10:00 Nga Leonard Veizi/ Odhise Paskali, skulptori që i dha gurit kujtesën shqiptare
Më 13 shtator 1985 u nda nga jeta “Skulptori i Popullit”
Nga Leonard Veizi
Nëse disa njerëz kanë ardhur me mision që të shkruajnë historinë, misioni i ca të tjerëve është ta fotografojnë atë. Ndërsa Odhise Paskali nuk bëri gjë tjetër veçse e skaliti…
…Më 13 shtator 1985 u nda nga jeta në Tiranë, në moshën 82-vjeçare, themeluesi i skulpturës monumentale shqiptare. Kishte lindur më 22 dhjetor 1903 në Përmet. Mes dy datave kishte një Shqipëri pa shtet të konsoliduar në fillim dhe me monumente në çdo shesh në fund. Mes tyre, një jetë prej guri.
Paskali nuk erdhi nga rruga e zakonshme. Studioi histori arti në Torino dhe u diplomua në 1927, por skulptura ishte pasion i hershëm. Vepra e tij studentore “I urituri” tregon qartë metodën: nuk kopjonte trupin, kërkonte dramën brenda tij. Kocka, muskul, qëndrim – gjithçka duhej të fliste. Kjo do të bëhej firma e tij: njeriu përpara monumentit.
Shqipëria e viteve ’20-’30 nuk kishte traditë monumentesh publike. Kishte mjeshtëri popullore dhe art kishtar, por jo kulturën e sheshit evropian. Paskali nuk priti të krijoheshin kushtet. I krijoi vetë.
Në vitet ’30 zbriti skulpturën nga studio në rrugë: “Luftëtari Kombëtar” në Korçë, “Flamurtari” mbi varrin e Ismail Qemalit në Vlorë, “Themistokli Gërmenji” në Korçë, “Çerçiz Topulli” në Gjirokastër. Historia u bë e dukshme.
Në një shekull kur monumenti tregonte se kë duhet të kujtonte shoqëria, Paskali ndërtoi galerinë kombëtare në hapësirë publike. Skaliti Rilindjen – Naim Frashërin, Jeronim de Radën, Pashko Vasën, Zef Skiroin, Fan Nolin, Migjenin – heronjtë, intelektualët dhe luftëtarët: Çerçiz Topullin, Idriz Seferin, e deri tek Ahmet Zogu.
Kulmi i kësaj galerie është Monumenti i Skënderbeut në Tiranë (1968), realizuar me Janaq Paçon dhe Andrea Manon. Sot kalojmë pranë tij si pjesë e peizazhit, por monumentet nuk janë peizazh. Janë mënyra si një komb zgjedh të kujtojë.
Veprës së tij i atribuohen rreth 600 skulptura – monumente, buste, portrete, kompozime si “Malësori” e “Dy Heroinat”. Por numri nuk është thelbësor. Thelbësore është se ai krijoi fjalorin: e mësoi publikun shqiptar të lexonte fytyrën në bronz dhe gjestin në gur.
Ishte edhe ndërtues shkolle. Mentor në Liceun Artistik në vitet 1947-1953, drejtues i Galerisë Kombëtare të Arteve në vitin 1957, publicist dhe përkthyes. Nuk punonte vetëm me daltë, u shqua në estetikë dhe kritikë arti.
“Jam njeri. Çdo gjë njerëzore më ka tërhequr”, thoshte. Prandaj heronjtë e tij nuk janë vetëm statuja. Janë njerëz të ngrirë për një çast, me dhimbje, frikë dhe krenari.
Ishte artist i kohës së vet dhe pas 1944 punoi edhe ikonografi të regjimit. Ta reduktosh aty do të ishte padrejtësi. Arti i tij është më i madh se propaganda e një periudhe.
Më 13 shtator 1985 vdiq njeriu, por mbeti problemi që vetë e kishte zgjidhur: si mbijeton njeriu përtej jetës? Përmes veprës. Studioja e tij u kthye në studio-muze, u dëmtua rëndë në trazirat e viteve ’90 dhe një pjesë e arkivit humbi. Çka shpëtoi, ruhet sot nga Fondacioni “Paskali”. Ironia e një njeriu që ruajti kujtesën kombëtare dhe pa kujtesën e vet të cënohej.
Më 13 shtator 1985 vdiq Odhise Paskali. Dora i ka mbetur mbi gur. Dhe guri është më kokëfortë se harresa. Skënderbeu është ende në shesh. Luftëtari në Korçë. Flamurtari në Vlorë.
