatet:
Kongresi IMCAS në Paris, për tri ditë radhazi, shtjelloi mbi 1.100 tema të ndryshme të inovacioneve dhe shkencës mjekësore për lëkurën dhe ndikimin e tyre në aspektin fizik dhe psikik te njeriu.
âFlamuri i KosovĂ«s i shfaqur nĂ« foltoren time mĂ« bĂ«ri tĂ« ndihem sikur e ngrita pas njĂ« fitoreje nĂ« kampionat botĂ«rorâ, shprehet ai.
Fjalimin e përfundoi me këto dy fjali: Si profesionistë, ne nuk ndjekim modën, ne ndjekim shkencën. Kjo është një nga bazat elementare që unë e ndjek në klinikë, në publikimet shkencore dhe në prezantimet ndërkombëtare!
NĂ«se dĂ«shironi ta thjeshtoni mirĂ«mbajtjen e kuzhinĂ«s, do tâju pĂ«lqejĂ« trendi i ri nĂ« pĂ«rzgjedhjen e materialeve pĂ«r frontet e elementeve tĂ« kuzhinĂ«s
Nuk ka grua qĂ« nuk Ă«ndĂ«rron pĂ«r njĂ« kuzhinĂ« tĂ« re, e nĂ«se edhe ju po planifikoni rinovim nĂ« njĂ« tĂ« ardhme tĂ« afĂ«rt, dizajnerĂ«t paralajmĂ«rojnĂ« njĂ« trend pĂ«r vitin 2026 qĂ« mund tâju befasojĂ«.
PĂ«r njĂ« kohĂ« tĂ« gjatĂ«, dollapĂ«t me xham konsideroheshin zgjedhja ideale: transparentĂ«, elegantĂ«, si nga revistat, premtonin filxhanĂ« dhe pjata tĂ« radhitura nĂ« mĂ«nyrĂ« perfekte. MegjithatĂ«, sot ekspertĂ«t paralajmĂ«rojnĂ« se ka ardhur koha tâi harrojmĂ«.
Dollapët e kuzhinës me fronte xhami kërkojnë stilizim të vazhdueshëm për të dukur të rregullta, ndërsa në realitet ato zbulojnë përsëritje, kontraste dhe rrëmujë të vogël, e cila me kalimin e kohës shndërrohet në mbingarkesë vizuale.
Në vend që kuzhina të jetë një strehë qetësie, ajo bëhet burim i një kujtese të vazhdueshme se diçka duhet rregulluar, transmeton Telegrafi.
Dizajnerët theksojnë se praktikueshmëria është tani trendi kryesor. Frontet jo transparente sjellin qetësi dhe kontroll vizual, fshehin atë që nuk ka nevojë të ekspozohet dhe e çlirojnë hapësirën nga presioni i vazhdueshëm që gjithçka të duket perfekte.
Përveç kësaj, xhami ndotet lehtë, ndërsa modelet me strukturë të valëzuar janë veçanërisht kërkuese për mirëmbajtje në kuzhinë, ku uji dhe yndyra shpesh spërkasin gjithçka përreth.
Dhe nuk është vetëm xhami që po përdoret gjithnjë e më rrallë në elementet e kuzhinës. Frontet me shkëlqim, të lakuara, dikur simbol luksi, sot perceptohen gjithnjë e më shumë si jopraktike, sepse zbulojnë çdo njollë dhe gjurmë gishtash.
shutterstock
Raftet e hapura, që për vite me radhë ishin yjet e Pinterest-it, u treguan armiq të funksionalitetit, pluhuri dhe mungesa e hapësirës për ruajtje i bënë shpejt të padëshirueshme.
Kuzhinat plotësisht të bardha, dikur të adhuruara për minimalizmin e tyre, sot duken të ftohta dhe sterile. Në vend të tyre, në plan të parë vijnë tonet e ngrohta të drurit, kontrastet delikate dhe nuancat neutrale që sjellin karakter dhe ndjesinë e ngrohtësisë së shtëpisë.
shutterstock
Me pak fjalĂ«, kuzhina e sĂ« ardhmes nuk Ă«shtĂ« njĂ« sallon ekspozite, por njĂ« hapĂ«sirĂ« ku jetohet. Harroni frontet prej xhami dhe sipĂ«rfaqet me shkĂ«lqim â ajo qĂ« Ă«shtĂ« vĂ«rtet moderne janĂ« ngrohtĂ«sia, praktikueshmĂ«ria dhe vula personale. /Telegrafi/
Kjo metodë natyrale e rinovimit shtrëngon lëkurën, zvogëlon rrudhat dhe përmirëson tonusin e fytyrës, pa injeksione dhe pa trajtime të shtrenjta
NĂ« njĂ« botĂ« ku pamja rinore shpesh lidhet me trajtime tĂ« kushtueshme dhe ndĂ«rhyrje estetike, gjithnjĂ« e mĂ« shumĂ« njerĂ«z po i drejtohen njĂ« zgjidhjeje mĂ« tĂ« thjeshtĂ« dhe mĂ« natyrale â Joga e fytyrĂ«s.
Kjo teknikë për kujdesin e fytyrës, e cila kombinon ushtrime për muskujt e fytyrës dhe elemente masazhi, po bëhet gjithnjë e më popullore sepse premton lëkurë më të shtrënguar dhe pamje më të freskët, pa asnjë injeksion.
Thelbi është i thjeshtë: ashtu siç stërvitim trupin, mund të stërvitim edhe muskujt e fytyrës. Joga e fytyrës përfshin lëvizje të synuara për fytyrën, qafën dhe dekoltenë, të cilat stimulojnë tonusin muskulor, përmirësojnë qarkullimin dhe ndihmojnë në shtrëngimin natyral të lëkurës.
Me praktikë të rregullt, fytyra mund të duket më e çlodhur, më e fortë dhe më e definuar, ndërsa rrudhat dhe vijat e imta bëhen më pak të dukshme.
Një përparësi e veçantë e kësaj metode është efekti i saj holistik. Përveç ndryshimeve estetike, Joga e fytyrës relakson muskujt e tendosur të fytyrës, përmirëson furnizimin e lëkurës me oksigjen dhe nxit drenazhin limfatik, gjë që kontribuon në një ten më të shëndetshëm dhe më të freskët. Për më tepër, është plotësisht falas dhe mund të praktikohet në shtëpi, transmeton Telegrafi.
Kundër rrudhave në ballë: Vendosni shuplakat në ballë dhe tërhiqni lehtë lëkurën nga jashtë për 10 sekonda, ndërkohë që përpiqeni të mblidhni vetullat. Duart krijojnë rezistencë ndaj lëvizjes.
Për ngritjen e faqeve: Buzëqeshni me gojë të mbyllur, vendosni gishtat në majat e faqeve, ngritini lehtë dhe mbajeni buzëqeshjen.
Për sytë dhe kapakët: Hapni sytë sa më shumë, sikur të jeni të befasuar. Shikoni drejt për 5 sekonda pa ngritur vetullat.
Për buzët dhe rrudhat nazolabiale: Fryni faqet dhe për 30 sekonda lëvizni ajrin nga njëra anë në tjetrën.
Për mjekrën e dyfishtë: Anoni lehtë kokën pas dhe bëni lëvizjen sikur po puthni tavanin.
Kur shihen rezultatet?
PĂ«r efekte tĂ« dukshme rekomandohet ushtrim prej 20â30 minutash nĂ« ditĂ«, tre deri nĂ« katĂ«r herĂ« nĂ« javĂ«. KĂ«shillohet pĂ«rdorimi i kremit ose vajit pĂ«r tâi bĂ«rĂ« lĂ«vizjet mĂ« tĂ« lehta, ndĂ«rsa fillestarĂ«ve u rekomandohet tĂ« ushtrojnĂ« para pasqyrĂ«s.
Ndryshimet e para mund të vërehen pas 6 deri në 8 javë, ndërsa për rezultate më të theksuara nevojiten tre deri në katër muaj praktikë të rregullt. Ashtu si në çdo stërvitje, vazhdimësia është çelësi.
Joga e fytyrĂ«s nuk jep efekt tĂ« menjĂ«hershĂ«m si botoksi, por nĂ« plan afatgjatĂ« mund tĂ« kontribuojĂ« nĂ« lĂ«kurĂ« mĂ« tĂ« fortĂ«, tonus mĂ« tĂ« mirĂ« tĂ« fytyrĂ«s dhe pamje mĂ« tĂ« freskĂ«t â nĂ« njĂ« mĂ«nyrĂ« plotĂ«sisht natyrale. /Telegrafi/
NĂ« njĂ« kohĂ« kur gjithçka po ecĂ«n me shpejtĂ«si marramendĂ«se, njerĂ«zit po vrapojnĂ« pas obligimeve, karrierĂ«s, teknologjisĂ« dhe problemeve tĂ« pĂ«rditshme⊠ndĂ«rsa, pa e kuptuar, po largohen nga gjĂ«ja mĂ« e shenjtĂ« â familja.
Sot jetojmë më afër fizikisht, por më larg emocionalisht. Në të njëjtën shtëpi, shpesh secili është i mbyllur në botën e vet: pas një telefoni, një ekrani apo një lodhjeje që nuk na lejon të ndalemi për të dëgjuar njëri-tjetrin. Bisedat e gjata janë zëvendësuar me mesazhe të shkurtra. Tryezat familjare po boshatisen nga rrëfimet, të qeshurat dhe ndjenja e përkatësisë.
E vërteta është se largësia familjare nuk fillon me kilometra⊠ajo fillon kur mungon koha, vëmendja dhe dashuria e shprehur.
Si psikologe klinike, çdo ditĂ« shoh njerĂ«z qĂ« pĂ«rballen me ankth, vetmi, boshllĂ«k emocional dhe mungesĂ« mbĂ«shtetjeje. Shpesh, nĂ« thelb tĂ« kĂ«tyre plagĂ«ve qĂ«ndron pikĂ«risht mungesa e lidhjes sĂ« fortĂ« familjare â mungesa e njĂ« fjale tĂ« ngrohtĂ«, e njĂ« pĂ«rqafimi, e njĂ« ndjenje se dikush Ă«shtĂ« aty pa kushte.
Familja nuk është vetëm lidhje gjaku. Ajo është vendi ku ndërtohet siguria emocionale, vetëbesimi, identiteti dhe forca për të përballuar jetën. Kur kjo lidhje dobësohet, edhe njeriu dobësohet shpirtërisht.
Jeta nuk pret. Koha nuk kthehet pas. Momentet qĂ« nuk i jetojmĂ« sot, nesĂ«r mbeten vetĂ«m kujtime qĂ« do tĂ« donim tâi kishim jetuar mĂ« shumĂ«.
Le ta kujtojmë vetes:
⹠Asnjë sukses profesional nuk e zëvendëson ngrohtësinë familjare ⹠Fëmijët nuk kanë nevojë vetëm për gjëra materiale, por për praninë dhe dashurinë tonë ⹠Prindërit plaken duke pritur një telefonatë, një vizitë apo një fjalë mirënjohjeje ⹠Marrëdhëniet nuk mbijetojnë pa përkujdesje dhe kohë cilësore
Ndaluni pĂ«r njĂ« moment sot⊠Telefononi prindin, pĂ«rqafoni fĂ«mijĂ«n, dĂ«gjoni partnerin, vizitoni familjarin qĂ« e keni lĂ«nĂ« pas dore. Sepse dashuria nuk kĂ«rkon perfeksion â kĂ«rkon prezencĂ«.
Sepse një ditë do ta kuptojmë se pasuria më e madhe nuk ishte ajo që ndërtuam jashtë shtëpisë⊠por ajo që ndërtuam brenda zemrave të njerëzve tanë.
Një studim australian ka dhënë prova të reja mbi arsyen pse njerëzit me skizofreni përjetojnë halucinacione dëgjimore (dëgjim zërash)
Hulumtimi i ri, i udhĂ«hequr nga psikologĂ«t e Universitetit tĂ« Uellsit tĂ« Ri Jugor (UNSW) nĂ« Sidnei, ofron deri tani provat mĂ« tĂ« qarta se âzĂ«ratâ te skizofrenia mund tĂ« lindin nga njĂ« çrregullim nĂ« mĂ«nyrĂ«n se si truri e njeh zĂ«rin e vet tĂ« brendshĂ«m. Studimi sugjeron se truri mund tĂ« keqidentifikojĂ« mendimet e brendshme si tinguj qĂ« vijnĂ« nga bota e jashtme.
Punimi u botua nĂ« revistĂ«n shkencore âSchizophrenia Bulletinâ dhe thekson gjithashtu njĂ« rrugĂ« tĂ« mundshme drejt identifikimit tĂ« shĂ«nuesve biologjikĂ« (biomarkerĂ«ve) tĂ« skizofrenisĂ«, njĂ« hap shumĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m, pasi aktualisht nuk ekzistojnĂ« analiza gjaku, skanime tĂ« trurit apo teste laboratorike qĂ« mund ta konfirmojnĂ« pa dyshim kĂ«tĂ« diagnozĂ«.
Profesori Thomas Whitford nga Shkolla e PsikologjisĂ« nĂ« UNSW ka studiuar prej vitesh mĂ«nyrĂ«n se si funksionon âtĂ« folurit e brendshĂ«mâ te njerĂ«zit e shĂ«ndetshĂ«m dhe te ata qĂ« jetojnĂ« me çrregullime tĂ« spektrit tĂ« skizofrenisĂ«.
âTĂ« folurit e brendshĂ«m Ă«shtĂ« zĂ«ri nĂ« kokĂ«n tuaj qĂ« rrĂ«fen nĂ« heshtje mendimet, planet apo veprimet tuaja. Shumica e njerĂ«zve e pĂ«rjetojnĂ« rregullisht kĂ«tĂ«, shpesh pa e vĂ«nĂ« re, edhe pse ka individĂ« qĂ« raportojnĂ« se nuk e kanĂ« fare kĂ«tĂ« pĂ«rvojĂ«â, shpjegon Whitford.
Ai shton: âHulumtimi ynĂ« tregon se, kur ne flasim, qoftĂ« edhe vetĂ«m nĂ« mendje, njĂ« pjesĂ« e trurit qĂ« pĂ«rpunon tingujt e jashtĂ«m bĂ«het mĂ« pak aktive. Kjo ndodh sepse truri parashikon tingullin e zĂ«rit tonĂ«. Por te njerĂ«zit qĂ« dĂ«gjojnĂ« zĂ«ra, ky mekanizĂ«m parashikimi duket se nuk funksionon siç duhet, ndaj truri reagon sikur zĂ«ri po vjen nga dikush tjetĂ«râ, transmeton Telegrafi.
Valët e trurit konfirmojnë një teori 50-vjeçare
Sipas profesorit Whitford, këto gjetje mbështesin fuqishëm një teori që ka ekzistuar prej dekadash në fushën e shëndetit mendor: se halucinacionet dëgjimore në skizofreni mund të vijnë nga keqinterpretimi i të folurit të brendshëm si të folur të jashtëm.
âKjo ide ka ekzistuar prej 50 vjetĂ«sh, por ka qenĂ« shumĂ« e vĂ«shtirĂ« pĂ«r tâu testuar, sepse tĂ« folurit e brendshĂ«m Ă«shtĂ«, nga natyra, njĂ« proces privatâ, thekson ai.
PĂ«r ta matur kĂ«tĂ«, studiuesit pĂ«rdorĂ«n EEG (elektroencefalogram), njĂ« metodĂ« qĂ« regjistron aktivitetin elektrik tĂ« trurit. Edhe pse nuk mund ta âdĂ«gjojmĂ«â tĂ« folurin e brendshĂ«m, truri gjithsesi reagon ndaj tij.
Te njerëzit e shëndetshëm, përdorimi i të folurit të brendshëm shkakton të njëjtën ulje të aktivitetit të trurit si kur ata flasin me zë të lartë, një shenjë se truri e njeh tingullin si të vetin.
âPor te njerĂ«zit qĂ« dĂ«gjojnĂ« zĂ«ra, kjo ulje e aktivitetit nuk ndodh. PĂ«rkundrazi, truri i tyre reagon edhe mĂ« fort ndaj tĂ« folurit tĂ« brendshĂ«m, sikur ai tĂ« vinte nga dikush tjetĂ«r. Kjo mund tĂ« shpjegojĂ« pse kĂ«ta zĂ«ra duken kaq realĂ«â, thotĂ« Whitford.
Si u testua mekanizmi i parashikimit të trurit
Studiuesit ndanë pjesëmarrësit në tre grupe:
1.55 persona me skizofreni që kishin përjetuar halucinacione dëgjimore në javën e fundit.
2.44 persona me skizofreni që ose nuk kishin pasur kurrë halucinacione dëgjimore, ose nuk i kishin përjetuar kohët e fundit.
3.43 persona të shëndetshëm pa histori skizofrenie.
TĂ« gjithĂ« pjesĂ«marrĂ«sit mbanin njĂ« kapĂ« EEG ndĂ«rsa dĂ«gjonin tinguj pĂ«rmes kufjeve. NĂ« momente tĂ« caktuara, atyre u kĂ«rkohej qĂ« nĂ« heshtje tĂ« imagjinonin se po shqiptonin rrokjet âbahâ ose âbihâ, ndĂ«rkohĂ« qĂ« dĂ«gjonin njĂ«rĂ«n prej tyre nĂ« kufje, pa e ditur paraprakisht nĂ«se tingulli i dĂ«gjuar do tĂ« pĂ«rputhej me atĂ« tĂ« imagjinuar.
ĂfarĂ« ndodhi?
Te njerëzit e shëndetshëm, aktiviteti i trurit u ul kur rrokja e imagjinuar përputhej me atë që dëgjonin. Kjo ndodhi në korteksin dëgjimor, pjesën e trurit përgjegjëse për përpunimin e tingujve dhe të folurit. Ky është një tregues se truri e parashikoi saktë tingullin.
Te njerëzit me halucinacione të fundit, ndodhi e kundërta: aktiviteti i trurit u rrit kur tingulli i imagjinuar përputhej me atë të dëgjuar. Kjo sugjeron se mekanizmi i parashikimit të trurit është i dëmtuar.
âKy efekt i kundĂ«rt tregon se truri i tyre mund tĂ« mos e njohĂ« mĂ« zĂ«rin e brendshĂ«m si tĂ« vetin, duke e interpretuar gabimisht si zĂ« tĂ« jashtĂ«mâ, shpjegon Whitford.
Grupi i dytë (njerëzit me skizofreni pa halucinacione të fundit) tregoi një reagim të ndërmjetëm mes grupit të shëndetshëm dhe atij me halucinacione.
ĂfarĂ« do tĂ« thotĂ« kjo pĂ«r studimin e skizofrenisĂ«?
Studiuesit theksojnë se këto rezultate ofrojnë provën më të fortë deri më tani se njerëzit me skizofreni mund të përjetojnë mendimet e tyre sikur të ishin zëra të jashtëm.
âGjithmonĂ« ka qenĂ« njĂ« teori bindĂ«se se njerĂ«zit nĂ« fakt po dĂ«gjojnĂ« mendimet e tyre tĂ« folura me zĂ«, por ky studim ofron testin mĂ« tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« dhe mĂ« tĂ« fortĂ« deri taniâ, thotĂ« Whitford.
Në të ardhmen, ekipi kërkimor synon të testojë nëse ky model i reagimit të trurit mund të përdoret për të parashikuar se kush mund të zhvillojë psikozë.
Nëse kjo rezulton e suksesshme, mund të mundësojë:
identifikimin më të hershëm të personave me rrezik të lartë,
fillimin më të shpejtë të trajtimit,
dhe potencialisht parandalimin e përkeqësimit të simptomave.
âKjo masĂ« ka potencial tĂ« madh pĂ«r tâu bĂ«rĂ« njĂ« biomarker i zhvillimit tĂ« psikozĂ«s. NĂ« fund, besoj se kuptimi i shkaqeve biologjike tĂ« simptomave tĂ« skizofrenisĂ« Ă«shtĂ« hapi i parĂ« i domosdoshĂ«m pĂ«r zhvillimin e terapive tĂ« reja dhe mĂ« efektive,â pĂ«rfundon profesori. /Telegrafi/
Login
Shutterstock Editorial
Bestimage
Alamy
depositphotos
shutterstock
shutterstock
